Copyright © Malwina Ferenz, 2019

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2019

Redaktor prowadząca: Adriana Biernacka

Redakcja: Joanna Pawłowska

Korekta: Karolina Borowiec

Projekt typograficzny, skład i łamanie: Stanisław Tuchołka | panbook.pl

Projekt okładki: Magda Bloch

Fotografie na okładce: © ivankifa, © jzero, © Marchie | Shutterstock

Konwersja publiakacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

eISBN 978-83-7976-197-5

CZWARTA STRONA

Grupa Wydawnictwa Poznańskiego sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@czwartastrona.pl

www.czwartastrona.pl

Od autorki

Drodzy Czytelnicy, pozwólcie, że skieruję na początku dwa słowa do Was (o, rym!), ze szczególnym uwzględnieniem mieszkańców Wrocławia. Zanim ktoś z Was w trakcie lektury tej książki poczuje nieodpartą ochotę krzyknąć: „Bój się Boga, kobieto, aleś powymyślała!”, po czym przyjdzie mu do głowy sięgnąć po atrybut (na przykład sporą patelnię lub widły), za sprawą którego będzie mógł wyrównać ze mną rachunki i przywrócić mi właściwą perspektywę na rzeczywistość, spieszę wyjaśnić, że faktycznie wiele z tego, co opisuję, jest wytworem mojej wyobraźni. Przyznaję bez bicia. Schowajcie te miecze świetlne.

Z góry przepraszam mieszkańców Nadodrza. Melinę na Ptasiej i aferę na Rostafińskiego zmyśliłam całkowicie i od podstaw. Przyznaję jednak, że czułabym niejaki dyskomfort, urządzając sobie tamtędy po zmroku samotną wycieczkę krajoznawczo-turystyczną. Rację ma Harry Hole, bohater książek Jo Nesbø, kiedy mówi, że najbardziej wiarygodna prawda w dziewięćdziesięciu procentach składa się z kłamstwa. Pozostaje jednak te dziesięć, dlatego muszę zaznaczyć, że w każdej z opisanych przeze mnie historii tkwi ziarno prawdy.

Zdjęcie, które okazało się takie istotne dla pani Mrozińskiej, rzeczywiście istnieje, sama je widziałam. Osobiście (choć nie we Wrocławiu) spotkałam faceta, który grał na gitarze zrobionej z łopaty, i z ręką na sercu przysięgam, że na postawionej na sztorc lokomotywie na placu Strzegomskim rzeczywiście siedział pewien desperat, a rozmaite służby stawały na rzęsach, by w miarę bezpiecznie sprowadzić go na dół.

Stephen King pisał, że opowiadania leżą na ulicy. Istnieją pod postacią pozornie nic nieznaczących zdarzeń, przypadkowo mijanych ludzi, dostrzeżonych gdzieś przedmiotów, momentów czy chwil. Trzeba je po prostu zauważyć i pozbierać. No to pozbierałam.

Rozdział 1

Neon Café

Jeśliby porównać duże miasto do organizmu, to można przyjąć, że jego sercem jest rynek. Oczywiście, jeśli miasto ma serce. Znaczy rynek. Wrocław ma, i nawet bijące jest to serce, wyobraźcie sobie, bijące na co dzień dość intensywnym rytmem, który od czasu do czasu znacząco przyspiesza przy okazji rozmaitych imprez plenerowych, głównie o charakterze muzycznym. Wtedy też jakby krążenie ludzi w arteriach ulic jest bardziej energiczne i szybsze, organizm miejski wkracza w stan taki, w jakim znajduje się ciało przeciętnego wrocławianina zmuszonego do podjęcia wyciągniętego cwału w kierunku uciekającego mu sprzed nosa autobusu lub tramwaju. Słowem: zadyszka, i to konkretna. Bywa, że ciężko złapać oddech, zwłaszcza jeśli się tego pojazdu jednak nie dopadło, ale stosunkowo rzadko dochodzi wtedy do zawału. W przypadku Wrocławia jeszcze nie doszło. Rynkowe serce tłucze się szaleńczo w piersi, okoliczne kamienice drżą, bombardowane deszczem decybeli, ich mieszkańcy klną, na czym świat stoi, ale jakoś tak zawsze wszystko potem wraca do normy[1].

