Okładka

WIESŁAW KRAWCZYŃSKI

PRZEZ TUNDRĘ I TAJGĘ
PO SOWIECKICH ŁAGRACH

Dedykacja

Autor książki po zwolnieniu z łagrów

Pamięci Rodziców
oraz Żonie i Dzieciom

SŁOWO WSTĘPNE

Stałą pozycją wydawnictw zajmujących się tematyką syberyjską są wspomnienia Polaków deportowanych na Syberię, do Kazachstanu i w inne rejony byłego Związku Radzieckiego w okresie drugiej wojny światowej. Dotychczas ukazało się 19 tomów z tego zakresu wprowadzających w czytelniczy obieg złożone losy Polaków w tym „domu niewoli”. Do tej kategorii pisarskiej należy też książka Wiesława Krawczyńskiego, żołnierza Armii Krajowej, którego zesłańcze doświadczenia rozpoczęły się aresztowaniem w roku 1945 w mieście nad Pełtwią, czyli za tzw. „drugich sowietów” jak mówią do dzisiaj byli mieszkańcy Lwowa.

Zesłańczy szlak autora wiódł na początku przez lwowskie więzienia a potem przez szereg obozów, w tym również za kręgiem polarnym. Jego wspomnienia stanowiące kolejny tom „Biblioteki Zesłańca” zostaną z pewnością serdecznie przyjęte przez tych co sami przeżyli sybirskie zesłanie, a także przez szerokie grono czytelników, którzy z lektury takich właśnie książek poznają właściwe oblicze stosunków polsko-radzieckich z lat minionych. Optymizmem napawa fakt, że przy komercjalizacji rynku księgarskiego determinującego ruch wydawniczy mający przynosić dochód edytorom, mimo to seria „Biblioteka Zesłańca” wprowadza w obieg czytelniczy kolejny tom wspomnień zesłańczych przezwyciężając liczne trudności finansowe związane z ich ukazaniem się. Koszty tej edycji zostały znacznie zminimalizowane przez Związek Sybiraków, który zapowiedział włączenie się jego struktur w dystrybucję tego tytułu poprzez swoje Koła i Oddziały terenowe oraz reklamę w kwartalniku „Zesłaniec”, wydawanym przez Radę Naukową Związku. Czynnik ten okazał się decydujący w edycji tej książki, która ukazuje w różnych wariantach kwestie zesłańczych uwarunkowań, problem osobowości w trudnych czasach niewoli i liczną mozaikę lepiej lub gorzej przedstawionych realiów łagrowych z materialnymi warunkami egzystencji włącznie. To wszystko spina ogólną klamrą całość wspomnień, które wprowadzą do polskiej literatury zesłańczej uzupełniający zasób wiedzy o tamtych czasach pogardy.

Autor-narrator i bohater wspomnień nadał im charakter luźnej wiązki ułożonej z jego życia związanego z domem rodzinnym, okresem okupacji niemieckiej we Lwowie oraz wieloletnim przebywaniem w łagrach a potem na zesłaniu. Są to mniej lub bardziej dokładne opisy, tego co autor przeżył i tego co widział. A przeżył wiele upokorzeń, nieraz otarł się o śmierć, zło tamtego świata i jego grzechy, nieraz tak okrutne aż do niemożliwości ich opisu. Generalnie jednak autor tej wspomnieniowej narracji wchodzi do czytelniczego świata z prawdą tamtych lat. Mówi o ludziach złych, ale także i o tych dzięki którym przeżył wiele lat łagrowego bytowania. Rzeczywistość ta przeniesiona na karty książki przekazuje prawdę o zniewoleniu i totalitaryźmie sowieckim głęboko zakorzenionym w tamtejszym świecie.

Wartość poznawcza i popularyzatorska tej książki jest z całą pewnością wielka, chociaż dał w niej nieraz narrator ujęcia skrótowe mające charakter potoczystej opowieści o tym czego doświadczył na poniewolnym szlaku. Na przekór złemu losowi i wyznaczanej przezeń codzienności W. Krawczyński wychowany za młodu w atmosferze polowań, leśniczówek i leśnych ostępów często w tych wspomnieniach ucieka w krajobraz tajgi i przyrody, zwłaszcza w tych partiach książki gdy „zasądzony” na osiedlenie pracował przy zbieraniu żywicy. „Byłem w lesie! Całe dzieciństwo spędziłem w polskich lasach. Byłem sam! Modliłem się za zdrowie rodziców, najbliższych, za moją przyszłość, za powrót do ojczyzny. […] Tajga pomimo wysiłku z jakim trzeba było oddawać się pracy była wspaniała. Zapach żywicy, wydzielanie się różnych olejków, często o zapachu terpentyny. Dzikie kwiaty, o dziwo w większości bez zapachu, m.in. storczyki. Bogaty był świat zwierząt. Zające, lisy, cietrzewie, rzadko niedźwiedzie lubiące miód i maliny, wreszcie śliczne zwierzątko burunduk. Coś w rodzaju wiewiórki ale mniejsze. Gdy miała być burza lub duża ulewa burunduk wysiadywał na pniu i wydawał pisk. Miał śliczne prążkowane futro.”

Zachwyt tajgą, upojenie ciszą i światem jej przyrody były dla autora azylem odsuwającym myśli o zesłaniu, kiedy to w takiej scenerii wracał wspomnieniami do Matki i Ojca czekających na jego powrót. Można by jeszcze zatrzymać się na chwilę przy spotkaniach z Polakami, o obchodzonych wspólnie syberyjskich wigiliach i wzajemnym wspieraniu się w niedoli. Mamy w książce wiele takich wątków o silnej więzi porozumienia powstającego między rodakami. To wszystko działa na czytelnika i jego wyobraźnię, zachęca do lektury wspomnień a później do refl eksji o tym, że w naszej historii był taki czas syberyjskiej niewoli.

Powiem może, że obok wielorakich pobocznych wątków faktograficzna warstwa książki nadaje jej charakter dokumentu o łagrowym bytowaniu bowiem zawiera ona różne elementy poznawcze z tym związane. Czytający te wspomnienia musi uwierzyć w bolesność wielu spraw przeżywanych przez autora, który mimo wszystko nosił w sobie nadzieję na uwolnienie.

