PANORAMICZNY OBRAZ EUROPY I AMERYKI W OKRESIE, W KTÓRYM OBLICZE ŚWIATA PRZEKSZTAŁCIŁO SIĘ BARDZIEJ, NIŻ ZDAJEMY SOBIE Z TEGO SPRAWĘ.

Opowieść, w której zwykli ludzie mierzą się z wielką historią. I nawet w najmroczniejszych czasach nie zapominają o swoich marzeniach i chwytają chwile szczęścia.

Druga dekada XX wieku. Na scenie politycznej świata wyczuwa się rosnące napięcie. Atmosfera, w której najmniejsza iskra może wywołać pożar, rzuca cień na losy kilku osób i ich rodzin pochodzących z różnych krajów.

Angielski hrabia, dla którego wojna jest kwestią honoru i warunkiem przetrwania brytyjskiego imperium… Walijski młody górnik walczący o prawa robotników i jego siostra samotnie wychowująca dziecko, owoc zakazanego romansu… Dwaj rosyjscy bracia, z których jeden zostaje rewolucjonistą, a drugi emigruje do Stanów Zjednoczonych… Niemiecki oficer utrzymujący w tajemnicy przed ojcem – zatwardziałym obrońcą pruskich wartości – swój związek z angielską arystokratką… Amerykański student, przed którym otwiera się droga do kariery politycznej… To na ich losach Follett opiera narrację pozwalającą mu prowadzić czytelnika od walijskiej górniczej osady, przez salony Londynu, Biały Dom, okopy pierwszej wojny światowej, ogarnięty rewolucją Petersburg, do gabinetów Wersalu, gdzie ustanowiono nowy porządek świata.

KEN FOLLETT

Brytyjski pisarz urodzony w 1949 roku w Walii. Autor thrillerów i powieści historycznych. Światową sławę przyniosła mu wydana w 1978 roku Igła. Kolejne tytuły, m.in. Trzeci bliźniak, Zabójcza pamięć, Zamieć, Upadek gigantów, Zima świata oraz Krawędź wieczności, utrwaliły jego pozycję jako autora bestsellerów.

Choć książki odwołujące się do wydarzeń z okresu II wojny światowej dominują w jego twórczości, autor za swoje najważniejsze dzieło nadal uważa sagę Filary Ziemi – owoc jego zainteresowania średniowieczem.

Na podstawie dzieł Folletta nakręcono wiele filmów oraz seriali, m.in. Igłę, Klucz do Rebeki, Na skrzydłach orłów i Filary Ziemi. W Polsce powstały dwie superprodukcje audio: Filary Ziemi – z udziałem m.in. Krzysztofa Gosztyły, Katarzyny Herman, Michała Żurawskiego i Piotra Cyrwusa – oraz Upadek gigantów, w którym bohaterom głosów użyczyli m.in. Łukasz Simlat, Agnieszka Więdłocha, Antoni Pawlicki czy Eliza Rycembel.

Nakłady książek Kena Folletta przekroczyły 100 milionów egzemplarzy.

ken-follett.com

Tego autora

Powieści historyczne

UCIEKINIER

NIEBEZPIECZNA FORTUNA

CZŁOWIEK Z SANKT PETERSBURGA

Filary Ziemi

FILARY ZIEMI

ŚWIAT BEZ KOŃCA

SŁUP OGNIA

NIECH STANIE SIĘ ŚWIATŁOŚĆ

Stulecie

UPADEK GIGANTÓW

ZIMA ŚWIATA

KRAWĘDŹ WIECZNOŚCI

Thrillery wojenne

IGŁA

KRYPTONIM „KAWKI”

LOT ĆMY

KLUCZ DO REBEKI

NOC NAD OCEANEM

Thrillery

MŁOT EDENU

ZABÓJCZA PAMIĘĆ

TRÓJKA

ZAMIEĆ

SKANDAL Z MODIGLIANIM

TRZECI BLIŹNIAK

LWY PANSZIRU

PAPIEROWE PIENIĄDZE

Literatura faktu

NA SKRZYDŁACH ORŁÓW

Tytuł oryginału:

FALL OF GIANTS: BOOK ONE OF THE CENTURY TRILOGY

Copyright © Ken Follett 2010

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o. 2020

Polish translation copyright © Grzegorz Kołodziejczyk & Zbigniew A. Królicki 2010

Redakcja: Beata Słama

Zdjęcia na okładce: PANGI/Shutterstock.com (żołnierze),
© Topical Press Agency/Getty Images (dworzec kolejowy)

Projekt graficzny okładki: Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o.

ISBN 978-83-8215-258-6

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS SP. Z O.O.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com
Facebook.com/WydawnictwoAlbatros | Instagram.com/wydawnictwoalbatros

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Michał Nakoneczny, hachi.media

Spis treści

GŁÓWNI BOHATEROWIE

PROLOG. Inicjacja

ROZDZIAŁ 1. 22 czerwca 1911 roku

CZĘŚĆ I. Ciemniejące niebo

ROZDZIAŁ 2. Styczeń 1914 roku

ROZDZIAŁ 3. Luty 1914 roku

ROZDZIAŁ 4. Marzec 1914 roku

ROZDZIAŁ 5. Kwiecień 1914 roku

ROZDZIAŁ 6. Czerwiec 1914 roku

ROZDZIAŁ 7. Początek lipca 1914 roku

ROZDZIAŁ 8. Połowa lipca 1914 roku

ROZDZIAŁ 9. Koniec lipca 1914 roku

ROZDZIAŁ 10. 1–3 sierpnia 1914 roku

ROZDZIAŁ 11. 4 sierpnia 1914 roku

CZĘŚĆ II. Wojna olbrzymów

ROZDZIAŁ 12. Sierpień 1914 roku

ROZDZIAŁ 13. Wrzesień i październik 1914 roku

ROZDZIAŁ 14. Luty 1915 roku

ROZDZIAŁ 15. Od czerwca do września 1915 roku

ROZDZIAŁ 16. Czerwiec 1916 roku

ROZDZIAŁ 17. 1 lipca 1916 roku

ROZDZIAŁ 18. Koniec lipca 1916 roku

ROZDZIAŁ 19. Lipiec–październik 1916 roku

ROZDZIAŁ 20. Listopad–grudzień 1916 roku

ROZDZIAŁ 21. Grudzień 1916 roku

ROZDZIAŁ 22. Styczeń–luty 1917 roku

ROZDZIAŁ 23. Marzec 1917 roku

ROZDZIAŁ 24. Kwiecień 1917 roku

ROZDZIAŁ 25. Maj i czerwiec 1917 roku

ROZDZIAŁ 26. Połowa czerwca 1917 roku

ROZDZIAŁ 27. Czerwiec–wrzesień 1917 roku

ROZDZIAŁ 28. Październik i listopad 1917 roku

ROZDZIAŁ 29. Marzec 1918 roku

ROZDZIAŁ 30. Koniec marca–kwiecień 1918 roku

ROZDZIAŁ 31. Maj–wrzesień 1918 roku

ROZDZIAŁ 32. Październik 1918 roku

ROZDZIAŁ 33. 11 listopada 1918 roku

CZĘŚĆ TRZECIA. Nowy ład

ROZDZIAŁ 34. Listopad–grudzień 1918 roku

ROZDZIAŁ 35. Grudzień 1918–luty 1919 roku

ROZDZIAŁ 36. Marzec–kwiecień 1919

ROZDZIAŁ 37. Maj–czerwiec 1919 roku

ROZDZIAŁ 38. Sierpień–październik 1919 roku

ROZDZIAŁ 39. Styczeń 1920 roku

ROZDZIAŁ 40. Luty–grudzień 1920

ROZDZIAŁ 41. 11–12 listopada 1923 roku

ROZDZIAŁ 42. Grudzień 1923–styczeń 1924 roku

Postacie historyczne

Podziękowania

Przypisy

Pamięci moich rodziców,
Martina i Veenie Follettów

GŁÓWNI BOHATEROWIE

Amerykanie

Rodzina Dewarów

senator Cameron Dewar

Ursula Dewar, jego żona

Gus Dewar, ich syn

Rodzina Vyalovów

Josef Vyalov, biznesmen

Lena Vyalov, jego żona

Olga Vyalov, ich córka

Inni

Rosa Hellman, dziennikarka

Chuck Dixon, szkolny kolega Gusa

Marga, piosenkarka z nocnego klubu

Nick Forman, złodziej

Ilya, bandzior

Theo, bandzior

Norman Niall, księgowy malwersant

Brian Hall, przywódca związkowy

Postacie historyczne

Woodrow Wilson, 28. prezydent Stanów Zjednoczonych

William Jennings Bryan, sekretarz stanu

Joseph Daniels, sekretarz marynarki wojennej

Anglicy i Szkoci

Rodzina Fitzherbertów

hrabia Fitzherbert, zwany Fitzem

księżniczka Elizawieta, zwana Beą, jego żona

lady Maud Fitzherbert, jego siostra

lady Hermia, zwana ciotką Herm, ich uboga ciotka

księżna Sussex, ich bogata ciotka

Grout, kamerdyner Fitza

Sanderson, pokojówka Maud

Gelert, owczarek pirenejski

Inni

Mildred Perkins, lokatorka Ethel

Bernie Leckwith, sekretarz Niezależnej Partii Pracy w Aldgate

Bing Westhampton, przyjaciel Fitza

markiz Lowther, „Lowthie”, odrzucony pretendent do ręki Maud

Albert Solman, człowiek Fitza

doktor Greenward, wolontariusz w klinice pediatrycznej

lord „Johnny” Remarc, wicemnister w Ministerstwie Wojny

pułkownik Hervey, adiutant sir Johna Frencha

porucznik Murray, adiutant Fitza

Mannie Litov, właściciel fabryki

Jock Reid, skarbnik Niezależnej Partii Pracy w Aldgate

Jayne McCulley, żona żołnierza

Postacie historyczne

król Jerzy V

królowa Maria

Mansfield Smith-Cumming, nazywany „C”, dyrektor Wydziału Zagranicznego Biura Tajnej Służby (później MI6)

