© for the text by Paulina Młynarska & Beata Sabała-Zielińska

© for this edition by Wydawnictwo Pascal. Wszelkie prawa zastrzeżone

Autor:

Paulina Młynarska-Moritz,
Beata Sabała-Zielińska

Tytuł:

Zakopane nie ma przebacz

Redakcja:

Dorota Koman

Korekta:

Katarzyna Zioła-Zemczak

Okładka:

Aleksandra Zimoch

Zdjęcie na okładce:

Bartłomiej Jurecki

Redaktor prowadząca:

Małgorzata Jasińska-Kowynia

Redaktor naczelna:

Agnieszka Hetnał

Bielsko-Biała 2014
ISBN 978-83-7642-342-5

Wydawca:

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

eBook redaktor i konwersja:

Dominik Trzebiński Du Châteaux
atelier@duchateaux.pl

Serdeczne podziękowania od wydawcy dla Muzeum Tatrzańskiego, Muzeum Stylu Zakopiańskiego w Willi Koliba za pomoc w przygotowaniu materiałów zdjęciowych oraz udostępnienie wnętrz.

Ojcu – Paulina

Mężowi – Beata

Podziękowania

Serdecznie dziękujemy naszym przyjaciołom i życzliwym znajomym, których opowieści nas zainspirowały. Szczególnie nisko kłaniamy się Józefowi Pitoniowi, Katarzynie Zielińskiej, Wojciechowi Szatkowskiemu, Janowi Karpielowi-Bułecce, a także Ewie Cygan za to, że naprowadziła nas na pomysł tytułu tej książki.

Wstęp

„Nie ma rady: cywilizacja nie jest już tym delikatnym kwiatem, który chroniło się i hodowało z wielkim trudem w kilku osłoniętych miejscach ziemi, wśród ludności nieokrzesanej, lecz przyczyniającej się do urozmaicenia i wzmocnienia siewu. Ludzkość ograniczyła się do monokultury i przygotowuje się do masowego produkowania cywilizacji, jak buraków. Jej jadłospis będzie zawierał wyłącznie to danie”.

Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików[1]

1) C. Lévi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Steinsberg, Wydawnictwo OPUS, Łódź 1992.

Słowa słynnego francuskiego etnologa, napisane sześćdziesiąt lat temu, niestety się sprawdziły. Żyjemy w epoce, w której rzecz się dokonała. Nasze pokolenie już zatraciło się w monokulturze, która chce zagarnąć pod swoją uprawę każdy jeszcze nieobsiany „burakiem” spłachetek matki Ziemi.

Jednym z jej dzieci, które jeszcze walczy o zachowanie swojej odrębności i oryginalnej kultury, jest Podhale. Jeśli nie wyciągniemy do niego pomocnej ręki, przegra. Chwasty wszystko zagłuszą.

Niewiele jest miejsc, w których, jak pod Tatrami, czysto ludowy koloryt miejscowej ludności tak pięknie splótł się z twórczością przybyłych z bardziej „cywilizowanego” świata artystów i intelektualistów. Góralszczyzna – ze swoją dzikością, temperamentem i surowym pięknem – zapładniała ich umysły tak skutecznie, że niektóre jej elementy na stałe weszły do kanonu największych osiągnięć kultury europejskiej.

Kiedy w 1925 roku Karol Stryjeński, będący wówczas dyrektorem zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drzewnego, zabrał polskich górali na Międzynarodową Wystawę Sztuki Dekoracyjnej do Paryża, by pokazać tam ich wzornictwo i muzykę, wybredne jury wpadło w zachwyt. Polska ekspozycja otrzymała wówczas główną nagrodę.

Zofia Stryjeńska, laureatka Grand Prix w aż czterech kategoriach na tejże wystawie – za malarstwo, plakat, tkaniny i ilustracje – oraz Dyplomu Honorowego w dziale zabawkarskim i Krzyża Kawalerskiego Legii Honorowej, czerpała z Podhala pełnymi garściami.

Z kolei inspirowany tańcem i muzyką góralską balet Harnasie Karola Szymanowskiego wystawiany był na największych scenach świata.

Wywiedziony wprost od prostej góralskiej chaty styl zakopiański w architekturze, stworzony przez Stanisława Witkiewicza, stał się wizytówką polskiej architektury na świecie, a niepiśmienny góral Sabała z Krzeptówek został ochrzczony przez sobie współczesnych góralskim Homerem. Nie zostawił po sobie ani jednej linijki tekstu, a mimo to nawet po stu latach z okładem od swojej śmierci bywa chętnie cytowany przez Polaków od morza aż po Tatry.

Rdzenna kultura Podhala – z jej obyczajami, tradycją i wierzeniami – do dziś pociąga i budzi ciekawość ceprów przybywających tu na wakacje. Zachwycając się Zakopanem, stąpamy więc po śladach ludzi wielkiego formatu, otoczonych wspaniałą legendą. Znajdując z nimi wspólny mianownik, sami stajemy się jakby lepsi, podnosimy swój poziom i na chwilę umykamy wszechogarniającej przeciętności. Ale zaraz, zaraz… Coś nam tu nie pasuje.