Wspomnieć należy, że po odbyciu wyroku skazującego W. Krawczyńskiego na pobyt w łagrach, nie miał on zrazu możliwości powrotu do kraju bowiem skazany został na tzw. wolne osiedlenie w wyznaczonym mu miejscu. Powrócił jednak ze Wschodniej Syberii 1 stycznia 1956 roku i osiadł w Krakowie, gdzie po wyjeździe ze Lwowa zamieszkali jego rodzice. Mieszka tam do dzisiaj, a gdy powiew „Solidarności” dał Polsce nadzieję na suwerenność pośpieszył na jej zew nie bacząc na prześladowania niepodległościowych środowisk. Jako wieloletni członek Zarządu Głównego Związku Sybiraków, współorganizator jego struktur w Krakowie i Przewodniczący Rady Naukowej Związku, szczególną pieczą otacza wydawanie kwartalnika „Zesłaniec”. Uczestniczy też w życiu kulturalno-literackim Krakowa, jest autorem paru tomików poezji, bierze udział w wieczorach autorskich, a od czasu do czasu prowadzimy przyjacielskie kresowe i syberyjskie dysputy. Na swoje 90-te wielolecie przekazuje Czytelnikom tę książkę z nadzieją, że każdy z nich znajdzie w niej inne sensy z tego momentu Jego zesłańczego życia. Ja je znalazłem Drogi Wieśku.

Antoni Kuczyński

Wrocław, marzec 2009 roku

OD AUTORA

Gdy ma się już prawie 90 lat, wspomnienia uciekają szybko jak czas. Zacierają się różne zdarzenia, a to co pozostało w pamięci nie zawsze ma wyraziste obrazy, jak w czasach gdy przeplatały się one z moim życiem. Rzec można, że upływający czas segreguje te przeżycia. Z tego choćby powodu niektóre ich wątki zbladły lub zostały zapomniane inne nabrały nowych znaczeń. Nigdy nie zamierzałem pisać wspomnień, chociaż przyznaję, że bliską mi formą wypowiedzi była i jest poezja. Często jest ona odniesieniem do tego co obserwowałem, widziałem lub przeżywałem. Wiele z tej triady doświadczyłem, bo to i wspaniałe dzieciństwo, dom rodzinny, miłość obojga rodziców i wiele innych radości. Były też smutki, fakty z którymi się nie zgadzałem, poszukiwania życiowych prawd, zwłaszcza w tym okresie, gdy uczyłem się w gimnazjum OO. Jezuitów w Chyrowie oraz inne trapiące umysł młodego wówczas człowieka. To wszystko częstokroć pulsowało we mnie, segregowało wydarzenia i ich ocenę.

Wydarzenia wyprzedzały jednak czas, nakładały się na nie różne niebywałe dotąd sprawy, doświadczenia czasów niepokoju, a najważniejszym z nich była dla mnie druga wojna światowa. Mieszkałem wówczas we Lwowie, imałem się tam różnych zajęć i jako żołnierz Armii Krajowej, starałem się być użytecznym „w potrzebie”. W mieście tym przeżyłem „pierwszych sowietów”, okupację niemiecką i „drugich sowietów”. Drugie wiąże się z moim syberyjskim zesłaniem w roku 1945, z którego powróciłem po prawie jedenastu latach (1956).

Wspomnienia „Przez tundrę i tajgę…” stanowią mniej lub bardziej udokumentowany pamięcią zapis mojej łagrowej wędrówki. Starałem się unikać martyrologicznych obrazów, które niejednokrotnie ocierały się o moje życie. Miałem ogromne szczęście przetrwać te trudne lata, gdzie łatwo się było załamać tak fizycznie, jak i psychicznie. Bóg zachował mnie do późnych lat dzięki modlitwom mojej śp. Matki. Wspominam o tym w książce.

Czytający te wspomnienia, ludzie żyjący z syndromem łagiernika, sowieckiego więźnia, zesłańca syberyjskiego, przypomną sobie własny los. Może lwowiakom przypomną się czasy okupacji w tym Mieście Bohaterze, które historia wyrzuciła za granice obecnej naszej Ojczyzny. Niektórzy czytelnicy mogą wzruszyć się opisami mojego życia. Dla młodego pokolenia są to jednak zdarzenia, które odbiera ono jak np. powstanie styczniowe. Odczuwam to w czasie spotkań z młodzieżą. Ktoś kto nie przeżył fizycznych tortur, głodu, spotkań z najniegodziwszymi postaciami, gdzie mord był sprawą niemal codzienną, nie zrozumie poniżenia jakie przeżywali ludzie osadzeni w sowieckich łagrach. Ponad dziesięć lat wytrącenia z normalnych warunków życia, jakie przeżyłem w obozach za Kręgiem Polarnym i w innych rejonach syberyjskiej ziemi pozostawia w człowieku stałą traumę. Trwa ona i trwać będzie do końca mojej życiowej drogi. Nie ma na to rady!

Wiele fragmentów tej książki drukowanych było wcześniej w kwartalniku „Zesłaniec” i przyznaję, że dopingowany byłem przez Czytelników by zawrzeć je w oddzielnej książce. Za wydanie tego „znaku pamięci”, który pozostanie po mnie dziękuję przede wszystkim wielkiemu mojemu Przyjacielowi Profesorowi Antoniemu Kuczyńskiemu oraz Bożenie, Jego Małżonce, także lwowiance. To oni stale wspierali mnie w trudzie pisania tych wspomnień. Dziękuję również Panu Profesorowi Zbigniewowi Wójcikowi, że wspomnienia te opatrzył Posłowiem o tak różnorodnych i bogatych kontekstach odnoszących się także do naszych, nieczęstych wprawdzie, ale niezapomnianych spotkań.

