Tytuł oryginalny The Stoic Leader

Projekt okładki i stron tytułowych Marcin Adamczyk
Redaktor prowadzący Agata Paszkowska-Pogorzelska
Redakcja językowa Joanna Kłos
Korekta Agnieszka Dudek, Joanna Kłos
Redaktor techniczny Witold Kuśmierczyk

Copyright © for this edition and translation by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2026
Copyright © John Sellars and Justin Stead 2025

Producent:
Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul.Poznańska 91
e-mail: sekretariat@dressler.com.pl

Dane do kontaktu:
Wydawnictwo Bellona
02-103 Warszawa, ul.Hankiewicza 2
e-mail: biuro@bellona.pl, www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: swiatksiazki.pl, ksiazki.pl, czytam.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul.Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32, www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-19058-0

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Do wszystkich, którzy przyczynili się do powstania i wspierali Aurelius Foundation.

Z miłości do moich córek – Sofii, Valentiny i Caroliny – aby te strony mogły prowadzić was wtedy, gdy mnie już zabraknie, we wszystkim, co przyniesie życie.
I do mojej żony Natalii, której radość, miłość i przebaczenie ocaliły mnie przed samym sobą.

Justin Stead

Wstęp

Wstęp

Amerykański menedżer i były kandydat na prezydenta USA Steve Forbes nazwał Rozmyślania, zbiór osobistych zapisków stoickiego filozofa i rzymskiego cesarza Marka Aureliusza, „lekturą obowiązkową dla liderów biznesu”¹. Z kolei były prezydent USA Bill Clinton przyznał kiedyś, że Rozmyślania należą do jego ulubionych książek². Jeszcze wcześniej, w XVIII wieku, pruski król Fryderyk Wielki określił Marka Aureliusza słowami: „mój bohater, mój wzór”³. Nic dziwnego, że osoby sprawujące władzę i pełniące funkcje przywódcze chętnie sięgają po dzieła słynnych przywódców z przeszłości. W przypadku Rozmyślań Marka Aureliusza uderzające jest jednak to, że książka prawie w ogóle nie mówi wprost o tym, jak być wielkim przywódcą. Nie znajdziemy w niej wskazówek dotyczących tego, w jaki sposób zarządzał imperium rzymskim. Zamiast tego zawarł tam bardzo osobiste przemyślenia o tym, jak radzić sobie ze wzlotami i upadkami w życiu oraz jak być dobrym człowiekiem. Rozważania te opierają się na mądrości i spostrzeżeniach filozofii stoickiej. Odpowiedź Marka Aureliusza na pytanie, jak być dobrym przywódcą, była w gruncie rzeczy prosta: trzeba być stoikiem. Nie chodziło jednak o bycie „stoickim” w potocznym znaczeniu tego słowa, lecz o podążanie za naukami starożytnej greckiej szkoły filozoficznej – stoicyzmu.

Inni filozofowie stoiccy wypowiadali się już bardziej bezpośrednio na temat tego, co znaczy być dobrym przywódcą. Rzymski stoik Muzoniusz Rufus powiedział kiedyś królowi z Syrii, który przyszedł go odwiedzić, że każdy, kto sprawuje władzę, powinien studiować filozofię, szczególnie stoicką⁴. Muzoniusz uważał, że dobry przywódca musi rozwijać to, co stoicy nazywali czterema cnotami kardynalnymi: sprawiedliwość, umiarkowanie, odwagę i mądrość. Zadaniem przywódcy jest bowiem troszczyć się o to, aby państwo, organizacja lub firma, którymi kieruje, dobrze funkcjonowały i się rozwijały – a wraz z nimi także ludzie, którzy do nich należą.

Muzoniusz stawia jednak ważne pytanie: jak można to osiągnąć, jeśli nie rozumie się, co naprawdę jest dobre, a co złe? Dobry przywódca powinien traktować ludzi sprawiedliwie, zarówno tych w swojej organizacji, jak i tych poza nią. Aby tak postępować, musi rozumieć, czym jest sprawiedliwość. Powinien też potrafić zachować opanowanie przy podejmowaniu decyzji, co stoicy nazywali cnotą umiarkowania. Niekiedy będzie musiał podejmować trudne decyzje, które wymagają odwagi. Najważniejsze jednak jest to, by rozwijał umiejętność podejmowania decyzji – aby potrafił dokonywać spokojnych, racjonalnych i dobrze przemyślanych wyborów.

