RENATA LIS

RĘKA FLAUBERTA

Wydawnictwo Sic!

Warszawa 2012

Projekt okładki i stron tytułowych: JACEK STASZEWSKI

Redakcja i korekta: Zespół

Na okładce wykorzystano zdjęcie wirującego derwisza © Foto Channels (www.fotochannels.com)

Skład i łamanie: Studio Artix, Jacek Malik

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Copyright © by Renata Lis & Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2011

ISBN 978-83-61967-42-2

Wydawnictwo Sic!
ul. Chełmska 27 lok. 23
00-724 Warszawa
tel. (+48 22) 840 07 53
e-mail: biuro@wydawnictwo-sic.com.pl
http://www.wydawnictwo-sic.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Patronat medialny:

RĘKA FLAUBERTA

Na początku kwietnia 1858 roku „Pan Flaubert, Gustave, literat udający się do Tunisu” otrzymał paszport wydany przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych „w imieniu Cesarza Francuzów”. Była to jedna karta in folio; oprócz ozdobnej winiety, urzędowej pieczęci i podpisu Flauberta, zawierała rysopis swojego właściciela: „36 lat, 1 m 80 cm, włosy kasztanowe, czoło odsłonięte, brwi brązowe, oczy wypukłe, nos średni, usta średnie, broda kasztanowa, podbródek okrągły, twarz owalna, karnacja śniada; znak szczególny: oparzenie na prawej ręce”.

Historia poparzonej ręki Flauberta – a chodzi w niej o prawą rękę praworęcznego pisarza – zaczęła się w czasach jego wczesnej młodości, w krytycznym dla niego roku 1844, kiedy miał dwadzieścia dwa lata i był studentem prawa w paryskiej École de Droit. Jego przyjaciel Maxime Du Camp wspomina: „W styczniu 1844 roku Gustave nagle przestał do mnie pisać. Nie wiedziałem, co myśleć o tym milczeniu, kiedy otrzymałem list od pani Flaubert, która informowała mnie, że jej syn zranił się w rękę i że sprawiłbym mu przyjemność odwiedzając go. Spędziłem u niego luty. Mieszkał wtedy z rodziną przy rue Lecat, w należącym do Hôtel-Dieu w Rouen pavillon z ogrodem. Mieszkanie było ponure i niewygodne: wszyscy siedzieli sobie na głowach. Zastałem Gustave’a bardzo zbolałego, ramię miał obandażowane w następstwie silnego poparzenia prawej ręki, po którym została mu na całe życie blizna. Domownicy byli przygnębieni, w ciągłym pogotowiu, i niemal nigdy nie zostawiali go samego”.

Flaubert nie był niedoszłym samobójcą, co mogłaby sugerować panująca wokół niego napięta atmosfera – nie był nim, jednak na krótko przed przyjazdem Du Campa, w końcu stycznia 1844 roku, faktycznie przeżył własną śmierć. Spotkał ją, zupełnie niespodziewanie, na drodze z Pont-l’Évêque, późnym wieczorem, kiedy krytym powozem wracał z bratem do domu. To on powoził; spieszyli się na ostatni prom, który wkrótce odpływał z Honfleur. Gdyby na niego nie zdążyli, tej nocy mieliby do przejechania jakieś osiemdziesiąt kilometrów, może nawet więcej, nie wiem ile dokładnie, ponieważ nie wiem, którędy przebiegała wtedy droga z Honfleur do Rouen, jakimi konkretnie zakolami wiła się wśród normandzkich wzgórz. Pewnie dałoby się to sprawdzić na starych mapach, ale ja w te stare mapy nie wierzę, bardzo poważnie wątpię w ich prawdomówność. Może dlatego, że dobrze znam mapy dzisiejsze, na przykład znakomite mapy Francji wydawane pod szyldem Michelina – podstawowy ekwipunek każdego, kto po kraju Flauberta, zamiast pędzić autostradą, woli jechać nieśpiesznie wśród pastwisk i pól, przez senne miasteczka z kamienia, żeby móc się zatrzymać gdzie bądź i razem z ludźmi zjeść w oberży obiad albo prosto od gospodarza kupić produits du terroir: butelkę cydru, ser, świeże masło, mleko. Bo nawet te mapy Michelina, słynące z dokładności i co roku aktualizowane, w konfrontacji z siecią dróg, dróżek i drożynek Francji prowincjonalnej okazują się zawodne. Umyka im a to jakieś miasteczko, a to któreś skrzyżowanie, a to jedno z setek mniejszych i większych rond. Coś, co miało być z prawej strony, nieoczekiwanie pojawia się z lewej, a tego, co rzekomo miało być z lewej, zaraz za tym rogiem, ostatecznie nie ma wcale. I choć w czasie moich podróży po północnej Francji te nieścisłości porządnie dały mi się we znaki, to przecież nie mam pretensji do francuskich kartografów. Widać taka właśnie – splątana, zamglona i złudna – jest natura rzeczywistości, czy może raczej ludzka percepcja, co zresztą na jedno wychodzi, skoro nie jesteśmy w stanie patrzeć na świat inaczej niż ludzkim okiem. Oglądana przez taki instrument, rzeczywistość odsłania się nam za każdym razem trochę inna, uwikłana w nasze myśli i uczucia, trochę przemieszczona, zmącona. Jak oczy Emmy Bovary – to niebieskie, to znów czarne.

