Ks. Andrzej Zwoliński

WIERZYĆ, ABY TRWAĆ

POLACY W KAZACHSTANIE

Wydawnictwo Monumen

Warszawa 2017

Opracowanie redakcyjne
Monumen Sp. z o.o.

Projekt okładki
Ewelina Zarosa

Zdjęcia
Fotolia: Maxim Petrichuk; filipefrazao

Skład wersji elektronicznej
Bartek Maciejewski

Korekta
Justyna Sałata

Copyright© 2016 by Wydawnictwo Monumen
All rights reserved

ISBN ePub 978-83-65624-17-8
ISBN Mobi 978-83-65624-18-5

Wydawnictwo Monumen
os. Przemysława 16A/6
61-064 Poznań
www.miesiecznikegzorcysta.pl

Zamówienia
Księgarnia ludzi wolnych
tel. 22 266 80 20
sklep@miesiecznikegzorcysta.pl
www.monumen.pl

WSTĘP

Oficjalna nazwa państwa brzmi „Kazakstan” (w języku kazachskim), Republika Kazachstanu. Leży ono na pograniczu Azji i Europy. Jest jednym z największych na świecie – zajmuje pod względem wielkości dziewiąte miejsce (stanowi 2% powierzchni Ziemi). Jego powierzchnia wynosi 2 724 900 km2. Na jego terytorium mogłyby się zmieścić: Francja, Hiszpania, Szwecja, Portugalia, Włochy, Grecja, Norwegia i Finlandia. Jest prawie 9 razy większe od Polski. Graniczy z Chinami, Kirgistanem, Uzbekistanem, Turkmenistanem, Federacją Rosyjską, a przez Morze Kaspijskie także z Azerbejdżanem i Iranem. Do 1997 roku stolicą kraju było miasto Ałma-Ata, ponieważ wówczas – decyzją prezydenta Kazachstanu, Nursułtana Nazarbajewa – stolica została przeniesiona do Akmoły, która zmieniła rok później nazwę na Astana1.

Nazwa państwa wywodzi się od Kazachów – plemion, które w XV wieku w wyniku walk wyodrębniły się z Chanatu Uzbeckiego i w dorzeczu rzeki Czu założyły samodzielny chanat. Według zachowanych przekazów pierwszym ludem koczowniczym, który zamieszkiwał obszary dzisiejszego Kazachstanu, byli Hunowie. Zajęli oni obecny Kazachstan na przełomie II i III wieku. W VI wieku kraj ten wchodził w skład Kaganatu Starotureckiego, a po jego upadku w VII wieku panowali tu kolejno Turgieszowie i Karłucy. Jednocześnie rozwijały się związki plemienne Klimaków i Kipczaków2.

W XIII wieku większość ziem Kazachstanu podbili Mongołowie, którzy wcielili je do Złotej Ordy. W późniejszym czasie wyodrębniły się z niej: Biała Orda i Mongolista. Wewnątrz – plemienne walki doprowadziły do rozpadu w XV wieku Białej Ordy na kilka dzielnic. Dwa silne ośrodki, które się wówczas wyłoniły, to: Orda Nogajska (na zachodzie) i Chanat Uzbecki (na wschodzie). W 1465 roku część plemion odłączyła się od Chanatu Uzbeckiego i w dorzeczu rzek Czu i Talas (w Siemiorzeczu) utworzyła samodzielny chanat nazwany kazachskim. Za pierwszych chanów kazachskich uznaje się Dżanibeka i Kiereja. Władca Uzbeków, Abuł-Chair, nie zaakceptował odłączenia się narodów kazachskich, co było powodem wielu konfliktów wojennych między jego armią a siłami Kazachów3.