Od serca odchodzą, jak wiadomo, arterie. Miasto pokrywa pajęcza sieć ulic, którymi mieszkańcy przemieszczają się do różnych innych części miejskiego organizmu. Zdarza się – i każdy wie, co mam na myśli – że w niektóre rejony ciała krew dociera z opóźnieniem i niejakimi oporami, chociażby do kończyn. Psie Pole, odpowiednik jednej z dłoni, potakuje tutaj energicznie, bo wie, ile czasu zajmuje dotarcie do tego cholernego serca, zwłaszcza kiedy się człowiek spieszy, właściwie to przede wszystkim wtedy, gdy się spieszy, bo kiedy się nie spieszy i nie potrzebuje być gdzieś dwadzieścia minut temu, to jakoś tak wszystko posuwa się sprawnie i bez zakłóceń. Jagodno i Ołtaszyn, odpowiedniki drugiej ręki (albo i trzeciej, bo kto powiedział, że miasto nie może mieć więcej kończyn górnych), przyłączają się do Psiego Pola w tym potakiwaniu i dodają, że petycje o pociągnięcie ku nim linii tramwajowej liczą już nie na egzemplarze, a na kilogramy, tyle ich było, i nadal nic. Ale – o dziwo – żyją. Leśnica i Pracze Odrzańskie prychają pogardliwie, że z czym do ludzi. Z ich punktu widzenia Psie Pole to prawie centrum, weź ty jeden z drugim spróbuj dojechać z tego, co jest odpowiednikiem palców u stóp. Nie próbujesz? A to jakoś nie dziwota. Stąd krew stosunkowo rzadko dociera do samego serca, a kiedy już tam się w końcu znajdzie, bywa naprawdę wkurzona.

Jeśli więc spojrzymy na Wrocław jak na wielkie cielsko rozłożone na równinie i pocięte na kawałki przez pięć rzek, to ulica Ruska znajduje się tuż przy sercu. Tak blisko, że właściwie trzeba się postarać, żeby ją ominąć, bardzo postarać. Tak bardzo, że człowiek, skoro już tu dotrze, zwykle z tych starań jednak rezygnuje, bo wystarczy, że rzuci okiem w prawo, ku ulicy Podwale, i w lewo, ku Mostom Mieszczańskim, by wiedział, że alternatywą jest utknięcie w jeszcze większych korkach. Podąża więc Ruską, czy chce, czy nie, i – jak mógł przewidzieć – grzęźnie w jej wąskim gardle.

Gardło to zresztą wygląda nader ciekawie. Stare, pamiętające początki XX wieku, XIX wiek czy nawet – och, ach! – XVIII wiek kamienice, pełne fikuśnych ornamentów i wymyślnych zakończeń fasad, mocno nadgryzione zębem czasu, wyposażone w arkady, którymi w ukryciu, z dala od wzroku kierowców, przemykają prawdziwe tłumy, by dwieście metrów dalej objawić się wszem wobec na wielkim przystanku tramwajowym, bezpośrednio sąsiadują z ascetycznymi, niemal surowymi fasadami nowych budynków, buchających wręcz nowoczesnością i krzyczących: „Przyszłość to my!”. Wbrew pozorom jakoś nie odnosi się wrażenia architektonicznego bałaganu, może dlatego że człowiek najczęściej wlepia wzrok w tablicę rejestracyjną jakiegoś barana przed nim, niemogącego się zdecydować, który pas zająć, a pozostające w doskonałej obojętności wobec tego wszystkiego budynki uchodzą jego uwadze. Ale nawet jakby się zatrzymać i spojrzeć, to stwierdzi się ze zdumieniem, że właściwie nic się nie gryzie. Świeżutka, nieobyta jeszcze z miejskim smogiem nowoczesność doskonale uzupełnia się z budynkami, które widziały tak wiele, że właściwie nie wiadomo, od czego zacząć opowieść.