sir Edward Grey, członek Izby Gmin, minister spraw zagranicznych

sir William Tyrell, sekretarz Greya

Frances Stevenson, kochanka Lloyda George’a

Winston Churchill, członek Izby Gmin

H.H. Asquith, członek Izby Gmin, premier

sir John French, dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego

Francuzi

Gini, dziewczyna z baru

pułkownik Dupuys, adiutant generała Galliéniego

generał Lourceau, adiutant generała Joffre’a

Postacie historyczne

generał Joffre, głównodowodzący francuskich sił zbrojnych

generał Galliéni, dowódca garnizonu paryskiego

Niemcy i Austriacy

Rodzina von Ulrichów

Otto von Ulrich, dyplomata

Susanne von Ulrich, jego żona

Walter von Ulrich, ich syn, attaché wojskowy przy ambasadzie niemieckiej w Londynie

Greta von Ulrich, ich córka

hrabia Robert von Ulrich, kuzyn Waltera, attaché wojskowy przy ambasadzie austriackiej w Londynie

Inni

Gottfried von Kessel, attaché kulturalny przy ambasadzie niemieckiej w Londynie

Monika von der Helbard, najlepsza przyjaciółka Grety

Postacie historyczne

książę Karl Lichnowsky, ambasador niemiecki w Londynie

marszałek polny Paul von Hindenburg

generał piechoty Erich Ludendorff

Theobald von Bethmann-Hollweg, kanclerz

Arthur Zimmermann, minister spraw zagranicznych

Rosjanie

Rodzina Peszkowów

Grigorij Peszkow, pracownik Zakładów Putiłowskich

Lew Peszkow (potem Lev Peshkov), stajenny

Zakłady Putiłowskie

Konstantin, tokarz, przewodniczący grupy dyskusyjnej

Izaak, kapitan drużyny piłkarskiej

Waria, robotnica, matka Konstantina

Sergiusz Kanin, nadzorca odlewni

hrabia Maklakow, dyrektor

Inni

Michaił Piński, oficer policji

Ilja Kozłow, jego pomocnik

Nina, pokojówka księżniczki Bei

książę Andriej, brat Bei

Katerina, dziewczyna ze wsi, nowa w mieście

Miszka, właściciel baru

Trofim, gangster

Fiodor, skorumpowany policjant

Spiria, pasażer Archanioła Gabriela

Jakow, pasażer Archanioła Gabriela

Anton, urzędnik w ambasadzie rosyjskiej w Londynie i niemiecki szpieg

Dawid, Żyd, żołnierz

sierżant Gawrik

porucznik Tomczak

Postacie historyczne

Włodzimierz Iljicz Lenin, przywódca partii bolszewików

Lew Trocki

Walijczycy

Rodzina Williamsów

David Williams, działacz związkowy

Cara Williams, jego żona

Ethel Williams, ich córka

Billy Williams, ich syn

Gramper, dziadek, ojciec matki

Rodzina Griffithsów

Len Griffiths, ateista i marksista

pani Griffiths

Tommy Griffiths, syn Lena i najlepszy przyjaciel Billy’ego Williamsa

Rodzina Pontich

Minnie Ponti

Giuseppe „Joey” Ponti

Giovanni „Johnny” Ponti, jego młodszy brat

Górnicy

David Crampton, Dai Beksa

Harry „Łój” Hewitt

John „Sklep” Jones

Dai Ryjek, syn rzeźnika

Pat Papież, sygnalista na podszybiu

Micky Papież, syn Pata

Dai Kucyk, stajenny

Bert Morgan

Administracja kopalni

Perceval Jones, prezes Celtic Minerals

Maldwyn Morgan, zarządca kopalni węgla

Rhys Price, nadzorca w kopalni węgla

Arthur „Pryszczaty” Llewellyn, urzędnik w kopalni

Personel Ty Gwyn

Peel, służący

pani Jevons, gospodyni

Morrison, lokaj

Inni

Dai Brudny, czyściciel

pani Roley Hughes

pani Hywel Jones

szeregowiec George Barrow, kompania B

szeregowiec Robin Mortimer, zwolniony ze służby żołnierz kompanii B

szeregowiec Owen Bevin, kompania B

sierżant Elijah „Prorok” Jones, kompania B

porucznik James Carlton-Smith, kompania B

kapitan Gwyn Evans, kompania A

porucznik Roland Morgan, kompania A

Postacie historyczne

David Lloyd George, członek Izby Gmin, deputowany z ramienia Partii Liberalnej

PROLOG
Inicjacja

ROZDZIAŁ 1
22 czerwca 1911 roku

Tego samego dnia, w którym król Jerzy V został koronowany w opactwie westminsterskim, Billy Williams zjechał na przodek w Aberowen w Południowej Walii.

Dwudziestego drugiego czerwca 1911 roku chłopak skończył trzynaście lat. Obudził go ojciec. Jego metoda budzenia była bardziej skuteczna niż miła. Rytmicznie klepał Billy’ego po policzku, mocno i natarczywie. Pogrążony w głębokim śnie Billy próbował to ignorować, lecz poklepywanie nie ustało. Przez moment czuł gniew, ale zaraz przypomniał sobie, że musi – a nawet chce – wstać, więc otworzył oczy i gwałtownie usiadł.

– Czwarta – rzucił ojciec i opuścił pokój, z tupotem schodząc po drewnianych schodach.

Tego dnia Billy miał rozpocząć pracę jako praktykant w kopalni. Większość mężczyzn w miasteczku zaczynała ją, będąc w jego wieku. Chciałby czuć się bardziej jak górnik, ale postanowił, że nie zrobi z siebie głupka. David Crampton płakał swojego pierwszego dnia na dole i wciąż nazywali go Dai Beksa, chociaż miał teraz dwadzieścia pięć lat i był gwiazdą drużyny rugby.

Było tuż po letnim przesileniu i przez okienko wpadało jasne światło. Billy spojrzał na leżącego obok dziadka. Gramper miał otwarte oczy. Ilekroć Billy się budził, on już nie spał. Mówił, że starzy ludzie nie potrzebują dużo snu.

Billy wstał. Miał na sobie tylko gatki. W zimne dni sypiał w koszuli, lecz Anglia właśnie cieszyła się upalnym latem i noce były ciepłe. Wyjął spod łóżka nocnik i zdjął pokrywkę.

Jego penis, którego nazywał wackiem, nie zmienił rozmiarów. Nadal był dziecięcym fiutkiem. Billy miał nadzieję, że zacznie rosnąć w nocy przed urodzinami albo że przynajmniej zobaczy wyrastający w pobliżu penisa czarny włos, ale niestety. Jego najlepszy przyjaciel, Tommy Griffiths, który urodził się tego samego dnia, był inny: miał chrapliwy głos, ciemny meszek nad górną wargą i wacka jak mężczyzna. To było upokarzające.

Sikając, Billy spojrzał przez okno. Zobaczył tylko wielką hałdę, ołowianoszarą górę odpadów z kopalni węgla, głównie łupku i piaskowca. Tak wyglądał świat drugiego dnia jego stworzenia, zanim Bóg powiedział: „Niechaj ziemia porośnie trawą”, pomyślał Billy. Łagodny wietrzyk zwiewał pył węglowy na rzędy domów.

W pokoju tym bardziej nie było na co patrzeć. Znajdował się na tyłach domu i był tak mały, że mieściły się w nim tylko wąskie łóżko, komoda i stary kufer Grampera. Wyszywana makatka na ścianie głosiła:

WIERZ W PANA

JEZUSA CHRYSTUSA

A BĘDZIESZ

ZBAWIONY

Lustra nie było.

Jedne drzwi prowadziły na schody, a drugie do głównej, większej, sypialni, do której można było wejść tylko tędy i w której stały dwa łóżka. Spali tam tata i mama, a także, przed laty, siostry Billy’ego. Najstarsza, Ethel, już opuściła dom, a trzy inne umarły, jedna na różyczkę, druga na koklusz, a trzecia na dyfteryt. Był także starszy brat, który dzielił łóżko z Billym, zanim zjawił się Gramper. Miał na imię Wesley i został zabity pod ziemią przez wózek, który odczepił się od składu, jedną z tych wanien na kołach służącą do przewożenia węgla.