W XV wieku doszło wśród Kazachów do wyodrębnienia się trzech ord, zwanych żuzami. Wielka Orda (Uły Żuz), zwana inaczej Starszą, zajmowała obszar Siedmiorzecza. Średnia Orda (Orta Żuz) – centralny Kazachstan, a Młodsza Roda (Kiszi Żuż) – północno-zachodnią część kraju. Orda dzieliła się na plemiona, plemiona na rody, a rody na auły, czyli osady plemion koczowniczych, składające się z 20-100 osób. Na czele ordy stał chan. Niższy szczebel rządzącej warstwy stanowili sułtanowie, wyższe duchowieństwo muzułmańskie i bijowie – przedstawiciele bogatej arystokracji kazachskiej – oraz stróż porządku moralnego, który wymierzał sprawiedliwość wedle niepisanych praw zwyczajowych4.

Nie udały się próby zjednoczenia kazachskich ord w jedno państwo. Zachowały one swą odrębność aż do przyłączenia ich do Rosji – w XVIII i XIX wieku imperium Kazachów rozpadło się i zostało stopniowo opanowane przez Rosjan. Podbój Kazachstanu Rosja rozpoczęła jeszcze w XVII wieku, ponieważ była zainteresowana kolonizacją kazachskich stepów. Już car Piotr I wyraził chęć wzięcia ziem kazachskich pod rosyjską protekcję. Sprzyjały temu najazdy Dżungarów oraz zagrożenie ze strony Chin. Orda Mała w 1731 roku, Średnia – 1740, a Starsza – 1819 kolejno przyjęły protektorat, a później zwierzchnictwo Rosjan. W 1822 roku zniesiono władzę chanów, wprowadzono nowy podział administracyjny, a cała administracja została podporządkowana rosyjskiej. Najlepsze ziemie rząd oddawał na osiedlenie kolonistom z Rosji. Począwszy od 1861 roku nowo wyzwoleni chłopi rosyjscy i ukraińscy zasiedlali żyzne stepy północy. Na nic zdały się kolejne powstania i bunty, których – licząc także lokalne powstania – wybuchło około 300. Były one krwawo tłumione przez rosyjskiego gubernatora Aleksieja Kuropatnika. W obawie przed represjami pół miliona Kazachów uciekło do Chin5.

Rewolucja w Rosji w 1917 roku umożliwiła dojście do głosu kazachskim organizacjom narodowym. Po krwawej wojnie domowej, z początkiem 1920 roku Armia Czerwona opanowała większość terytorium. Została utworzona Kirgiska Socjalistyczna Republika Radziecka, przemianowana w 1925 roku – zgodnie z tradycyjną nazwą – na Kazachską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. W 1936 roku kraj wcielono do Związku Radzieckiego jako kolejną republikę związkową. Położenie geograficzne czyniło z tego regionu zaplecze dla wydarzeń w olbrzymim Związku Radzieckim. Podczas II wojny światowej do Kazachstanu ewakuowano wiele zakładów przemysłowych, zwłaszcza z europejskiej części ZSRR. Tutaj też utworzono ogromną przestrzeń dla zesłańców ze wschodnich terenów Polski po 17 września 1939 roku6.

Imperium radzieckie rządziło tymi regionami coraz bardziej represyjnie. Pod koniec lat 30. XX wieku ludom tutejszym, tradycyjnie koczowniczym, narzucono kolektywizację i zmuszono do osiadłego trybu życia, nakazując hodowlę bydła w wielkich farmach – kołchozach. Konfiskowano sprzęt, teren i żywy inwentarz, co załamało produkcję rolną. 51% Kazachów zmarło z głodu, a 900 tysięcy wyemigrowało – zbiegło do Chin i Afganistanu. W latach 1929-1933 w kraju pozostało zaledwie około 30% populacji narodu kazachskiego – jako efekt tzw. czystek Stalina.