Porzućmy kierowców nerwowo sapiących za kierownicą, zostawmy motorniczego tramwaju, który ze stoickim spokojem trwa w gigantycznym korku razem ze wszystkimi (ten ma wprawę, bywa tutaj kilka razy dziennie, nic go nie zdziwi), i wejdźmy pod arkady. Miną nas ludzie, którzy postanowili pokonać pieszo dystans z placu Jana Pawła II do Rynku lub co najmniej do ulicy Kazimierza Wielkiego, co było decyzją nad wyraz słuszną, ponieważ pokonanie tej trasy na piechotę zajmuje jakieś piętnaście minut krócej niż dowolnym pojazdem zmechanizowanym. Ludzie miną nas szybko, bez ociągania, bo puls miasta w porannych godzinach szczytu jest zazwyczaj mocno przyspieszony, a dopiero później nieco zwalnia. Zobaczymy jakiś sklep, najpewniej całodobowy, zobaczymy parę butików, jakiś hostel, podejrzaną firmę z gatunku „szwarc, mydło i powidło”, być może sklep z butami, być może lumpeks. Nie jest zresztą istotne, co tam znajdziemy, bo przecież, pamiętajmy, znajdujemy się bardzo blisko serca. Ważne, że w pewnym momencie otworzy się przed nami nierzucające się w oczy przejście na pewne podwórko. Co tu kryć – typowe podwórko otoczone murami starych kamienic. Wejdźmy tam.

Na pewno wiecie, jak takie podwórka wyglądają. Nawet jeśli z przodu, od ulicy, kamienica stara się zaprezentować z jak najlepszej strony, obnosząc się wręcz ze swoją świeżo wyremontowaną i odmalowaną elewacją, tył, a zatem i podwórko, pokazuje jej prawdziwe oblicze. To mniej więcej tak, jakbyśmy odwiedzili kogoś podczas domówki i obserwowali wypięknionych gospodarzy, a następnie rano zobaczyli tych samych ludzi zaraz po zwleczeniu się z łóżka. Normalnie można nie poznać człowieka. Podwórko na tyłach Ruskiej wygląda więc tak, jak typowe podwórka starych kamienic. Generalnie nie jest tam pięknie. Podłoże, jeśli można nazwać tak to, co pod nogami, składa się z kałuż i jakiegoś wspomnienia chodnika, na tyle rozwalonego, by z ust matek pchających wózki wymuszać słownictwo straszliwie nieparlamentarne. Zadnie ściany kamienic prezentują spore ubytki w tynku, przez które wyglądają poczerniałe cegły. Drzwi do klatek schodowych z poluzowanymi klamkami i prezentujące ozdoby alternatywne w stylu wielce pojemnych znaczeniowo i jednoznacznie nacechowanych emocjonalnie napisów nie zachęcają do wejścia. Gdzieś koło zapyziałego trzepaka (tak, tak, to jedyne miejsca, gdzie można jeszcze spotkać trzepaki) stoi rząd plastikowych kubłów na śmieci stanowiących jedyny barwny element otoczenia. Podwórko nie jest zbyt wielkie, a odrapane ściany wzmagają poczucie klaustrofobii, dlatego zapewne zdziwi was fakt, że właśnie tam znajduje się Neon Café.

Ciemne, ładne drzwi z niewielką szybką wyglądają na zupełnie nowe, jakby dopiero co zostały wstawione i jeszcze nie oswoiły się z otoczeniem. Ciężko zresztą z tym oswajaniem, jeśli się zostało umieszczonym w ceglanej ścianie kompletnie pozbawionej tynku i wyglądającej tak staro, że dalej już tylko rudera i zero innych semantycznych możliwości. Nad drzwiami rozbłyskuje kolorowy neon, lekko mrugający na końcach, jakby puszczał do wchodzących oko. Dwa stare, choć najwyraźniej odrestaurowane drewniane okna wychodzą na podwórko. Neon Café to połączenie pubu z kawiarenką, miejsce zapraszające gości od rana (wtedy można zjeść śniadanie), w ciągu dnia (można wrzucić na ząb coś szybkiego i prostego w przygotowaniu) oraz wieczorem (a piwo tam mają zupełnie przyzwoite i w niezłej cenie). Jest coś takiego w Neon Café, że kiedy człowiek już tutaj zawita i stanie przed drzwiami, to właściwie nie może nie wejść do środka. Jakoś tak oczywistym się wydaje, że naturalną konsekwencją jest przekroczenie progu tego przybytku, tak jakby po to właśnie tam istniał, byśmy mogli do niego wejść i zasiąść przy którymś ze stolików. Wejdźmy zatem do środka i nieco się rozglądnijmy.