Pisząc te słowa, używamy czasu teraźniejszego, a przecież już przygotowując naszą pierwszą książkę Zakopane odkopane. Lekko gorsząca opowieść góralsko-ceperska, złapałyśmy się na tym, że z myślą o współczesnym czytelniku dajemy obszerne przypisy tam, gdzie wymieniamy nazwiska, których znajomość powinna być dla każdego Polaka czymś oczywistym. Wychwycił to zresztą krytyk teatralny Maciej Nowak i po lekturze napisał na swoim profilu na Facebooku, że książka jest co prawda „bardzo świeża i dowcipna”, ale dawać przypis przy takich nazwiskach jak Jacek Malczewski i Karol Szymanowski to już upadek. O tempora, o mores!

Przytaczamy tę historyjkę, ponieważ wydaje nam się ona doskonale wpisywać w to, co naszym zdaniem stało się w Zakopanem i z Zakopanem. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, czyli zaledwie trzy pokolenia wstecz, nazywano je polskimi Atenami! Dziś związki miasta z najważniejszymi nazwiskami polskiej kultury są oczywiste tylko dla nielicznych. Nie mówiąc o tym, że tylko nieliczni umieją dziś wymienić najważniejsze dla polskiej kultury nazwiska. Góralszczyznę przeciętny odbiorca kojarzy z ciupagą i oscypkami.

„Buraki” rzeczywiście zarastają wszystko w porażającym tempie.

Pracując i żyjąc w Zakopanem, często mamy wrażenie, że stoimy nad skrzynią pełną skarbów, na której urządzono paskudny, kiczowaty stragan. Nie chcemy się z tym pogodzić.

Ta książka to nasze walnięcie pięścią w stół. Stąd tytuł: Nie ma przebacz!

Jeśli coś się nie zmieni, Zakopane nam nie przebaczy. Nasze wnuki nie będą miały pojęcia, czym się tu zachwycałyśmy i co właściwie nas tutaj trzymało. Przecież gdyby zabawić się Photoshopem i wyciąć Tatry z obrazka, nie byłoby zbyt wielu powodów, by się tu tłuc, a już mieszkać i znosić zimno, śnieg i halny? „Puknij się, babciu, w ten głupi łeb!”.

Dopóki jednak nie wszystko stracone, chcemy przypomnieć, co tu jeszcze mamy. Stąd nieco etnograficzne w charakterze rozdziały poświęcone podhalańskiej kulturze, obrzędom dorocznym czy magii bacowskiej. Opowieści o ludziach, którzy odegrali charakterystyczne i kluczowe role w życiu naszego miasta, ale do dziś nie doczekali się tu ulic swojego imienia: Witkacy, Rafał Malczewski, Zofia Stryjeńska, Karol Stryjeński. Gawęda o kobietach w życiu Witkacego. Matce, żonie i licznych kochankach, o których tak często milczy się, przywołując wybryki genialnego „wariata z Krupówek”. Ich losy doskonale obrazują, jak żyło się w Zakopanem „paniom artyścinom”. Muzom, które niejednokrotnie zapłaciły życiem za to, że los zderzył je z wybitnym artystą. Historia dramatu Zofii Stryjeńskiej, „księżniczki polskiego malarstwa”, która miała nieszczęście nie tylko pokochać wybitnego mężczyznę, ale i przerosnąć go talentem i osiągnięciami.

Zdecydowałyśmy się też poruszyć bolesne i przynoszące ujmę zarówno ceprom, jak i góralom tematy. Karygodne zachowanie niektórych gości, kombinatorstwo i niesławną chciwość części góralskich gospodarzy, tragiczne zarządzanie przestrzenią naszego miasta i dopełniające obrazu zniszczeń samowole budowlane.

Spodziewamy się gromów. Trudno. Uważamy, że bez uczciwego rachunku sumienia, bez spojrzenia prawdzie w oczy nic się tu nie zmieni. A my chcemy, by się zmieniło. Chcemy, by Zakopane odzyskało swój dawny blask. Chcemy, by znowu było polskimi Atenami. Chcemy ocalić od zapomnienia historię miasta, które wyrosło z miłości prostych górali i wielkich ludzi kultury.

Żeby wszystko było jasne! – kochamy Podhale, żyjemy tu i nie planujemy przeprowadzki. Ale dojrzała miłość to nie jest tylko „ciuciuruciu”, wyjadanie sobie z dzióbków i głaskanie się po główkach. Powiemy więcej, w miłości nie ma sentymentów! Nigdy nie powinno zabraknąć w niej jednak czułości. Dlatego pozwalamy sobie zacząć od bardzo osobistych wstępów, które każda z nas napisała osobno. Mamy nadzieję, że ich treść nie pozostawi czytelnikowi wątpliwości co do tego, jak czuły jest nasz stosunek do miejsca, które WYBRAŁYŚMY sobie do życia.

Miłej lektury. W imię Ojca i Syna…

Jak najdalej, czyli… tu

Uciec jak najdalej stąd. Byle szybko i byle do wielkiego miasta. Wygrzebać się z tego grajdołka i… w długą. Taka myśl towarzyszyła mi przez pół życia. Urodziłam się i wychowałam w Nowym Targu, a w zasadzie w Królewskim Wolnym Mieście Nowy Targ, 25 kilometrów od Zakopanego. Nazwa jest dostojna, a i historia aglomeracji imponująca. Może dlatego górale z okolicznych wiosek na Nowy Targ mówią z szacunkiem Miasto. Zakopiańczycy jednak robią to z wyraźnym przekąsem, uważając, że 25 kilometrów to przepaść oddzielająca dwa całkowicie odmienne światy: szlachetnie nazwaną, ale jednak małomiasteczkową dziurę i klimatyczny kurort dla wyższych sfer.