Tę właśnie zdolność stoicy określali jako roztropność, czyli mądrość.

W tej książce przedstawiamy najważniejsze idee stoicyzmu i pokazujemy, jak można je zastosować w praktyce, zwłaszcza w kontekście przywództwa w biznesie. Opieramy się przy tym na naszych różnych doświadczeniach. John od ponad dwudziestu lat pracuje jako naukowiec: czyta, pisze i uczy o filozofii stoickiej. Justin natomiast przez wiele lat był odnoszącym sukcesy dyrektorem generalnym, a dziś jest przewodniczącym zarządów kilku firm. Na swojej zawodowej drodze wielokrotnie korzystał z inspiracji płynących ze stoicyzmu. Rozdziały w książce napisaliśmy na przemian i połączyliśmy je w pary wokół najważniejszych tematów. Najpierw poznasz idee starożytnego stoicyzmu, a następnie zobaczysz, jak można je zastosować w praktyce w świecie biznesu. Po drodze przyjrzymy się także poszczególnym stoikom, szczególnie Markowi Aureliuszowi, i pokażemy przykłady tego, jak stoickie idee były wykorzystywane w starożytności. Nie traktujemy tych postaci jako doskonałych wzorów do naśladowania. Byli to raczej niedoskonali ludzie, tacy jak my, którzy starali się najlepiej, jak potrafili, radzić sobie z wyzwaniami życia prywatnego i zawodowego. Nie uważamy też, że te dwie sfery da się wyraźnie oddzielić – to nigdy nie jest „tylko biznes”. Dlatego droga do stania się lepszym liderem jest jednocześnie drogą do stania się lepszym człowiekiem. A czy może być ważniejsze zadanie?

Rozdział 1. Spotkanie ze starożytnymi stoikami

Rozdział 1

SPOTKANIE ZE STAROŻYTNYMI STOIKAMI

John Sellars

My, stoicy, nie jesteśmy poddanymi żadnego despoty;
każdy z nas zachowuje własną wolność.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza 33.4

Najważniejsi stoicy

Zenon – syn kupca z Cypru, założyciel stoicyzmu.

Kleantes – drugi przywódca szkoły stoickiej (Stoi);

wcześniej był bokserem i pracował nocami przy podlewaniu ogrodów, aby w dzień móc zajmować się filozofią.

Chryzyp – trzeci przywódca Stoi, pochodzący z terenów

dzisiejszej Turcji; wybitny umysł i ważny logik.

Diogenes z Babilonu – przybysz z Bliskiego Wschodu,

który później został przywódcą Stoi.

Antypater – pochodzący z Tarsu w dzisiejszej Turcji; również został przywódcą szkoły stoickiej.

Panajtios – pochodzący z greckiej wyspy Rodos; współpracownik słynnego rzymskiego wodza Scypiona Afrykańskiego.

Seneka – jeden z najważniejszych rzymskich stoików, pochodzący z Hiszpanii; nauczyciel młodego Nerona, a później jego doradca.

Muzoniusz Rufus – rzymski stoik aktywnie zaangażowany w życie polityczne, który nauczał w Rzymie.

Epiktet – niewolnik pochodzący z terenów dzisiejszej Turcji, który odzyskał wolność; uczęszczał na wykłady Muzoniusza, a później założył własną szkołę filozoficzną w Grecji.

Hierokles – stoicki pisarz działający w pierwszych wiekach naszej ery, autor Elementów etyki.

Marek Aureliusz – cesarz rzymski i autor Rozmyślań.

Nie istnieje jeden, jednolity stoicyzm, są tylko stoicy. Można to rozumieć na dwa sposoby.