Tak więc owego wieczoru w końcu stycznia 1844 roku, przy wyjeździe z Pont-l’Évêque, na wzniesieniu, w zupełnej ciemności, kiedy z piekielnym hukiem mijał ich powóz zaprzężony w cztery konie, Gustave nagle wydał z siebie rozdzierający krzyk i osunął się na ławkę. Stracił przytomność na długich dziesięć minut. Jego brat uznał, że nie żyje. Był to pierwszy atak tajemniczej choroby Flauberta – atak, który tak dalece wygląda na zderzenie z przeznaczeniem, że o jego dalekosiężnych skutkach dowiadujemy się bez zdziwienia: w jego wyniku Gustave otrzyma zgodę ojca na przerwanie studiów prawniczych, wcześniej nieosiągalną, i będzie mógł całkowicie poświęcić się pisarstwu. Mimo to ataki będą się powtarzały – wprawdzie z różnym nasileniem, ale zawsze będzie im towarzyszył agonalny strach. „Mam wrażenie, jakbym umarł wiele razy” – napisze Flaubert o tej dziwnej chorobie do swojej kochanki Louise Colet.

Jego poparzona prawa ręka wyraźnie należy do tej samej konstelacji zdarzeń, której epicentrum stanowił kryzys ze stycznia 1844 roku. Z nielicznych wzmianek na temat procesu gojenia można wnosić, że Flaubert miał na prawej ręce otwartą ranę, sięgające głębokich warstw skóry rozległe oparzenie trzeciego stopnia, z naruszonymi ścięgnami i zerwanymi połączeniami nerwowymi. Kiedy i jak się oparzył? Francuski badacz Pierre-Marc de Biasi datuje to zdarzenie na początek lutego 1844 roku i przypuszcza, że doszło do niego w czasie któregoś z profilaktycznych upuszczeń krwi, które doktor Flaubert aplikował synowi po pierwszym ataku. De Biasi tak to sobie wyobraża: Achille-Cléophas siedzi przy łóżku Gustave’a i uciska jego prawe ramię, żeby krew obficiej wypływała; krew nie chce płynąć; doktor jest coraz bardziej zdenerwowany; w roztargnieniu chwyta tygielek z gorącą wodą, która do tego czasu zdążyła się zagotować, jednak on tego nie zauważa; żeby poprawić krążenie, wylewa wrzątek na rękę syna; rozlega się ryk szlachtowanego zwierzęcia...

Tak mogło być, ale mogło też być inaczej: trochę inaczej albo nawet zupełnie inaczej. Ja myślę, że było zupełnie inaczej (bo życie zwykle układa się inaczej, niż to sobie wyobrażamy), ale nie wiem jak, ponieważ nie ma w tej sprawie żadnych świadectw. Na pewno wiadomo tylko jedno – między końcem stycznia a początkiem lutego 1844 roku na prawej ręce Flauberta pojawiła się tajemnicza rana, która na wiele tygodni pozbawiła go w tej ręce czucia, a na resztę życia zostawiła po sobie bliznę: ów „znak szczególny”.

Flaubert z początku traktował ją – tę swoją ranę – dość nonszalancko, choć możliwe, że w ten sposób odnosił się tylko do brata-mieszczucha, kiedy w kwietniu 1844 roku pisał do niego: „Co do mnie, mój stary, to mam się dobrze; dzisiaj rano ogoliłem się prawą ręką, chociaż trochę bolała, bo sączek mnie ciągnie i nie mogę jej zginać. Tyłek na razie podcieram sobie jeszcze lewą”. W trochę innym tonie relacjonował sprawę ręki szkolnemu koledze Emmanuelowi Vasse de Saint-Ouen w liście ze stycznia 1845 roku: „Wskutek poparzenia omal nie straciłem prawej ręki i do dzisiaj została mi po tym wielka czerwona blizna”. A za następne dwa lata zaczął odkrywać w swojej ranie jej głębokie znaczenia, a wszystkie one łączyły się symbolicznie z żywiołem ognia.