Billy włożył koszulę. Tę samą, w której wczoraj był w szkole. Dziś czwartek, a on zmieniał koszule tylko w niedziele. Jednak miał nowe spodnie, pierwsze z długimi nogawkami, z grubej wodoodpornej bawełny zwanej moleskinem. Były symbolem wejścia do świata mężczyzn i wciągnął je z dumą, ciesząc się męską szorstkością materiału. Założył gruby skórzany pas i buty odziedziczone po Wesleyu, po czym zszedł na dół.

Większość parteru zajmował niewielki salonik ze stołem na środku, kominkiem oraz samodziałowym kilimem na podłodze. Tata siedział przy stole i czytał stary numer „Daily Mail”. Na jego długim ostrym nosie tkwiły okulary. Mama parzyła herbatę. Odstawiła parujący czajnik i pocałowała Billy’ego w czoło.

– Jak się ma mój mały mężczyzna w dniu urodzin? – zapytała.

Billy nie odpowiedział. Słowo „mały” dotknęło go – ponieważ istotnie był mały – „mężczyzna” także, ponieważ nim nie był. Wszedł do kuchni na tyłach. Zanurzył blaszaną miskę w beczce z wodą, umył twarz i ręce, po czym wylał wodę do płytkiego kuchennego zlewu. W kuchni był kocioł z paleniskiem, ale używano go tylko w dniu cotygodniowej kąpieli, czyli w sobotę.

Obiecano im, że wkrótce będzie bieżąca woda, i w domach niektórych górników już była. Do tych szczęśliwców należała rodzina Tommy’ego Griffithsa. Kiedy Billy odwiedził Tommy’ego, wydało mu się istnym cudem to, że wystarczy przekręcić kurek, by napełnić kubek zimną wodą, i nie trzeba iść z wiadrem do pompy na ulicy. Jednak na Wellington Row, gdzie mieszkali Williamsowie, bieżącej wody jeszcze nie doprowadzono.

Wrócił do saloniku i usiadł przy stole. Mama postawiła przed nim duży kubek herbaty z mlekiem, już posłodzonej. Ukroiła dwie grube kromki domowego chleba i ze spiżarki pod schodami przyniosła osełkę tłuszczu z pieczeni. Billy złożył dłonie, zamknął oczy i powiedział: „Dzięki Ci, Panie, za to jadło, amen”. Potem wypił łyk herbaty i posmarował kromki tłuszczem.

Ojciec oderwał niebieskie oczy od gazety.

– Posól chleb – powiedział. – Będziesz się pocił pod ziemią.

Ojciec Billy’ego był rzecznikiem górników, zatrudnionym przez Stowarzyszenie Górników Południowej Walii, będące najsilniejszym związkiem zawodowym w Wielkiej Brytanii, co powtarzał, ilekroć miał okazję. Zwano go Dai Związek. Wielu mężczyzn nazywano Dai, wymawiane jak „die”, co było skrótem od imienia David lub walijskiego Dafydd. Billy dowiedział się w szkole, że imię David jest bardzo popularne w Walii, ponieważ tak miał na imię święty uważany za patrona kraju, jak święty Patryk w Irlandii. Poszczególnych Daiów rozróżniano nie po nazwisku – w miasteczku prawie każdy nazywał się Jones, Williams, Evans lub Morgan – lecz dzięki przydomkom. Prawdziwych nazwisk używano rzadko, mając do dyspozycji ich zabawne odpowiedniki. Billy nazywał się William Williams, więc nazwali go Billy Podwójny. Kobietom nadawano czasem przydomek męża, tak więc mama była panią Dai Związek.

Gramper zszedł na dół, kiedy Billy jadł drugą kromkę. Pomimo ładnej pogody włożył marynarkę i płaszcz. Umył ręce i usiadł naprzeciwko Billy’ego.

– Nie denerwuj się – powiedział. – Zjechałem na dół, kiedy miałem dziesięć lat. A mój ojciec został tam zaniesiony na plecach przez swojego ojca, gdy miał pięć, i pracował od szóstej rano do dziewiętnastej. Od października do marca nie widział słońca.

– Nie denerwuję się – zapewnił Billy. Skłamał. Był przerażony.

Jednak Gramper był miły i nie naciskał. Billy lubił starego. Mama traktowała go jak dziecko, a ojciec surowo i z sarkazmem, lecz Gramper był tolerancyjny i rozmawiał z nim jak z dorosłym.

– Posłuchajcie tego – powiedział Dai. Nigdy nie kupiłby „Daily Mail”, tej prawicowej szmaty, ale czasem przynosił do domu czyjś egzemplarz, żeby czytać go głośno i z pogardą, drwiąc z głupoty i nieuczciwości klasy rządzącej. – Lady Diana Manners została skrytykowana za noszenie tego samego stroju na dwóch balach. Młodsza córka księcia Rutlanda wygrała konkurs na najlepszy kostium damski na balu w Savoyu: miała na sobie suknię bez ramiączek z rozkloszowanym dołem. Dostała dwieście pięćdziesiąt gwinei. – Opuścił gazetę i dodał: – To co najmniej twoje pięcioletnie zarobki, Billy. – Podjął lekturę: – Jednak wywołała krytyczne uwagi znawców, wkładając tę samą suknię na przyjęcie u lorda Wintertona i F.E. Smitha w hotelu Claridge. Co za dużo, to niezdrowo, jak powiadają. – Oderwał wzrok od gazety. – Lepiej zmień tę kieckę, mamuśka – rzucił. – Chyba nie chcesz wywołać krytycznych uwag znawców.

Mamy to nie rozbawiło. Miała na sobie starą sukienkę z brązowej wełny, połataną na łokciach i poplamioną pod pachami.

– Gdybym miała dwieście pięćdziesiąt gwinei, wyglądałabym lepiej niż lady Diana Muck^1 – powiedziała nie bez goryczy.

– To prawda – przyznał Gramper. – Cara zawsze była ładna, tak jak jej matka.

Mama miała na imię Cara. Gramper odwrócił się do Billy’ego.

– Twoja babka była Włoszką. Nazywała się Maria Ferrone. – Billy wiedział o tym, ale Gramper lubił opowiadać rodzinne historie. – To po niej twoja matka ma lśniące czarne włosy i śliczne czarne oczy. I twoja siostra też. Twoja babcia była najpiękniejszą dziewczyną w Cardiff i dostała się mnie! – Nagle posmutniał. – To były czasy – dodał cicho.

Ojciec z dezaprobatą ściągnął brwi, gdyż takie rozmowy sugerowały cielesne żądze, ale mamę ucieszyły komplementy jej ojca i uśmiechała się, stawiając przed nim śniadanie.

– Och tak – westchnęła. – Mnie i moje siostry uważano za piękności. Pokazałybyśmy tym książętom, jak wygląda ładna dziewczyna, gdybyśmy miały pieniądze na jedwab i koronki.

Billy był zdziwiony. Nigdy nie myślał o swojej matce jako pięknej lub nie, choć gdy ubierała się na zebranie kościelne w sobotnie wieczory, wyglądała wspaniale, szczególnie w kapeluszu. Podejrzewał, że kiedyś mogła być śliczną dziewczyną, ale trudno mu było to sobie wyobrazić.

– Wiedz, że rodzina twojej babci była również mądra – ciągnął Gramper. – Mój szwagier był górnikiem, ale odszedł z kopalni i otworzył kawiarenkę w Tenby. Tam to jest życie: wietrzyk od morza i przez cały dzień nic nie robisz, tylko parzysz kawę i liczysz pieniądze.

Ojciec odczytał następny fragment:

– W ramach przygotowań do koronacji pałac Buckingham wydał książkę z instrukcjami liczącą dwieście dwanaście stron. – Spojrzał na Billy’ego znad gazety. – Wspomnij o tym dziś na dole, synu. Ludzie poczują ulgę na wieść, że niczego nie pozostawiono przypadkowi.

Billy’ego niespecjalnie interesowała rodzina królewska. Lubił często publikowane w „Mailu” opowiadania przygodowe o twardych zawodnikach rugby z elitarnych szkół, łapiących przebiegłych niemieckich szpiegów. Według tej gazety tacy szpiedzy przeniknęli do każdego miasteczka w Anglii, choć, niestety, w Aberowen chyba żadnego nie było.

Chłopak wstał.

– Przejdę się po ulicy – oznajmił.

Wyszedł z domu frontowymi drzwiami. „Przejdę się po ulicy” było rodzinnym eufemizmem oznaczającym wyprawę do ubikacji, które znajdowały się w połowie Wellington Row. Niski barak z cegieł nakryty dachem z blachy falistej zbudowano nad głęboką dziurą w ziemi. Był podzielony na dwie części, dla mężczyzn i dla kobiet. W obu były po dwa miejsca, więc ludzie wchodzili tam dwójkami. Nikt nie wiedział, dlaczego budowniczowie wybrali takie rozwiązanie, ale wszyscy korzystali z tego najlepiej, jak mogli. Mężczyźni patrzyli przed siebie i nic nie mówili, lecz kobiety – co Billy często słyszał – prowadziły towarzyskie pogawędki. Smród dusił nawet tych, którzy przywykli do niego od dziecka. Będąc w środku, Billy zawsze starał się jak najmniej oddychać i wychodził, spazmatycznie łapiąc powietrze. Latrynę czyścił człowiek nazywany Dai Brudny.