Po pierwsze, filozofia stoicka rozwijała się przez około pięciuset lat w starożytności, a każdy z jej najważniejszych przedstawicieli interpretował jej podstawowe idee na swój sposób. Część elementów uznawali za mniej przekonujące i je pomijali, inne dostosowywali do własnych doświadczeń i życiowych okoliczności. Dlatego nie ma jednego, ostatecznego i autorytatywnego źródła, które określałoby jednoznacznie, czym dokładnie jest stoicyzm. Po drugie, choć starożytni stoicy tworzyli rozbudowane teorie dotyczące wielu różnych dziedzin, od kosmologii i meteorologii po logikę i gramatykę, dla nich, podobnie jak dla wielu innych myślicieli starożytności, filozofia była przede wszystkim sposobem życia. Czymś, co należało stosować w praktyce we własnym życiu. Jak zauważył jeden z najwybitniejszych stoików, Seneka, filozofia nie polega – a przynajmniej nie powinna – na skomplikowanych grach słownych. Zamiast tego „kształtuje i formuje duszę, porządkuje nasze życie, kieruje naszym postępowaniem i pokazuje nam, co powinniśmy robić, a czego powinniśmy unikać”⁵. Ostatecznym celem jest więc żyć jak stoik – stać się stoikiem.

Marek Aureliusz

Marek Aureliusz jest prawdopodobnie najsłynniejszym stoikiem, a Rozmyślania to bez wątpienia najczęściej czytany dziś tekst stoicki. Marek był jednak nie tylko filozofem, lecz także cesarzem rzymskim, a więc jednym z najważniejszych przywódców ówczesnego świata zachodniego.

Nie urodził się jako przeznaczony do tej roli. Jego droga do tronu wyniknęła ze splotu różnych wydarzeń. Wszystko zaczęło się od śmierci ojca, gdy Marek miał zaledwie trzy lata. Wychowywał go później dziadek, a ważną rolę w jego życiu odgrywali także inni członkowie rodziny. Kiedy Marek był jeszcze młody, cesarz Hadrian, szukając następcy, zdecydował się adoptować Antoninusa Piusa. Postawił jednak warunek: Antoninus miał z kolei adoptować młodego Marka. W ten sposób Marek znalazł się na drodze, która ostatecznie doprowadziła go do władzy cesarskiej.

Marek zyskał opinię władcy sprawiedliwego i uczciwego, choć współcześni historycy czasem poddają niektóre jego decyzje krytyce. Jako cesarz prowadził wojny i stał na straży granic imperium, gdy były zagrożone. Ostatnie lata życia spędził głównie na wyprawach wojennych w Europie Środkowej, gdzie bronił północnych rubieży imperium przed najazdami germańskich plemion. Prawdopodobnie właśnie w tym okresie powstały Rozmyślania – Marek pisał je, gdy dowodził rzymską armią na froncie. W samej książce znajduje się wzmianka, że przynajmniej część zapisków została napisana w Carnuntum, rzymskim obozie wojskowym niedaleko dzisiejszego Wiednia. Pozostałości tego miejsca można oglądać do dziś.

Rozmyślania

Rozmyślania najprawdopodobniej nie zostały napisane z myślą o szerokim gronie czytelników. To raczej zbiór osobistych notatek, w których Marek Aureliusz rozważa różne kwestie, od własnej śmiertelności po radzenie sobie w relacjach z innymi ludźmi. W zapiskach tych pojawia się sporo powtórzeń, ponieważ Marek wielokrotnie wraca do tych samych tematów i rozmyśla nad nimi na nowo. Znajdują się tam również cytaty z innych dzieł, które akurat czytał. Dzięki temu możemy wejrzeć w jego sposób myślenia i lepiej zrozumieć, z jakimi wyzwaniami mierzył się jako cesarz. Sam tytuł Rozmyślania jest zresztą późniejszy. Zachowany grecki tytuł można przetłumaczyć jako „Do samego siebie”. Najprawdopodobniej Marek w ogóle nie nadał swoim zapiskom tytułu, były to po prostu jego prywatne notatniki.