Wiesław Krawczyński

Kraków, marzec 2009 rok

SPOTKANIE Z PROFESOREM RUDOLFEM WEIGLEM

Pod koniec lat 30. byłem zafascynowany książką Pawła de Kruifa pt. „Łowcy mikrobów”. Książka traktowała o wybitnych naukowcach z dziedziny medycyny, którzy dokonali wielu odkryć ratujących ludzkie życie. Między innymi szczególnie utkwiły mi w pamięci sylwetki Ludwika Pasteura, odkrywcy szczepionki przeciw wściekliźnie, który pierwszy przeprowadził doświadczenia na ludziach; Roberta Kocha, odkrywcy zarazków wąglika, gruźlicy, cholery (był lekarzem we Wrocławiu); Rouxa i Behringa – wynalazcy surowicy przeciw błonicy i wielu innych. Porażało mnie ich poświęcenie życia, zapał dla nauki i ratowania ludzkich istnień. Nie miałem wówczas pojęcia, że los zetknie mnie z wybitną postacią światowej sławy, która przyczyni się do kolejnego wybitnego odkrycia w dziedzinie medycyny, ratującego życie ludziom. Spotkanie to nastąpiło zaraz po wkroczeniu wojsk niemieckich do Lwowa w czerwcu 1941 roku. Szukając zatrudnienia mającego uchronić mnie przed wywózką na przymusowe roboty w głąb Niemiec, trafiłem do placówki „pod specjalnym niemieckim nadzorem” produkującej szczepionkę przeciw tyfusowi.

30 czerwca 1941 roku Niemcy wkroczyli do Lwowa, zajmując go za cofającą się Armią Czerwoną. Po okresie pierwszej sowieckiej okupacji, w czasie której wywieziono w głąb Związku Radzieckiego ponad milion polskich obywateli z Kresów Wschodnich, nastąpiła kolejna niemiecka okupacja, wywołująca wśród polskiego społeczeństwa obawę przed wywózką do Niemiec na roboty, do niemieckich obozów koncentracyjnych, przed represjami za walkę w polskim podziemiu. W tej sytuacji szukałem takiego miejsca zatrudnienia, które dawałoby możność uniknięcia łapanek, zapewniało spokojny sposób życia.

Nie było to łatwe. Dzięki mojej ciotce Maryli, żonie prof. Antoniego Łomnickiego, matematyka, rozstrzelanego na Wzgórzach Wuleckich, otrzymałem pracę w Schrauben und Wagen Fabrik w sekretariacie. Niestety moja znajomość języka niemieckiego nie umożliwiała mi dobrego wykonywania obowiązków. Dlatego po kilku miesiącach, już w październiku 1941 r. przeniosłem się do kolejnej instytucji, która podobno gwarantowała zabezpieczenie przed wywozem do Niemiec. Pracę otrzymałem dzięki Marianowi Mładejowskiemu, ojcu Krystyny, która śpiewała w chórze założonym przeze mnie przy kościele ss. Karmelitanek Bosych przy ul. Potockiego. Dostałem się do brygady monterskiej, wykonującej prace instalacyjne dla rozbudowywanego przez Niemców Instytutu für Fleckfieber und Virusforschung. Była to instytucja prowadzona przez słynnego profesora Rudolfa Weigla, zoologa, parazytologa, histologa, który pierwszy w świecie wynalazł szczepionkę przeciw tyfusowi plamistemu.

Był październik 1941 roku. Pracownia profesora mieściła się w budynku dawnego Uniwersytetu Jana Kazimierza przy ul. św. Mikołaja 4. Gmach wybudowano ad sanctum Nicolaum w latach 1842-44 w stylu austriackim, koszarowym. Obok był barokowy kościół św. Mikołaja wybudowany w 1694 roku dla Trynitarzy. Profesor R. Weigl miał swoje mieszkanie i pracownie, w tym i pracownie asystentów, na parterze, w bocznym skrzydle uniwersyteckiego budynku. Okna wychodziły na ogród biblioteki Uniwersytetu Jana Kazimierza, której gmach znajdował się przy ul. Mochnackiego. W piwnicach m.in. prywatnym sumptem profesora urządzono wiwarium, w którym w wielu klatkach żyły białe myszy, szczury, króliki, świnki morskie, potrzebne do przeprowadzania różnych doświadczeń. Wszystkie miały kolczyki z numerami. Oprócz wiwarium w piwnicy były sterylizatory, myjnie naczyń laboratoryjnych, salka operacyjna dla zwierząt, łazienka, magazyn, kotłownia, skład węgla.

Niemcy w związku z działaniami wojennymi potrzebowali dużej ilości szczepionki przeciwko tyfusowi plamistemu. Stąd też na szeroką skalę rozbudowywali kosztem pomieszczeń dla zbiorów i pracowni Katedr mieszczących się w starym budynku Uniwersytetu Jana Kazimierza instalacje potrzebne do urządzania Instytutu i zapewnienia mu optymalnych warunków do pozyskiwania szczepionki.

Poznałem wówczas profesorów posiadających tam swoje Katedry, m.in. S. Kulczyńskiego, późniejszego wiceprzewodniczącego Rady Państwa w PRL, S. Sembrata (u którego później brałem lekcje języka angielskiego), J. Tokarskiego i innych. Profesorowie ze zgrozą patrzyli, jak brygada remontowa kuła w ścianach wgłębienia dla przewodów wodociągowych, gazowych i sprężonego powietrza. Unoszący się kurz wciskał się w gabloty z bezcennymi zbiorami przyrodniczymi, gromadzonymi przez wiele lat.

Prof. Rudolf Weigl (1883-1957)

Dzięki interwencji p. M. Mładejowskiego u administratora Instytutu T. Karlica przeniesiono mnie na stanowisko palacza do kotłowni centralnego ogrzewania w podziemiach Instytutu. Pracowałem na zmiany w dzień lub w nocy. 24 grudnia 1941 roku miałem kolejny nocny dyżur w kotłowni. Po raz pierwszy w życiu nie byłem na bożonarodzeniowej wigilii. Pilnując stałej temperatury w kotłach centralnego ogrzewania, do których regularnie należało podrzucać łopatą węgiel, w wolnych chwilach uczyłem się słówek języka angielskiego. W pewnej chwili otworzyły się drzwi do kotłowni i wszedł profesor R. Weigl. Był średniego wzrostu, brunetem o brązowych oczach, które teraz patrzyły spokojnie i dobrotliwie na mnie, choć w pewnym sensie badawczo. Miał wysokie czoło, przystrzyżone wąsy i brodę oraz spokojny głos. Profesor obrzucił mnie badawczym spojrzeniem i złożył świąteczne życzenia ubolewając, że akurat w wigilijny wieczór mam dyżur. Zapytał o moje nazwisko i rodzinę, zainteresował się leżącą lekturą w języku angielskim. Kiedy odpowiedziałem, że ojciec był wykładowcą łowiectwa na Uniwersytecie Poznańskim, autorem pierwszego po wojnie podręcznika pt. „Łowiectwo”, a następnie przez wiele lat dyrektorem lasów ordynacji łańcuckiej hr. A. Potockiego, a w okresie pierwszej sowieckiej okupacji nie mógł otrzymać pracy na Lwowskiej Politechnice w pełnym wymiarze godzin z uwagi na „hrabiowską” przeszłość – Profesor zamyślił się, a potem przez dłuższy czas rozmawiał za mną. Nie wiedziałem, że lubił polować i łowić ryby. Był podobno doskonałym łucznikiem.