Dla wielu osób dobrze znających obie miejscowości Nowy Targ i Zakopane są jak dwie zupełnie do siebie niepodobne siostry. Niby zrodzone na tej samej ziemi, w tym samym klimacie i identycznych warunkach, a jednak…

Jedna ma urodę, wdzięk, seksapil i wysoko rozwinięte poczucie własnej wartości, druga tymczasem jest zahukana, pospolita i wiecznie ukryta za welonem gęstej mgły. Dla nas, nowotarżan, dzieci tej mniej przebojowej panny, Zakopane zawsze było niezwykle pociągające. Pachniało wielkim światem. To tam zapędzali się turyści z całej kuli ziemskiej, a nad miastem unosiła się niemal namacalna łuna szyku, przepychu i blichtru. To na Krupówkach można było spotkać gwiazdy polskiego show-biznesu, niebieskie ptaki, poszukiwanych listami gończymi przestępców czy polityków załatwiających tu mniej lub bardziej szemrane interesy. To na Krupówkach odbywał się swoisty pokaz narciarskiej mody, gdy amatorzy białego szaleństwa z lubością przechadzali się deptakiem w niewygodnych, ale za to markowych butach narciarskich, prezentując niczym kompania honorowa najnowszy sprzęt. Przypominam, że były to czasy komuny, więc wszystko, co nie było wycięte z szarego poliestru, budziło wielkie „Wow!”.

To w Zakopanem nocne kluby wypełnione były po brzegi i trzeba było mieć nie lada znajomości, by w piątkowy lub sobotni wieczór wepchnąć się do Pstrąga[2] czy Morskiego Oka[3]. To tam cinkciarze obracali niewyobrażalną forsą, wierząc, że są panami tego świata, a prostytutki w futrach (prawdziwych!) do kostek rozbijały się luksusowymi samochodami na niemieckich, austriackich, holenderskich czy szwedzkich numerach rejestracyjnych. Od czasu do czasu zajeżdżały też wypasionymi furami z wizytą do rodzin w Nowym Targu, by zahukanych prowincjuszy kłuć w oczy bogactwem. W moim bloku mieszkała dziewczyna uprawiająca (w Zakopanem oczywiście) ten najstarszy zawód świata. Kiedy pojawiało się czarne bmw, a Kaśka, o sorry, Cathy, wysuwała z niego z gracją swoje nóżki obute w zachodnie szpilki, całe osiedle stawało w oknach. Gdy męska część społeczności zachwycała się podwoziem i nadwoziem bryczki, nie wspominając już o samej użytkowniczce eleganckiego pojazdu, ich żony złośliwie komentowały, że samochód może i nówka, ale podwozie panienki musi być już mocno zjeżdżone. Guzik z pętelką! „Panienka” w zaciszu domowego podwórka często opalała się na balkonie… nago, a znawcy tematu, podglądając ją, „obiektywnie” stwierdzali, że zarówno karoseria, jak i podwozie są w doskonałym stanie.

2) Nocny klub przy ulicy Jagiellońskiej. Obecnie nosi nazwę Ampstrong.

3) Kultowy hotel i restauracja na Krupówkach.

Podczas gdy Zakopane balangowało od świtu do świtu i lecząc kaca, rumieniło się na wspomnienie nocnych harców, Nowy Targ tracił zdrowie, krojąc, dziergając i wyszywając kożuchy i kapcie. Zmęczony, nie miał siły i czasu rozwijać skrzydeł. Może dlatego o siedemnastej „zwijano asfalt”. Już późnym popołudniem miasto wyglądało na wymarłe. Nie było restauracji, kawiarni czy pubów. Naszą jedyną dumą były lody u Żarneckiego, zresztą do dziś fenomenalne, najlepsze, jakie znam! Swoje pięć minut Nowy Targ przeżywał w czwartki i soboty. To dni targowe, a że nowotarski bazar z powodzeniem może stanąć w szranki z Grand Bazaarem w Stambule, tłumy na nim są imponujące. Niestety, nie są to tłumy turystów. To miejsce handlu głównie dla okolicznych mieszkańców i… Słowaków, którzy po wprowadzeniu u nich euro szukają na Podhalu oszczędności. High life’u więc tu nie uświadczysz.

Przez całą młodość Tatry widziałam wyłącznie przez okno. I przez wiele lat całkowicie mi to wystarczało! Jeśli robiłam z kolegami wypady w góry, to w Gorce. Góralszczyznę tymczasem, i to w najczystszej formie, poznawałam, wyjeżdżając na wakacje do Ratułowa[4], rodzinnej wsi mojej mamy.

4) Ratułów, wieś położona niedaleko Zakopanego.