Epiktet

Marek Aureliusz wspomina, że jeden z jego nauczycieli podarował mu egzemplarz Diatryb stoickiego filozofa Epikteta. Z zapisków cesarza jasno wynika, że dzieło to wywarło duży wpływ na jego sposób myślenia. Na pierwszy rzut oka Marek i Epiktet bardzo się różnili. Marek był cesarzem i pochodził z najwyższych kręgów rzymskiego społeczeństwa. Epiktet natomiast – niewolnikiem z Azji Mniejszej, człowiekiem bez majątku i bez władzy. Został zabrany do Rzymu wbrew swojej woli, po wielu latach niewoli odzyskał wolność, a niedługo później opuścił Italię i założył własną szkołę filozoficzną w zachodniej Grecji. Diatryby, które znamy dzisiaj, mają formę notatek z wykładów i dyskusji prowadzonych w jego szkole. Zostały spisane przez jednego z jego uczniów.

Epiktet nie wydaje się szczególnie interesować polityką ani sprawami biznesu, choć wielu jego uczniów prawdopodobnie pochodziło z zamożnych rzymskich rodzin i w przyszłości miało zrobić karierę właśnie w tych dziedzinach. Epiktet często powtarzał im jednak jedną ważną rzecz: zanim będą mogli rządzić innymi, powinni najpierw nauczyć się rządzić sobą.

Wiele najważniejszych tematów, które pojawiają się w Diatrybach Epikteta, można znaleźć także w naukach innego stoickiego nauczyciela działającego w Rzymie, Muzoniusza Rufusa. Wiemy, że Epiktet uczęszczał na jego wykłady, być może jeszcze wtedy, gdy był niewolnikiem.

Z zachowanych zapisów wykładów Muzoniusza wynika, że skupiał się on przede wszystkim na bardzo praktycznych, codziennych sprawach: małżeństwie, wychowaniu dzieci, tym, co powinniśmy nosić, jak urządzać dom czy nawet jak dbać o włosy. Muzoniusz był również zaangażowany w życie polityczne Rzymu. Był blisko związany z grupą senatorów – czasem nazywaną „stoicką opozycją” – którzy próbowali obalić cesarza Nerona. Jego konsekwentna postawa, oparta na stoickich wartościach, doprowadziła ostatecznie do wygnania go.

Filozofia Muzoniusza była przede wszystkim praktycznym przewodnikiem po tym, jak żyć, i wywarła duży wpływ na Epikteta.

Diatryby i podręcznik

Epiktetowi zwykle przypisuje się dwa dzieła: Diatryby oraz Encheiridion (Podręcznik). W rzeczywistości jednak sam Epiktet nie napisał żadnego z nich. Diatryby zostały spisane przez jednego z jego uczniów, Arriana, który później stał się znanym historykiem, a także zrobił karierę jako przywódca polityczny i wojskowy. Książka ta jest zapisem rozmów prowadzonych podczas zajęć Epikteta w jego szkole filozoficznej w Nikopolis w zachodniej Grecji. Cztery księgi Diatryb, które zachowały się do naszych czasów, to prawdopodobnie tylko część całości – przypuszcza się, że stanowią około połowy tego, co Arrian pierwotnie zapisał. Znacznie krótszy Podręcznik również został opracowany przez Arriana. Wybrał w nim najważniejsze myśli z Diatryb i ułożył je w formie krótkiego, treściwego podsumowania filozofii Epikteta. W średniowieczu tekst ten został przeredagowany i wykorzystywano go do kształcenia mnichów.