Awans na portiera

Nadszedł rok 1942. Pod koniec stycznia zostałem wezwany do dr Anny Herzig, współpracownicy profesora, która w pewnych dziedzinach, m.in. organizacyjnych „trzęsła” Instytutem. Pani doktor wypytywała mnie o sprawy rodzinne, moje zainteresowania, prawdopodobnie chciała wysondować moje poglądy polityczne, wreszcie powiedziała, że przenosi mnie na stanowisko portiera, udzielając odpowiednich instrukcji. Wejście do Instytutu, szczególnie tam, gdzie mieściło się mieszkanie i pracownia profesora, musiało być bardzo chronione od niepowołanych gości. Co pewien czas odwiedzał Instytut jakiś przedstawiciel Wehrmachtu. Nigdy Gestapo. Profesor zachował stanowisko kierownika Instytutu, i co było ważne – prawo decydowania o przyjmowaniu pracowników, które dawało mu możliwość stworzenia bezpieczeństwa dla niektórych ludzi. Uzyskał nawet zgodę na zatrudnienie w Instytucie, bakteriologa Henryka Meisla i jego żony (oboje narodowości żydowskiej). Proponował również zatrudnienie znanego krakowskiego bakteriologa Filipa Eisenberga, który nie skorzystał z tej propozycji i w efekcie zginął w 1943 roku.

Pracę na portierni dzieliłem z p. Niedźwiedzkim. Gwoli upamiętnienia lokalizacji pomieszczeń na parterze w Instytucie przy ul. św. Mikołaja 4, podaję ich kolejność: przy wejściu na lewo mieściło się mieszkanie dr A. Herzig, obok pokój P. Störowej (pracownia pożywek) będącej m.in. gospodynią u profesora. Na wprost wejścia znajdowały się pokoje dr H. Mosinga, późniejszego księdza rzymskokatolickiego, dr Przybyszewskiego i dr W. Kuzi. Następnie były schody do piwnic, dalej pokój profesora, duża pracownia, w której m.in. było radio, a najważniejsze wiadomości profesor przekazywał zaufanym. Dalej znajdowały się: laboratorium histologiczne (Z. Dobrowolska i J. Figlus), pokój asystentów Z. Stuchlego i S. Kryńskiego, następnie pokój strzykaczy (K. Piotrowska, Oleksin, dr J. Starzyk, M. Stankiewicz, T. Załuska), wreszcie preparatornia (pamiętam tylko K. Gorczyńską). W korytarzu stały termostaty, sterylizatory i różna aparatura medyczna.

Z opowiadań pamiętam, że Prakseda Störowa pracowała u R. Weigla od 1930 roku do końca życia profesora, mieszkając w Krakowie przy ul. św. Sebastiana 6. Przed nadejściem Armii Czerwonej schowała w ogrodzie botanicznym na tyłach Instytutu wraz z profesorem i jego synem Wiktorem (wówczas nazywanym Turkiem) oraz dr Władysławem Kuzią, wspaniałą myśliwską broń. Początkowo była ona schowana pod sianem w piwnicy, jednak później zakopano ją w ogrodzie. Schowano wówczas przed Rosjanami potrzebny do prac laboratoryjnych alkohol. Wkrótce sowieci znaleźli ukrytą broń. Prawdopodobnie doniósł dozorca ogrodu botanicznego. Alkohol wpadł także w ręce „wyzwolicieli” ze Wschodu. Szczęśliwie obeszło się bez przykrości.

Pracując na portierni miałem możność poznania wielu pracowników Instytutu. Po powrocie do kraju z sowieckich łagrów spotkałem się m.in. z prof. S. Kryńskim, L. Gryglaszewskim i wieloma innymi byłymi pracownikami, strzykaczami, karmicielami. Bardzo sympatyczna była dr Zofia Pokorny, która oprócz zawodowej pracy była jak gdyby członkiem rodziny, zwracając wiele uwagi na młodego syna profesora – Turka. Opiekuńcze skrzydła roztaczała dr A. Herzig nad profesorem. Gdy np. miał wychodzić jesienią do ogrodu, wychylała się z mieszkania wołając: „Rudi – weź szalik”. Kilkakrotnie profesor wzywał mnie do siebie, by porozmawiać o polowaniach, interesując się jakie one miały przebieg z udziałem gości hr. Alfreda Potockiego. Raz wręczyłem profesorowi wspomnianą książkę mojego ojca o łowiectwie wiedząc, że interesuje się on polowaniami.

Pracując w tej bezpiecznej placówce stale mieliśmy się na baczności, zachowując rzec dzisiaj można konspiracyjne kontakty. W zasadzie wszyscy doskonale się rozumieliśmy czując się w miarę bezpiecznie. Były też i dramatyczne chwile, kiedy pojawiał się przedstawiciel niemieckich władz i wchodził do pracowni profesora. Niemiec, stały opiekun nad Instytutem uprzedzał wówczas o takiej wizycie. Instytut wtedy był szczególnie sprzątany, korytarze błyszczały czystością, pracownicy wdziewali czyste, białe kitle. Wyczuwało się napięcie, niepokój.