Wnętrze jest ciemne, ale przytulne, niewielkie i dyskretne. Okna wychodzą na kolorowe kubły na śmieci, niezadeptany jeszcze do końca relikt trawnika i trzepak, ale koronkowe zazdrostki w stylu retro w oknach jakoś łagodzą ten efekt i właściwie nie zauważa się mankamentów podwórkowych okoliczności przyrody. Za barem z ciemnego drzewa – bo oczywiście jest tutaj bar – stoi barman i uśmiecha się do nas, polerując białą ściereczką kufel do piwa. Patrzy przy tym na nas tak, jakby mówił: „No proszę, a jednak tu przyszli”.

Podchodzi człowiek do tego baru i ma wrażenie, że zna tego barmana. Nie ma pojęcia skąd, ale zna na pewno. Młody chłopak, wysoki, z lekko kręconymi włosami i czarną grzywką opadającą na czoło przygląda się nam ciekawie, a my dziwnym sposobem odnosimy wrażenie, ba, jesteśmy przekonani, że on doskonale wie, co zamówimy, i właściwie nawet nie musimy mu tego werbalnie przekazywać, wystarczy zaczekać. Jakieś takie doświadczenie z niego emanuje. Facet jest młody, to fakt, ale z pewnością nie jest to jego pierwsza praca.

Stoi zresztą sam, ale wierzcie mi, że nie potrzebuje licznego personelu. Ludzie nie walą tu drzwiami i oknami. Tu trafiają ci, którzy mają tu trafić, i kropka. Można się zastanawiać, jakim cudem w związku z tym Neon Café na siebie zarabia, ale po pierwsze wcale nie wiemy, czy rzeczywiście bilans wychodzi na plus, a po drugie musimy pamiętać, że cały czas znajdujemy się tuż przy sercu miasta. Tu naprawdę wiele się dzieje. Wszystkie drogi prowadzą do Rynku, chociażby z tego powodu, że do obwodnicy jest stąd cholernie daleko i człowiek jakoś nie pali się do szukania komunikacyjnych rozwiązań alternatywnych.

Sympatyczny jest ten barman. Rękawy białej koszuli podwinął do łokci, spodnie ma na szelkach i gdyby były czerwone, bliżej by mu było do jakiegoś maklera giełdowego niż do pracownika gastronomii. Czyści sobie te kufle i odkłada na półki. Właściwie lokal jest jeszcze zamknięty, otwierają dopiero o dziewiątej, ale widać już porządek, czyli ktoś tam się wcześniej miotłą i ścierką konkretnie namachał, a teraz trwa stawianie kropki nad i oraz zapinanie ostatniego guzika. W ekspresie do kawy uzupełniono już ziarna, puszki z herbatą pełne po brzegi, kraniki do piwa wypolerowano, w lodówce przy ekspresie ciasta zajęły strategiczne pozycje, gotowe wodzić na pokuszenie. W kanapkach szynka dogadała się co do terytorium z serem i sałatą. Słowem, już niedługo Neon Café powita pierwszego klienta, a potem następnego i jeszcze kolejnego, czyli po prostu dzień ruszy z kopyta i będzie się działo. Tymczasem barman sprawdza coś w swoim telefonie, chwilę spogląda przez okno i z tajemniczym uśmiechem zawiesza wzrok na tych kubłach na śmieci, jakby już teraz wiedział, co przyniesie mu dzień. Cóż, można założyć, że po prostu świetnie zna swoją klientelę. W końcu on tutaj rządzi.

[1] Pamiętajmy, że norma jest bardzo pojemna znaczeniowo. Przyjezdny mógłby wrocławską normę porównać do domu wariatów, ale mimo wszystko zostałby powitany z otwartymi ramionami i przywyknąłby najdalej po trzech tygodniach.