Seneka

Innym znanym rzymskim stoikiem był Lucjusz Anneusz Seneka. Podobnie jak współczesny mu Muzoniusz Rufus, był myślicielem bardzo praktycznym. W swoich rozważaniach często odwoływał się do idei stoickich, które pomagały mu radzić sobie z licznymi wzlotami i upadkami w jego burzliwym życiu. Seneka pochodził z Hiszpanii, ale działał na najwyższych szczeblach rzymskiej polityki. W pewnym momencie popadł w konflikt z cesarzem Kaligulą, co niemal kosztowało go życie. Później cesarz Klaudiusz zesłał go na wygnanie, prawdopodobnie z powodów politycznych, oskarżając o cudzołóstwo – być może całkowicie bezpodstawnie. Właśnie podczas wygnania na Korsyce Seneka napisał kilka swoich wczesnych dzieł. Po pewnym czasie pozwolono mu wrócić do Rzymu, pod warunkiem że zostanie nauczycielem młodego chłopca z rodziny cesarskiej: Nerona. Gdy Neron został cesarzem, Seneka znalazł się w samym centrum władzy w Rzymie i pełnił funkcję cesarskiego doradcy. Był też bardzo skutecznym przedsiębiorcą i z czasem stał się jednym z najbogatszych ludzi w Rzymie. Potem jednak Neron zaczął coraz bardziej podejrzliwie patrzeć na osoby ze swojego otoczenia, a Seneka znalazł się w bardzo niebezpiecznej sytuacji. Wycofanie się z życia publicznego nie było dla niego dobrym rozwiązaniem, bo mogłoby zostać odebrane jako oznaka braku lojalności wobec cesarza. Kiedy zaczęto knuć spisek mający na celu odsunięcie Nerona od władzy, Senekę oskarżono o udział w nim. Ostatecznie Neron nakazał mu odebrać sobie życie.

Dialogi, listy i inne pisma

Seneka napisał serię krótkich esejów poświęconych różnym tematom, takim jak: jak prowadzić szczęśliwe życie, jak radzić sobie z gniewem, jakie jest znaczenie odpoczynku czy krótkość ludzkiego życia. Zbiór tych tekstów znany jest jako Dialogi. Napisał także dwa znacznie obszerniejsze dzieła, które dotyczą spraw blisko związanych z polityką: O łagodności oraz O dobrodziejstwach. Pod koniec życia stworzył również cykl listów do swojego przyjaciela Lucyliusza, znany jako Listy moralne. Był człowiekiem o bardzo szerokich zainteresowaniach. Pisał także o tematach z zakresu przyrody i fizyki w dziele Zagadnienia przyrodnicze, a ponadto stworzył serię tragedii. Łącznie pisma Seneki stanowią największy zbiór tekstów stoickich, jaki zachował się z czasów starożytnych.

Stoicy w Atenach

Wszyscy stoicy, o których była dotąd mowa, działali w pierwszych dwóch wiekach naszej ery, już w czasach cesarstwa rzymskiego. Tymczasem sam stoicyzm był wtedy filozofią istniejącą od kilkuset lat – powstał znacznie wcześniej w Atenach, które stanowiły centrum życia filozoficznego starożytnego świata. To właśnie tam, w V wieku p.n.e., żył najsłynniejszy z greckich filozofów, Sokrates. W 399 roku p.n.e. został on osądzony i skazany na śmierć pod zarzutem demoralizowania młodzieży. Z czasem stał się wzorem dla wielu późniejszych myślicieli, w tym także dla stoików. Epiktet powiedział kiedyś: „Jeśli nie jesteś jeszcze Sokratesem, powinieneś żyć tak, jakbyś starał się nim stać”⁶. W kolejnym stuleciu w Atenach żyli i nauczali również Platon i Arystoteles, prowadząc swoje szkoły – Akademię i Likejon. Około 300 roku p.n.e. filozof Zenon z Kition zaczął nauczać w tzw. Malowanej Stoi – zadaszonej kolumnadzie znajdującej się przy północnej części ateńskiej agory. Jego uczniów zaczęto nazywać stoikami, czyli ludźmi gromadzącymi się przy Stoi.

Według przekazów biograficznych Zenon z Kition płynął z Cypru do Aten w interesach swojego ojca, gdy jego statek się rozbił. Udało mu się dopłynąć do brzegu, ale cały przewożony towar przepadł. Kiedy Zenon dochodził do siebie po tym zdarzeniu, zaczął przeglądać książki na pobliskim straganie. Trafił tam na zapis rozmów filozoficznych Sokratesa, autorstwa filozofa i żołnierza Ksenofonta. To, co przeczytał, zrobiło na nim duże wrażenie. Zapytał więc sprzedawcę, gdzie mógłby spotkać kogoś takiego jak Sokrates. W tym momencie obok przechodził filozof Krates, a sprzedawca wskazał na niego i powiedział: „Idź za tym człowiekiem”⁷.