Nieco historii

Tu trzeba wspomnieć skrótowo o historii samego Instytutu i biogramie jego twórcy. Prof. dr Rudolf Weigl urodził się 2 września 1883 r. w Prerowie na Morawach w rodzinie austriackiej, w której matka Elżbieta Krösel pochodziła z arystokratycznego rodu, ojciec Fryderyk był fabrykantem. Zmarł on gdy Rudolf miał 5 lat. Matka ponownie wyszła za mąż za Polaka Józefa Trojnara, który był nauczycielem i pracował w gimnazjach w Jaśle, Tarnopolu i Stryju. To drugie małżeństwo wprowadziło Rudolfa w polską atmosferę domową, podobnie jak nauka w szkołach w środowisku polskiej młodzieży. Polskie tradycje, obyczaje, kultura, historia, dążenie w okresie austriackiej okupacji (ówczesnej Galicji) do odzyskania niepodległości sprawiły głębokie zakorzenienie się patriotyzmu u tego młodzieńca, co w przyszłości odegrało w życiu R. Weigla niebagatelną rolę. W 1903 r. otrzymał w Stryju świadectwo dojrzałości. W tym też roku rozpoczął studia w zakresie nauk przyrodniczych i medycznych na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Jeszcze jako uczeń fascynował się teorią Darwina. Na uniwersytecie jednym z jego nauczycieli był Benedykt Dybowski, sybirak i znakomity badacz Bajkału, którego postać wiąże się z naukowym pejzażem Lwowa. Studia ukończył R. Weigl w roku 1907 i zatrudniony został jako asystent w Katedrze Zoologii kierowanej przez prof. Nusbaum-Hilarowicza, w której pracował nad zagadnieniami z dziedziny cytologii, transplantacji i regeneracji. W tymże samym roku na podstawie szeregu prac uzyskał doktorat. Jego pierwsza praca naukowa drukowana była w „Biuletynie Akademii Umiejętności” w Krakowie w 1906 r. pt. „Üeber die gegenseitige Verbindung der Epithezellen im Derme der Wilbertiere”. W 1913 r. habilitował się w zakresu zoologii, anatomii porównawczej i histologii, a w 1914 r. powołano go do wojska, gdzie pracował w różnych laboratoriach bakteriologicznych. W 1918 r. R. Weigl został asystentem w Katedrze Histologii i Embriologii na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu we Lwowie. Przez pewien czas kierował też laboratorium bakteriologicznym w Przemyślu. W 1919 r. jako parazytolog przeniesiony został do Wojskowej Rady Sanitarnej Ministerstwa Spraw Wojskowych, gdzie objął kierownictwo Pracowni Badań nad Tyfusem Plamistym Wojskowej Rady Sanitarnej. W 1920 r. został profesorem zwyczajnym i rozpoczął pracę w Katedrze Biologii Ogólnej na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza. Wtedy rozpoczął pierwsze badania epidemiologiczne w terenie. R. Weigl wspólnie z profesorami O. Bujwidem i L. Hirszfeldem stał się współtwórcą polskiej bakteriologii. Swoimi pracami doprowadził do wynalazku najlepszej jakościowo szczepionki przeciw durowi plamistemu. Wkrótce jego osiągnięcie uzyskało szeroki rezonans w środowiskach naukowych wielu krajów, szczepionką zainteresował się cały świat. Do Lwowa przyjeżdżały wielkie autorytety naukowe, m.in. laureat nagrody Nobla (1928) prof. Charles Nicolle z Instytutu Pasteura w Tunisie i inni. Nic przeto dziwnego, że gdy wybuchła wojna, a do Lwowa wkroczyli sowieci i miasto znalazło się pod „pierwszą sowiecką okupacją” natychmiast władze radzieckie zainteresowały się osiągnięciami prof. R. Weigla. W lutym 1940 r. przyjechał do niego pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Republiki Ukrainy Nikita Chruszczow, proponując przyjęcie tytułu akademika Wszechzwiązkowej Akademii Nauk oraz stanowisko dyrektora Instytutu w Moskwie. Profesor nie przyjął tych propozycji, sowieci postanowili więc rozbudować Instytut lwowski przeznaczając na ten cel budynek gimnazjum im. Królowej Jadwigi przy ul. Potockiego. Profesora zaproszono do Moskwy na Zjazd Najwyższej Rady Uczonych ZSRR (1940), gdzie wygłosił referat, odwiedził też wówczas środowiska naukowe w Leningradzie, Odessie i Kijowie. Dzisiaj mogę postawić tezę, że nagły wybuch wojny niemiecko-sowieckiej mógł być zasadniczym powodem, że władze radzieckie nie zdołały przenieść Instytutu w głąb Związku Radzieckiego.

W czerwcu 1941 r. armia niemiecka uderzyła na ZSRR, zajmując Lwów. Okres okupacji niemieckiej we Lwowie to kolejna wspaniała karta działalności prof. R. Weigla jako Polaka i człowieka. Naciskany kilkakrotnie, nawet pod groźbą utraty życia, by został „reichsdeutschem” odmawiał, uzasadniając, że wychował się w polskiej rodzinie, kulturze, a swoją sławę i osiągnięcia naukowe zawdzięcza polskim uczelniom. Wtedy złożono mu też propozycję objęcia katedry uniwersyteckiej w Berlinie oraz prowadzenie tam instytutu pod jego nazwiskiem. Ta propozycja również nie została przyjęta. Mianowano go więc kierownikiem lwowskiego Instytutu, a przyjęcie tej propozycji uzależnił od decyzji przyjmowania przez niego nowych pracowników oraz zatrzymanie w tej placówce bakteriologa Henryka Meisla i kilku innych osób pochodzenia żydowskiego. W czasie niemieckiej okupacji przewinęło się przez Instytut około 2000 osób, w tym dużo młodzieży. Zatrudniani byli ludzie z różnych środowisk, głównie inteligenckich.

W 1994 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja naukowa i wystawa pod nazwą „Rudolf Stefan Weigl (1883-1957). Profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Twórca szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu”. W wydanej wtedy publikacji Zbigniewa Stuchly noszącej tytuł „Praca naukowa Weigla i jego najważniejsze odkrycia w tyfusie plamistym” omówiono najważniejsze osiągnięcia tego uczonego. W materiałach konferencyjnych jest również informacja prof. Tomasza Cieszyńskiego o tym, że na liście osób, które pracowały w okresie okupacji niemieckiej w Instytucie we Lwowie znajduje się 80 nazwisk profesorów wyższych uczelni, 50 lekarzy, wśród nich 22 profesorów akademii medycznych, 9 ordynatorów lub dyrektorów szpitali oraz wielu innych z tytułami naukowymi w różnych dziedzinach, a także urzędników administracji państwowej, znanych aktorów, muzyków, literatów itp. Wśród tych osób wymienić należy m.in. Jerzego Broszkiewicza (literat), Zbigniewa Herberta i Jerzego Hordyńskiego (poeci), Stanisława Kulczyńskiego (profesor), Stefana Kryńskiego (profesor), Stanisława Skrowaczewskiego (muzyk, dyrygent), Zbigniewa Szymonowicza (pianista), było także wielu innych. Był wśród nich Alfred Jahn geograf, po wojnie związany z Uniwersytetem Wrocławskim, jako rektor tej Uczelni pozbawiony tej funkcji po tzw. wypadkach marcowych w 1968 r., wielce zasłużony dla wzniesienia we Wrocławiu specjalnego pawilonu, w którym eksponowana jest Panorama Racławicka.