Rozdział 2

Jeden dzień z życia pani Mrozińskiej

Wiszący na ścianie stary, wahadłowy zegar nagle jakby się ocknął z letargu, wybił dziewiątą, zrobił swoje i zdawał się na powrót pogrążyć w doskonałej, błogiej obojętności wobec wszystkiego, co go otaczało. Barman spojrzał na swój telefon i się uśmiechnął. Stwierdził najwyraźniej, że stary wiarus na ścianie nie odpuszcza i nadal punktualnie wywiązuje się ze swoich zadań, bo na wyświetlaczu również zanotowano punkt dziewiątą. Barman udał się w stronę drzwi i przekręcił klucz w zamku, a tym samym Neon Café oficjalnie otworzyło swoje podwoje dla klientów. Mężczyzna wrócił za kontuar, rzucił okiem na ekspres do kawy, ciasta i pudełeczka z różnymi rodzajami herbaty, jeszcze raz starł z blatu ściereczką nieistniejący kurz, po czym wyciągnął skądś najzupełniej papierową i kompletnie nieelektroniczną gazetę i zagłębił się w lekturze. Przez chwilę ciszę panującą w pomieszczeniu zakłócał szelest przewracanych stron, ale nagle klamka w drzwiach wejściowych opadła, drzwi skrzypnęły, zadzwonił staromodny, zawieszony przy futrynie dzwonek i stało się jasne, że pierwszy klient przekracza próg kawiarenki.

Barman szybko odłożył gazetę, stanął za barem i posłał uśmiech w stronę wchodzącej osoby. Tej zajęło nieco czasu, żeby rozejrzeć się po pomieszczeniu i zlokalizować mężczyznę, bo cóż, wzrok już nie ten. Miała w końcu te dziewięćdziesiąt lat na karku, a to jest wiek wzbudzający szacunek, ale i stawiający przed człowiekiem wysokie wymagania. Barman w pierwszej chwili wydawał się jakby lekko zaskoczony, ale przecież każdy ma prawo wejść i napić się tudzież wrzucić coś na ząb, a wiek nikogo nie wyklucza. Starsza pani jeszcze raz omiotła wzrokiem wnętrze, po czym wtaszczyła za sobą zakupową torbę na kółkach. Poprawiła chustkę zawiązaną na głowie i garbiąc się oraz kulejąc, podeszła do baru.

– Dzień dobry pani – powiedział barman i uśmiechnął się szeroko.

– Dobry, młody człowieku. Otwarte już?

– Oczywiście, zapraszam serdecznie. Co podać?

– Co podać, co podać… – zastanawiała się starsza pani i mrużąc oczy, lustrowała przestrzeń za barmanem. – A co jest?

– Kawa jest, bardzo dobra zresztą. Pani kawę pija?

– Pewnie, że pijam, dobra kawa nie jest zła, zwłaszcza na początek dnia. O, widzi pan? Nawet mi się zrymowało. Po ile ta kawa?

– Dla pani po pięć złotych.

– No, no! Ty mi tu, synku, nie czaruj! – zirytowała się staruszka. – Ja chcę zapłacić tyle, ile ta kawa naprawdę kosztuje. Pan przecież też musi z czegoś żyć, prawda? Chce pan zarobić czy nie?

– Dobrze, już dobrze, oczywiście, ma pani rację. Jasne, że chcę zarobić. Tylko że tutaj cena kawy jest uzależniona od pory dnia. Rano i późnym wieczorem jest najtańsza.

– No coś takiego! W życiu nie słyszałam o takim podejściu. No ale dobrze, skoro ma być pięć złotych, to będzie pięć złotych.

Sięgnęła do kieszeni starego i dość opiętego na niej prochowca w kolorze szarobeżowym. Trzęsącymi się rękami wyjęła materiałową saszetkę, najwyraźniej samodzielnie zrobioną, i ostrożnie rozsunęła zamek błyskawiczny, po czym uważnie sprawdziła zawartość.

– Stać mnie jeszcze będzie na ciastko do tej kawy. Ma pan ciastka?

– Oczywiście! – Barman obejrzał się za siebie i wskazał na lodówkę. – Polecam to czekoladowe z kremem. Powinno pani smakować.

– No jakbyś mnie pan znał od urodzenia! – Staruszka aż klasnęła w ręce. – Takie właśnie lubię najbardziej. Po ile ciastko? Tylko bez udawania.