Zenon przez pewien czas uczył się u Kratesa, a później studiował także w Akademii Platona. Z czasem jednak nie chciał pozostawać tylko uczniem innych filozofów, dlatego zaczął nauczać samodzielnie i rozwijać własne poglądy. Szybko zyskał grono słuchaczy. Jednym z nich był Kleantes, o którym opowiadano, że nocami pracował przy podlewaniu ogrodów w Atenach, żeby w ciągu dnia móc słuchać wykładów Zenona⁸. Po śmierci Zenona to właśnie Kleantes stanął na czele nowej szkoły filozoficznej – Stoi. Potem zastąpił go Chryzyp, wybitny logik, który wiele pisał także o naturze emocji i o tym, jak sobie z nimi radzić. Często uznaje się go za najważniejszego spośród wczesnych stoików ateńskich, to on w dużej mierze uporządkował i rozwinął stoicką filozofię. Kiedy szkoła stoicka już się ugruntowała, przez długi czas dobrze rozwijała się w Atenach, aż do połowy I wieku p.n.e. Wśród późniejszych stoików działających w Atenach szczególnie wyróżniają się Panajtios z Rodos oraz Antypater z Tarsu, do których poglądów wrócimy jeszcze w kolejnych rozdziałach.

Jak widać, stoicy tworzyli bardzo różnorodną, wręcz kosmopolityczną grupę. Pochodzili z różnych części świata śródziemnomorskiego i wywodzili się z różnych warstw społecznych – byli wśród nich zarówno arystokraci, jak i niewolnicy, cesarze i przybysze z innych krajów. Łączył ich jednak wspólny zestaw przekonań i wartości. Takie podejście było w pełni zgodne z filozofią stoicką, która uczyła, że wszyscy ludzie tworzą jedną wspólną społeczność, połączoną tym, że każdy z nas jest istotą rozumną.

Rozdział 2. Prezes spotyka stoików

Rozdział 2

PREZES SPOTYKA STOIKÓW

Justin Stead

Bądź jak skała, o którą wciąż uderzają fale – ona pozostaje niewzruszona, a wzburzone morze wokół niej stopniowo się uspokaja.

Marek Aureliusz, Rozmyślania 4.49

Tradycyjnie Marek Aureliusz i Seneka są postrzegani jako oświeceni stoicy. Ja też początkowo tak ich widziałem, ale wraz z rozwojem mojej kariery biznesowej zacząłem patrzeć na nich szerzej. Byli to ludzie pełni wewnętrznych napięć – z jednej strony chcieli żyć zgodnie z zasadami stoicyzmu, z drugiej musieli rywalizować i sprostać ogromnym obowiązkom jako jedni z najważniejszych w Rzymie. Działo się to w czasach ciągłych wojen, ekspansji i zewnętrznych zagrożeń, a wszystko to w bezwzględnym środowisku politycznym, które było równie brutalne jak jakakolwiek arena walki o władzę w historii. Wystarczyło założyć cesarską purpurę, by stać się celem, zarówno dla siebie, jak i dla osób z najbliższego otoczenia.

Ani Marek, ani Seneka nie byli z natury ludźmi biznesu, ale w swoich publicznych rolach musieli wykazywać się dużą sprawnością organizacyjną i ekonomiczną. W praktyce działali więc jak doświadczeni menedżerowie najwyższego szczebla. Dlatego spróbujmy spojrzeć na Marka jako jednocześnie przewodniczącego rady i prezesa w okresie sprawnie funkcjonującego imperium rzymskiego w II wieku, a na Senekę – jako dyrektora operacyjnego w bardzo źle zarządzanej „korporacji”, jaką było państwo rzymskie tamtych czasów.