Inna decyzja władz radzieckich, o wykorzystaniu tutejszej pustyni do przeprowadzania eksperymentów z bronią jądrową, doprowadziła do wielkiej degradacji środowiska. Skażeniu uległy przede wszystkim tereny obwodów karagandyjskiego i semipałatyńskiego. Kreml traktował Kazachstan jako dostawcę surowców produkcyjnych oraz artykułów rolniczych i minerałów. Ziemię niszczyła m.in. akcja zaorywania stepów w celu pozyskiwania nowych ziem uprawnych. Innym źródłem skażenia środowiska były zakłady chemiczne, w których brakowało urządzeń eliminujących emisje zanieczyszczeń. Dodatkowym elementem obecności rosyjskiej w Kazachstanie był także kosmodrom Bajkonur7. Wszystkie akcje Rosjan łączyły się z napływem kolejnych fal osadników z Rosji i innych republik radzieckich.

Odrodzenie narodowych sentymentów i dążeń wiąże się z osłabieniem władzy centralnej w Rosji Radzieckiej w końcu lat 80. XX wieku. Kazachstan przyczynił się do rozpadu ZSRR m.in. przez odmowę uznania radzieckiego puczu w 1991 roku. 16 grudnia 1991 roku Kazachstan proklamował niepodległość, a 21 grudnia podpisał deklarację o przystąpieniu do Wspólnoty Niepodległych Państw. Prezydentem został Nursułtan Nazarajew8.

Dzisiaj w Kazachstanie żyje nadal dużo rodowitych Rosjan. Łączna liczba mieszkańców wynosiła w 2007 roku 15 472 tysięcy osób. Kazachowie stanowią 57,2% ludności, Rosjanie – 27,2%, Ukraińcy – 3,1%, Uzbecy – 2,7%, Niemcy – 1,6%, Tatarzy – 1,6%, Ujgurzy – 1,5%, a inni (w tym Polacy) – 5,1%.

Do głównych miast Kazachstanu należą (dane z 2004 roku): Ałma-Ata (1 175 208), Szymkent (513 110), Astana (510 533), Karaganda (428 867), Taraz (327 911)9.

Pierwotną religią Kazachów był szamanizm. Opierał się na prostym przeświadczeniu, że siły przyrody mają przymioty boskie. Oddawano cześć duchom przodków. Bóstwem było Niebo (Tenri), ziemia (duch ziemi – Żerana), ogień i woda (suana) – żywioły uważane za święte, mające siły oczyszczające10. Najważniejszym świętem kazachskim był Nauryz (Nowy Rok), który przypada 21 marca. Uważa się, że wtedy następuje odnowa w przyrodzie. Dawniej obchody zaczynały się o wschodzie słońca – młodzi ludzie spotykali się u źródła, które oczyszczali. Po tym obrzędzie obchodzono domy i zachęcano wszystkich do świętowania. Należało w tym dniu odwiedzić siedem domów (liczba ta symbolizowała liczbę dni tygodnia), przyjąć u siebie siedmioro gości, częstując tradycyjną potrawą („nauryz koże”) przyrządzoną z siedmiu produktów (woda, mięso, sól, olej, mąka, kasza jaglana lub ryż albo pszenica i mleko). Miało to zapewnić dostatek mleka na cały kolejny rok11.

Święto to zostało zniesione w 1926 roku, a przywrócono je w 1988 roku. W 1991 roku dekretem prezydenta uznano je za święto państwowe – trwa trzy dni, a są one wolne od pracy.

Obecnie pod względem religijnym społeczeństwo jest zróżnicowane. Dane z 2000 roku mówią, że muzułmanie stanowią 42,7% ludności – głównie sunnici (sunnizm był wprowadzany kilkaset lat głównie za sprawą Tatarów nadwołżańskich), bezwyznaniowcy – 29,3%, chrześcijanie – 16,7%, w tym prawosławni – 8,6% (efekt rusyfikacji, niekiedy przymusowego nawracania), ateiści – 10,9% oraz inni – 0,4%12.