„Pytasz mnie, przez co przeszedłem, że stałem się tym, kim jestem – napisał 20 marca 1847 roku do Louise Colet, zasmuconej jego uczuciowym chłodem. – Nie dowiesz się tego ani ty, ani nikt inny, ponieważ to jest coś takiego, czego nie da się wypowiedzieć. Ręka, którą sobie poparzyłem i która jest teraz pomarszczona jak skóra mumii, stała się mniej wrażliwa na zimno i ciepło niż ta druga. Tak samo jest z moją duszą; ona przeszła przez ogień – nic dziwnego, że nie rozgrzewa się w słońcu”. Podobnie zwrócił się do Louise pięć lat później, na początku lipca 1852 roku, tłumacząc jej, że prawo do romantycznych wzlotów w literaturze posiada tylko ten pisarz, który w życiu romantyzm ma już za sobą: „Ja także miałem swoją nerwową epokę, epokę sentymentalną, i jak galernik noszę jeszcze na szyi jej piętno. Moją poparzoną ręką mam teraz prawo pisać zdania o naturze ognia”. Flaubert mówi w tych listach, że jego poparzona ręka przeszła przez ogień tak jak jego dusza i tak samo jak ona jest teraz na wpół martwa; że jego ręka tak jak jego dusza przeżyła śmierć w płomieniach i dlatego ma prawo pisać o „naturze ognia”. Czym jest ten ogień, do którego wciąż wraca tutaj Flaubert?

Na pewno wiąże się on jakoś ze styczniowym kryzysem z 1844 roku, kiedy na drodze z Pont-l’Évêque zderzył się z własnym przeznaczeniem – umarł wtedy na dziesięć minut i narodził się ponownie jako pisarz. Śpiączce, w jaką wtedy zapadł, towarzyszyły podobno ogniste wizje. Ale ten ogień to także romantyzm – intuicyjne poznanie ogarniające cały wszechświat, w maksymalnym natężeniu wszystkich władz duszy, ciała i umysłu, na granicy samozniszczenia. Taki romantyzm – który przypomina ogień z ocalałych fragmentów pism Heraklita, będąc jednocześnie „niedosytem i nasyceniem” – przeżywał wspólnie ze swoim przyjacielem i mentorem Alfredem Le Poittevin i to było właśnie to otwarte na nieskończoność uczucie, jakiego bez skutku domagała się później od niego Louise Colet. Le Poittevin umarł w wieku lat trzydziestu; Flaubert dotknął granicy i zawrócił, żeby zostać pisarzem. Z tamtej śmiertelnej zabawy z ogniem – z płomieniem, który płonąc spełnia się i zarazem unicestwia – pozostała mu na całe życie nadpalona ręka, zwęglone memento.

Ręka pisarza – ta ręka, którą pisarz pisze – od początku była dla Flauberta fetyszem, hipnotyczną pars pro toto. Na początku grudnia 1843 roku tak opowiadał swojej siostrze Caroline o spotkaniu z Victorem Hugo w paryskiej pracowni sławnego rzeźbiarza Jamesa Pradier: „Przyglądanie mu się z bliska sprawiało mi rozkosz; patrzyłem na niego zdumiony, [...] myśląc o tym wszystkim, co wyszło z tego człowieka, siedzącego na krześle obok mnie, i nie odrywając oczu od jego prawej ręki, która napisała tyle pięknych rzeczy”. Pisarz wyraźnie jest dla Flauberta ręką, która pisze – to właśnie w niej skupia się cała jego istota. O czym więc mówi ta ocalała w kilku listach poparzona prawa dłoń, którą on sam pisał swoje książki i pieścił swoje kochanki?

Na wpół obumarła, pożółkła i pomarszczona jak egipska mumia, czy nie próbuje nam przekazać jakiejś sobie tylko znanej, hermetycznej prawdy? Czy nie mówi o pisarzu, który powinien umrzeć dla świata, ale tylko w połowie? Czy nie mówi o piętnie, jakim są jego związki z królestwem zmarłych? Ręka Flauberta, kiedy tak o niej myślę, niepostrzeżenie zamienia się w rękę Adonisa, któremu Alfred Le Poittevin poświęcił wiersz, a sam Flaubert, wiele lat później, ważny epizod w Kuszeniu świętego Antoniego, siecią misternych aluzji związany zresztą z postacią i śmiercią Alfreda. Adonis, narodzony z drzewa mirry dzięki intrydze Afrodyty, został przez nią oddany Persefonie. Wkrótce Miłość i Śmierć pokochały go równie mocno. Takiej miłości Adonis nie mógł przeżyć; umarł od rany zadanej mu przez Aresa-dzika i jego dusza zstąpiła do Tartaru. Na prośbę Afrodyty Zeus wskrzesił jednak Adonisa i określił jego los: przez pół roku miał należeć do Persefony, przez następne pół – do Afrodyty.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki