Wydanie elektroniczne

KEN FOLLETT

Światowej sławy pisarz brytyjski. Po ukończeniu studiów filozoficznych na University College w Londynie pracował jako reporter i bez większego sukcesu publikował powieści sensacyjne pod kilkoma pseudonimami. Jedenasta z kolei – thriller wojenny zatytułowany Igła – przyniosła mu zasłużoną sławę, została też natychmiast sfilmowana z Donaldem Sutherlandem w tytułowej roli niemieckiego szpiega. Follett wyspecjalizował się w thrillerach, najczęściej (choć nie tylko) osadzonych w realiach II wojny światowej (m.in. Klucz do Rebeki, Noc nad oceanem, Lot Ćmy, Trzeci bliźniak, Zabójcza pamięć, Zamieć) oraz powieściach historyczno-przygodowych (Niebezpieczna fortuna, Filary Ziemi, Świat bez końca, Upadek gigantów, Zima świata). Jego dorobek literacki spotkał się z zainteresowaniem twórców filmowych. Na kanwie kilku książek powstały filmy kinowe bądź seriale telewizyjne (Klucz do Rebeki, Trzeci bliźniak, Zamieć, Na skrzydłach orłów, Filary Ziemi, a ostatnio Świat bez końca).

Tego autora

Powieści historyczne

NIEBEZPIECZNA FORTUNA

UCIEKINIER

CZŁOWIEK Z SANKT PETERSBURGA

Filary Ziemi

FILARY ZIEMI

ŚWIAT BEZ KOŃCA

Stulecie

UPADEK GIGANTÓW

ZIMA ŚWIATA

KRAWĘDŹ WIECZNOŚCI

Thrillery wojenne

IGŁA

KRYPTONIM KAWKI

LOT ĆMY

KLUCZ DO REBEKI

NOC NAD OCEANEM

Thrillery

MŁOT EDENU

ZABÓJCZA PAMIĘĆ

TRÓJKA

ZAMIEĆ

SKANDAL Z MODIGLIANIM

TRZECI BLIŹNIAK

LWY PANSZIRU

PAPIEROWE PIENIĄDZE

Literatura faktu

NA SKRZYDŁACH ORŁÓW

www.ken-follett.com

Tytuł oryginału:

FALL OF GIANTS: BOOK ONE OF THE CENTURY TRILOGY

Copyright © Ken Follett 2010

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2010

Polish translation copyright © Zbigniew A. Królicki & Grzegorz Kołodziejczyk 2010

Redakcja: Beata Słama

Ilustracja na okładce: Hulton Archive/Getty Images/Flash Press Media

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-053-3

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Pamięci moich rodziców,
Martina i Veenie Follett

GŁÓWNI BOHATEROWIE

Amerykanie

Rodzina Dewarów

senator Cameron Dewar

Ursula Dewar, jego żona

Gus Dewar, ich syn

Rodzina Vyalovów

Josef Vyalov, biznesmen

Lena Vyalov, jego żona

Olga Vyalov, ich córka

Inni

Rosa Hellman, dziennikarka

Chuck Dixon, szkolny kolega Gusa

Marga, piosenkarka z nocnego klubu

Nick Forman, złodziej

Ilya, bandzior

Theo, bandzior

Norman Niall, księgowy malwersant

Brian Hall, przywódca związkowy

Postacie historyczne

Woodrow Wilson, 28. prezydent Stanów Zjednoczonych

William Jennings Bryan, sekretarz stanu

Joseph Daniels, sekretarz marynarki wojennej

Anglicy i Szkoci

Rodzina Fitzherbertów

hrabia Fitzherbert, zwany Fitzem

księżniczka Elizawieta, zwana Beą, jego żona

lady Maud Fitzherbert, jego siostra

lady Hermia, zwana ciotką Herm, ich uboga ciotka

księżna Sussex, ich bogata ciotka

Grout, kamerdyner Fitza

Sanderson, pokojówka Maud

Gelert, owczarek pirenejski

Inni

Mildred Perkins, lokatorka Ethel

Bernie Leckwith, sekretarz Niezależnej Partii Pracy w Aldgate

Bing Westhampton, przyjaciel Fitza

markiz Lowther, „Lowthie”, odrzucony pretendent do ręki Maud

Albert Solman, człowiek Fitza

doktor Greenward, wolontariusz w klinice pediatrycznej

lord „Johnny” Remarc, wicemnister w Ministerstwie Wojny

pułkownik Hervey, adiutant sir Johna Frencha

porucznik Murray, adiutant Fitza

Mannie Litov, właściciel fabryki

Jock Reid, skarbnik Niezależnej Partii Pracy w Aldgate

Jayne McCulley, żona żołnierza

Postacie historyczne

król Jerzy V

królowa Maria

Mansfield Smith-Cumming, nazywany „C”, dyrektor Wydziału Zagranicznego Biura Tajnej Służby (później MI6)

sir Edward Grey, członek Izby Gmin, sekretarz Ministerstwa Spraw Zagranicznych

sir William Tyrell, sekretarz Greya

Frances Stevenson, kochanka Lloyda George’a

Winston Churchill, członek Izby Gmin

H.H. Asquith, członek Izby Gmin, premier

sir John French, dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego

Francuzi

Gini, dziewczyna z baru

pułkownik Dupuys, adiutant generała Galliéniego

generał Lourceau, adiutant generała Joffre’a

Postacie historyczne

generał Joffre, głównodowodzący francuskich sił zbrojnych

generał Galliéni, dowódca garnizonu paryskiego

Niemcy i Austriacy

Rodzina von Ulrichów

Otto von Ulrich, dyplomata

Susanne von Ulrich, jego żona

Walter von Ulrich, ich syn, attache wojskowy przy ambasadzie niemieckiej w Londynie

Greta von Ulrich, ich córka

hrabia Robert von Ulrich, kuzyn Waltera, attache wojskowy przy ambasadzie austriackiej w Londynie

Inni

Gottfried von Kessel, attache kulturalny przy ambasadzie niemieckiej w Londynie

Monika von der Helbard, najlepsza przyjaciółka Grety

Postacie historyczne

książę Karl Lichnowsky, ambasador niemiecki w Londynie

marszałek polny Paul von Hindenburg

generał piechoty Erich Ludendorff

Theobald von Bethmann-Hollweg, kanclerz

Arthur Zimmermann, minister spraw zagranicznych

Rosjanie

Rodzina Peszkowów

Grigorij Peszkow, pracownik Zakładów Putiłowskich

Lew Peszkow (potem Lev Peshkov), stajenny

Zakłady Putiłowskie

Konstantin, tokarz, przewodniczący grupy dyskusyjnej

Izaak, kapitan drużyny piłkarskiej

Waria, robotnica, matka Konstantina

Sergiusz Kanin, nadzorca odlewni

hrabia Maklakow, dyrektor

Inni

Michaił Piński, oficer policji

Ilja Kozłow, jego pomocnik

Nina, pokojówka księżniczki Bei

książę Andriej, brat Bei

Katerina, dziewczyna ze wsi, nowa w mieście

Miszka, właściciel baru

Trofim, gangster

Fiodor, skorumpowany policjant

Spiria, pasażer „Anioła Gabriela”

Jakow, pasażer „Anioła Gabriela”

Anton, urzędnik w ambasadzie rosyjskiej w Londynie i niemiecki szpieg

Dawid, Żyd, żołnierz sierżant Gawrik

porucznik Tomczak

Postacie historyczne

Włodzimierz Iljicz Lenin, przywódca partii bolszewików

Lew Trocki

Walijczycy

Rodzina Williamsów

David Williams, działacz związkowy

Cara Williams, jego żona

Ethel Williams, ich córka

Billy Williams, ich syn

Gramper, dziadek, ojciec matki

Rodzina Griffithsów

Len Griffiths, ateista i marksista

pani Griffiths

Tommy Griffiths, syn Lena i najlepszy przyjaciel Billy’ego Williamsa

Rodzina Pontich

Minnie Ponti

Giuseppe „Joey” Ponti

Giovanni „Johnny” Ponti, jego młodszy brat

Górnicy

David Crampton, „Dai Beksa”

Harry „Łój” Hewitt

John „Sklep” Jones

Dai Ryjek, syn rzeźnika

Pat Papież, sygnalista na podszybiu

Micky Papież, syn Pata

Dai Kucyk, stajenny

Bert Morgan

Administracja kopalni

Perceval Jones, prezes Celtic Minerals

Maldwyn Morgan, zarządca kopalni węgla

Rhys Price, nadzorca w kopalni węgla

Arthur „Pryszczaty” Llewellyn, urzędnik w kopalni

Personel Ty Gwyn

Peel, służący

pani Jevons, gospodyni

Morrison, lokaj

Inni

Dai Brudny, czyściciel

pani Roley Hughes

pani Hywel Jones

szeregowiec George Barrow, kompania B

szeregowiec Robin Mortimer, zwolniony ze służby żołnierz kompanii B

szeregowiec Owen Bevin, kompania B

sierżant Elijah „Prorok” Jones, kompania B

porucznik James Carlton-Smith, kompania B

kapitan Gwyn Evans, kompania A  porucznik Roland Morgan, kompania A 

Postacie historyczne

David Lloyd George, członek Izby Gmin, deputowany z ramienia Partii Liberalnej

PROLOG
Inicjacja

ROZDZIAŁ 1
22 czerwca 1911 roku

Tego samego dnia, w którym król Jerzy V został koronowany w opactwie westminsterskim, Billy Williams zjechał na przodek w Aberowen w Południowej Walii.

Dwudziestego drugiego czerwca 1911 roku chłopak skończył trzynaście lat. Obudził go ojciec. Jego metoda budzenia była bardziej skuteczna niż miła. Rytmicznie klepał Billy’ego po policzku, mocno i natarczywie. Pogrążony w głębokim śnie Billy próbował to ignorować, lecz poklepywanie nie ustało. Przez moment poczuł gniew, ale zaraz przypomniał sobie, że musi – a nawet chce – wstać, więc otworzył oczy i gwałtownie usiadł.

– Czwarta – rzucił ojciec i opuścił pokój, z tupotem schodząc po drewnianych schodach.

Tego dnia Billy miał rozpocząć pracę jako praktykant w kopalni. Większość mężczyzn w miasteczku zaczynała ją, będąc w jego wieku. Chciałby czuć się bardziej jak górnik, ale postanowił, że nie zrobi z siebie głupka. David Crampton płakał swojego pierwszego dnia na dole i wciąż nazywali go Dai Beksa, chociaż miał teraz dwadzieścia pięć lat i był gwiazdą drużyny rugby.

Było tuż po letnim przesileniu i przez okienko wpadało jasne światło. Billy spojrzał na leżącego obok dziadka. Gramper miał otwarte oczy. Ilekroć Billy się budził, on już nie spał. Mówił, że starzy ludzie nie potrzebują dużo snu.

Billy wstał. Miał na sobie tylko gatki. W zimne dni sypiał w koszuli, lecz Anglia właśnie cieszyła się upalnym latem i noce były ciepłe. Wyjął spod łóżka nocnik i zdjął pokrywkę.

Jego penis, którego nazywał wackiem, nie zmienił rozmiarów. Nadal był dziecięcym fiutkiem. Billy miał nadzieję, że zacznie rosnąć w nocy przed urodzinami albo że przynajmniej zobaczy wyrastający w pobliżu penisa czarny włos, ale niestety. Jego najlepszy przyjaciel, Tommy Griffiths, który urodził się tego samego dnia, był inny: miał chrapliwy głos, ciemny meszek nad górną wargą i wacka jak mężczyzna. To było upokarzające.

Sikając, Billy spojrzał przez okno. Zobaczył tylko wielką hałdę, ołowianoszarą górę odpadów z kopalni węgla, głównie łupku i piaskowca. Tak wyglądał świat drugiego dnia jego stworzenia, zanim Bóg powiedział: „Niechaj ziemia porośnie trawą”, pomyślał Billy. Łagodny wietrzyk zwiewał pył węglowy na rzędy domów.

W pokoju tym bardziej nie było na co patrzeć. Znajdował się na tyłach domu i był tak mały, że mieściły się w nim tylko wąskie łóżko, komoda i stary kufer Grampera. Wyszywana makatka na ścianie głosiła:

WIERZ W PANA

JEZUSA CHRYSTUSA

A BĘDZIESZ

ZBAWIONY

Lustra nie było.

Jedne drzwi prowadziły na schody, a drugie do głównej, większej sypialni, do której można było wejść tylko tędy i w której stały dwa łóżka. Spali tam tata i mama, a także, przed laty, siostry Billy’ego. Najstarsza, Ethel, już opuściła dom, a trzy inne umarły, jedna na różyczkę, druga na koklusz, a trzecia na dyfteryt. Był także starszy brat, który dzielił łóżko z Billym, zanim zjawił się Gramper. Miał na imię Wesley i został zabity pod ziemią przez wózek, który odczepił się od składu, jedną z tych wanien na kołach służącą do przewożenia węgla.

Billy włożył koszulę. Tę samą, w której wczoraj był w szkole. Dziś czwartek, a on zmieniał koszule tylko w niedziele. Jednak miał nowe spodnie, pierwsze z długimi nogawkami, z grubej wodoodpornej bawełny zwanej moleskinem. Były symbolem wejścia do świata mężczyzn i wciągnął je z dumą, ciesząc się męską szorstkością materiału. Założył gruby skórzany pas i buty odziedziczone po Wesleyu, po czym zszedł na dół.

Większość parteru zajmował niewielki salonik ze stołem na środku, kominkiem oraz samodziałowym kilimem na podłodze. Tata siedział przy stole i czytał stary numer „Daily Mail”. Na jego długim ostrym nosie tkwiły okulary. Mama parzyła herbatę. Odstawiła parujący czajnik i pocałowała Billy’ego w czoło.

– Jak się ma mój mały mężczyzna w dniu urodzin? – zapytała.

Billy nie odpowiedział. Słowo „mały” dotknęło go – ponieważ istotnie był mały – „mężczyzna” także, ponieważ nim nie był. Wszedł do kuchni na tyłach. Zanurzył blaszaną miskę w beczce z wodą, umył twarz i ręce, po czym wylał wodę do płytkiego kuchennego zlewu. W kuchni był kocioł z paleniskiem, ale używano go tylko w dniu cotygodniowej kąpieli, czyli w sobotę.

Obiecano im, że wkrótce będzie bieżąca woda, i w domach niektórych górników już była. Do tych szczęśliwców należała rodzina Tommy’ego Griffithsa. Kiedy Billy odwiedził Tommy’ego, wydało mu się istnym cudem to, że wystarczy przekręcić kurek, by napełnić kubek zimną wodą, i nie trzeba iść z wiadrem do pompy na ulicy. Jednak na Wellington Row, gdzie mieszkali Williamsowie, bieżącej wody jeszcze nie doprowadzono.

Wrócił do saloniku i usiadł przy stole. Mama postawiła przed nim duży kubek herbaty z mlekiem, już posłodzonej. Ukroiła dwie grube kromki domowego chleba i ze spiżarki pod schodami przyniosła osełkę tłuszczu z pieczeni. Billy złożył dłonie, zamknął oczy i powiedział: „Dzięki Ci, Panie, za to jadło, amen”. Potem wypił łyk herbaty i posmarował kromki tłuszczem.

Ojciec oderwał niebieskie oczy od gazety.

– Posól chleb – powiedział. – Będziesz się pocił pod ziemią.

Ojciec Billy’ego był rzecznikiem górników, zatrudnionym przez Stowarzyszenie Górników Południowej Walii, będące najsilniejszym związkiem zawodowym w Wielkiej Brytanii, co powtarzał, ilekroć miał okazję. Zwano go Dai Związek. Wielu mężczyzn nazywano Dai, wymawiane jak „die”, co było skrótem od imienia David lub walijskiego Dafydd. Billy dowiedział się w szkole, że imię David jest bardzo popularne w Walii, ponieważ tak miał na imię święty uważany za patrona kraju, jak święty Patryk w Irlandii. Poszczególnych Daiów rozróżniano nie po nazwisku – w miasteczku prawie każdy nazywał się Jones, Williams, Evans lub Morgan – lecz dzięki przydomkom. Prawdziwych nazwisk używano rzadko, mając do dyspozycji ich zabawne odpowiedniki. Billy nazywał się William Williams, więc nazwali go Billy Podwójny. Kobietom nadawano czasem przydomek męża, tak więc mama była panią Dai Związek.

Gramper zszedł na dół, kiedy Billy jadł drugą kromkę. Pomimo ładnej pogody włożył marynarkę i płaszcz. Umył ręce i usiadł naprzeciwko Billy’ego.

– Nie denerwuj się – powiedział. – Zjechałem na dół, kiedy miałem dziesięć lat. A mój ojciec został tam zaniesiony na plecach przez swojego ojca, gdy miał pięć, i pracował od szóstej rano do dziewiętnastej. Od października do marca nie widział słońca.

– Nie denerwuję się – zapewnił Billy. Skłamał. Był przerażony.

Jednak Gramper był miły i nie naciskał. Billy lubił starego. Mama traktowała go jak dziecko, a ojciec surowo i z sarkazmem, lecz Gramper był tolerancyjny i rozmawiał z nim jak z dorosłym.

– Posłuchajcie tego – powiedział Dai. Nigdy nie kupiłby „Daily Mail”, tej prawicowej szmaty, ale czasem przynosił do domu czyjś egzemplarz, żeby czytać go głośno i z pogardą, drwiąc z głupoty i nieuczciwości klasy rządzącej. – Lady Diana Manners została skrytykowana za noszenie tego samego stroju na dwóch balach. Młodsza córka księcia Rutlanda wygrała konkurs na najlepszy kostium damski na balu w Savoyu: miała na sobie suknię bez ramiączek z rozkloszowanym dołem. Dostała dwieście pięćdziesiąt gwinei. – Opuścił gazetę i dodał: – To co najmniej twoje pięcioletnie zarobki, Billy. – Podjął lekturę: – Jednak wywołała krytyczne uwagi znawców, wkładając tę samą suknię na przyjęcie u lorda Wintertona i F.E. Smitha w hotelu Claridge. Co za dużo, to niezdrowo, jak powiadają. – Oderwał wzrok od gazety. – Lepiej zmień tę kieckę, mamuśka – rzucił. – Chyba nie chcesz wywołać krytycznych uwag znawców.

Mamy to nie rozbawiło. Miała na sobie starą sukienkę z brązowej wełny, połataną na łokciach i poplamioną pod pachami.

– Gdybym miała dwieście pięćdziesiąt gwinei, wyglądałabym lepiej niż lady Diana Muck – powiedziała nie bez goryczy.

– To prawda – przyznał Gramper. – Cara zawsze była ładna, tak jak jej matka.

Mama miała na imię Cara. Gramper odwrócił się do Billy’ego.

– Twoja babka była Włoszką. Nazywała się Maria Ferrone. – Billy wiedział o tym, ale Gramper lubił opowiadać rodzinne historie. – To po niej twoja matka ma lśniące czarne włosy i śliczne czarne oczy. I twoja siostra też. Twoja babcia była najpiękniejszą dziewczyną w Cardiff i dostała się mnie! – Nagle posmutniał. – To były czasy – dodał cicho.

Ojciec z dezaprobatą ściągnął brwi, gdyż takie rozmowy sugerowały cielesne żądze, ale mamę ucieszyły komplementy jej ojca i uśmiechała się, stawiając przed nim śniadanie.

– Och tak – westchnęła. – Mnie i moje siostry uważano za piękności. Pokazałybyśmy tym książętom, jak wygląda ładna dziewczyna, gdybyśmy miały pieniądze na jedwab i koronki.

Billy był zdziwiony. Nigdy nie myślał o swojej matce jako pięknej lub nie, choć gdy ubierała się na zebranie kościelne w sobotnie wieczory, wyglądała wspaniale, szczególnie w kapeluszu. Podejrzewał, że kiedyś mogła być śliczną dziewczyną, ale trudno mu było to sobie wyobrazić.

– Wiedz, że rodzina twojej babci była również mądra – ciągnął Gramper. – Mój szwagier był górnikiem, ale odszedł z kopalni i otworzył kawiarenkę w Tenby. Tam to jest życie: wietrzyk od morza i przez cały dzień nic nie robisz, tylko parzysz kawę i liczysz pieniądze.

Ojciec odczytał następny fragment:

– W ramach przygotowań do koronacji pałac Buckingham wydał książkę z instrukcjami liczącą dwieście dwanaście stron. – Spojrzał na Billy’ego znad gazety. – Wspomnij o tym dziś na dole, synu. Ludzie poczują ulgę na wieść, że niczego nie pozostawiono przypadkowi.

Billy’ego niespecjalnie interesowała rodzina królewska. Lubił często publikowane w „Mailu” opowiadania przygodowe o twardych zawodnikach rugby z elitarnych szkół, łapiących przebiegłych niemieckich szpiegów. Według tej gazety tacy szpiedzy przeniknęli do każdego miasteczka w Anglii, choć, niestety, w Aberowen chyba żadnego nie było.

Chłopak wstał.

– Przejdę się po ulicy – oznajmił.

Wyszedł z domu frontowymi drzwiami. „Przejdę się po ulicy” było rodzinnym eufemizmem oznaczającym wyprawę do ubikacji, które znajdowały się w połowie Wellington Row. Niski barak z cegieł nakryty dachem z blachy falistej zbudowano nad głęboką dziurą w ziemi. Był podzielony na dwie części, dla mężczyzn i dla kobiet. W obu były po dwa miejsca, więc ludzie wchodzili tam dwójkami. Nikt nie wiedział, dlaczego budowniczowie wybrali takie rozwiązanie, ale wszyscy korzystali z tego najlepiej, jak mogli. Mężczyźni patrzyli przed siebie i nic nie mówili, lecz kobiety – co Billy często słyszał – prowadziły towarzyskie pogawędki. Smród dusił nawet tych, którzy przywykli do niego od dziecka. Będąc w środku, Billy zawsze starał się jak najmniej oddychać i wychodził, spazmatycznie łapiąc powietrze. Latrynę czyścił człowiek nazywany Dai Brudny.

Wróciwszy do domu, Billy ucieszył się, widząc swoją siostrę Ethel siedzącą przy stole.

– Wszystkiego najlepszego w dniu urodzin, Billy! – wykrzyknęła. – Przyszłam dać ci całusa, zanim zjedziesz po ziemię.

Ethel miała osiemnaście lat i Billy bez trudu mógł uważać ją za piękną. Jej mahoniowe włosy kręciły się, a w ciemnych oczach migotał łobuzerski błysk. Może mama kiedyś tak wyglądała. Ethel nosiła prostą czarną sukienkę i biały czepek pokojówki – strój, w którym było jej do twarzy.

Billy ją uwielbiał. Była nie tylko śliczna, ale także zabawna, mądra i odważna, czasem potrafiła nawet stawić czoło ojcu. Rozmawiała z Billym o sprawach, których nikt inny nie chciał mu wyjaśnić, takich jak miesięczna przypadłość nazywana przez kobiety klątwą albo zbrodnia obrazy moralności publicznej, w wyniku której anglikański duchowny musiał w pośpiechu opuścić miasteczko. W szkole zawsze była najlepszą uczennicą, a jej wypracowanie na temat Moje miasteczko lub wioska zdobyło pierwszą nagrodę w konkursie ogłoszonym przez „South Wales Echo”. Dostała egzemplarz Atlasu świata Cassella.

Pocałowała Billy’ego w policzek.

– Powiedziałam gospodyni, pani Jevons, że kończy nam się pasta do butów, więc lepiej będzie, jeśli pójdę ją kupić. – Ethel mieszkała i pracowała w Ty Gwyn, ogromnym domu hrabiego Fitzherberta, milę od hałdy. Wręczyła Billy’emu coś zawiniętego w czystą szmatkę. – Ukradłam dla ciebie kawałek ciasta.

– Och, dzięki, Eth!

Uwielbiał ciasto.

– Mam ci je włożyć do pudełka? – spytała mama.

– Tak, proszę.

Mama wyjęła z kredensu blaszane pudełko i włożyła do niego ciasto. Ukroiła dwie kolejne kromki chleba, posmarowała je tłuszczem, posypała solą i również umieściła w pudełku. Wszyscy górnicy takie mieli. Gdyby zabrali na dół jedzenie owinięte w szmatkę, myszy zjadłyby je przed przerwą śniadaniową.

– Kiedy przyniesiesz wypłatę, będziesz miał w puszce kawałek gotowanego boczku.

Zarobki Billy’ego z początku nie będą wysokie, lecz mimo to odczuwalnie poprawią sytuację finansową rodziny. Zastanawiał się, ile mama zostawi mu kieszonkowego i czy kiedyś uda mu się uzbierać na rower, którego pragnął bardziej niż czegokolwiek na świecie.

Ethel usiadła przy stole.

– Jak tam sprawy w wielkim domu? – zapytał ją ojciec.

– Dobrze i spokojnie. Hrabia i księżniczka są w Londynie na koronacji. – Spojrzała na zegar stojący na półce nad kominkiem. – Wkrótce będą musieli wstać, bo muszą być wcześnie w katedrze. Jej się to nie spodoba, nie przywykła do wczesnego wstawania, ale nie może spóźnić się do króla.

Żona hrabiego, Bea, była rosyjską księżniczką i wielką panią.

– Zechcą zająć miejsca z przodu, żeby dobrze widzieć – powiedział tata.

– Och nie, nie można siadać, gdzie się chce – wyjaśniła Ethel. – Zrobiono sześć tysięcy specjalnych mahoniowych krzeseł z nazwiskami gości wytłoczonymi na oparciach złotymi literami.

– Cóż za marnotrawstwo! – wykrzyknął Gramper. – Co potem z nimi zrobią?

– Nie wiem. Może wszyscy zabiorą je do domów na pamiątkę.

– Powiedz im, żeby przysłali nam jakieś zbędne – rzekł sucho ojciec. – Jest nas tylko pięcioro, a twoja mama musi stać.

Kiedy ojciec żartował, mógł skrywać w ten sposób gniew. Ethel zerwała się na równe nogi.

– Och, przepraszam, mamo. Nie pomyślałam.

– Nie wstawaj, jestem zbyt zajęta, żeby siadać – uspokoiła ją mama.

Zegar wybił piątą.

– Lepiej bądź tam wcześniej, Billy. Pokaż, że ci zależy. Billy podniósł się niechętnie i wziął pudełko z jedzeniem. Ethel znów go pocałowała, Gramper uścisnął mu dłoń, a ojciec dał dwa sześciocalowe gwoździe, zardzewiałe i lekko zgięte.

– Włóż je do kieszeni spodni.

– Po co? – spytał Billy.

– Zobaczysz – odrzekł ojciec z uśmiechem.

Matka wręczyła Billy’emu zakręcaną litrową butelkę ze słodzoną zimną herbatą z mlekiem.

– I pamiętaj, Billy, że Jezus zawsze jest z tobą, nawet na dole – powiedziała.

– Tak, mamo.

Widział łzy w jej oczach i szybko się odwrócił, ponieważ na ten widok i jemu zbierało się na płacz. Zdjął czapkę z kołka.

– No to pa – mruknął, jakby szedł do szkoły, i wyszedł frontowymi drzwiami.

Dotychczas lato było upalne i słoneczne, lecz tego dnia wydawało się, że będzie padać. Tommy opierał się o ścianę domu i czekał na Billy’ego.

– Cześć, Billy – rzucił.

– Cześć, Tommy.

Ramię w ramię poszli ulicą.

Billy dowiedział się w szkole, że Aberowen kiedyś było miasteczkiem targowym, do którego zjeżdżali farmerzy z okolicznych wzgórz. Z górnego końca Wellington Row można było zobaczyć stare centrum targowe, z otwartymi zagrodami dla bydła, budynkiem skupu wełny i anglikańskim kościołem – wszystko to po jednej stronie rzeki Owen, niewiele szerszej od strumyka. Teraz tory kolejowe przecinały miasteczko niczym rana, kończąc się przy szybie kopalnianym. Zbocza doliny obsiadły domki górników – setki budynków z szarego kamienia o dachach krytych ciemniejszym walijskim łupkiem. Stały w długich krętych rzędach, przylepione do zboczy. Przecinały je krótsze przecznice opadające na dno doliny.

– Jak myślisz, z kim będziesz pracował? – zapytał Tommy.

Billy wzruszył ramionami. Nowi chłopcy byli przydzielani do któregoś z zastępców dyrektora.

– Tego nikt nie wie.

– Mam nadzieję, że przydzielą mnie do stajni. – Tommy lubił konie. W kopalni było około pięćdziesięciu kucyków. Ciągnęły po szynach wagoniki z urobkiem. – A jaką pracę ty chciałbyś wykonywać?

Billy miał nadzieję, że nie dadzą mu roboty ponad jego dziecięce siły, ale nie chciał się do tego przyznać.

– Smarowanie wagoników – rzekł.

– Dlaczego?

– Bo wydaje się, że to łatwe.

Minęli szkołę, której jeszcze wczoraj byli uczniami. Ten wiktoriański budynek miał łukowe okna jak kościół. Został zbudowany przez rodzinę Fitzherbertów, o czym dyrektor niestrudzenie uczniom przypominał. Hrabia nadal zatrudniał nauczycieli i decydował o programie nauczania. Na ścianach wisiały obrazy przedstawiające heroiczne zwycięskie bitwy, a głównym tematem lekcji była wielkość Anglii. Na lekcjach religii, od których zaczynały się codzienne zajęcia, nauczano doktryny anglikańskiej, chociaż niemal wszystkie dzieci pochodziły z rodzin innych wyznań. Rada szkoły, której członkiem był ojciec Billy’ego, stanowiła jedynie ciało doradcze. Ojciec mówił, że hrabia traktuje szkołę jak swoją prywatną własność.

W ostatniej klasie Billy i Tommy uczyli się podstaw górnictwa, a dziewczęta szycia i gotowania. Billy ze zdziwieniem odkrył, że ziemia pod nim składa się z różnych warstw, niczym kanapka. Jedną z tych warstw jest złoże węgla – określenie, które często słyszał, nie rozumiejąc, co oznacza. Powiedziano mu, że ten węgiel powstał z zeschniętych liści i innej materii organicznej, nagromadzonej przez tysiące lat i sprasowanej przez ciężar leżącej na niej ziemi. Tommy, którego ojciec był ateistą, twierdził, iż to dowodzi, iż Biblia nie mówi prawdy, lecz ojciec Billy’ego tłumaczył, że to tylko jedna z możliwych interpretacji.

O tej porze w szkole nie było nikogo i podwórko świeciło pustkami. Billy był dumny, że już nie chodzi do szkoły, chociaż w głębi duszy wolałby iść teraz na lekcje niż do kopalni.

Gdy zbliżali się do szybu, na ulicach zaczęli pojawiać się górnicy, każdy z pudełkiem śniadaniowym i butelką herbaty. Wszyscy nosili stare ubrania, które mieli zdjąć na stanowiskach pracy. Niektóre kopalnie były zimne, lecz w tej w Aberowen panował upał i ludzie pracowali w butach i bieliźnie lub w szortach z szorstkiego lnu, które nazywali gaciami. Wszyscy nosili grube czapki, ponieważ w niskich tunelach łatwo uderzyć się w głowę.

Nad domami Billy widział windę – wieżę z dwoma wielkimi kołami obracającymi się w przeciwnych kierunkach, ciągnącymi liny podnoszące i opuszczające klatkę. Podobne wieże wyciągowe wznosiły się nad większością miasteczek w dolinach Południowej Walii, tak jak wieże kościołów górują nad wioskami.

Wokół szybu rozrzucone były inne budynki, jakby upuszczone tam przypadkowo: lampiarnia, biuro, kuźnia, magazyny. Między zabudowaniami wiły się jak węże tory. Na śmietnisku leżały zepsute wagoniki, stare drewno budulcowe, worki po prowiancie oraz sterty zardzewiałej maszynerii, a wszystko pokryte warstwą pyłu węglowego. Ojciec mawiał, że byłoby mniej wypadków, gdyby górnicy utrzymywali porządek.

Billy i Tommy weszli do biura kopalni. W pokoju od frontu siedział Arthur „Pryszczaty” Llewellyn, urzędnik niewiele starszy od nich. Jego biała koszula miała brudny kołnierzyk i mankiety. Czekano na nich – ich ojcowie uzgodnili wcześniej, że chłopcy dziś zaczną pracę. Pryszczaty zapisał ich nazwiska w księdze, a potem zaprowadził ich do biura zarządcy kopalni.

– Młody Tommy Griffiths i młody Billy Williams, panie Morgan – oznajmił.

Maldwyn Morgan był wysokim mężczyzną i nosił czarny garnitur. Mankiety jego koszuli nie były ubrudzone węglem. Miał gładkie różowe policzki, co oznaczało, że codziennie się goli. Jego dyplom inżyniera wisiał na ścianie oprawiony w ramki, a melonik – kolejna oznaka wysokiej pozycji – dumnie tkwił na wieszaku przy drzwiach.

Ku zdziwieniu Billa nadzorca nie był sam. Obok niego stała jeszcze znamienitsza postać: Perceval Jones. Prezes Celtic Minerals, firmy dzierżawiącej i eksploatującej kopalnię węgla w Aberowen oraz kilka innych, był małym agresywnym mężczyzną, nazywanym przez górników Napoleonem. Miał na sobie surdut, długi czarny płaszcz, szare spodnie w prążki, a na głowie cylinder.

Spojrzał z niesmakiem na chłopców.

– Griffiths – prychnął. – Twój ojciec jest rewolucyjnym socjalistą.

– Tak, panie Jones – powiedział Tommy.

– I ateistą.

– Tak, panie Jones.

– Nie lubię socjalistów. Ateiści są skazani na wieczne potępienie. A związkowcy są najgorsi ze wszystkich.

Przeszył ich gniewnym spojrzeniem, ale o nic więcej nie pytał, więc Billy nic nie powiedział.

– Nie chcę tu wichrzycieli – ciągnął Jones. – W dolinie Rhondda strajkowali przez czterdzieści trzy tygodnie, ponieważ podburzyli ich tacy ludzie jak wasi ojcowie.

Billy wiedział, że strajku w Rhondda nie wywołali wichrzyciele, lecz właściciele Ely Pit w Penygraig, którzy nie dopuścili górników do pracy. Jednak trzymał język za zębami.

– Jesteście wichrzycielami? – Jones wycelował kościsty palec w Billy’ego, a ten zadrżał. – Czy ojciec kazał ci domagać się swoich praw, kiedy dla mnie pracujesz?

Billy próbował zebrać myśli, co było trudne, gdyż Jones wyglądał bardzo groźnie. Ojciec niewiele mówił tego ranka, ale poprzedniego wieczoru dał mu radę.

– Proszę pana, powiedział mi tak: „Nie pyskuj szefom, to moja robota”.

Za jego plecami Pryszczaty Llewellyn zachichotał.

Percevala Jonesa to jednak nie rozbawiło.

– Bezczelny dzikus – mruknął. – Jednak jeśli cię odprawię, będę tu miał strajk całej doliny.

Billy’emu nie przyszło to do głowy. Czy jest aż tak ważny? Nie, ale górnicy mogliby zastrajkować w imię zasady nakazującej bronić dzieci ich przedstawicieli. Nie przepracował jeszcze pięciu minut, a związek już go broni.

– Zabieraj ich stąd – polecił Jones.

Morgan skinął głową.

– Wyprowadź ich na zewnątrz, Llewellyn. Niech Rhys Price się nimi zajmie.

Billy jęknął w duchu. Rhys Price był jednym z najmniej lubianych nadzorców. Przed rokiem zalecał się do Ethel, a ona go spławiła. Tak samo jak połowę kawalerów w Aberowen, ale Price źle to przyjął.

Pryszczaty ruchem głowy pokazał im drzwi.

– Wyjdźcie – powiedział i poszedł za nimi. – Zaczekajcie na zewnątrz na pana Price’a.

Billy i Tommy wyszli z budynku i oparli się o ścianę przy drzwiach.

– Walnąłbym Napoleona w ten jego tłusty kałdun – prychnął Tommy. – Typowy kapitalistyczny drań.

– Taak – mruknął Billy, chociaż wcale tak nie myślał.

Rhys Price pojawił się po minucie. Jak wszyscy nadzorcy nosił kapelusz z niską zaokrągloną główką, droższy od czapki górnika, ale tańszy niż melonik. Z kieszeni kamizelki wystawał notatnik i ołówek, a w ręku trzymał miarkę. Price miał ciemny zarost i szparę między przednimi zębami. Billy wiedział, że jest sprytny i podstępny.

– Dzień dobry, panie Price – powiedział.

Price spojrzał na niego podejrzliwie.

– Jaki masz w tym interes, żeby mówić mi „dzień dobry”, Billy Podwójny?

– Pan Morgan kazał nam zjechać z panem na dół.

– Ach tak? – Price zawsze rozglądał się na boki, a czasem rzucał okiem za siebie, jakby spodziewał się kłopotów z nieoczekiwanej strony. – Zobaczymy. – Popatrzył na koło windy, jakby tam szukał odpowiedzi. – Nie mam czasu zajmować się chłopcami.

Wszedł do biura.

– Mam nadzieję, że znajdzie kogoś innego, żeby zabrał nas na dół – szepnął Billy. – Nienawidzi mojej rodziny, bo moja siostra nie chciała z nim chodzić.

– Twoja siostra myśli, że jest za dobra dla mężczyzn z Aberowen – stwierdził Tommy, najwyraźniej powtarzając coś, co usłyszał.

– Bo jest za dobra – stanowczo rzekł Billy.

Pojawił się Price.

– W porządku, tędy – powiedział i ruszył żwawym krokiem.

Chłopcy poszli za nim do lampiarni. Lampowy wręczył Billy’emu błyszczącą mosiężną lampę i chłopiec przyczepił ją sobie do paska, tak jak robili to dorośli.

Dowiedział się o lampach górniczych w szkole. Jednym z niebezpieczeństw związanych z wydobywaniem węgla był metan, palny gaz, który sączy się przez szczeliny złoża. Górnicy nazywali jego wyciek „puchaczem”; stanowił przyczynę wszystkich podziemnych wybuchów. Walijskie kopalnie były znane z dużej zawartości metanu. Lampę skonstruowano tak zmyślnie, że jej płomień nie zapala metanu, lecz zmienia kształt, wydłużając się, i w ten sposób działa ostrzegawczo – ponieważ metan jest bezwonny.

Jeśli lampa zgasła, górnik nie mógł zapalić jej sam. Zwożenie zapałek pod ziemię było zabronione, a lampa miała zamkniętą obudowę, zniechęcającą do prób łamania tego zakazu. Zgaszoną lampę należało zanieść do punktu zapalania, znajdującego się zazwyczaj w pobliżu szybu windy. Mogło się to wiązać z koniecznością przejścia paru mil, ale warto było się pomęczyć, żeby uniknąć podziemnego wybuchu.

W szkole powiedziano chłopcom, że taka bezpieczna lampa to jeden z przejawów troski właścicieli kopalni o pracowników.

– Jakby w interesie szefów nie leżało zapobieganie eksplozjom, przerwom w pracy i uszkodzeniom tuneli – szydził ojciec.

Wziąwszy lampy, górnicy ustawili się w kolejce do windy. W pobliżu umieszczono sprytnie tablicę ogłoszeniową. Odręcznie napisane lub prymitywnie wydrukowane ogłoszenia informowały o treningach krykieta, zawodach w rzucaniu strzałkami, zgubionym scyzoryku, recitalu chóru męskiego z Aberowen oraz wykładzie w bibliotece na temat teorii materializmu historycznego Karola Marksa. Nadzorcy nie musieli czekać i Price przecisnął się na początek kolejki, a chłopcy za nim.

Jak w większości kopalni, w Aberowen były dwa szyby z wentylatorami umieszczonymi tak, żeby tłoczyły powietrze w dół jednym, a wypychały drugim. Właściciele często nadawali szybom wymyślne nazwy. Tutaj nazwali je „Pyram” i „Tyzbe”. Ten, przed którym stali, „Pyram”, odprowadzał powietrze i Billy czuł płynący z niego ciepły podmuch.

W zeszłym roku Billy i Tommy postanowili zajrzeć do szybu. W lany poniedziałek, gdy górnicy nie pracowali, chłopcy ominęli stróża i przemknęli się przez śmietnisko do szybu, po czym przeszli przez płot. Wylot szybu nie był całkowicie obudowany, więc położyli się na brzuchach i spojrzeli za krawędź. Z fascynacją spoglądali w głąb tej strasznej dziury i Billy poczuł, że przewraca mu się w żołądku. Ciemność wydawała się bezkresna. Cieszył się, że nie musi tam zjeżdżać, a jednocześnie był przerażony na myśl o tym, że kiedyś będzie do tego zmuszony. Wrzucił do szybu kamień i obaj słuchali, jak odbija się od drewnianej prowadnicy klatki windy oraz ceglanych ścian. Wydawało się, że minął potwornie długi czas, zanim daleko w dole usłyszeli cichy plusk – to kamień wpadł do wody.

Teraz, rok później, Billy miał pójść w ślady tego kamienia.

Nakazał sobie nie stchórzyć. Powinien zachowywać się jak mężczyzna, nawet jeśli się nim nie czuje. Najgorzej byłoby, gdyby zrobił z siebie pośmiewisko. Tego bał się bardziej niż śmierci.

Widział przesuwaną kratę zamykającą szyb. Za nią ziała pustka, gdyż winda jechała do góry. Po drugiej stronie szybu ujrzał maszynerię obracającą wielkie koła wysoko w górze. Z maszyny wydobywały się strumienie pary. Liny trzeszczały w prowadnicach. Wokół unosił się zapach rozgrzanego oleju.

Ze szczękiem żelastwa pusta klatka windy pojawiła się za kratą, a windziarz odsunął ją. Rhys Price wszedł do pustej kabiny, a chłopcy poszli w jego ślady. Za nimi weszło trzynastu górników, gdyż winda mogła pomieścić szesnaście osób. Windziarz zatrzasnął drzwi.

Przez moment nic się nie działo. Billy czuł się niepewnie. Podłoga pod jego nogami była solidna, lecz bez trudu mógłby się przecisnąć między szeroko rozstawionymi prętami boków. Klatka wisiała na stalowej linie, a mimo to nie była zupełnie bezpieczna: wszyscy wiedzieli, że w Tirpentwys taka lina pękła pewnego dnia w 1902 roku i kabina spadła na dno szybu, zabijając ośmiu mężczyzn.

Skinął głową stojącemu obok górnikowi. Był nim Harry „Łój” Hewitt, chłopak o nalanej twarzy, zaledwie trzy lata starszy, ale o stopę wyższy od niego. Billy pamiętał go ze szkoły: utknął w trzeciej klasie z dziesięciolatkami, oblewając każdy egzamin, aż osiągnął wiek, w którym mógł iść do pracy.

Zadzwonił dzwonek sygnalizujący, że operator na dnie szybu zamknął kratę. Windziarz pociągnął dźwignię i zadzwonił inny dzwonek. Maszyna parowa zasyczała i dał się słyszeć kolejny trzask.

Kabina runęła w pustkę.

Billy wiedział, że opada swobodnie, a potem zaczyna hamować, lecz żadna wiedza teoretyczna nie mogła przygotować go na wrażenie niepowstrzymanego spadania w trzewia ziemi. Jego stopy oderwały się od podłogi. Wrzasnął ze strachu. Nie mógł się powstrzymać.

Wszyscy mężczyźni się roześmiali. Wiedzieli, że to jego pierwszy raz, i teraz uświadomił sobie, że czekali na jego reakcję. Za późno zauważył, że wszyscy trzymają się prętów klatki, żeby nie unieść się w powietrze. Jednak ta świadomość nie zmniejszyła jego przerażenia. Zaciskając zęby, zdołał powstrzymać krzyk.

W końcu zadziałał hamulec. Kabina zaczęła spadać wolniej i stopy Billy’ego znów dotknęły podłogi. Złapał pręt i starał się opanować drżenie. Po chwili strach zastąpiła złość, że był bliski łez. Spojrzał na roześmianą twarz Hewitta i wrzasnął, przekrzykując hałas:

– Zamknij dziób, Hewitt, ty gównomózgi dupku!

Łój natychmiast przestał się szczerzyć i wyglądał na wściekłego, ale pozostali mężczyźni zaczęli się śmiać jeszcze głośniej. Billy będzie musiał przeprosić Jezusa za przeklinanie, ale czuł się przynajmniej trochę mniej głupio.

Spojrzał na Tommy’ego, który był blady jak ściana. Czy też krzyczał? Billy bał się zapytać, żeby nie usłyszeć zaprzeczenia.

Winda zatrzymała się, odsunięto kratę i Billy z Tommym weszli roztrzęsieni do kopalni.

Górnicze lampki dawały mniej światła niż parafinowe kaganki w domu i w kopalni było ciemno jak w bezksiężycową noc. Może nie muszą dobrze widzieć, żeby wyrąbywać węgiel, pomyślał Billy. Z pluskiem wszedł w kałużę i spojrzawszy pod nogi, zobaczył wszędzie wodę i błoto oraz odbijające się w nich blade płomyki lamp. W ustach czuł jakiś dziwny posmak: powietrze było gęste od pyłu węglowego. Czy to możliwe, że ci ludzie oddychają nim przez cały dzień? Pewnie dlatego górnicy wciąż kaszlą i spluwają.

Przy windzie czekali czterej mężczyźni, żeby wyjechać na powierzchnię. Każdy z nich trzymał w ręku skórzaną torbę i Billy uświadomił sobie, że to strażacy. Każdego ranka, zanim górnicy zaczną pracę, strażacy sprawdzają stężenie metanu. Jeśli jest zbyt wysokie, nakazują ludziom wstrzymać pracę i czekać, aż wentylatory oczyszczą powietrze.

Niedaleko Billy dostrzegł rząd boksów dla kucyków oraz otwarte drzwi wiodące do jasno oświetlonego pokoju z biurkiem, zapewne biura nadzorców. Mężczyźni zniknęli w czterech tunelach rozchodzących się promieniście od szybu. Nazywano je wylotami i prowadziły do odcinków, na których urabiano węgiel.

Price zaprowadził ich do magazynu narzędzi i otworzył kłódkę. Wybrał dwie łopaty, dał je chłopcom i znów zamknął drzwi na kłódkę.

Poszli do stajni. Mężczyzna w samych szortach i butach wyrzucał z boksu brudną ściółkę, ładując ją na kopalniany wózek. Po jego muskularnych plecach spływał pot.

– Chcesz chłopaka do pomocy? – zapytał Price.

Mężczyzna odwrócił się i Billy rozpoznał Daia Kucyka, starszego z kaplicy Bethesda. Dai nie okazał, że poznaje Billy’ego.

– Nie chcę tego małego – mruknął.

– Dobra – rzekł Price. – Ten drugi to Tommy Griffiths. Jest twój.

Tommy wyglądał na zadowolonego. Spełniło się jego życzenie. Chociaż miał tylko sprzątać stajnie, będzie pracował przy koniach.

– Chodź, Billy Podwójny – powiedział Price i wszedł do jednego z tuneli.

Billy zarzucił łopatę na ramię i poszedł za nim. Teraz, kiedy nie było przy nim Tommy’ego, czuł jeszcze większy niepokój. Żałował, że nie kazano mu czyścić stajni tak jak przyjacielowi.

– Co będę robił, panie Price? – zapytał.

– Chyba możesz zgadnąć, no nie? Jak myślisz, po co dałem ci tę pierdoloną łopatę?

Billy był zaszokowany tak niefrasobliwym użyciem zakazanego słowa. Nie domyślał się, co będzie robił, ale nie zadawał więcej pytań.

Tunel miał owalny przekrój i strop wzmocniony wygiętymi stalowymi wspornikami. Górą biegła rura o dwucalowej średnicy, zapewne wodociągowa. Tunele co noc spryskiwano wodą, próbując zmniejszyć ilość pyłu. Nie tylko był groźny dla ludzkich płuc – gdyby tak było, Celtic Minerals prawdopodobnie by się tym nie przejmowała – ale groził także wybuchem pożaru. Jednak system spryskiwaczy był niewystarczający. Ojciec twierdził, że potrzebna jest sześciocalowa rura, lecz Perceval Jones nie chciał wydać na nią pieniędzy.