Środowisko geograficzne Kazachstanu jest bardzo zróżnicowane. Zachodnią część kraju zajmuje depresyjna Nizina Nadkaspijska, ograniczona od południowego wschodu wyżynami, wśród których występują liczne zapadliska (najgłębsze to Karagije – 132 m p.p.m.). Część środkową i wschodnią zajmuje znacznie zrównane Pogórze Kazachskie (sięgające aż do północnego brzegu jeziora Bałchasz), oddzielone od południa Kotliną Bałchasko-Ałakolską od łańcuchów gór Tien-szan (biegnie przez nie granica z Chinami), Tarbagataj i Dżungarski Ałatau. Góry na wschodzie kraju mają ponad 4 000 m n.p.m. Południowe krańce kraju zajmują pustynne obszary Kyzył-kum, a północne – skraj Niziny Zachodniosyberyjskiej. Ponad 2/3 powierzchni kraju zajmują tereny pustynne i półpustynne. Są to m.in. pustynie: Kyzył-kum, Mujun-kum, Sary Iszokrau i Bet Pak Dała13. Jeziora w centralnej części są zasolone, podobnie jak okoliczne bagna. Najżyźniejszym obszarem są trawiaste stepy północy. Ziemie uprawne zajmują jedynie 15% obszaru, a lasy – 6%14.

W Kazachstanie płynie 85 tysięcy rzek, w większości jednak okresowych i bezodpływowych. Główne rzeki to: Ural, Syr-daria, Irtysz, Inszym, Emba, Czu, Nura, Sarysu, Turgaj, Ili i Toboł. Jezior jest ponad 57 tysięcy, ale w większości są zasolone i płytkie, o głębokości zaledwie około 1 m. Do największych zaliczają się: Bałchasz, Ała-kol, Selety-tengiz i Zajsan. Do Kazachstanu należy część Morza Kaspijskiego i część Jeziora Aralskiego15.

Kazachowie, dawniej zwani Kirgizami, byli przez wiele tysięcy lat narodem koczowniczym. Zajmowali się głównie pasterstwem – wypasem bydła i zwierząt domowych. Jak napisał jeden z kazachskich uczonych i pisarzy, Czokan-Walichanow: „Mieszkaniec stepu jada i pije oraz ubiera się dzięki bydłu. Dla niego bydło droższe od własnego spokoju. Przywitanie Kirgiza, jak wiadomo, zaczyna się następująco: Czy zdrowe twoje bydło i rodzina? Ta większa troska o bydło niż o rodzinę charakteryzuje byt koczownika bardziej niż kilka stron opisu”16. Ze względu na wymagające i surowe warunki klimatyczne zimą hodowali głównie owce, konie, wielbłądy. Zabytkiem po okresie koczowniczym w kulturze materialnej Kazachów są pomieszczenia mieszkalne – jurty. Ich najważniejszym atrybutem był kufer. Ściany były plecione z gałęzi, wewnątrz wyłożone tkaninami. Dach nakrywano skórami zwierząt, z pozostawionym centralnie otworem17.

Koczownicze życie wpłynęło także na sposób odżywiania się Kazachów, dla których podstawowym składnikiem kulinarnym jest mięso, a także mleko i mąka. Bardzo rzadko używa się produktów pochodzenia roślinnego18.

Tryb osiadły życia wymusiła na Kazachach władza radziecka w latach 20. i 30. XX wieku. Jedną z przyczyn ucieczki Kazachów do Chin i Mongolii był bunt przeciw represjom radzieckim. Populacja Kazachów nadal jest liczna w Chinach (1 mln 300 tysięcy), Uzbekistanie (870 tysięcy), Rosji (600 tysięcy), Mongolii (160 tysięcy). Duże enklawy Kazachów są także w Afganistanie, Iranie i Turcji19.