Uwielbiałam „szyć” kierpce i góralskie torebki z dziadkiem Józkiem. Nasz wakacyjny warsztat pracy mieścił się na ganku starej chałupy. Siadaliśmy na zydelkach i wsłuchując się w szum sadu i ciche odgłosy wsi, robiliśmy swoje. Z przyjemnością zaciągałam się zapachem mokrej skóry, gdy dłutkiem rozszerzałam wcięcia, by przewlec przez nie rzemyki, a potem mocno zaciągnąć. A jaką frajdą było cyfrowanie, czyli zdobienie skóry! Brało się między nogi kowadło, nakładało na nie torebkę lub but i za pomocą młotka wybijało szarotki i krzyżyki wyryte w metalowych „pieczątkach”. Dziadek niewiele mówił. W ustach wiecznie wisiał mu sport[5]. Między jednym a drugim sztachnięciem się podnosił wzrok, by przez chmurę nikotynowego dymu spojrzeć, czy równo i odpowiednio mocno wybijam. Potem na balustradzie na ganku i przy piwniczce pod nim układaliśmy równiutko nasz urobek, by wysechł w słońcu. W tym czasie moja babcia Kasia krzątała się w czarnej izbie, czyli w kuchni. Była najweselszą kobietą, jaką znałam. Jej perlisty śmiech słychać było na drugim końcu wsi. Energia dosłownie ją rozsadzała. Wszędzie było jej pełno. Podczas gdy garnki tłukły się na blasze, wydając z siebie charakterystyczny dźwięk podskakujących pokrywek, ona co rusz wybiegała z izby. A to po mąkę do komórki, a to po śmietanę do sieni, a to by warknąć na krasulę sąsiadki, która właśnie wchodziła w szkodę (krasula, rzecz jasna, a nie sąsiadka). „Pódzies ty, krucafuksie[6] jeden!” – rzucała patykiem w bezmyślne zwierzę i już gnała tam, gdzie jej jeszcze nie było. Gdy sytuacja w kuchni zdawała się być opanowana, brała wielką balię z praniem i ruszała nad potok. Zbiegała z brzyzka[7] tak szybko, że nie mogłam za nią nadążyć. Nad wodą roiło się już od sąsiadek. Brzeg pienił się mydlinami, wielkie tarła wydobywały z siebie miarowe brum, brum, brum, a zlane potem gaździny trajkotały na całego. Moim zadaniem było płukanie prania. W poszukiwaniu krystalicznie czystej wody trzeba było wejść głębiej do rzeki. Jezu, jak marzły nogi. Woda zawsze była lodowata, a babcia bezlitosna: „Aleś to wypłukała! Właź jesce roz. Ino pilnuj, coby ci prąd nie wyrwoł kosuli z ręki”. Uwaga była cenna, bo faktycznie rzeka płatała figle. Zdarzało się, że podstępnie podcinała nogi i ku uciesze piorących dokonywała przymusowej ablucji Bogu ducha winnej praczki.

5) Marka papierosów.

6) Jedna z największych obelg góralskich.

7) Gwarowo: wzniesienie.

Wakacje w Ratułowie były dla mnie, „dziewczyny z miasta”, fantastyczną szkołą życia. W czasie sianokosów babcia zrywała nas z pościeli o piątej rano, czyli w środku nocy! Smażąc na piecu jajecznicę z trzydziestu jajek, wydawała rozespanemu towarzystwu szybkie komendy. Każdy dostawał talerz z odpowiednio dużą porcją, pajdę chleba, szklankę mleka i walcząc z opadającymi powiekami, w milczeniu wsuwał śniadanie. Potem już bez zbędnych dyskusji brało się grabie w garść i w pole. Nigdy w życiu nie miałam tak wielkich odcisków na dłoniach i tak spalonych słońcem pleców. Ale nikt się tym nie przejmował. I to było piękne.

Pierwsza szansa na ucieczkę z mojego „podhalańskiego Alcatraz” pojawiła wraz z ostatnim dzwonkiem w podstawówce. Szkoła pielęgniarska w Myślenicach – to było moje koło ratunkowe, na które natychmiast się rzuciłam. W końcu z Myślenic do Krakowa jest rzut beretem, bez trudu więc z dyplomem pielęgniarki w garści przeskoczyłam do Miasta Królów Polskich, by tam „pracować, rozwijać się i szaleć do końca swoich dni”.

Przez wiele lat wydawało mi się, że złapałam Pana Boga za nogi. Kraków faktycznie dał mi wolność, o jakiej marzyłam. Zaczęłam chodzić do szkoły muzycznej, marzyłam o teatralnej, a między dyżurami w szpitalu biegałam na koncerty i teatralne premiery. Leczyłam się z małomiasteczkowych kompleksów, korzystając jednocześnie (choć wtedy mało świadomie) z sympatii, jaką wśród ludzi dawało mi góralskie pochodzenie. Gdybym wtedy nie była tak bardzo nastawiona na bycie „miastową”, zauważyłabym zapewne, jak wielką wartością były góralskie korzenie i jaki niebywały kredyt zaufania i życzliwości dawały mi magiczne słowa: „Jestem góralką”. Usprawiedliwia mnie tylko to, że zakochałam się w Krakowie bez pamięci. Los chciał, że zaraz równie mocno zakochałam się w zabójczo przystojnym doktorku, który został moim mężem. Niestety, po ośmiu latach bycia przyszywaną krakuską zawisła nade mną groźba powrotu pod Tatry. Marcin dostał pracę w Zakopanem, a że jest typowym ceprem, warszawiakiem, piał z zachwytu. Ja tymczasem rwałam włosy z głowy, bo choć miałam wylądować w osławionym Zakopanem, to jednak wracałam na stare śmieci. Wtedy mi się wydawało, że do znanej mi rzeczywistości. Ależ byłam głupia!