Po około ćwierć mili skręcili w boczny tunel biegnący w górę. Był starszy i mniejszy, z drewnianymi stemplami zamiast stalowych kręgów. Price musiał się schylać, żeby nie uderzyć głową o niski strop. Mniej więcej co trzydzieści jardów mijali wejścia na stanowiska, na których górnicy już rąbali węgiel.

Billy usłyszał turkot.

– Do kanału – polecił Price.

– Co?

Billy spojrzał pod nogi. Kanał biegnie w mieście pod chodnikami, a tu nie widział niczego oprócz torów, po których jeżdżą wózki. Spojrzał przed siebie i zobaczył truchtającego ku niemu kuca, szybko zbiegającego tunelem i ciągnącego sznur wózków.

– Do kanału! – krzyknął Price.

Billy nadal nie rozumiał, czego od niego chce, ale widział, że tunel jest niewiele szerszy od wózków, które zaraz go zmiażdżą. Nagle Price jakby wszedł w ścianę i znikł.

Billy rzucił łopatę, odwrócił się i popędził tam, skąd przyszedł. Starał się uciec przed kucem, lecz ten biegł zadziwiająco szybko. Nagle Billy zauważył niszę wykutą w ścianie na całej wysokości tunelu i uświadomił sobie, że widział takie nisze – nie rejestrując ich w pamięci – mniej więcej co trzydzieści jardów. Zapewne taką niszę miał na myśli Price, mówiąc o kanale. Billy wskoczył do jednej z nich i skład z turkotem przemknął obok.

Kiedy znikł w oddali, Billy wyszedł z kanału, ciężko dysząc.

Price udawał rozgniewanego, ale się uśmiechał.

– Musisz być czujniejszy – powiedział. – Inaczej zginiesz jak twój brat.

Billy odkrył, że większość mężczyzn bawi się wytykaniem i wyszydzaniem niewiedzy chłopców. Postanowił, że on będzie inny, kiedy dorośnie.

Podniósł łopatę. Nie była uszkodzona.

– Masz szczęście – skomentował Price. – Gdyby wózek ją uszkodził, musiałbyś zapłacić za nową.

Poszli dalej i wkrótce weszli na odcinek, gdzie wszystkie stanowiska były opuszczone. Tu pod nogami było mniej wody, a spąg pokrywała gruba warstwa pyłu węglowego. Kilkakrotnie skręcali i Billy stracił orientację.

Dotarli do miejsca, gdzie tunel był zablokowany przez brudny stary wózek.

– To miejsce trzeba oczyścić – powiedział Price. Po raz pierwszy zechciał cokolwiek mu wyjaśnić i Billy miał wrażenie, że kłamie. – Twoje zadanie to załadować ten gnój do wózka.

Billy się rozejrzał. Jak daleko sięgało światło jego lampy, i pewnie o wiele dalej, leżała gruba warstwa pyłu. Mógł szuflować go przez tydzień i nie byłoby widać żadnej różnicy. I po co? To opuszczone wyrobisko. Jednak nie zadawał pytań. Może to jakaś próba.

– Wrócę za jakiś czas i zobaczę, jak ci idzie – oznajmił Price i odszedł, zostawiając Billy’ego samego.

Tego Billy się nie spodziewał. Zakładał, że będzie pracował ze starszymi mężczyznami i uczył się od nich. Jednak mógł robić tylko to, co mu kazano. Odczepił lampę od paska i rozejrzał się, gdzie ją postawić. Nie było niczego, co mogłoby posłużyć za półkę. Umieścił lampę na ziemi, lecz tam była właściwie bezużyteczna. Wtedy przypomniał sobie o gwoździach, które dał mu ojciec. A więc do tego mają służyć. Wyjął jeden z kieszeni. Łopatą wbił go w drewniany stempel, po czym zawiesił na nim lampę. Teraz było lepiej.

Dorosłemu mężczyźnie wózek sięgał do piersi, ale Billy’emu do ramienia, więc kiedy zaczął pracę, odkrył, że połowa pyłu zsuwa się z łopaty, zanim przerzuci go przez krawędź. Zaczął okręcać łopatę tak, żeby temu zapobiec. Po kilku minutach spływał potem i zrozumiał, do czego służy drugi gwóźdź. Wbił go w inny stempel i powiesił na nim koszulę i spodnie.

Po pewnym czasie poczuł, że ktoś go obserwuje. Kątem oka dostrzegł niewyraźną postać stojącą nieruchomo jak posąg.

– O Boże! – krzyknął i się odwrócił.

To był Price.

– Zapomniałem sprawdzić twoją lampę – powiedział. Zdjął lampę Billy’ego z gwoździa i coś z nią zrobił. – Nie najlepsza – stwierdził. – Zostawię ci moją.

Powiesił ją na gwoździu i znikł.

Paskudny typ, ale przynajmniej troszczy się o bezpieczeństwo Billy’ego.

Chłopak znów zabrał się do pracy. Wkrótce rozbolały go ramiona i nogi. Powiedział sobie, że przecież jest przyzwyczajony do machania łopatą. Ojciec na ugorze za domem trzymał świnię i do Billy’ego należało wyrzucanie gnoju z chlewa raz na tydzień. Jednak to zajmowało mu zaledwie kwadrans. Czy zdoła robić to przez cały dzień?

Pod warstwą pyłu była skała i glina. Po jakimś czasie oczyścił kwadrat o boku czterech stóp – taką szerokość miał tunel. Pył ledwie zakrył dno wagonika, a on już był wyczerpany.

Próbował popchnąć wagonik dalej, żeby nie chodzić tak daleko z pełną łopatą, ale koła najwyraźniej zapiekły się od długiego stania.

Nie miał zegarka i trudno mu było ocenić, ile czasu upłynęło. Zaczął pracować wolniej, oszczędzając siły.

Nagle zrobiło się ciemno.

Płomień najpierw zamigotał i Billy z niepokojem spojrzał na wiszącą na gwoździu lampę, ale wiedział, że płomyk wydłużyłby się, gdyby w powietrzu był metan. Niczego takiego nie dostrzegł, co podniosło go na duchu. Wtedy płomień zgasł.

Jeszcze nigdy nie znalazł się w tak nieprzeniknionych ciemnościach. Nie widział niczego, ani pasm szarości, ani nawet różnych odcieni czerni. Podniósł łopatę na wysokość twarzy i przysunął ją sobie pod nos, ale nadal jej nie widział. Zapewne tak to jest być niewidomym.

Stał nieruchomo. Co robić? Powinien zanieść lampę na stanowisko zapalania, ale nie odnalazłby drogi powrotnej, nawet gdyby coś widział. W tych ciemnościach może błąkać się godzinami. Nie miał pojęcia, przez ile mil ciągną się te stare wyrobiska, i nie chciał, by trzeba było wysyłać ludzi, żeby go szukali.

Będzie musiał po prostu zaczekać na Price’a. Nadzorca powiedział, że wróci „za jakiś czas”. To mogło oznaczać kilka minut albo godzinę lub więcej. Billy podejrzewał, że raczej więcej. Price niewątpliwie zrobił to specjalnie. Lampa była zabezpieczona przed podmuchami, a ponadto tutaj prawie nie było przeciągu. Price zabrał lampę Billy’ego i dał mu taką z małą ilością paliwa.

Chłopak rozczulił się nad swoim losem i w oczach stanęły mu łzy. Co zrobił, że zasłużył sobie na coś takiego? Wziął się jednak w garść. To następna próba, taka jak z windą. Pokaże im, że jest twardy.

Doszedł do wniosku, że powinien nadal pracować, nawet po ciemku. Poruszywszy się po raz pierwszy, od kiedy zgasło światło, położył łopatę na ziemi i przesunął ją do przodu, próbując nabrać na nią pył. Gdy ją podniósł, po ciężarze domyślił się, że na szufli jest ładunek. Odwrócił się, zrobił dwa kroki i uniósł ją, próbując wrzucić pył do wózka, ale źle ocenił wysokość. Łopata ze szczękiem uderzyła o bok wagonika i nagle zrobiła się lżejsza, gdyż ładunek wysypał się na ziemię.

Trzeba wziąć poprawkę. Spróbował jeszcze raz, unosząc łopatę wyżej. Gdy ładunek się z niej zsunął, Billy pozwolił jej opaść i poczuł, jak drewniane stylisko uderzyło o krawędź wózka. Teraz lepiej.

Ponieważ pracując, oddalał się od wagonika, czasem nie trafiał, więc zaczął głośno liczyć kroki. Złapał rytm i chociaż bolały go mięśnie, pracował dalej.

Gdy zaczął poruszać się machinalnie, mógł oddać się rozmyślaniom, co nie było dobre. Zastanawiał się, jak daleko ciągnie się ten tunel i od jak dawna nie jest używany. Myślał o półmilowej warstwie ziemi nad głową i o ciężarze, jaki podtrzymują drewniane stemple. Przypomniał sobie swojego brata Wesleya oraz innych mężczyzn, którzy zginęli w tej kopalni. Jednak ich duchy, oczywiście, tutaj nie zostały. Wesley jest z Jezusem. Inni pewnie też. Jeśli nie, to w każdym razie są gdzie indziej.

Poczuł lęk i doszedł do wniosku, że rozmyślania o duchach to błąd. Uświadomił sobie, że jest głodny. Czy już czas na drugie śniadanie? Nie miał pojęcia, ale pomyślał, że właściwie może coś zjeść. Wrócił do miejsca, gdzie wisiało jego ubranie, pomacał pod nim i znalazł butelkę oraz pudełko.