– Ciastko jest po trzy złote i w przeciwieństwie do kawy jego cena jest stała. – Barman uśmiechnął się i sięgnął do lodówki.

Staruszka gmerała w saszetce, po czym wyjęła drżącą ręką odliczoną kwotę i wyłożyła na kontuar. Część monet potoczyła się bezładnie, ale barman szybko je złapał, nabił należność na kasę i wręczył staruszce paragon.

– Zapraszam panią do stolika, za chwilę podam kawę i ciastko.

– Wszystko jedno, gdzie siądę?

– Wszystko jedno. Jak pani widzi, nie ma jeszcze gości.

– Tu zawsze tak pusto? – spytała staruszka, wybierając mały, okrągły stolik najbliżej kontuaru.

Postawiła obok krzesła swoją torbę na kółeczkach i poluzowała pasek prochowca.

– Ja wiem, czy pusto? – Barman zastanowił się. – Faktycznie, nigdy nie ma tu tłumów.

– To dziwne, w takiej lokalizacji.

– No, ale sama pani wie, że znajdujemy się w głębi podwórka. A pani jak do nas trafiła?

– A to właśnie dziwne jest, synku, i przepraszam, że mówię do pana „synku”, ale jest pan w wieku moich hipotetycznych wnuków albo nawet prawnuków, gdybym je miała.

– A nie ma pani? – zapytał barman, wychodząc zza kontuaru z tacą, na której stały filiżanka z kawą, dzbanuszek z mlekiem, jednorazowe opakowania z cukrem brązowym i zwykłym oraz ciastko na talerzyku.

Wszystko to szybkim i wytrenowanym ruchem ustawił przed staruszką.

Starsza pani chwilę milczała, staczając krótką acz zwycięską walkę z opakowaniem cukru, którego zawartość udało jej się w końcu wsypać do filiżanki, dolała mleka i zamieszała wszystko łyżeczką.

– Nie mam – odpowiedziała w końcu.

Tym razem barman przez chwilę milczał, stojąc koło stolika i przestępując z nogi na nogę, po czym nagle jakby podjął decyzję, odsunął krzesło i przysiadł się, nie czekając na pozwolenie. Kobieta łypnęła okiem, ale szybko jej uwaga przekierowana została na ciastko z kremem.

– To chyba smutno? – spytał.

– Smutno, nie smutno… – Staruszka prychnęła. – Życie się potoczyło tak, a nie inaczej. Gdybym je miała, to byłoby lepiej? Nie wiadomo. Człowiek, owszem, sam jest na świecie, bliskich już brakło, ale przecież nadal żyje, budzi się rano, zasypia wieczorem, a w ciągu dnia robi to, co robi. Pracuje.

– To pani nie jest na emeryturze? – Barman rzucił kobiecie prowokujące spojrzenie, wyraźnie starając się pociągnąć ją za język.

– Mój Boże, jasne, że jestem! Ale coś ty myślał, kochanieńki, że ja miliony dostaję? Pracować muszę, żeby jakoś związać koniec z końcem, żeby na leki starczyło, żeby rachunki popłacić i żeby, ot, choćby móc wstąpić na tę kawę i ciastko z kremem. Człowiek też coś musi z życia mieć, choćby za osiem złotych.

– A co pani robi?

– A cóż ja w tym wieku mogę robić, synku? – Staruszka się roześmiała. – Handlem się trudnię. Całe moje dobro, o tutaj, w tej torbie mam. Podjadę sobie jak zwykle na plac Dominikański i powiem ci, synku, że darmową komunikację dla ludzi po siedemdziesiątce to naprawdę trzeba docenić. Podjadę więc sobie, jak zwykle koło przejścia podziemnego, tuż przy galerii, rozłożę moją płachtę gumowaną, nie za dużą, żeby nie przeszkadzać i zbytniej uwagi nie zwracać, chociaż straż miejska to jakoś już mnie zna i nawet łaskawym okiem patrzy. Nigdy mi jeszcze mandatu nie dali. Rozłożę tę płachtę, kochanieńki, i najlepszy na świecie czosnek na niej powykładam. Z mojego własnego ogródka. Ekologiczny! Żadne tam chińskie byle co.

– I schodzi pani?