Początkowo Zakopane i ja mieliśmy do siebie ogromny dystans. Ja strzelałam focha, zamykając się na wszystkie atrakcje miasta, ono zaś odpłacało mi się straszliwą nudą i uciążliwością klimatu. Wciąż uciekałam do Krakowa. Zaczęłam studia zaoczne i nie wiem, jak potoczyłyby się moje dalsze relacje z charakterną stolicą Tatr, gdyby nie Paulina i… butelka koniaku. Mix zacnego trunku z pomysłowością kreatywnej przyjaciółki dał początek nowej erze w moim życiu. Zaczęłam pracować jako reporterka w Radiu ZET. Poznawałam ludzi, miejsca, historie i nareszcie zaczęłam rozumieć, za co i dlaczego Polacy kochają Zakopane.

Nie powiem jednak, że i ja od razu uległam urokowi Podhala. To wymagało czasu. Zwłaszcza że jako rodowita mieszkanka tej ziemi zwyczajnie nie łapałam się na niektóre tandetne chwyty marketingowe serwowane w regionalnym sosiku. Na kilometr wyczuwałam wciskany turystom kit, drażniły mnie także nasze góralskie przywary i niespójności. Ale jak mówi klasyk: Nobody is perfect, a skoro tak, to można „popuścić gumkę w majtkach” i cieszyć się życiem.

Za co pokochałam Zakopane? To zadziwiające, a jednak… za jego kameralność, czyli za to, od czego wiele lat temu chciałam uciec, biorąc tę bliską zażyłość za ograniczenie wolności. Wszyscy się znają, wszystko o sobie wiedzą albo udają, że wiedzą, co i tak na jedno wychodzi. To może złościć i niepokoić. Nie powiem, wciąż zżymam się na prymitywne wścibstwo typu: „A powiedzze mi, Kaśka z Józkiem to jesce siedzom razem?”, ale jako dojrzała czterdziestokilkulatka skupiam się na zaletach zakopiańskiej intymności, która scala ludzi, a co za tym idzie, daje poczucie bezpieczeństwa.

W Zakopanem nie boję się wysłać taksówką mojej młodszej córki do szkoły albo zostawić ją chwilę w kawiarence na basenie. Jeśli nie zdążę odebrać jej ze stoku narciarskiego, mam pewność, że ktoś, bez proszenia, podrzuci ją do domu. Ot tak, zwyczajnie. Przecież nie zostawi dziecka na mrozie. Niezwykle cenię sobie znajomość (a nawet chwalę się nią) z cudownymi postaciami tego miasta i regionu. Kiedy po imprezce w doborowym towarzystwie wsiadam do taryfy, lubię usłyszeć: „Witam, pani Beato, to co, do domu?”.

Tylko tu można przed pracą wyskoczyć na szybkie narty. Pamiętam, jak kiedyś z Pauliną szusowałyśmy o ósmej rano na Szymoszkowej. Wjeżdżamy kolejką na górę, radośnie paplamy, na stoku żywej duszy. Nagle Paulina wpada na szatański pomysł: „Zadzwonię do znajomej zapytać, co robi”. „Jak to co! Stoję w gigantycznym korku pod Warszawą!” – słychać w słuchawce zirytowany głos. „No patrz! A my z Becią właśnie testujemy stok. Ale nie będziemy szaleć, dziesięć zjazdów i do roboty!” – ot tak rzuca Paulina i pewnie w obawie przed gwałtowną reakcją dodaje: „Muszę kończyć. Wyskakuję z krzesła. Pa!”.

Z ręką na sercu przyznaję, że i ja lubię drażnić zakręconych, zaczadzonych i zapędzonych w kozi róg bliskich i znajomych z wielkich miast opowieściami z zakopiańskiego życia codziennego. A to, że na basen dojeżdżam w dziesięć minut, a na najdalej wysunięty stok narciarski w piętnaście! Że za moim domem mam najcudowniejszą na świecie trasę biegową, z widokami na Giewont i Czerwone Wierchy. Po drugiej stronie ulicy, przy której mieszkam, wita mnie Tatrzański Park Narodowy wejściem do Doliny Małej Łąki. Do moich córek po szkole ot tak wpadają koledzy, którzy nie muszą godzinami przebijać się przez zapchane miasto. Zdarza mi się kupować „na krechę”, kiedy akurat zapomniałam portfela, na co pani w warzywniaku lub spożywczaku wzrusza ramionami, stwierdzając: „Dobrze, zapłaci pani przy okazji”. Moja przyjaciółka Basia bez umawiania się zgarnie mnie na wernisaż czy „posiady”, a Paulina wieczorem przydrepcze piechotą na drinka. Przytaszczy w plecaku frykasy i butelkę wina. Ja rozpalę w kominku, wygonię „radary” na górę (czyli odeślę córki do pokojów), bo przecież zalegniemy na sofach, by trochę poplotkować. Oczywiście ponarzekamy na brak słońca i wieczną zimnicę, w związku z tym zaplanujemy nawet wspólny wypad do Tunezji, ale tylko na tydzień. Żeby szybko się wygrzać i szybko wrócić. W końcu nie ma to jak w domu, czyli w Zakopanem. To jest nasze miejsce. Forever.