Marek Aureliusz: prezes „rzymskiej korporacji”

Marek Aureliusz jest dziś najbardziej znany jako autor Rozmyślań, które zawierają głębokie refleksje na temat filozofii stoickiej i panowania nad sobą. Jego obowiązki wykraczały jednak daleko poza pisanie filozoficznych zapisków. Jako władca kierował rozległym imperium pełnym wyzwań – nadzorował złożony system gospodarczy, prowadził kampanie wojenne i dbał o sprawy publiczne.

Na tle historii był postacią dość wyjątkową. Nie został cesarzem w tradycyjny sposób – dzięki podbojom, wojnie domowej czy krwawemu przewrotowi. Po prostu żył w niezwykłym okresie dziejów Rzymu, w II wieku, kiedy władza była przekazywana w sposób uporządkowany i przemyślany: od Nerwy do Trajana, od Trajana do Hadriana, od Hadriana do Antoninusa Piusa, a następnie od Antoninusa Piusa do Marka.

Jak na tamte czasy były to wyjątkowo sprawnie przeprowadzone zmiany władzy – można powiedzieć, że stery tego ogromnego imperium powierzano kolejnym „najlepszym kandydatom”.

Pełniąc funkcję przewodniczącego rady i prezesa imperium rzymskiego, Marek Aureliusz mierzył się z presją, która mogłaby zachwiać nawet najbardziej doświadczonym menedżerem. Odpowiadał nie tylko za dobro milionów ludzi, ale także za sprawne funkcjonowanie ogromnej gospodarki opartej na handlu, rolnictwie i podatkach. Stoickie cnoty kardynalne, które wyznawał – mądrość, umiarkowanie, sprawiedliwość i odwaga – nie były dla niego abstrakcyjnymi ideami, lecz praktycznymi narzędziami potrzebnymi do działania w niestabilnym i wymagającym środowisku politycznym. Były codziennym zestawem narzędzi pomagających mu podejmować lepsze decyzje jako przywódca, choć zapewne nie zawsze mógł pozostać im w pełni wierny ze względu na obowiązki cesarskie. Można sobie wyobrazić, że Marek z niechęcią patrzył na koszty i niepotrzebną utratę życia podczas niezwykle popularnych igrzysk gladiatorskich w Koloseum.

Niestety być może już nigdy nie zobaczymy kogoś takiego jak Marek Aureliusz na tak wysokim stanowisku. Nawet we współczesnych demokracjach sposób dochodzenia do władzy zmienił się tak bardzo – wystarczy pomyśleć o Donaldzie Trumpie – że trudno dziś sobie wyobrazić, by ktoś o tak głębokim i refleksyjnym charakterze mógł przebić się na szczyt.

Być może byłoby to możliwe dopiero w obliczu jakiejś wielkiej katastrofy, na przykład trzeciej wojny światowej. Społeczeństwo musiałoby znaleźć się na granicy upadku i zrozumieć, że potrzebne jest inne, bardziej moralne przywództwo, takie, które potrafiłoby podnieść je z ruin.

Dobrym przykładem jest Nelson Mandela, który objął przywództwo w Republice Południowej Afryki w odpowiedzi na niesprawiedliwy system apartheidu – w czasie, gdy ludzie potrzebowali lidera kierującego się wyższymi wartościami, zdolnego poprowadzić ich ku lepszej przyszłości dla wszystkich.

Seneka: dyrektor operacyjny „rzymskiej korporacji”

Senekę można lepiej zrozumieć jako przywódcę, jeśli spojrzymy na niego jak na dyrektora operacyjnego Rzymu – osobę, która musiała radzić sobie w trudnym i pełnym zagrożeń świecie dworskiej polityki, a jednocześnie zarządzać własnymi, rozległymi interesami w burzliwym okresie rządów cesarza Nerona. Jako znany filozof stoicki i doradca Seneka oddziaływał nie tylko poprzez swoje idee. Jego ogromny majątek sugeruje, że był także bardzo sprawnym i doświadczonym człowiekiem biznesu, dobrze znał się na planowaniu finansowym, przewidywaniu przyszłych wyników i udzielaniu pożyczek. Słynął z działalności pożyczkowej, która bywała dość bezwzględna i „twarda”, jak na realia ówczesnego świata. Poza samym cesarzem był najbogatszym człowiekiem w Rzymie.