– Pewnie, że schodzi! Co ma nie schodzić? Wszystek sprzedaję. Ale nie tylko. Czasami marcheweczkę jakąś położę, a kalafiorki! Ho, ho! Na kalafiorki zawsze są chętni. I tak jakoś, wie pan, grosz do grosza. Kokosów może z tego nie będzie, ale jakoś tak się żyje. Co rano wsiadam w autobus na Praczach, dojeżdżam na Jana Pawła, przechodzę, ot, kawałek na tramwaj, tylko dzisiaj tak ładnie i tak jakoś sił nabrałam, że pomyślałam sobie, ech, Ewka, stara ty już jesteś, ale spacerek możesz sobie zrobić. Weszłam w Ruską i jakoś tak zobaczyłam, że podwórko tutaj, a weszłam, bo myślałam, że może się da tędy skrót na tramwaj zrobić. Skrótu nie ma, ale patrzę: bar. No to myślę, że wejdę, bo co mi szkodzi, przecież ja nie na godziny i brezent później rozłożyć można, nie pali się. A kawę to ja zawsze lubiłam i nie odmówię.

– Skoro ma pani na imię Ewa – rzucił barman, nie przejmując się, czy nie narusza przypadkiem jakichś granic prywatności – to pewnie urodziła się pani w Wigilię. Mam rację?

Staruszka zupełnie nie przejęła się naruszaniem granic i zachichotała pod nosem.

– Nie masz, synku, nie masz, bo ja tak naprawdę nie nazywam się Ewa. Chcę, żeby na mnie tak mówić, bo nie cierpię mojego prawdziwego imienia. Naprawdę nazywam się Eufrozyna.

– Eufrozyna?

– Zdziwiony? A pewnie, że zdziwiony, widzę po minie. Eufrozyna. Nie pytaj mnie dlaczego, ale trzy nas siostry były, wszystkie trzy takie dziwne imiona miały. Agafia, Awdokia i Eufrozyna.

– Rzeczywiście nietypowe – przyznał barman. – A dlaczego tak?

– A skąd ja mogę wiedzieć dlaczego? Co rodzicami kierowało, że takie imiona nam dali? To mógł być zupełny przypadek. Przypadki nami kierują. Uwierzy pan, że o całym życiu człowieka może zadecydować na przykład jedno jedyne zdjęcie?

– Uwierzę.

– Ha! Wam, młodym, tak łatwo przychodzi wiara w różne rzeczy, całe życie jeszcze przed wami. Ale to prawda. O całej mojej przyszłości w jeden dzień zadecydowało jedno zdjęcie. Gdybym go wtedy nie zobaczyła, wszystko potoczyłoby się inaczej.

– Zamieniam się w słuch – rozochocił się barman.

– O, ho, ho! – roześmiała się Eufrozyna. – Taki chętny do zwierzeń! Ale dobrze, synku, dobrze, czuje się, że dobry człowiek jesteś, to ci powiem. Zresztą i tak spieszyć się nie muszę, a i historia długa nie będzie. Tylko skoro już żeś się tak do mnie dosiadł, to kawę sobie też zrób, kochanieńki, co tak będziesz o suchym pysku siedział.

– Się robi, pani szanowna! – zakrzyknął barman i z prędkością światła rzucił się do kontuaru, dopadł do ekspresu do kawy i przyrządził sobie cappuccino, bo taką kawę lubił najbardziej. – Już może pani zaczynać!