W podzięce za Kościelisko, czyli „Lola, co ty wyprawiasz!”

Hej, Herodzie! Za twe zbytki, idź do piekła, boś ty brzydki!” – Kostucha miała prawdziwą kosę, białe prześcieradło narzucone na głowę i jakieś trzynaście lat. Ja miałam trzy albo cztery.

Święta w Kościelisku. Przyszli kolędnicy. Moje pierwsze wspomnienie STĄD.

Mama w drewniakach stukających po schodach w górę i w dół.

Ciągle tu coś urządzała i poprawiała. Dokazywała cudów zaradności. „Załatwiała” piece akumulacyjne albo butle z gazem. Młodym czytelnikom wyjaśniam, że tych rzeczy nie kupowało się wtedy, w latach 70. ubiegłego wieku, w Polsce „ot, tak”.

Tata miał góralski sweter i czas dla nas.

Uczył siostrę i mnie jeździć na nartach. Rozcierał nam zmarznięte stopy w schronisku.

W Kościelisku mój niesamowicie muzykalny brat Jasiek, mając kilkanaście miesięcy, wyśpiewywał idealnie czysto kolędy. Jeszcze nie umiał mówić, więc śpiewał onomatopeją. Słuchaliśmy tego w osłupieniu.

Wieczorami grywaliśmy w rubla. Nie wiem, skąd wzię-ła się ta gra, może z domu pradziadków w Komorowie?

Stół przykrywamy kocem. Potrzebny nam będzie pieniążek i pudełko zapałek. Liczba graczy koniecznie parzysta.

Dwie drużyny zasiadają po przeciwnych stronach stołu. Każda wybiera swojego kapitana, który będzie wydawał polecenia drużynie… przeciwnej. Zasada nr 1: słuchamy tylko jego! Reakcja na komendę-podpuchę ze strony osoby nieuprawnionej skutkuje utratą pieniążka, czyli „rubla”, oraz punktu. Punkty to zapałki.

Komendy brzmią: „Rubel w górę!” – pokazujemy „rubla”. „Rubel w dół!” – podajemy go sobie sekretnie pod stołem, aż trafia w ręce jednej osoby. Twarze pokerowe.

„Ręce na stół!” – teraz pod jedną z płasko wyłożonych dłoni schowany jest „rubel”. Nie może błysnąć, nie może brzęknąć. Przeciwnicy mają odgadnąć, gdzie jest.

W tym celu kapitan, naradziwszy się uprzednio ze swoją drużyną, może wydać dwa rodzaje rozkazów: „Podnieś rękę!” lub „Oddaj rubla!”. Albo jedno, albo drugie.

Jeśli powie „Podnieś rękę!”, a pod nią znajdzie pieniążek – partia jest przegrana. Traci punkt, czyli zapałkę. „Rubel” zostaje u przeciwników. Jeśli powie: „Oddaj rubla!”, a tam rubla niet – to samo. Trzeba więc być psychologiem, strategiem i trochę magiem.

Tata Wojtek, zwany też (z czasem) Wojtasem dziadasem, gdy już mu brakowało cierpliwości, odwoływał się do swych mocy wróżebnych. Wodził palcem nad wyłożonymi na stół dłońmi przeciwników i wymawiał zaklęcie: „Tu góra, tu las! Tu ni ma! Tu wlazł!”.

Jego ekipa prawie zawsze przegrywała wtedy punkt.

Kiedy bywałam tu z tatą sama, grywaliśmy też w pokera na pieniądze. Godzinami. Dużo gadaliśmy. Mam te rozmowy poukładane, poprasowane i posortowane w szafie pamięci. Kiedy jestem sama, wyjmuję je czasem i rozkładam sobie na tym stole do gry w rubla.

Od jakiegoś czasu mieliśmy w domu w Kościelisku telewizor. Oglądaliśmy westerny i festiwale: Opole, Kołobrzeg, Sopot, Zieloną Górę. Loża szyderców.

Przyjaciel rodziny, nieżyjący już wybitny satyryk Jurek Dobrowolski, kładł się na kanapie, ostentacyjnie odwrócony tyłem do telewizora, i wszystko, co się działo na estradzie, komentował na bieżąco. Oglądał w kieszonkowym lusterku.

Ten domek – Puciówka – wybudowany przez moich rodziców w początkach lat 70. był miejscem szczęśliwym. A to w naszym wypadku nie jest prosta sprawa.

Cała moja rodzina składa się z artystów i oryginałów. Każdy ma charakterek, że „Boże, dopomóż!”. Każdy pragnie wielkiego uznania. Nikt nie chce być szarakiem.

Na takich ceprów jak my mocni są tylko górale!

W latach 80. wiatr halny w moim życiu powiał na tyle mocno, że któregoś ranka obudziłam się w Paryżu. Co tam przeżyłam, to już materiał na osobną książkę.