Wróciwszy do domu, Billy ucieszył się, widząc swoją siostrę Ethel siedzącą przy stole.

– Wszystkiego najlepszego w dniu urodzin, Billy! – wykrzyknęła. – Przyszłam dać ci całusa, zanim zjedziesz po ziemię.

Ethel miała osiemnaście lat i Billy bez trudu mógł uważać ją za piękną. Jej mahoniowe włosy kręciły się, a w ciemnych oczach migotał łobuzerski błysk. Może mama kiedyś tak wyglądała. Ethel nosiła prostą czarną sukienkę i biały czepek pokojówki – strój, w którym było jej do twarzy.

Billy ją uwielbiał. Była nie tylko śliczna, ale także zabawna, mądra i odważna, czasem potrafiła nawet stawić czoło ojcu. Rozmawiała z Billym o sprawach, których nikt inny nie chciał mu wyjaśnić, takich jak miesięczna przypadłość nazywana przez kobiety klątwą albo zbrodnia obrazy moralności publicznej, w wyniku której anglikański duchowny musiał w pośpiechu opuścić miasteczko. W szkole zawsze była najlepszą uczennicą, a jej wypracowanie na temat Moje miasteczko lub wioska zdobyło pierwszą nagrodę w konkursie ogłoszonym przez „South Wales Echo”. Dostała egzemplarz Atlasu świata Cassella.

Pocałowała Billy’ego w policzek.

– Powiedziałam gospodyni, pani Jevons, że kończy nam się pasta do butów, więc lepiej będzie, jeśli pójdę ją kupić. – Ethel mieszkała i pracowała w Ty Gwyn, ogromnym domu hrabiego Fitzherberta, dwa kilometry od hałdy. Wręczyła Billy’emu coś zawiniętego w czystą szmatkę. – Ukradłam dla ciebie kawałek ciasta.

– Och, dzięki, Eth!

Uwielbiał ciasto.

– Mam ci je włożyć do pudełka? – spytała mama.

– Tak, proszę.

Mama wyjęła z kredensu blaszane pudełko i włożyła do niego ciasto. Ukroiła dwie kolejne kromki chleba, posmarowała je tłuszczem, posypała solą i również umieściła w pudełku. Wszyscy górnicy takie mieli. Gdyby zabrali na dół jedzenie owinięte w szmatkę, myszy zjadłyby je przed przerwą śniadaniową.

– Kiedy przyniesiesz wypłatę, będziesz miał w puszce kawałek gotowanego boczku.

Zarobki Billy’ego z początku nie będą wysokie, mimo to odczuwalnie poprawią sytuację finansową rodziny. Zastanawiał się, ile mama zostawi mu kieszonkowego i czy kiedyś uda mu się uzbierać na rower, którego pragnął bardziej niż czegokolwiek na świecie.

Ethel usiadła przy stole.

– Jak tam sprawy w wielkim domu? – zapytał ją ojciec.

– Dobrze i spokojnie. Hrabia i księżniczka są w Londynie na koronacji. – Spojrzała na zegar stojący na półce nad kominkiem. – Wkrótce będą musieli wstać, bo muszą być wcześnie w katedrze. Jej się to nie spodoba, nie przywykła do wczesnego wstawania, ale nie może spóźnić się do króla.

Żona hrabiego, Bea, była rosyjską księżniczką i wielką panią.

– Zechcą zająć miejsca z przodu, żeby dobrze widzieć – powiedział tata.

– Och nie, nie można siadać, gdzie się chce – wyjaśniła Ethel. – Zrobiono sześć tysięcy specjalnych mahoniowych krzeseł z nazwiskami gości wytłoczonymi na oparciach złotymi literami.

– Cóż za marnotrawstwo! – wykrzyknął Gramper. – Co potem z nimi zrobią?

– Nie wiem. Może wszyscy zabiorą je do domów na pamiątkę.

– Powiedz im, żeby przysłali nam jakieś zbędne – rzekł sucho ojciec. – Jest nas tylko pięcioro, a twoja mama musi stać.

Kiedy ojciec żartował, mógł skrywać w ten sposób gniew. Ethel zerwała się na równe nogi.

– Och, przepraszam, mamo. Nie pomyślałam.

– Nie wstawaj, jestem zbyt zajęta, żeby siadać – uspokoiła ją mama.

Zegar wybił piątą.

– Lepiej bądź tam wcześniej, Billy. Pokaż, że ci zależy.

Billy podniósł się niechętnie i wziął pudełko z jedzeniem.

Ethel znów go pocałowała, Gramper uścisnął mu dłoń, a ojciec dał dwa sześciocalowe gwoździe, zardzewiałe i lekko zgięte.

– Włóż je do kieszeni spodni.

– Po co? – spytał Billy.

– Zobaczysz – odrzekł ojciec z uśmiechem.

Matka wręczyła Billy’emu zakręcaną litrową butelkę ze słodzoną zimną herbatą z mlekiem.

– I pamiętaj, Billy, że Jezus zawsze jest z tobą, nawet na dole – powiedziała.

– Tak, mamo.

Widział łzy w jej oczach i szybko się odwrócił, ponieważ na ten widok i jemu zbierało się na płacz. Zdjął czapkę z kołka.

– No to pa – mruknął, jakby szedł do szkoły, i wyszedł frontowymi drzwiami.

Dotychczas lato było upalne i słoneczne, lecz tego dnia wydawało się, że będzie padać. Tommy opierał się o ścianę domu i czekał na Billy’ego.

– Cześć, Billy – rzucił.

– Cześć, Tommy.

Ramię w ramię poszli ulicą.

Billy dowiedział się w szkole, że Aberowen kiedyś było miasteczkiem targowym, do którego zjeżdżali farmerzy z okolicznych wzgórz. Z górnego końca Wellington Row można było zobaczyć stare centrum targowe, z otwartymi zagrodami dla bydła, budynkiem skupu wełny i anglikańskim kościołem – wszystko to po jednej stronie rzeki Owen, niewiele szerszej od strumyka. Teraz tory kolejowe przecinały miasteczko niczym rana, kończąc się przy szybie kopalnianym. Zbocza doliny obsiadły domki górników – setki budynków z szarego kamienia o dachach krytych ciemniejszym walijskim łupkiem. Stały w długich krętych rzędach, przylepione do zboczy. Przecinały je krótsze przecznice opadające na dno doliny.

– Jak myślisz, z kim będziesz pracował? – zapytał Tommy.

Billy wzruszył ramionami. Nowi chłopcy byli przydzielani do któregoś z zastępców dyrektora.

– Tego nikt nie wie.

– Mam nadzieję, że przydzielą mnie do stajni. – Tommy lubił konie. W kopalni było około pięćdziesięciu kucyków. Ciągnęły po szynach wagoniki z urobkiem. – A jaką pracę ty chciałbyś wykonywać?

Billy miał nadzieję, że nie dadzą mu roboty ponad jego dziecięce siły, ale nie chciał się do tego przyznać.

– Smarowanie wagoników – rzekł.

– Dlaczego?

– Bo wydaje się, że to łatwe.

Minęli szkołę, której jeszcze wczoraj byli uczniami. Ten wiktoriański budynek miał łukowe okna jak kościół. Został zbudowany przez rodzinę Fitzherbertów, o czym dyrektor niestrudzenie uczniom przypominał. Hrabia nadal zatrudniał nauczycieli i decydował o programie nauczania. Na ścianach wisiały obrazy przedstawiające heroiczne zwycięskie bitwy, a głównym tematem lekcji była wielkość Anglii. Na lekcjach religii, od których zaczynały się codzienne zajęcia, nauczano doktryny anglikańskiej, chociaż niemal wszystkie dzieci pochodziły z rodzin innych wyznań. Rada szkoły, której członkiem był ojciec Billy’ego, stanowiła jedynie ciało doradcze. Ojciec mówił, że hrabia traktuje szkołę jak swoją prywatną własność.

W ostatniej klasie Billy i Tommy uczyli się podstaw górnictwa, a dziewczęta szycia i gotowania. Billy ze zdziwieniem odkrył, że ziemia pod nim składa się z różnych warstw, niczym kanapka. Jedną z tych warstw jest złoże węgla – określenie, które często słyszał, nie rozumiejąc, co oznacza. Powiedziano mu, że ten węgiel powstał z zeschniętych liści i innej materii organicznej, nagromadzonej przez tysiące lat i sprasowanej przez ciężar leżącej na niej ziemi. Tommy, którego ojciec był ateistą, twierdził, iż to dowodzi, iż Biblia nie mówi prawdy, lecz ojciec Billy’ego tłumaczył, że to tylko jedna z możliwych interpretacji.