Karmienie wszy dawało bezpieczeństwo

Wymienieni byli w Instytucie karmicielami wszy, hodowcami, strzykaczami (taka była w Instytucie nomenklatura stanowisk) preparatorami, laborantami, kontrolerami, pracownikami pomocniczymi itp. Nazwa i legitymacja tej lwowskiej placówki naukowej pracującej na potrzeby niemieckiego okupanta chroniła przed wywózką na roboty do Niemiec i innymi szykanami i rzec można, że była w pewnym sensie chwilową gwarancją bezpieczeństwa. Wszyscy posiadaliśmy legitymacje wystawione przez okupacyjne władze. Na legitymacjach była pieczątka z napisem: Institut fur Fleckfieber und Virusforschung. Oprócz niej był jeszcze napis: „Oberkomando des Heeres”, i to chyba było najważniejszą „ochroną”. Oczywiście była też pieczątka z niemiecką „wroną”. Schronienie w Instytucie otrzymywali profesorowie bądź ich asystenci z różnych lwowskich uczelni, docenci oraz młodzież studencka, której niemiecka okupacja przerwała nagle możliwość kształcenia się. Stosunkowo duża fluktuacja pracowników była wśród karmicieli wszy. Często byli nimi ludzie z podziemia, anonsowani do zatrudnienia różnymi kanałami znanymi tylko profesorowi. Musieli mieć oni okresowo bezpieczne schronienie gwarantowane legitymacją Instytutu. Po pewnym czasie osoby te odchodziły do swoich zadań zaszczepione przeciwko tyfusowi. Nie trzeba chyba tutaj rozpisywać się nad tym faktem podkreślając jak było to niebezpieczne. Tę fluktuację usprawiedliwiano np. złym wynikiem badań, nieodpowiednią jakością krwi potrzebnej do karmienia, wystąpieniem nagłej choroby itp. W swojej pracowni, do której mieli wstęp tylko najbliżsi pracownicy profesora, było radio.

Pracownicy prof. Weigla w ogrodzie botanicznym
na tyłach biblioteki Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, 1944 r.

Pracownicy prof. Weigla, luty 1944 r. Drugi od lewej: W. Krawczyński

Najważniejsze wiadomości przekazywane przez Londyn profesor podawał swoim najbliższym, a ci znanymi tylko sobie kanałami przekazywali je dalej. Można więc powiedzieć, że Instytut wprzęgnięty był w pewnym stopniu do siatki informacyjnej o sytuacji przekazującej dane o działaniach na froncie.

W pracowni prof. Weigla, 1944 r. Drugi od lewej: W. Krawczyński

Znowu awans

Kiedy po paru miesiącach pracy na portierni zostałem mianowany magazynierem, nawiązałem jeszcze bliższy kontakt z pracownikami. Często bowiem przychodzili oni do mnie z różnymi potrzebami, np. po szkło laboratoryjne, strzykawki, opatrunki, nożyce, fartuchy itp. Gdy kilkakrotnie otrzymywałem od profesora polecenia dotyczące przygotowania paczek dla nieznanych mi osób, nabrałem przekonania, że zdobyłem jego zaufanie. Zrozumiałem więc sens prowadzonych wcześniej ze mną rozmów o mojej rodzinie, odbywających się pod pretekstem zainteresowania profesora polowaniami organizowanymi w dobrach hr. Potockich. W paczkach, które przygotowywałem były materiały opatrunkowe, szczypce, nożyczki zwykłe i chirurgiczne, gumowe rękawiczki, niewielkie butle alkoholu do odkażania ran, jodyna, fartuchy itp. W określonym czasie zjawiał się nieznany mi odbiorca zapowiadany przez kogoś z bliskiego mi otoczenia. Wiadomo przesyłka szła do podziemia! Kiedy raz zwierzyłem się profesorowi, ze nie łatwo będzie rozliczyć się z wydanych materiałów, on pocieszał mnie słowami „nie martw się. Co trzeba będzie Niemcy nam dostarczą.”

Nieraz do paczek tych dodawano ampułki ze szczepionką wytwarzaną w Instytucie. Wiem też, że profesor dostarczał znanymi tylko sobie kanałami szczepionkę do getta w Warszawie oraz we Lwowie, co poświadczał prof. Ludwik Hirszfeld. Są też informacje, że instytutowe szczepionki „wypływały” nawet do obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu i na Majdanku w Lublinie. Myślę, że ta karta działalności profesora powinna być pełniej udokumentowana, był on bowiem człowiekiem na wskroś przenikniętym potrzebą pomocy cierpiącym. Zawsze w tych przypadkach starał się być potrzebny, chociaż wydawać by się mogło, że stał na uboczu tych spraw. Tu chciałbym jeszcze wspomnieć o jego dużej odwadze ujawnionej w sytuacji, gdy we Lwowie miało odbyć się uroczyste otwarcie Instytutu Behringa przy ul. Zielonej, w której miał wziąć udział gubernator Frank. Profesor odrzucił propozycję uczestnictwa w tej uroczystości. Pamiętał o rozstrzelaniu profesorów na Wzgórzach Wuleckich 4 lipca 1941 r. A zatem jeśli wierzyć znawcom biografii profesora, pewne jest, że nigdy nie zaakceptował niemieckiej okupacji, a pracę w instytutowych laboratoriach traktował jako kontynuację swoich badań mających służyć ogólnoludzkim potrzebom. Ja jestem o tym przekonany, dotykałem bowiem instytutowej rzeczywistości, rozmawiałem z ludźmi tam pracującymi i mogę napisać, że postać R. Weigla w kontekście interesującej nas problematyki, nawet na tak pobieżnie zarysowanym tle, prezentuje się pozytywnie. Rzec nawet można, że wyznawał on zasadę, iż człowieczeństwo nie jest człowiekowi dane, lecz zadane. Zadanie to starał się w pełni realizować. Tak czy inaczej, niezbyt ryzykowna wydaje się teza, że przypomniane tu jednostkowe doświadczenia profesora są wyraźnym potwierdzeniem jego humanitarnej postawy. Pamięć moja wypełniona jest znaczącymi sekwencjami takich obrazów cisnącymi się do świadomości, zwłaszcza po doświadczeniach jakie dane mi było przeżyć w sowieckich łagrach za kołem podbiegunowym. Towarzyszący mi obraz tamtego świata jest realnym echem pamięci i ciągle żywych w nim świadectw z okresu pracy w lwowskim instytucie.