Strasznie tęskniłam za Kościeliskiem. Za drewnianymi „złotymi” ścianami, za śniegiem walącym w szyby i za zapachem deszczowego tatrzańskiego lata…

„Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, kto cię stracił…” – takie klimaty. Na emigracji człowiek się robi strasznie patetyczny.

Gdy tylko moja sytuacja formalna na to pozwoliła i uzyskałam prawo stałego pobytu (czyli bezpiecznego powrotu do Francji), pobiegłam na Place de la Concorde, skąd odjeżdżały autokary do Polski. W Warszawie przesiadka na ekspres „Tatry” i już Zakopane. Jeszcze busik, jeszcze zakręt. Kościelisko!

Wtedy, mając dziewiętnaście lat, po raz pierwszy spędziłam tu dwa, może trzy tygodnie w zupełnej samotności. To było dla mnie odkrycie. Przełom, zdarzenie karmiczne. Samotność w Kościelisku jest dla mnie odtąd dobra na wszystko. Ależ ja kocham tu być.

Równiutko dekadę później zapakowałam do auta cały swój „dorobek”: walizkę, dziecko i psa, by zamieszkać w Puciówce na stałe. Znajomi pukali się w głowę: „Lola! Co ty wyprawiasz? To czas na robienie kariery, a nie na emeryturę na prowincji!”.

Było tak: rzeczywiście robiłam wtedy karierę. Od czternastego roku życia ją „robiłam”!

Najpierw jako dziecko aktorka, potem jako prawie aktorka. Wreszcie rzuciłam to w cholerę. Na własnej skórze przekonałam się, że „prawie” robi wielką różnicę.

Postanowiłam nauczyć się czegoś prawdziwego, a że od dziecka miałam „gadane”, zwróciłam się w stronę dziennikarstwa radiowego. I tak się rozpędziłam w nowej pracy, że już po kilku latach dopadło mnie wypalenie. Depresja totalna. Zupełny brak sił.

Zamarzyło mi się Kościelisko na ferie, ale był pewien problem. Rodzice się rozwiedli, dom przypadł tacie, który nie bardzo miał czas się nim zajmować. Poważnie myślał o sprzedaży Puciówki, która od kilku lat stała pusta i niszczała.

Nie czułam się na siłach jechać zimą z dzieciakiem do miejsca, które długo stało puste i nieogrzewane. A z drugiej strony, jechać na Podhale i mieszkać gdzie indziej niż w DOMU? Pęknie mi serce.

To nie czas na takie emocje, pomyślałam, i opłaciłam nam pobyt w domu wczasowym w Szczawnicy. Co mi strzeliło do głowy? Nie wiem. Byłam w wisielczym nastroju, więc dobrze, że wybór padł na Szczawnicę, a nie na przykład na Grozny albo Rwandę. To zdecydowanie bardziej by pasowało.

W ośrodku Budowlani wytrzymałyśmy dobę, po czym, mimo obaw, zadzwoniłam do przyjaciółki mającej na Krzeptówkach apartamenty do wynajęcia. Z widokiem na Puciówkę. Trudno. Już było mi wszystko jedno. Niech mała pojeździ na nartach, niech się dotleni, a ja jestem przecież dorosła, dam sobie radę. Nie róbmy scen. Jedziemy.

Rano zebrałam się na odwagę i wyszłam niby na papierosa, a tak naprawdę – popatrzeć z daleka na DOM. Patrzę, patrzę, ocieram łezkę i nagle… Coś się nie zgadza! Jakby drzwi balkonowe otwarte? Co jest grane? Kto tam łazi po posesji?

Puściłam się w kapciach po śniegu przez łąkę, pod górę i dalej pod dom. Wyhamowałam przy wejściu. W drzwiach powitał mnie syn zaprzyjaźnionego hydraulika bezradnie błądzący po obejściu i pokojach, które były nie tylko doszczętnie zdemolowane, ale i zalane wodą.

„Szybko jesteś! Wczoraj dzwoniliśmy do ojca, że coś się z domem dzieje. Sąsiedzi dali znać. Było włamanie. Krany poodkręcali i rury popękały. Przyszła odwilż, woda się lała kilka dni. No i masz!”. No, mam.

Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że mam. Dom.

Ktoś powiedział, że na depresję najbardziej pomaga szorowanie schodów. Zgadza się.

Moja kuracja trwała dwa tygodnie. Alicja chodziła codziennie na narty ze znajomymi dziećmi, a ja wkraczałam do Puciówki uzbrojona w szczotę i szmatę. Szorowałam, sprzątałam i zamawiałam fachowców. Ratowałam, co się da.

Wywoziłam na wysypisko przegniłe kołdry i pierzyny, zapleśniałe książki, buty i stare zabawki. Płakałam nad własnymi ciuchami z dzieciństwa, które też trzeba było wywalić. Odnalazłam pamiętnik, któremu wyznałam dwadzieścia lat wcześniej, że kocham się w Paulu McCartneyu. Udało się go ocalić. Dom też.

Tata porzucił myśl o sprzedaży. W końcu przekazał mi dom na własność.

Dziś wiem, że po prostu nie umiem i nie chcę żyć bez Doliny Małej Łąki, Doliny Lejowej, widoku na Giewont o różnych porach dnia. Bez modrzewi i brzozy przy wiecznie skrzypiącej furtce. Nadal mnie nosi po świecie, ale mój port powrotu, moja ziemia, na którą woła się „Ziemia!”, to Kościelisko. Moje „miejsce mocy”.