O tej porze w szkole nie było nikogo i podwórko świeciło pustkami. Billy był dumny, że już nie chodzi do szkoły, chociaż w głębi duszy wolałby iść teraz na lekcje niż do kopalni.

Gdy zbliżali się do szybu, na ulicach zaczęli pojawiać się górnicy, każdy z pudełkiem śniadaniowym i butelką herbaty. Wszyscy nosili stare ubrania, które mieli zdjąć na stanowiskach pracy. Niektóre kopalnie były zimne, lecz w tej w Aberowen panował upał i ludzie pracowali w butach i bieliźnie lub w szortach z szorstkiego lnu, które nazywali gaciami. Wszyscy nosili grube czapki, ponieważ w niskich tunelach łatwo uderzyć się w głowę.

Nad domami Billy widział windę – wieżę z dwoma wielkimi kołami obracającymi się w przeciwnych kierunkach, ciągnącymi liny podnoszące i opuszczające klatkę. Podobne wieże wyciągowe wznosiły się nad większością miasteczek w dolinach Południowej Walii, tak jak wieże kościołów górują nad wioskami.

Wokół szybu rozrzucone były inne budynki, jakby upuszczone tam przypadkowo: lampiarnia, biuro, kuźnia, magazyny. Między zabudowaniami wiły się jak węże tory. Na śmietnisku leżały zepsute wagoniki, stare drewno budulcowe, worki po prowiancie oraz sterty zardzewiałej maszynerii, a wszystko pokryte warstwą pyłu węglowego. Ojciec mawiał, że byłoby mniej wypadków, gdyby górnicy utrzymywali porządek.

Billy i Tommy weszli do biura kopalni. W pokoju od frontu siedział Arthur „Pryszczaty” Llewellyn, urzędnik niewiele starszy od nich. Jego biała koszula miała brudny kołnierzyk i mankiety. Czekano na nich – ich ojcowie uzgodnili wcześniej, że chłopcy dziś zaczną pracę. Pryszczaty zapisał ich nazwiska w księdze, a potem zaprowadził ich do biura zarządcy kopalni.

– Młody Tommy Griffiths i młody Billy Williams, panie Morgan – oznajmił.

Maldwyn Morgan był wysokim mężczyzną i nosił czarny garnitur. Mankiety jego koszuli nie były ubrudzone węglem. Miał gładkie różowe policzki, co oznaczało, że codziennie się goli. Jego dyplom inżyniera wisiał na ścianie oprawiony w ramki, a melonik – kolejna oznaka wysokiej pozycji – dumnie tkwił na wieszaku przy drzwiach.

Ku zdziwieniu Billa nadzorca nie był sam. Obok niego stała jeszcze znamienitsza postać: Perceval Jones. Prezes Celtic Minerals, firmy dzierżawiącej i eksploatującej kopalnię węgla w Aberowen oraz kilka innych, był małym agresywnym mężczyzną, nazywanym przez górników Napoleonem. Miał na sobie surdut, długi czarny płaszcz, szare spodnie w prążki, a na głowie cylinder.

Spojrzał z niesmakiem na chłopców.

– Griffiths – prychnął. – Twój ojciec jest rewolucyjnym socjalistą.

– Tak, panie Jones – powiedział Tommy.

– I ateistą.

– Tak, panie Jones.

– Nie lubię socjalistów. Ateiści są skazani na wieczne potępienie. A związkowcy są najgorsi ze wszystkich.

Przeszył ich gniewnym spojrzeniem, ale o nic więcej nie pytał, więc Billy nic nie powiedział.

– Nie chcę tu wichrzycieli – ciągnął Jones. – W dolinie Rhondda strajkowali przez czterdzieści trzy tygodnie, ponieważ podburzyli ich tacy ludzie jak wasi ojcowie.

Billy wiedział, że strajku w Rhondda nie wywołali wichrzyciele, lecz właściciele Ely Pit w Penygraig, którzy nie dopuścili górników do pracy. Jednak trzymał język za zębami.

– Jesteście wichrzycielami? – Jones wycelował kościsty palec w Billy’ego, a ten zadrżał. – Czy ojciec kazał ci domagać się swoich praw, kiedy dla mnie pracujesz?

Billy próbował zebrać myśli, co było trudne, gdyż Jones wyglądał bardzo groźnie. Ojciec niewiele mówił tego ranka, ale poprzedniego wieczoru dał mu radę.

– Proszę pana, powiedział mi tak: „Nie pyskuj szefom, to moja robota”.

Za jego plecami Pryszczaty Llewellyn zachichotał.

Percevala Jonesa to jednak nie rozbawiło.

– Bezczelny dzikus – mruknął. – Jednak jeśli cię odprawię, będę tu miał strajk całej doliny.

Billy’emu nie przyszło to do głowy. Czy jest aż tak ważny? Nie, ale górnicy mogliby zastrajkować w imię zasady nakazującej bronić dzieci ich przedstawicieli. Nie przepracował jeszcze pięciu minut, a związek już go broni.

– Zabieraj ich stąd – polecił Jones.

Morgan skinął głową.

– Wyprowadź ich na zewnątrz, Llewellyn. Niech Rhys Price się nimi zajmie.

Billy jęknął w duchu. Rhys Price był jednym z najmniej lubianych nadzorców. Przed rokiem zalecał się do Ethel, a ona go spławiła. Tak samo jak połowę kawalerów w Aberowen, ale Price źle to przyjął.

Pryszczaty ruchem głowy pokazał im drzwi.

– Wyjdźcie – powiedział i poszedł za nimi. – Zaczekajcie na zewnątrz na pana Price’a.

Billy i Tommy wyszli z budynku i oparli się o ścianę przy drzwiach.

– Walnąłbym Napoleona w ten jego tłusty kałdun – prychnął Tommy. – Typowy kapitalistyczny drań.

– Taaak – mruknął Billy, chociaż wcale tak nie myślał.

Rhys Price pojawił się po minucie. Jak wszyscy nadzorcy nosił kapelusz z niską zaokrągloną główką, droższy od czapki górnika, ale tańszy niż melonik. Z kieszeni kamizelki wystawał notatnik i ołówek, a w ręce trzymał miarkę. Price miał ciemny zarost i szparę między przednimi zębami. Billy wiedział, że jest sprytny i podstępny.

– Dzień dobry, panie Price – powiedział.

Price spojrzał na niego podejrzliwie.

– Jaki masz w tym interes, żeby mówić mi „Dzień dobry”, Billy Podwójny?

– Pan Morgan kazał nam zjechać z panem na dół.

– Ach tak? – Price zawsze rozglądał się na boki, a czasem rzucał okiem za siebie, jakby spodziewał się kłopotów z nieoczekiwanej strony. – Zobaczymy. – Popatrzył na koło windy, jakby tam szukał odpowiedzi. – Nie mam czasu zajmować się chłopcami.

Wszedł do biura.

– Mam nadzieję, że znajdzie kogoś innego, żeby zabrał nas na dół – szepnął Billy. – Nienawidzi mojej rodziny, bo moja siostra nie chciała z nim chodzić.

– Twoja siostra myśli, że jest za dobra dla mężczyzn z Aberowen – stwierdził Tommy, najwyraźniej powtarzając coś, co usłyszał.

– Bo jest za dobra – stanowczo rzekł Billy.

Pojawił się Price.

– W porządku, tędy – powiedział i ruszył żwawym krokiem.

Chłopcy poszli za nim do lampiarni. Lampowy wręczył Billy’emu błyszczącą mosiężną lampę i chłopiec przyczepił ją sobie do paska, tak jak robili to dorośli.

Dowiedział się o lampach górniczych w szkole. Jednym z niebezpieczeństw związanych z wydobywaniem węgla był metan, palny gaz, który sączy się przez szczeliny złoża. Górnicy nazywali jego wyciek „puchaczem”; stanowił przyczynę wszystkich podziemnych wybuchów. Walijskie kopalnie były znane z dużej zawartości metanu. Lampę skonstruowano tak zmyślnie, że jej płomień nie zapala metanu, lecz zmienia kształt, wydłużając się, i w ten sposób działa ostrzegawczo – ponieważ metan jest bezwonny.

Jeśli lampa zgasła, górnik nie mógł zapalić jej sam. Zwożenie zapałek pod ziemię było zabronione, a lampa miała zamkniętą obudowę, zniechęcającą do prób łamania tego zakazu. Zgaszoną lampę należało zanieść do punktu zapalania, znajdującego się zazwyczaj w pobliżu szybu windy. Mogło się to wiązać z koniecznością przejścia paru kilometrów, ale warto było się pomęczyć, żeby uniknąć podziemnego wybuchu.

W szkole powiedziano chłopcom, że taka bezpieczna lampa to jeden z przejawów troski właścicieli kopalni o pracowników.

– Jakby w interesie szefów nie leżało zapobieganie eksplozjom, przerwom w pracy i uszkodzeniom tuneli – szydził ojciec.