Przez wiele lat Seneka raz cieszył się łaską, a raz ją tracił. Cesarz Klaudiusz zesłał go nawet na dziesięcioletnie wygnanie, po czym filozof został wezwany z powrotem do Rzymu, by uczyć młodego Nerona. Jako dyrektor operacyjny Rzymu na dworze Nerona musiał bardzo ostrożnie podchodzić do jego oczekiwań i decyzji. Wymagało to dużej rozwagi i sprytu, zarówno w relacjach osobistych, jak i sprawach związanych z zarządzaniem państwem.

Jako jeden z najwyrazistszych przedstawicieli stoicyzmu Seneka pozostawił po sobie dzieła – takie jak Listy moralne czy O krótkości życia – które zawierają trafne refleksje na temat etyki i przywództwa. Na szczególną uwagę zasługuje jego sprawność w „sali zarządu” oraz dobre rozeznanie w realiach gospodarczych w czasach, gdy rzymska ekonomia często napotykała trudności. Umiejętność łączenia refleksji filozoficznej z praktycznym działaniem pozwalała mu przez pewien czas skutecznie doradzać Neronowi, mimo że musiał współpracować z władcą znanym z gwałtownych wybuchów emocji, niestabilności i nieprzewidywalności.

Zaangażowani stoicy – wewnętrzne napięcia liderów i ludzi biznesu

We współczesnym świecie biznesu etyczne podejmowanie decyzji i silne, moralne przywództwo są ważniejsze niż kiedykolwiek, szczególnie na rynkach publicznych. Wciąż pojawiają się przypadki, w których pracownicy i akcjonariusze są oszukiwani przez nieuczciwych liderów – wystarczy wspomnieć Elizabeth Holmes i aferę Theranosa czy Sama Bankmana-Frieda oraz upadek FTX. Takie historie pokazują, jak ważne jest sięganie do ponadczasowej mądrości starożytnych filozofii w świecie, w którym nieustannie ścierają się dążenie do zysku, presja konkurencji i pokusa szybkiego sukcesu. Nauki Marka Aureliusza i Seneki pozostają dziś niezwykle aktualne i oferują cenne wskazówki dla współczesnych liderów, zwłaszcza jeśli chodzi o to, jak być skutecznym, a jednocześnie etycznym prezesem.

Marek Aureliusz i Seneka nie byli tylko filozofami zamkniętymi w świecie teorii, oderwanymi od rzeczywistości. Byli praktycznymi przywódcami, którzy na co dzień musieli mierzyć się ze złożonymi wyzwaniami związanymi z rządzeniem, gospodarką i finansami.

Ich życie daje wyjątkową perspektywę, z której można spojrzeć na to, jak filozofia stoicka łączy się z zarządzaniem. Kiedy przyjrzymy się ich poglądom bliżej, zobaczymy, jak duży wpływ wywarli nie tylko na współczesne rozumienie etyki, ale także praktyczne aspekty kierowania dużymi organizacjami.

Przywództwo w burzliwych czasach

Porównując Marka Aureliusza i Senekę, przyjrzymy się ich podejściu do przywództwa oraz presji, z jaką musieli się mierzyć, zarządzając złożonym organizmem państwowym. Obaj uosabiali cechy, które są niezbędne dla każdego skutecznego lidera biznesu także dziś:

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Cytat zamieszczony na tylnej okładce Rozmyślań Marka Aureliusza, w przekładzie C. Scotta Hicksa i Davida V. Hicksa (New York: Scribner, 2023)

2. Zob. „New York Review of Books”, t. 43, nr 15 (3 października 1996), s. 22.

3. Zob. dzieło Fryderyka Wielkiego (wydane anonimowo) Oeuvres du philosophe de Sans-Souci (1760), s. 146.

4. Zob. Muzoniusz Rufus, Diatryby 8.

5. Seneka, Listy moralne 16.3.

6. Epiktet, Podręcznik 51.

7. Zostało to opisane przez Diogenesa Laertiosa, Żywoty i poglądy słynnych filozofów 7.2–3.

8. Zob. tamże, 7.168.