Napisałam o nim kiedyś wierszyk. Bardzo proszę, oto on:

„W miejscu mądrości i mocy,

tam gdzie układam drewno,

a kot przynosi upolowane myszy i ptaki.

W miejscu pod modrzewiami,

pod brzozą, którą sadziłam z córeczką.

Z widokiem na dom sąsiadów,

z widokiem na Tatry

albo bez widoku, bo wiele tu zależy od pogody.

Stoję.

Ręce pod boki.

W pradawnej pozie kontemplacyjnej gospodyń domowych.

W szamańskim fartuchu w kratę.

I przez chwilę patrzę w głąb.

W las spalony i zamarznięty,

w moje dzieciństwo.

Siądę z fajką przy kominku,

A przy mnie pies i lis.

Z dymu ułoży się wróżba na przyszłość.

Machnę ręką i dym się rozwieje”.

Wiele rzeczy robiłam tu po raz pierwszy w życiu. Wcale się nie obrażę, jeśli to tutaj, w Kościelisku, przyjdzie mi robić je po raz ostatni.

Opiekuję się DOMEM najlepiej jak potrafię. Dbam, remontuję, ciągle urządzam.

Siostrzeniec Staś z żoną Kają przywożą tu swoje córeczki. Trzecie pokolenie „dzieci z Puciówki”.

Ostatnio starsza z nich (lat dwa i pół) tak powiedziała do swojej mamy: „Idzie zima, pojedziemy do Loly i będzie zimno. Będzie śnieg. U Loly!”. Czyli u mnie.

Tak się rodzą wspomnienia z dzieciństwa. Cieszę się, że znowu związane z tym domem.

Przybywajcie!

Zagramy w rubla. Będziemy rżnąć w pokera. Pójdziemy na narty, a potem rozetrzemy dzieciom zmarznięte stopy. Kiedy zasną, będziemy gadać, pić wino i palić papierosy na tarasie. Dom zakołysze się przy halnym. Giewont nam zajrzy do okien. Wpadnie Beata, bez której nie ma już dla mnie Zakopanego, Kościeliska ani nawet Podhala. Co ja gadam? Co to za życie by było bez Beaty?

„A ponad nami jasnym pyskiem,

rozbłyśnie, rozsiewając spleen,

księżyc nad Kościeliskiem,

księżyc nad Kościeliskiem,

begin!”

– że zacytuję mojego tatę Wojtka, któremu dedykuję swoją część wkładu w tę książkę.

W podzięce za Kościelisko.

Rozdział 1

Jakie miasto, takie symbole, czyli ratuj się, kto może

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 2

Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz, czyli nie ma mocnych na górala

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 3

Samowole budowlane, czyli Leszku, wróć!

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 4

Turyści. Jak nas widzą, tak nas piszą, czyli po drugiej stronie lustra

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 5

Bitnicy, czyli co nas kręci, co nas podnieca

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 6

Macierzyństwo

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 7

Magia i medycyna

Magia

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 8

Gdzie jest Witkacy?

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 9

Kobiety Witkacego

Kobiety, wino i śnieg

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 10

Malczewski, czyli post scriptum

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 11

Stryjeńscy, czyli miłość, sztuka i szaleństwo

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Wytrzymaj, czyli zakończenie

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Bibliografia

Degler Janusz, Witkacego portret wielokrotny, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2013.

Drabik Wanda, Magia w pasterstwie polskiego Spiszu, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tom VII, Kraków 1983.

Malczewski Rafał, Pępek świata. Wspomnienia z Zakopanego, Czytelnik, Warszawa 1960.

Malczewski Rafał, Pępek świata. Wspomnienia z Zakopanego, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2000.

Pinkwart Maciej, Zakopiańskim szlakiem Karola Szymanowskiego, Wydawnictwo Rewasz, Pruszków 2001.

Siedlecka Joanna, Mahatma Witkac, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2005.

Skowroński Jarosław, Tatry międzywojenne, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2003.

Stieber Zdzisław, Problem językowej i etnicznej odrębności Podhala, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1947.

Stryjeńska Zofia, Chleb prawie że powszedni, t. 1 i 2, Wydawnictwo Gebethner i S-ka, Warszawa 1995.

Witkiewicz Stanisław, Listy do syna (1851–1915), opracowanie Bożena Danek-Wojnowska i Anna Micińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1969.

Witkiewicz Stanisław Ignacy, Listy do żony (1923–1927), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005.

Witkiewicz Stanisław Ignacy, Listy do żony (1932–1935), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2010.

Witkiewiczowa Jadwiga, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, do druku przygotowała Anna Micińska [w:] Spotkanie z Witkacym, pod redakcją Janusza Deglera, Jelenia Góra 1979.

Wójcik Wiesław A., Sabała, Wydawnictwo Tatrzańskiego Parku Narodowego, Zakopane 2010.

Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, praca zbiorowa pod redakcją Danuty Tylkowej, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2000.

Spis treści:

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Dedykacja

Podziękowania

Wstęp

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Rozdział 6

Rozdział 7

Rozdział 8

Rozdział 9

Rozdział 10

Rozdział 11

Wytrzymaj, czyli zakończenie

Bibliografia