Wziąwszy lampy, górnicy ustawili się w kolejce do windy. W pobliżu umieszczono sprytnie tablicę ogłoszeniową. Odręcznie napisane lub prymitywnie wydrukowane ogłoszenia informowały o treningach krykieta, zawodach w rzucaniu strzałkami, zgubionym scyzoryku, recitalu chóru męskiego z Aberowen oraz wykładzie w bibliotece na temat teorii materializmu historycznego Karola Marksa. Nadzorcy nie musieli czekać i Price przecisnął się na początek kolejki, a chłopcy za nim.

Jak w większości kopalni, w Aberowen były dwa szyby z wentylatorami umieszczonymi tak, żeby tłoczyły powietrze w dół jednym, a wypychały drugim. Właściciele często nadawali szybom wymyślne nazwy. Tutaj nazwali je Pyram i Tyzbe. Ten, przed którym stali, Pyram, odprowadzał powietrze i Billy czuł płynący z niego ciepły podmuch.

W zeszłym roku Billy i Tommy postanowili zajrzeć do szybu. W lany poniedziałek, gdy górnicy nie pracowali, chłopcy ominęli stróża i przemknęli się przez śmietnisko do szybu, po czym przeszli przez płot. Wylot szybu nie był całkowicie obudowany, więc położyli się na brzuchach i spojrzeli za krawędź. Z fascynacją spoglądali w głąb tej strasznej dziury i Billy poczuł, że przewraca mu się w żołądku. Ciemność wydawała się bezkresna. Cieszył się, że nie musi tam zjeżdżać, a jednocześnie był przerażony na myśl o tym, że kiedyś będzie do tego zmuszony. Wrzucił do szybu kamień i obaj słuchali, jak odbija się od drewnianej prowadnicy klatki windy oraz ceglanych ścian. Wydawało się, że minął potwornie długi czas, zanim daleko w dole usłyszeli cichy plusk – to kamień wpadł do wody.

Teraz, rok później, Billy miał pójść w ślady tego kamienia.

Nakazał sobie nie stchórzyć. Powinien zachowywać się jak mężczyzna, nawet jeśli się nim nie czuje. Najgorzej byłoby, gdyby zrobił z siebie pośmiewisko. Tego bał się bardziej niż śmierci.

Widział przesuwaną kratę zamykającą szyb. Za nią ziała pustka, gdyż winda jechała do góry. Po drugiej stronie szybu ujrzał maszynerię obracającą wielkie koła wysoko w górze. Z maszyny wydobywały się strumienie pary. Liny trzeszczały w prowadnicach. Wokół unosił się zapach rozgrzanego oleju.

Ze szczękiem żelastwa pusta klatka windy pojawiła się za kratą; windziarz ją odsunął. Rhys Price wszedł do pustej kabiny, a chłopcy poszli w jego ślady. Za nimi weszło trzynastu górników, gdyż winda mogła pomieścić szesnaście osób. Windziarz zatrzasnął drzwi.

Przez moment nic się nie działo. Billy czuł się niepewnie. Podłoga pod jego nogami była solidna, lecz bez trudu mógłby się przecisnąć między szeroko rozstawionymi prętami boków. Klatka wisiała na stalowej linie, a mimo to nie była zupełnie bezpieczna: wszyscy wiedzieli, że w Tirpentwys taka lina pękła pewnego dnia w 1902 roku i kabina spadła na dno szybu, zabijając ośmiu mężczyzn.

Skinął głową stojącemu obok górnikowi. Był nim Harry „Łój” Hewitt, chłopak o nalanej twarzy, zaledwie trzy lata od niego starszy, ale o trzydzieści centymetrów wyższy. Billy pamiętał go ze szkoły: utknął w trzeciej klasie z dziesięciolatkami, oblewając każdy egzamin, aż osiągnął wiek, w którym mógł iść do pracy.

Zadzwonił dzwonek sygnalizujący, że operator na dnie szybu zamknął kratę. Windziarz pociągnął dźwignię i zadzwonił inny dzwonek. Maszyna parowa zasyczała i dał się słyszeć kolejny trzask.

Kabina runęła w pustkę.

Billy wiedział, że opada swobodnie, a potem zaczyna hamować, lecz żadna wiedza teoretyczna nie mogła przygotować go na wrażenie niepowstrzymanego spadania w trzewia ziemi. Jego stopy oderwały się od podłogi. Wrzasnął ze strachu. Nie mógł się powstrzymać.

Wszyscy mężczyźni się roześmiali. Wiedzieli, że to jego pierwszy raz, i teraz uświadomił sobie, że czekali na jego reakcję. Za późno zauważył, że wszyscy trzymają się prętów klatki, żeby nie unieść się w powietrze. Jednak ta świadomość nie zmniejszyła jego przerażenia. Zaciskając zęby, zdołał powstrzymać krzyk.

W końcu zadziałał hamulec. Kabina zaczęła spadać wolniej i stopy Billy’ego znów dotknęły podłogi. Złapał pręt i starał się opanować drżenie. Po chwili strach zastąpiła złość, że był bliski łez. Spojrzał na roześmianą twarz Hewitta i wrzasnął, przekrzykując hałas:

– Zamknij dziób, Hewitt, ty gównomózgi dupku!

Łój natychmiast przestał się szczerzyć i wyglądał na wściekłego, ale pozostali mężczyźni zaczęli się śmiać jeszcze głośniej. Billy będzie musiał przeprosić Jezusa za przeklinanie, ale czuł się przynajmniej trochę mniej głupio.

Spojrzał na Tommy’ego, który był blady jak ściana. Czy też krzyczał? Billy bał się zapytać, żeby nie usłyszeć zaprzeczenia.

Winda zatrzymała się, odsunięto kratę i Billy z Tommym weszli roztrzęsieni do kopalni.

Górnicze lampki dawały mniej światła niż parafinowe kaganki w domu i w kopalni było ciemno jak w bezksiężycową noc. Może nie muszą dobrze widzieć, żeby wyrąbywać węgiel, pomyślał Billy. Z pluskiem wszedł w kałużę i spojrzawszy pod nogi, zobaczył wszędzie wodę i błoto oraz odbijające się w nich blade płomyki lamp. W ustach czuł jakiś dziwny posmak: powietrze było gęste od pyłu węglowego. Czy to możliwe, że ci ludzie oddychają nim przez cały dzień? Pewnie dlatego górnicy wciąż kaszlą i spluwają.

Przy windzie czekali czterej mężczyźni, żeby wyjechać na powierzchnię. Każdy z nich trzymał w ręce skórzaną torbę i Billy uświadomił sobie, że to strażacy. Codziennie rano, zanim górnicy zaczną pracę, strażacy sprawdzają stężenie metanu. Jeśli jest zbyt wysokie, nakazują ludziom wstrzymać pracę i czekać, aż wentylatory oczyszczą powietrze.

Niedaleko Billy dostrzegł rząd boksów dla kucyków oraz otwarte drzwi wiodące do jasno oświetlonego pokoju z biurkiem, zapewne biura nadzorców. Mężczyźni zniknęli w czterech tunelach rozchodzących się promieniście od szybu. Nazywano je wylotami i prowadziły do odcinków, na których urabiano węgiel.

Price zaprowadził ich do magazynu narzędzi i otworzył kłódkę. Wybrał dwie łopaty, dał je chłopcom i znów zamknął drzwi na kłódkę.

Poszli do stajni. Mężczyzna w samych szortach i butach wyrzucał z boksu brudną ściółkę, ładując ją na kopalniany wózek. Po jego muskularnych plecach spływał pot.

– Chcesz chłopaka do pomocy? – zapytał Price.

Mężczyzna odwrócił się i Billy rozpoznał Daia Kucyka, starszego z kaplicy Bethesda. Dai nie okazał, że poznaje Billy’ego.

– Nie chcę tego małego – mruknął.

– Dobra – rzekł Price. – Ten drugi to Tommy Griffiths. Jest twój.

Tommy wyglądał na zadowolonego. Spełniło się jego życzenie. Chociaż miał tylko sprzątać stajnie, będzie pracował przy koniach.

– Chodź, Billy Podwójny – powiedział Price i wszedł do jednego z tuneli.

Billy zarzucił łopatę na ramię i poszedł za nim. Teraz, kiedy nie było przy nim Tommy’ego, czuł jeszcze większy niepokój. Żałował, że nie kazano mu czyścić stajni tak jak przyjacielowi.

– Co będę robił, panie Price? – zapytał.

– Chyba możesz zgadnąć, no nie? Jak myślisz, po co dałem ci tę pierdoloną łopatę?

Billy był zaszokowany tak niefrasobliwym użyciem zakazanego słowa. Nie domyślał się, co będzie robił, ale nie zadawał więcej pytań.

Tunel miał owalny przekrój i strop wzmocniony wygiętymi stalowymi wspornikami. Górą biegła rura o dwucalowej średnicy, zapewne wodociągowa. Tunele co noc spryskiwano wodą, próbując zmniejszyć ilość pyłu. Nie tylko był groźny dla ludzkich płuc – gdyby tak było, Celtic Minerals prawdopodobnie by się tym nie przejmowała – ale groził także wybuchem pożaru. Jednak system spryskiwaczy był niewystarczający. Ojciec twierdził, że potrzebna jest sześciocalowa rura, lecz Perceval Jones nie chciał wydać na nią pieniędzy.