Kazachów cechuje szacunek dla osób starszych. Odznaczają się też silną więzią grupową – rzadko zawierają małżeństwa mieszane. Rodzina kazachska jest zazwyczaj wielopokoleniowa i wielodzietna, z zachowaniem hierarchii starszeństwa i dominacji mężczyzn. Należą do bardzo gościnnych społeczności. Twierdzą np. że w gościnę należy przychodzić głodnym, ponieważ odmówienie poczęstunku jest obrazą dla gospodarzy. Zwyczajowym pierwszym toastem gospodarza są słowa: „Niech poczęstunek ten będzie moim dobrym życzeniem wszystkiego dobrego i modlitwą o szczęście na przyszły rok dla Ciebie”20.

W powieści Muchtara Auezowa pt. „Abaj” jedna z postaci – Zere – mówi: „Synowie moi, synowe moje! Bądźcie uprzedzająco grzeczni, uważni w stosunku do gości! Prawdziwy mąż zachowuje się godnie nie tylko podczas wyprawy wojennej, lecz także wobec gości. Umierajcie ze zmęczenia, ale nie chmurzcie się! Obsługujcie gości żywo i radośnie, nie tracąc przy tym miary. Bądźcie spokojni, skromni i nie mówcie zbyt wiele”21.

1Encyklopedia historyczna świata, t. XI: Azja, cz. 2, red. M.M. Dziekan, Kraków 2002, s. 112; Kazachstan – poradnik dla przedsiębiorców, oprac. i red. A. Naruniec, Warszawa 2005, s. 9.

2P. Grochmalski, Kazachstan. Studium politologiczne, Toruń 2006, s. 49-57.

3Por. B. Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Prehistoria, starożytność, średniowiecze, Warszawa 1978.

4G. Sapargalijew, W. Djakow, Polacy w Kazachstanie w XIX wieku, Warszawa 1983, s.78-83.

5N. Rykowska, Polacy w Kazachstanie jako środowisko wychowawcze, Wydawnictwo KUL, Lublin 2015, s. 37.

6Encyklopedia historyczna świata, t. XI: Azja..., dz. cyt., s. 107-110.

7N. Nazarbajew, U progu XXI wieku, Warszawa 1997, s. 56-67.

8Ph. Gardnem, A. Scott, M.S. Rohan, A. Shackleton, Geografia państw świata, MUZA SA, Warszawa 1996, s. 180.

9Encyklopedia geograficzna świata. Azja, t. 6, red. Z. Otałęga, R. Andruszko, E. Dyżewska, K. Węgrzynek, Kraków 1997, s. 381-385.

10T. Zieliński, Między islamem a komunizmem, Lębork 2001, s. 20-93.

11N. Rykowska, Polacy w Kazachstanie..., dz. cyt., s. 46-47.

12Leksykon krajów świata. Encyklopedia Britannica, red. M. Kręgiel-Benedyk, tłum. I. Brewińska, Kurpisz Publishing House, Poznań 2010, s. 288-290.

13ABC Świat – Azja, t. 9, red. W. Maik, Poznań 1999, s. 131-132.

14Kazachstan. Historia – społeczeństwo – polityka, red. T. Bodio, K.A. Wojtaszczyk, Warszawa 2000, s. 18.

15Por. J. Barberg, Geografia świata, Warszawa 1985, s. 15-20.

16Cz.Cz. Walichanow, Sobranije coczinienij w piati mowach, t. 2, Ałma-Ata 1985, s. 28.

17G. Jonkajtys-Lubas, ... was na to zdies priwiezli, sztob wy podochli. Kazachstan 1940-1946, Lublin 1999, s. 42-43.

18Kuchnia kazachska, red. I.S. Sarajew i in., Warszawa 1988, s. 6-9.

19M. Łabenda, Język kazachski, Warszawa 2000, s. 8.

20Za: N. Rykowska, Polacy w Kazachstanie..., dz. cyt., s. 47.

21M. Auezow, Syn Kazachstanu (Abaj), Warszawa 1950, s. 290.