Jak już wspominałem poprzednio rozpoczynałem pracę w Instytucie w brygadzie montażowej, potem byłem palaczem w kotłowni, portierem, magazynierem, a wreszcie w kwietniu 1943 r. zostałem przeniesiony na stanowisko pomocnika hodowcy wszy, którym była Zofia Dobrowolska. W jej pokoju-pracowni zatrudnieni byli moi znajomi Wanda Bujniewicz i Stanisław Drabik. Powoli wdrażałem się do tej nowej pracy ucząc się oczyszczania klatek z wszami, ich sortowania i innych potrzebnych w tej pracy hodowcy czynności. Klatkę otwierało się nad dużą szklaną szalką, w jednej ręce trzymając klatkę, drugą zaś wyjmowało się z niej wszy używając pęsety oraz niewielki skrawek sukna, na którym były jajeczka tych insektów. Zanim nauczyłem się odpowiednio operować tymi narzędziami, początkowo przynosiłem po kilka wszy do domu. Zawsze oczywiście po powrocie starałem się zmieniać koszule, uważnie przeglądając jej zakamarki, głównie szwy, w których chowały się te „zwierzątka”. Później koszula ta była prasowana gorącym żelazkiem i wędrowała na balkon. Z czasem doszedłem do takiej perfekcji w pracy, że już żadnych niepożądanych „gości” nie przynosiłem do domu. Wśród karmicieli z mojej hodowli byli między innymi, kolega z ławy szkolnej, późniejszy wybitny pianista Zbyszek Szymonowicz, laureat jednego z Konkursów Chopinowskich oraz Krystyna Mładejowska, późniejsza pianistka, która akompaniowała mi na tajnych wieczornicach w okresie okupacji.

Hodowla wszy

Proces produkcji szczepionki rozpoczynał się od hodowli wszy. Umieszczane one były w specjalnych drewnianych klatkach, nieco mniejszych od pudełka zapałek. Klatka wewnątrz miała obrzeże wyścielone suknem. Każda posiadała numer identyfikacyjny, przypisany do określonego karmiciela. W jej wnętrzu znajdowało się sukno, na które wszy składały jajeczka. Klatkę w której znajdowało się od 300 do 400 wszy kładziono podczas karmienia na ręce, często na przedramieniu. Kobiety zaś by pozbyć się widocznych na skórze czerwonych przebarwień karmiły wszy na udach. Proces karmienia jednej partii trwał 18 dni. Co 4 dni klatkę czyszczono, a w 18 dniu sukno na którym znajdowały się jajeczka wkładano do próbówek, które umieszczano w termostacie gdzie była temperatura 40 stopni C. Tam wylęgały się kolejne pokolenia wszy, które wkładano do następnej klatki. To rozpoczynało kolejny cykl karmienia. Sterylność klatek kontrolowano na wylewce agaru (roślina morska) w szalkach Petriego smarując wylewkę ezą, czyli sterylnym drucikiem opalanym na palniku Bunsena. Jeżeli na agarze po pewnej chwili ukazało się coś w formie „grzybiej narośli” klatkę niszczono, a karmiciel nie otrzymywał wynagrodzenia.

Klatka do hodowli z widocznymi wszami

Klatka do hodowli wszy
(fot. A. Kubajak)

Strzykalnia – urządzenie zaprojektowane przez prof. Weigla
(fot. A. Kubajak)

Wykarmione po 18 dniach wszy przekazywano do strzykalni, gdzie zarażano je bakterią tyfusu plamistego. Czyniono to w specjalnym urządzeniu opracowanym przez profesora. Kiedy zarażona wesz zmieniała barwę na czerwoną zabijano ją w roztworze formaliny. Potem w preparatorni usuwano z nich jelito z rozmnożonymi bakteriami rozpuszczając je w płynie fizjologicznym. W kolejnym etapie płyn ten podlegał wirowaniu, filtracji i ampułkowaniu. Należy tu wspomnieć o tym, że w zasadzie wszystkie osoby pracujące przy procesie pozyskiwania szczepionki poddawane były szczepieniom.

Likwidacja placówki

Pod koniec 1943 i na początku 1944 r. zaczęły rozchodzić się wieści o porażkach Niemców na froncie wschodnim. Zaczęto przebąkiwać o likwidacji Instytutu we Lwowie i przeniesienia go na teren Niemiec lub Generalnej Guberni. W marcu 1944 r. placówka ta przestała istnieć. Wyposażenie wywieziono częściowo do Niemiec, częściowo do Częstochowy. Profesor wraz z najbliższymi osobami ewakuował się do Krościenka, gdzie utworzył małą pracownię, w której kontynuował swoje prace, a w roku 1945 przeniósł się do Krakowa obejmując kierownictwo Katedry Bakteriologii Ogólnej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1948 r. pracował na Uniwersytecie Adama Mickiewicza (Poznań) kierując Katedrą Biologii Ogólnej. Zmarł w 1957 r. w Zakopanem. Pochowany został w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickiem w Krakowie. Tam też jest grób jego żony dr Anny Herzig. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył JE arcybiskup Eugeniusz Baziak, a wzruszające wspomnienia wypowiedział nad grobem Profesora jego długoletni pracownik dr Henryk Mosing, który po wojnie został księdzem.