Jakieś czterysta metrów dalej skręcili w boczny tunel biegnący w górę. Był starszy i mniejszy, z drewnianymi stemplami zamiast stalowych kręgów. Price musiał się schylać, żeby nie uderzyć głową o niski strop. Mniej więcej co trzydzieści metrów mijali wejścia na stanowiska, na których górnicy już rąbali węgiel.

Billy usłyszał turkot.

– Do kanału – polecił Price.

– Co?

Billy spojrzał pod nogi. Kanał biegnie w mieście pod chodnikami, a tu nie widział niczego oprócz torów, po których jeżdżą wózki. Spojrzał przed siebie i zobaczył truchtającego ku niemu kuca, szybko zbiegającego tunelem i ciągnącego sznur wózków.

– Do kanału! – krzyknął Price.

Billy nadal nie rozumiał, czego od niego chce, ale widział, że tunel jest niewiele szerszy od wózków, które zaraz go zmiażdżą. Nagle Price jakby wszedł w ścianę i znikł.

Billy rzucił łopatę, odwrócił się i popędził tam, skąd przyszedł. Starał się uciec przed kucem, lecz ten biegł zadziwiająco szybko. Nagle Billy zauważył niszę wykutą w ścianie na całej wysokości tunelu i uświadomił sobie, że widział takie nisze – nie rejestrując ich w pamięci – mniej więcej co trzydzieści metrów. Zapewne taką niszę miał na myśli Price, mówiąc o kanale. Billy wskoczył do jednej z nich i skład z turkotem przemknął obok.

Kiedy znikł w oddali, Billy wyszedł z kanału, ciężko dysząc.

Price udawał rozgniewanego, ale się uśmiechał.

– Musisz być czujniejszy – powiedział. – Inaczej zginiesz jak twój brat.

Billy odkrył, że większość mężczyzn bawi się wytykaniem i wyszydzaniem niewiedzy chłopców. Postanowił, że on będzie inny, kiedy dorośnie.

Podniósł łopatę. Nie była uszkodzona.

– Masz szczęście – skomentował Price. – Gdyby wózek ją uszkodził, musiałbyś zapłacić za nową.

Poszli dalej i wkrótce weszli na odcinek, gdzie wszystkie stanowiska były opuszczone. Tu pod nogami było mniej wody, a spąg pokrywała gruba warstwa pyłu węglowego. Kilkakrotnie skręcali i Billy stracił orientację.

Dotarli do miejsca, gdzie tunel był zablokowany przez brudny stary wózek.

– To miejsce trzeba oczyścić – powiedział Price. Po raz pierwszy zechciał cokolwiek mu wyjaśnić i Billy miał wrażenie, że kłamie. – Twoje zadanie to załadować ten gnój do wózka.

Billy się rozejrzał. Jak daleko sięgało światło jego lampy, i pewnie o wiele dalej, leżała gruba warstwa pyłu. Mógł szuflować go przez tydzień i nie byłoby widać żadnej różnicy. I po co? To opuszczone wyrobisko. Jednak nie zadawał pytań. Może to jakaś próba.

– Wrócę za jakiś czas i zobaczę, jak ci idzie – oznajmił Price i odszedł, zostawiając Billy’ego samego.

Tego Billy się nie spodziewał. Zakładał, że będzie pracował ze starszymi mężczyznami i uczył się od nich. Jednak mógł robić tylko to, co mu kazano. Odczepił lampę od paska i rozejrzał się, gdzie ją postawić. Nie było niczego, co mogłoby posłużyć za półkę. Umieścił lampę na ziemi, lecz tam była właściwie bezużyteczna. Wtedy przypomniał sobie o gwoździach, które dał mu ojciec. A więc do tego mają służyć. Wyjął jeden z kieszeni. Łopatą wbił go w drewniany stempel, po czym zawiesił na nim lampę. Teraz było lepiej.

Dorosłemu mężczyźnie wózek sięgał do piersi, ale Billy’emu do ramienia, więc kiedy zaczął pracę, odkrył, że połowa pyłu zsuwa się z łopaty, zanim przerzuci go przez krawędź. Zaczął okręcać łopatę tak, żeby temu zapobiec. Po kilku minutach spływał potem i zrozumiał, do czego służy drugi gwóźdź. Wbił go w inny stempel i powiesił na nim koszulę i spodnie.

Po pewnym czasie poczuł, że ktoś go obserwuje. Kątem oka dostrzegł niewyraźną postać stojącą nieruchomo jak posąg.

– O Boże! – krzyknął i się odwrócił.

To był Price.

– Zapomniałem sprawdzić twoją lampę – powiedział. Zdjął lampę Billy’ego z gwoździa i coś z nią zrobił. – Nie najlepsza – stwierdził. – Zostawię ci moją.

Powiesił ją na gwoździu i znikł.

Paskudny typ, ale przynajmniej troszczy się o bezpieczeństwo Billy’ego.

Chłopak znów zabrał się do pracy. Wkrótce rozbolały go ramiona i nogi. Powiedział sobie, że przecież jest przyzwyczajony do machania łopatą. Ojciec na ugorze za domem trzymał świnię i do Billy’ego należało wyrzucanie gnoju z chlewa raz na tydzień. Jednak to zajmowało mu zaledwie kwadrans. Czy zdoła robić to przez cały dzień?

Pod warstwą pyłu była skała i glina. Po jakimś czasie oczyścił kwadrat o boku metr dwadzieścia – taką szerokość miał tunel. Pył ledwie zakrył dno wagonika, a on już był wyczerpany.

Próbował popchnąć wagonik dalej, żeby nie chodzić tak daleko z pełną łopatą, ale koła najwyraźniej zapiekły się od długiego stania.

Nie miał zegarka i trudno mu było ocenić, ile czasu upłynęło. Zaczął pracować wolniej, oszczędzając siły.

Nagle zrobiło się ciemno.

Płomień najpierw zamigotał i Billy z niepokojem spojrzał na wiszącą na gwoździu lampę, ale wiedział, że płomyk wydłużyłby się, gdyby w powietrzu był metan. Niczego takiego nie dostrzegł, co podniosło go na duchu. Wtedy płomień zgasł.

Jeszcze nigdy nie znalazł się w tak nieprzeniknionych ciemnościach. Nie widział niczego, ani pasm szarości, ani nawet różnych odcieni czerni. Podniósł łopatę na wysokość twarzy i przysunął ją sobie pod nos, ale nadal jej nie widział. Zapewne tak to jest być niewidomym.

Stał nieruchomo. Co robić? Powinien zanieść lampę na stanowisko zapalania, ale nie odnalazłby drogi powrotnej, nawet gdyby coś widział. W tych ciemnościach może błąkać się godzinami. Nie miał pojęcia, przez ile kilometrów ciągną się te stare wyrobiska, i nie chciał, by trzeba było wysyłać ludzi, żeby go szukali.

Będzie musiał po prostu zaczekać na Price’a. Nadzorca powiedział, że wróci „za jakiś czas”. To mogło oznaczać kilka minut albo godzinę lub więcej. Billy podejrzewał, że raczej więcej. Price niewątpliwie zrobił to specjalnie. Lampa była zabezpieczona przed podmuchami, a ponadto tutaj prawie nie było przeciągu. Price zabrał lampę Billy’ego i dał mu taką z małą ilością paliwa.

Chłopak rozczulił się nad swoim losem i w oczach stanęły mu łzy. Co zrobił, że zasłużył sobie na coś takiego? Wziął się jednak w garść. To następna próba, taka jak z windą. Pokaże im, że jest twardy.

Doszedł do wniosku, że powinien nadal pracować, nawet po ciemku. Poruszywszy się po raz pierwszy, od kiedy zgasło światło, położył łopatę na ziemi i przesunął ją do przodu, próbując nabrać na nią pył. Gdy ją podniósł, po ciężarze domyślił się, że na szufli jest ładunek. Odwrócił się, zrobił dwa kroki i uniósł ją, próbując wrzucić pył do wózka, ale źle ocenił wysokość. Łopata ze szczękiem uderzyła o bok wagonika i nagle zrobiła się lżejsza, gdyż ładunek wysypał się na ziemię.

Trzeba wziąć poprawkę. Spróbował jeszcze raz, unosząc łopatę wyżej. Gdy ładunek się z niej zsunął, Billy pozwolił jej opaść i poczuł, jak drewniane stylisko uderzyło o krawędź wózka. Teraz lepiej.

Ponieważ pracując, oddalał się od wagonika, czasem nie trafiał, więc zaczął głośno liczyć kroki. Złapał rytm i chociaż bolały go mięśnie, pracował dalej.

Gdy zaczął poruszać się machinalnie, mógł oddać się rozmyślaniom, co nie było dobre. Zastanawiał się, jak daleko ciągnie się ten tunel i od jak dawna nie jest używany. Myślał o ośmiusetmetrowej warstwie ziemi nad głową i o ciężarze, jaki podtrzymują drewniane stemple. Przypomniał sobie swojego brata Wesleya oraz innych mężczyzn, którzy zginęli w tej kopalni. Jednak ich duchy, oczywiście, tutaj nie zostały. Wesley jest z Jezusem. Inni pewnie też. Jeśli nie, to w każdym razie są gdzie indziej.