Usiadł, oparty plecami o ścianę, popijając zimną słodką herbatę. Kiedy jadł chleb, usłyszał cichy dźwięk. Miał nadzieję, że to poskrzypywanie butów Rhysa Price’a, ale to były tylko pobożne życzenia. Wiedział, że to piszczą szczury.

Nie bał się. W rowach biegnących wzdłuż każdej ulicy w Aberowen było mnóstwo szczurów. Jednak te w ciemności wydawały się śmielsze i po chwili jeden z nich przebiegł po jego bosych nogach. Przełożywszy jedzenie do lewej ręki, Billy złapał łopatę i machnął nią. To jednak nie przestraszyło szczurów i znów poczuł na gołym ciele ich pazurki. Tym razem jeden z nich próbował wspiąć się po jego ręce. Najwyraźniej zwierzęta poczuły zapach jedzenia. Popiskiwanie było coraz głośniejsze i zastanawiał się, ile ich jest.

Wstał i wepchnął resztę chleba do ust, popił herbatą, a potem zjadł ciasto. Było bardzo smaczne, z mnóstwem suszonych owoców i migdałów, ale jakiś szczur już wbiegał mu po nodze i Billy musiał wepchnąć do ust całe ciasto.

Szczury widocznie zrozumiały, że jedzenia już nie ma, gdyż ich popiskiwanie stopniowo cichło, aż całkiem umilkło.

Posiłek dodał mu sił i Billy wrócił do pracy, ale krzyż bolał go coraz bardziej. Poruszał się wolniej, częściej odpoczywając.

Pocieszał się myślą, że może jest później, niż sądzi. Może już południe? Ktoś przyjdzie po niego pod koniec zmiany. Lampowy sprawdza liczbę lamp, więc zawsze wie, czy ktoś został na dole. Jednak Price zabrał lampę Billy’ego i zamienił ją na inną. Czyżby zamierzał przetrzymać go tutaj przez całą noc?

To by mu się nie udało. Ojciec podniósłby raban. Szefowie bali się ojca – Perceval Jones właściwie to przyznał. Prędzej czy później ktoś na pewno zacznie go szukać.

Jednak kiedy znów zgłodniał, był pewny, że musiało minąć wiele godzin. Znowu poczuł strach i tym razem nie mógł się go pozbyć. Ciemność rozstrajała mu nerwy. Mógłby znieść to czekanie, gdyby coś widział. W nieprzeniknionych ciemnościach czuł, że wariuje. Stracił orientację i za każdym razem, gdy wracał od wózka, zastanawiał się, czy wpadnie na ścianę tunelu. Wcześniej bał się, że zacznie płakać jak dziecko, teraz z trudem powstrzymywał krzyk.

Potem przypomniał sobie, co powiedziała mu matka: „Jezus zawsze jest z tobą, nawet na dole”. Wtedy myślał, że mówiła mu, żeby dobrze się zachowywał. Teraz zrozumiał, że była mądrzejsza, niż sądził. Oczywiście, że Jezus jest z nim. Jezus jest wszędzie. Ciemność nie ma znaczenia, tak samo jak upływ czasu. Billy ma kogoś, kto się o niego troszczy.

Aby sobie o tym przypomnieć, odśpiewał psalm. Nie lubił swojego głosu, nadal dziecinnego, ale nie było nikogo, kto by go usłyszał, więc śpiewał najgłośniej, jak mógł. Gdy odśpiewał wszystkie zwrotki i strach zaczął powracać, wyobraził sobie Jezusa stojącego z drugiej strony wagonika i obserwującego go ze współczuciem malującym się na brodatej twarzy.

Billy zaśpiewał następny psalm. Ładował i chodził w rytm pieśni. Większość była dość dziarska. Od czasu do czasu ogarniał go lęk, że o nim zapomnieli, że szychta się skończyła i zostawili go samego – wtedy po prostu przypominał sobie o stojącej w ciemności postaci w długiej szacie.

Znał mnóstwo pieśni. Od kiedy był dostatecznie duży, by usiedzieć spokojnie, w każdą niedzielę chodził do kaplicy Bethesda. Psałterze sporo kosztowały i nie wszyscy wierni umieli czytać, więc uczyli się słów na pamięć.

Kiedy odśpiewał dwanaście psalmów, uznał, że minęła godzina. Z pewnością to już koniec szychty. Jednak odśpiewał jeszcze dwanaście. Potem zaczął tracić rachubę. Swoje ulubione wykonał po dwa razy. Pracował coraz wolniej.

Śpiewał, ile tchu w płucach, Powstanie z grobu, gdy zobaczył światło. Zdążył już tak wejść w rytm, że na ten widok nie przerwał pracy, lecz nabrał następną łopatę pyłu i zaniósł ładunek do wagonika, wciąż śpiewając. Światło się zbliżało. Skończył psalm i oparł się na łopacie. Rhys Price stał, obserwując go, z lampą przypiętą do paska i z dziwną miną.

Billy stłumił ogarniającą go ulgę. Nie zamierzał zdradzać Price’owi, co czuje. Włożył koszulę i spodnie, a potem zdjął z gwoździa niezapaloną lampę i zawiesił sobie na pasku.

– Co się stało z twoją lampą? – spytał Price.

– Wiesz, co się stało – odparł Billy i jego głos zabrzmiał dziwnie dorośle.

Price odwrócił się i ruszył tunelem.

Billy się zawahał. Spojrzał w przeciwnym kierunku. Tuż za wagonikiem dostrzegł brodatą twarz i jasną szatę, lecz postać znikła tak szybko jak myśl.

– Dziękuję – rzucił Billy w pustkę.

Gdy szedł za Price’em, nogi bolały go tak bardzo, że myślał, iż upadnie, ale w ogóle się tym nie przejmował. Znów widzi i szychta się skończyła. Wkrótce wróci do domu i będzie mógł się położyć.

Dotarli na główny poziom i wsiedli do windy z tłumem górników o twarzach czarnych od węgla. Nie było wśród nich Tommy’ego Griffithsa, ale był Łój Hewitt. Gdy czekali na sygnał z góry, Billy zauważył, że spoglądają na niego, chytrze się uśmiechając.

– No i jak ci minął twój pierwszy dzień, Billy Podwójny? – zagadnął Hewitt.

– Dziękuję, dobrze – odparł Billy.

Hewitt miał złośliwą minę – niewątpliwie pamiętał, że Billy nazwał go gównomózgim dupkiem.

– Żadnych problemów? – dopytywał się.

Billy się zastanowił. Najwyraźniej tamci coś wiedzą. Chciał dać im do zrozumienia, że nie poddał się lękowi.

– Zgasła mi lampa – powiedział i nawet głos mu przy tym nie zadrżał. Spojrzał na Price’a, ale zdecydował, że postąpi bardziej po męsku, nie oskarżając go. – Trochę trudno było po ciemku machać przez cały dzień łopatą – dokończył.

To również było niedopowiedzenie – mogli pomyśleć, że to dla niego pestka – ale lepiej tak, niż przyznać, że się bał.

– Cały dzień? – zdziwił się starszy mężczyzna.

To był John „Sklep” Jones, nazywany tak dlatego, że jego żona prowadziła sklepik spożywczy, na który przeznaczyli salonik swojego mieszkania.

– Tak – potwierdził Billy.

John Jones spojrzał na Price’a.

– Ty draniu, to miała być tylko godzina.

Podejrzenia Billy’ego się potwierdziły. Oni wszyscy wiedzieli, co się dzieje, i wyglądało na to, że robią takie kawały każdemu nowicjuszowi. Tylko Price sprawił, że ten był paskudniejszy niż zwykle.

Łój Hewitt uśmiechał się szeroko.

– Nie bałeś się, Billy, będąc sam w ciemnościach?

Billy zastanowił się nad odpowiedzią. Wszyscy patrzyli na niego, czekając, co powie. Już się nie uśmiechali i wyglądali na lekko zawstydzonych. Postanowił powiedzieć prawdę.

– Bałem się, owszem, ale nie byłem tam sam.

– Nie byłeś sam? – Hewitt nie krył zdumienia.

– Oczywiście, że nie. Był ze mną Jezus.

Hewitt się roześmiał, ale tylko on. Jego śmiech odbił się echem w głuchej ciszy i gwałtownie ucichł.

Ta cisza trwała kilka sekund. Potem rozległ się szczęk metalu, kabina zadrżała i zaczęła się unosić. Harry odwrócił się do niego plecami.

Od tego zdarzenia nazywali go Billy z Jezusem.

CZĘŚĆ PIERWSZA
Ciemniejące niebo

ROZDZIAŁ 2
Styczeń 1914 roku

I

Hrabia Fitzherbert, lat dwadzieścia osiem, znany swojej rodzinie i przyjaciołom jako Fitz, był dziewiąty na liście najbogatszych ludzi w Wielkiej Brytanii.

Nie zrobił nic, aby zapracować na taką fortunę. Po prostu odziedziczył tysiące akrów ziemi w Walii i Yorkshire. Farmy nie przynosiły zysków, ale pod nimi był węgiel i sprzedając licencje na jego wydobycie, dziadek Fitza niesamowicie się wzbogacił.

Najwyraźniej Bóg chciał, żeby Fitzherbertowie rządzili i żyli na odpowiednio wysokiej stopie, ale Fitz czuł, że niewiele zrobił, aby dowieść, iż Bóg się nie mylił, pokładając w nim zaufanie.

Jego ojciec, poprzedni hrabia, był inny. Oficer marynarki wojennej, został admirałem po ostrzale Aleksandrii w 1882 roku, brytyjskim ambasadorem w Sankt Petersburgu i wreszcie ministrem w rządzie lorda Salisbury. Konserwatyści przegrali wybory w 1906 roku, a ojciec Fitza umarł kilka tygodni później. Fitz był przekonany, że jego odejście przyspieszył widok nieodpowiedzialnych liberałów, takich jak David Lloyd George i Winston Churchill, zasiadających w rządzie Jego Królewskiej Mości.