Jeśli ktoś mówi o pięknie gór, a nie przejeżdżał przez Ural, to nic jeszcze nie widział. Surowe, ogołocone z roślinności i niezwykle strome szczyty, majestatyczne i ogłaszające swoją potęgę reszcie świata, robiły ogromne wrażenie. Ich dzikie piękno przytłaczało, zapierało dech w piersi, śnieg utrzymujący się w górnych partiach pomimo lata dodawał im tajemniczości. Zachwycałam się nimi, naprawdę się zachwycałam, choć przyglądałam się im przez lekko rozsunięte drzwi bydlęcego wagonu, w którym w lipcu tysiąc dziewięćset czterdziestego szóstego roku wracałyśmy z mamą z Kazachstanu. Miałam osiemnaście lat i byłam pełna życia. Patrzyłam z nadzieją w przyszłość, żywiąc głębokie przekonanie, że najgorsze już za nami i że teraz może być tylko lepiej. Pomimo tego wszystkiego, co przeszłyśmy, pomimo prawdziwego horroru, jaki przyszło nam przeżyć, pomimo tego, że ciała moich dwóch starszych sióstr spoczęły na zawsze w kazachskiej ziemi, pomimo tego, że straciłyśmy wszystko i w drodze powrotnej jedynym naszym dobytkiem były dwa tobołki, ja czułam autentyczną radość. Wracałyśmy! Wojna się skończyła! Przyciskałam więc twarz do szpary w wagonie, wiatr szarpał mi włosy i przyglądałam się, jak dzika przyroda milcząco żegna nas, nic nieznaczący ludzki epizod w swojej historii.

Powiedziano nam, że jedziemy na Ziemie Odzyskane, że teraz tam jest nasze miejsce. Ja w żartach nazywałam je „ziemiami obiecanymi”, a matka zżymała się, mówiąc, że jeśli o nią chodzi, to interesuje ją nie to, co odzyskano, ale to, co zostało jej zabrane i czego nikt nie myśli teraz oddawać. Ona nie chciałaby niczego więcej, jak wrócić do gospodarstwa pod Tarnopolem, które prowadziła razem z nieżyjącym już mężem, ale właśnie to jej życzenie nigdy nie miało się spełnić. Mnie chodziło tylko o to, żeby jakoś żyć. „Jakoś” wystarczyło, wcale nie musiało być dobrze. Chciałam żyć, przeżyłam wojnę, na miłość boską, i to się liczyło, niczego więcej nie oczekiwałam. Byłam przekonana, że poznam jakiegoś porządnego mężczyznę, wyjdę za niego, urodzę dzieci i zacznę pisać zupełnie nowy rozdział swojego życia. To wszystko było przede mną i nawet dwutygodniowa podróż w bydlęcym wagonie nie mogła osłabić mojego optymizmu.

Głodne, zmordowane, bez pieniędzy i praktycznie beż żadnego dobytku, razem z całym tłumem przesiedleńców znalazłyśmy się w punkcie przeładunkowym w Kłodzku i okazało się, że właśnie Kotlina Kłodzka jest naszym ostatecznym celem. W Ołdrzychowicach powstawał PGR, niedobitki niemieckiej ludności były pospiesznie wywożone w głąb Niemiec lub ewakuowały się same na wozach lub piechotą, ze wszystkim, co miały pod ręką, zostawiając za sobą puste gospodarstwa. Godzinami, razem z całą grupą przesiedleńców, koczowałyśmy pod budynkiem, w którym ważyły się losy szarego człowieka. Co jakiś czas radziecki albo polski żołnierz wychodził i zaganiał do pomieszczenia kolejną partię ludzi, którzy po dłuższym lub krótszym czasie wyciekali strumyczkiem z jakimiś kwitkami w rękach. Wcale nie wyglądali na dużo szczęśliwszych niż przed wejściem, ale cóż mieli robić. Ich życie wtaczało się na nowe tory, zupełnie inne, niż się tego spodziewali, i pozostawało im tylko przystosować się lub zginąć.

– Skąd? – zapytał siedzący za odrapanym biurkiem mężczyzna w złachanej marynarce i rozchełstanej koszuli, kiedy w końcu i my zostałyśmy wezwane do środka.

Nawet na nas nie spojrzał, cały czas wlepiał wzrok w powiększającą się szybko listę nazwisk, do której stale dokładał kolejne. Tłuste, ciemnoblond włosy spadały mu na czoło. Dało się od niego wyczuć silną woń przetrawionego alkoholu. Zresztą nie musiałyśmy niczego dedukować. Obok papierów stała na wpół opróżniona butelka z czymś przezroczystym w środku i jeśli była to woda, to z pewnością ognista.

– Nie rozumiem… – bąknęła matka.

– Skąd są? – ponowił cierpliwie pytanie, nadal nie podnosząc głowy.

– Z Bogdanówki.

– Gdzie to?

– Pod Tarnopolem.

Ciąg dalszy w wersji pełnej