Poczuł lęk i doszedł do wniosku, że rozmyślania o duchach to błąd. Uświadomił sobie, że jest głodny. Czy już czas na drugie śniadanie? Nie miał pojęcia, ale pomyślał, że właściwie może coś zjeść. Wrócił do miejsca, gdzie wisiało jego ubranie, pomacał pod nim i znalazł butelkę oraz pudełko.

Usiadł, oparty plecami o ścianę, popijając zimną słodką herbatę. Kiedy jadł chleb, usłyszał cichy dźwięk. Miał nadzieję, że to poskrzypywanie butów Rhysa Price’a, ale to były tylko pobożne życzenia. Wiedział, że to piszczą szczury.

Nie bał się. W rowach biegnących wzdłuż każdej ulicy w Aberowen było mnóstwo szczurów. Jednak te w ciemności wydawały się śmielsze i po chwili jeden z nich przebiegł po jego bosych nogach. Przełożywszy jedzenie do lewej ręki, Billy złapał łopatę i machnął nią. To jednak nie przestraszyło szczurów i znów poczuł na gołym ciele ich pazurki. Tym razem jeden z nich próbował wspiąć się po jego ręce. Najwyraźniej zwierzęta poczuły zapach jedzenia. Popiskiwanie było coraz głośniejsze i zastanawiał się, ile ich jest.

Wstał i wepchnął resztę chleba do ust, popił herbatą, a potem zjadł ciasto. Było bardzo smaczne, z mnóstwem suszonych owoców i migdałów, ale jakiś szczur już wbiegał mu po nodze i Billy musiał wepchnąć do ust całe ciasto.

Szczury widocznie zrozumiały, że jedzenia już nie ma, gdyż ich popiskiwanie stopniowo cichło, aż całkiem umilkło.

Posiłek dodał mu sił i Billy wrócił do pracy, ale krzyż bolał go coraz bardziej. Poruszał się wolniej, częściej odpoczywając.

Pocieszał się myślą, że może jest później, niż sądzi. Może już południe? Ktoś przyjdzie po niego pod koniec zmiany. Lampowy sprawdza liczbę lamp, więc zawsze wie, czy ktoś został na dole. Jednak Price zabrał lampę Billy’ego i zamienił ją na inną. Czyżby zamierzał przetrzymać go tutaj przez całą noc?

To by mu się nie udało. Ojciec podniósłby raban. Szefowie bali się ojca – Perceval Jones właściwie to przyznał. Prędzej czy później ktoś na pewno zacznie go szukać.

Jednak kiedy znów zgłodniał, był pewny, że musiało minąć wiele godzin. Znowu poczuł strach i tym razem nie mógł się go pozbyć. Ciemność rozstrajała mu nerwy. Mógłby znieść to czekanie, gdyby coś widział. W nieprzeniknionych ciemnościach czuł, że wariuje. Stracił orientację i za każdym razem, gdy wracał od wózka, zastanawiał się, czy wpadnie na ścianę tunelu. Wcześniej bał się, że zacznie płakać jak dziecko, teraz z trudem powstrzymywał krzyk.

Potem przypomniał sobie, co powiedziała mu matka: „Jezus zawsze jest z tobą, nawet na dole”. Wtedy myślał, że mówiła mu, żeby dobrze się zachowywał. Teraz zrozumiał, że była mądrzejsza, niż sądził. Oczywiście, że Jezus jest z nim. Jezus jest wszędzie. Ciemność nie ma znaczenia, tak samo jak upływ czasu. Billy ma kogoś, kto się o niego troszczy.

Aby sobie o tym przypomnieć, odśpiewał psalm. Nie lubił swojego głosu, nadal dziecinnego, ale nie było nikogo, kto by go usłyszał, więc śpiewał najgłośniej, jak mógł. Gdy odśpiewał wszystkie zwrotki i strach zaczął powracać, wyobraził sobie Jezusa stojącego z drugiej strony wagonika i obserwującego go ze współczuciem malującym się na brodatej twarzy.

Billy zaśpiewał następny psalm. Ładował i chodził w rytm pieśni. Większość psalmów była dość dziarska. Od czasu do czasu ogarniał go lęk, że o nim zapomnieli, że szychta się skończyła i zostawili go samego – wtedy po prostu przypominał sobie o stojącej w ciemności postaci w długiej szacie.

Znał mnóstwo pieśni. Od kiedy był dostatecznie duży, by usiedzieć spokojnie, w każdą niedzielę chodził do kaplicy Bethesda. Psałterze sporo kosztowały i nie wszyscy wierni umieli czytać, więc uczyli się słów na pamięć.

Kiedy odśpiewał dwanaście psalmów, uznał, że minęła godzina. Z pewnością to już koniec szychty. Jednak odśpiewał jeszcze dwanaście. Potem zaczął tracić rachubę. Swoje ulubione wykonał po dwa razy. Pracował coraz wolniej.

Śpiewał ile tchu w płucach Powstanie z grobu, gdy zobaczył światło. Zdążył już tak wejść w rytm, że na ten widok nie przerwał pracy, lecz nabrał następną łopatę pyłu i zaniósł ładunek do wagonika, wciąż śpiewając. Światło się zbliżało. Skończył psalm i oparł się na łopacie. Rhys Price stał, obserwując go, z lampą przypiętą do paska i z dziwną miną.

Billy stłumił ogarniającą go ulgę. Nie zamierzał zdradzać Price’owi, co czuje. Włożył koszulę i spodnie, a potem zdjął z gwoździa niezapaloną lampę i zawiesił sobie na pasku.

– Co się stało z twoją lampą? – spytał Price.

– Wiesz, co się stało – odparł Billy i jego głos zabrzmiał dziwnie dorośle.

Price odwrócił się i ruszył tunelem.

Billy się zawahał. Spojrzał w przeciwnym kierunku. Tuż za wagonikiem dostrzegł brodatą twarz i jasną szatę, lecz postać znikła tak szybko jak myśl.

– Dziękuję – rzucił Billy w pustkę.

Gdy szedł za Price’em, nogi bolały go tak bardzo, że myślał, iż upadnie, ale w ogóle się tym nie przejmował. Znów widzi i szychta się skończyła. Wkrótce wróci do domu i będzie mógł się położyć.

Dotarli na główny poziom i wsiedli do windy z tłumem górników o twarzach czarnych od węgla. Nie było wśród nich Tommy’ego Griffithsa, ale był Łój Hewitt. Gdy czekali na sygnał z góry, Billy zauważył, że spoglądają na niego, chytrze się uśmiechając.

– No i jak ci minął twój pierwszy dzień, Billy Podwójny? – zagadnął Hewitt.

– Dziękuję, dobrze – odparł Billy.

Hewitt miał złośliwą minę – niewątpliwie pamiętał, że Billy nazwał go gównomózgim dupkiem.

– Żadnych problemów? – dopytywał się.

Billy się zastanowił. Najwyraźniej tamci coś wiedzą. Chciał dać im do zrozumienia, że nie poddał się lękowi.

– Zgasła mi lampa – powiedział i nawet głos mu przy tym nie zadrżał. Spojrzał na Price’a, ale zdecydował, że postąpi bardziej po męsku, nie oskarżając go. – Trochę trudno było po ciemku machać przez cały dzień łopatą – dokończył.

To również było niedopowiedzenie – mogli pomyśleć, że to dla niego pestka – ale lepiej tak, niż przyznać, że się bał.

– Cały dzień? – zdziwił się starszy mężczyzna.

To był John „Sklep” Jones, nazywany tak dlatego, że jego żona prowadziła sklepik spożywczy, na który przeznaczyli salonik swojego mieszkania.

– Tak – potwierdził Billy.

John Jones spojrzał na Price’a.

– Ty draniu, to miała być tylko godzina.

Podejrzenia Billy’ego się potwierdziły. Oni wszyscy wiedzieli, co się dzieje, i wyglądało na to, że robią takie kawały każdemu nowicjuszowi. Tylko Price sprawił, że ten był paskudniejszy niż zwykle.

Łój Hewitt uśmiechał się szeroko.

– Nie bałeś się, Billy, będąc sam w ciemnościach?

Billy zastanowił się nad odpowiedzią. Wszyscy patrzyli na niego, czekając, co powie. Już się nie uśmiechali i wyglądali na lekko zawstydzonych. Postanowił powiedzieć prawdę.

– Bałem się, owszem, ale nie byłem tam sam.

– Nie byłeś sam? – Hewitt nie krył zdumienia.

– Oczywiście, że nie. Był ze mną Jezus.

Hewitt się roześmiał, ale tylko on. Jego śmiech odbił się echem w głuchej ciszy i gwałtownie ucichł.

Ta cisza trwała kilka sekund. Potem rozległ się szczęk metalu, kabina zadrżała i zaczęła się unosić. Harry odwrócił się do niego plecami.

Od tego zdarzenia nazywali go Billy z Jezusem.