Obrachunki z przeszłości

Te krótkie obrachunki z przeszłości zostają niejako na nowo odkryte, a poprzez zabieg edytorski jakim jest ich druk włączone są w obieg czytelniczy. Zdaję sobie sprawę z tego, że żyją jeszcze ludzie pamiętający profesora R. Weigla i każdy z nas postrzega go na swój sposób. Ja zapamiętałem go jako człowieka niezwykle życzliwego ludziom. Wiele razy widywałem go w Instytucie, był bezpośredni w rozmowie z każdym. Pracownikom często mówił na „ty”, używając często wobec znacznie młodszych od siebie powiedzenia „moje dziecko”. Kiedy w roku 1956 po prawie 11 latach pobytu w sowieckich więzieniach i łagrach wróciłem do kraju zamieszkując w Krakowie, odwiedziłem profesora mieszkającego przy ul. Św. Sebastiana 6. Przywitał mnie bardzo serdecznie i z uwagą słuchał informacji o łagrowych przeżyciach. Gdy odchodziłem zapytał, czy nie potrzebuję pracy? Na jego prośbę odwiedziłem go raz jeszcze by pełniej przedstawić moje syberyjskie losy. Przekaz ten jak mi się dzisiaj wydaje wytworzył między słuchaczem a narratorem jakąś swoistą więź emocjonalną co pobudzało mnie do zarysowania profesorowi możliwie szerokiego kontekstu mojego życia w sowieckiej niewoli. Utrwalone w słowach wypowiadanych przeze mnie obrazy tworzyły u słuchającego pejzaż przeniknięty myślami i zadumą, znał on bowiem dobrze okrucieństwa wojny, znał nasze poświęcenie się w walce z okupantem a teraz dowiadywał się dodatkowo o okropieństwie sowieckich łagrów. Myślę, że to pozwalało mu wniknąć głębiej w samego siebie, w pamięć i przeszłość. A wiadomo przecież, że życie nie skąpiło mu przykrości. Warto tu dodać, iż kiedy po wyzwoleniu profesor znalazł się w Krakowie próbowano tam podważać jego osiągnięcia naukowe. Czuję się w obowiązku o tym wspomnieć, zwłaszcza dlatego iż jako nie lekarz, ani biolog chcę podkreślić, że Profesor Rudolf Weigl był człowiekiem o głębokich zasadach etycznych, otwartym na potrzeby innych, wspierającym w okresie okupacji niemieckiej polskie podziemie niepodległościowe. Był to dla niego bardzo trudny okres. Nie wpadając jednak w panikę, działał metodycznie, był odpowiedzialny za innych i starał się nikogo nie narażać. Miał niezłomny charakter. Za swój ogromny dorobek naukowy odznaczony był wieloma orderami i wyróżnieniami: był laureatem Nagrody m. Lwowa, posiadał Order Rycerski św. Grzegorza Wielkiego nadany przez papieża Piusa XI wraz z tytułem Szambelana Papieskiego, szczycił się też posiadaniem Orderu Leopolda, najwyższego odznaczenia belgijskiego oraz Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, był członkiem wielu krajowych i zagranicznych towarzystw naukowych, a w styczniu 2003 r. Instytut Yad-Vashem w Jerozolimie przyznał mu medal i dyplom „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata”. I na koniec parafrazując tytuł artykułu Rafała Bubnickiego poświęconego R. Weiglowi, opublikowanego w czasopiśmie „Rzeczpospolita” (31.X./1.XI.1994), należy podkreślić, że bohater tego eseju biograficznego był „Polakiem z krwi i kości”. Takiego też go znałem i niech to skromne wspomnienie o Profesorze – Wielkim Uczonym, Patriocie i Polaku będzie hołdem poświęconym Jego Pamięci.

*

Przez okres 10-letniego pobytu w sowieckich łagrach spotykałem lwowiaków, wśród których wielu słyszało o Instytucie prof. R. Weigla, a nawet kilku było związanych z tą instytucją. Wszyscy pozytywnie oceniali działalność profesora i jego patriotyzm. Uratował on bowiem wielu ludzi.

Po powrocie do kraju spotykałem także byłych mieszkańców Lwowa, a w rozmowach z nimi często powracał motyw Instytutu R. Weigla. U progu politycznej odwilży w kraju, będącej pochodną „Solidarności”, ożyły na nowo lwowskie wątki w naszej historiografii, a także wśród byłych mieszkańców tego „zawsze wiernego” miasta. Gdy nastał czas organizowania Związku Sybiraków, podjąłem się tego na gruncie krakowskim wraz z moim śp. przyjacielem Tadeuszem Wilczyńskim. Był on strzykaczem w Instytucie. Aresztowany we Lwowie jako żołnierz Armii Krajowej przeszedł, podobnie jak ja, sybirską gehennę. Wśród przyjmowanych do Związku Sybiraków byli oczywiście lwowiacy, a niektórzy z nich podobnie jak ja pracowali w Instytucie u prof. R. Weigla. Rozmowy o tamtych latach ułatwiały wzajemne kontakty budząc obopólne zaufanie. Moje prelekcje o Instytucie, zwłaszcza w środowiskach lwowiaków, zawsze budziły duże zainteresowanie. W okresie dwu kadencji Krakowskiego Oddziału Związku Sybiraków jako prezes i wiceprezes wespół z Tadeuszem Wilczyńskim prowadziliśmy godnie my „weiglowcy” dbałość o sybiracki etos. [1]

Przypisy

[1] Oto główne osoby, z którymi rozmawiałem zbierając materiały do wspomnień, znane mi jeszcze z czasów pracy w lwowskim instytucie: prof. S. Kryński, J. Giecuszkiewicz (siostrzenica Profesora), P. Störowa, dr Z. Pokorny. ks. prof. H. Mosing, prof. Z. Stuchly, dr W. Weigl, dr L. Birn, L. Gryglaszewski, T. Wilczyński, M. Stankiewicz, J. Habela, Z. Mackiewicz, K. Mładejowska, D. Kłoskowska. Dodatkowo korzystałem z wielu publikacji oraz filmu pt. „Trzecia część nocy”, według scenariusza M. Żuławskiego, karmiciela w Instytucie, literata i publicysty.

Strona redakcyjna

Opracowanie graficzne i projekt okładki:

Joanna Dzierzbicka

Fot. na pierwszej str. okładki:

autor w Perspektywnym, 6 XI 1954 r.

Fot. na str. tytułowej:

autor z żoną w Perspektywnym, 10 VII 1955 r.

© Copyright by Wydawnictwo Kubajak

© Copyright by Wiesław Krawczyński

I wydanie 2009 r. – seria „Biblioteka Zesłańca”, t. 22

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

ISBN 978-83-62501-19-9

Wydawnictwo Kubajak

pl. F. Kulczyckiego 2

32-065 Krzeszowice

tel. 012 282 62 65; fax 012 282 10 86

e-mail: kubajak@kubajak.pl

www.kubajak.pl

Konwersja do formatu EPUB:
Legimi Sp. z o.o.