Fitz zajął jego miejsce w Izbie Lordów, wyższej izbie brytyjskiego parlamentu, jako konserwatysta. Dobrze mówił po francusku, radził sobie z rosyjskim; pewnego dnia chętnie zostałby sekretarzem spraw zagranicznych swego kraju. Niestety, liberałowie wciąż wygrywali wybory, tak więc jeszcze nie miał szansy zostać ministrem.

Jego kariera wojskowa była równie nieciekawa. Przeszedł szkolenie oficerskie w akademii wojskowej w Sandhurst i odsłużył trzy lata w brygadzie Fizylierów Walijskich, kończąc służbę w stopniu kapitana. Po ślubie zrezygnował z kariery wojskowej, ale został honorowym pułkownikiem terytorium Południowej Walii. Niestety, honorowy pułkownik nigdy nie dostaje odznaczeń.

Zrobił jednak coś, z czego mógł być dumny, myślał sobie, gdy pociąg, sapiąc, jechał przez doliny Południowej Walii. Za dwa tygodnie do wiejskiego domu Fitza ma przyjechać z wizytą król. Król Jerzy V i ojciec Fitza pływali za młodu na tym samym okręcie. Monarcha wyraził niedawno chęć poznania opinii młodych ludzi i Fitz zorganizował dyskretne przyjęcie w swoim domu, żeby Jego Wysokość mógł spotkać kilku z nich. Teraz Fitz i jego żona, Bea, zmierzali do swego domu, żeby wszystko przygotować.

Fitz cenił tradycję. Ludzkość nie zna niczego lepszego od wygodnego podziału na monarchów, arystokrację, kupców i wieśniaków. Teraz jednak, patrząc przez okno, widział zagrożenie dla brytyjskiego stylu życia, większe niż wisiało nad jakimkolwiek krajem w ciągu ostatnich stu lat. Na niegdyś zielonych zboczach wzgórz wyrosły domki górników, niczym nalot zarazy pokrywający liście rododendronów. W tych nędznych norach szerzył się republikanizm, ateizm i bunt. Minął zaledwie wiek z okładem, od kiedy francuską szlachtę powieziono na wozach na gilotynę, i to samo zdarzyłoby się tutaj, gdyby ci muskularni i umorusani górnicy dopięli swego.

Fitz mówił sobie, że chętnie zrezygnowałby z dochodów z węgla, gdyby Wielka Brytania mogła powrócić do minionej epoki. Rodzina królewska była silnym bastionem broniącym jej przed rebelią. Jednak Fitz był równie zdenerwowany tą wizytą, jak z niej dumny. Tyle rzeczy może pójść źle. W kontaktach z monarchami niedopatrzenie często zostaje uznane za niedbalstwo, a więc brak szacunku. Każdy szczegół tego weekendu zostanie przekazany przez służbę gości innym służącym, a przez nich ich pracodawcom, tak więc wszystkie panie z londyńskiego towarzystwa szybko się dowiedzą, jeśli królowi zostanie podana twarda poduszka, zepsuty ziemniak lub szampan kiepskiej marki.

Rolls-royce silver ghost, należący do Fitza, czekał na stacji kolejowej Aberowen. Z Beą u boku Fitz został zawieziony do leżącego milę dalej Ty Gwyn, jego wiejskiej posiadłości. Padał słaby, lecz uporczywy deszcz, tak częsty w Walii.

„Ty Gwyn” po walijsku oznacza Biały Dom, lecz ta nazwa stała się kpiną. Jak wszystko w tej okolicy, budynek był pokryty warstwą pyłu węglowego, a jego niegdyś białe mury miały ciemnoszary kolor i brudziły suknie dam, które nieopatrznie się o nie otarły.

Pomimo to budowla była wspaniała i Fitza rozpierała duma, gdy samochód, cicho mrucząc, jechał podjazdem. Największa prywatna posiadłość w Walii, Ty Gwyn, miała dwieście pokoi. Kiedyś, gdy był mały, razem z siostrą policzyli okna i naliczyli ich pięćset dwadzieścia trzy. Dom został zbudowany przez dziadka Fitza i stanowił przyjemny widok dla oczu. Okna na parterze były wysokie i wpuszczały mnóstwo światła do wielkich sal. Na piętrze znajdowało się kilkadziesiąt pokoi gościnnych, a na poddaszu niezliczone pokoiki dla służby, których obecność zdradzały długie rzędy mansardowych okien w stromym dachu.

Pięćdziesiąt akrów ogrodów było źródłem przyjemności Fitza. Osobiście nadzorował pracę ogrodników, decydując o sadzeniu, przycinaniu i rozsadzaniu.

– Dom godny królewskiej wizyty – rzekł, gdy samochód stanął przed wspaniałym portykiem. Bea nie odpowiedziała. Podróże wprawiały ją w zły humor.

Wysiadłszy z samochodu, Fitz został powitany przez Gelerta, owczarka pirenejskiego, stworzenie wielkości niedźwiedzia, który polizał mu rękę, po czym zaczął radośnie biegać wkoło.

W przebieralni Fitz zdjął strój podróżny i włożył garnitur z miękkiego brązowego tweedu. Potem bocznymi drzwiami wszedł do pokoju Bei.

Rosyjska pokojówka, Nina, odpinała wymyślny kapelusz, który Bea nosiła w czasie podróży. Fitz ujrzał twarz żony w lustrze toaletki i jego serce zaczęło bić szybciej. Nagle cofnął się o cztery lata, do sali balowej w Sankt Petersburgu, gdzie po raz pierwszy ujrzał tę niewiarygodnie piękną twarz okoloną blond lokami, które nie dawały się ujarzmić. Wtedy też miała ponurą minę, którą uznał za tak pociągającą. W mgnieniu oka zdecydował, że ze wszystkich kobiet na świecie właśnie tę chce poślubić.

Nina była w średnim wieku i lekko trzęsły jej się ręce – Bea często wprawiała służbę w zdenerwowanie. Gdy Fitz stał i patrzył, Nina przypadkiem ukłuła panią spinką i Bea krzyknęła.

Służąca pobladła.

– Ogromnie mi przykro, Wasza Wysokość – powiedziała po rosyjsku.

Bea chwyciła leżącą na toaletce szpilkę.

– Zobacz, czy ci się to spodoba! – krzyknęła i dźgnęła pokojówkę w rękę.

Nina zalała się łzami i wybiegła z pokoju.

– Pozwól, że ci pomogę – uspokajającym tonem powiedział Fitz do żony.

Nie dała się ułagodzić.

– Sama to zrobię.

Fitz podszedł do okna. Około tuzina ogrodników pracowało przy strzyżeniu żywopłotów, wyrównywaniu obrzeży trawników i grabieniu żwiru. Kilka krzewów zakwitło: różowa kalina, żółty zimowy jaśmin, oczar wirginijski i pachnący wiciokrzew. Za ogrodem wznosił się miękkim zielonym łukiem stok wzgórza.

Musi być cierpliwy wobec Bei i pamiętać, że jest cudzoziemką, samotną w obcym kraju, z dala od rodziny i wszystkiego, co znajome. To było łatwe w pierwszych miesiącach ich małżeństwa, gdy wciąż upajały go jej uroda, zapach i dotyk jej miękkiej skóry. Teraz przychodziło mu to z trudem.

– Dlaczego nie odpoczniesz? – odezwał się. – Ja porozmawiam z Peelem i panią Jevons i dowiem się, jak postępują przygotowania.

Peel był lokajem, a pani Jevons gospodynią. Nadzór nad służbą należał do obowiązków Bei, lecz Fitz był tak zdenerwowany wizytą króla, że ochoczo skorzystał z pretekstu, by się wtrącić.

– Przekażę ci wszystko później, kiedy się odświeżysz.

Wyjął z kieszeni pudełko cygar.

– Nie pal tutaj – poprosiła.

Uznał to za zgodę i poszedł do drzwi. Przystanął w progu.

– Posłuchaj, nie będziesz się tak zachowywała przy królu i królowej, dobrze? Mówię o biciu służby.

– Nie uderzyłam jej. Ukłułam ją szpilką, żeby dać jej nauczkę.

Rosjanie tak właśnie robią. Kiedy ojciec Fitza skarżył się na lenistwo służących w ambasadzie brytyjskiej w Sankt Petersburgu, jego rosyjscy przyjaciele powiedzieli mu, że za rzadko ich bije.

– Monarcha byłby zakłopotany, widząc coś takiego – tłumaczył Fitz. – Jak ci już mówiłem, w Anglii się tego nie robi.

– Kiedy byłam dziewczyną, kazano mi patrzeć, jak wieszają trzech wieśniaków – odrzekła Bea. – Mojej matce się to nie podobało, ale dziadek się uparł. Powiedział: „To cię nauczy karać służbę. Jeśli nie będziesz ich policzkowała lub chłostała za drobne przewinienia, takie jak niedbalstwo czy lenistwo, w końcu zaczną popełniać cięższe grzechy i skończą na szafocie”. Nauczył mnie, że pobłażanie niższej klasie na dłuższą metę jest okrucieństwem.

Fitz zaczynał tracić cierpliwość. Bea wspominała swoje dzieciństwo, czasy bezgranicznego bogactwa i samowoli w otoczeniu armii posłusznych sług i tysięcy szczęśliwych wieśniaków. Gdyby jej bezwzględny, przebiegły dziadek wciąż żył, może nadal mogłaby wieść takie życie, lecz rodzinną fortunę roztrwonił jej ojciec, pijanica, oraz brat Andriej, człowiek o słabym charakterze, który sprzedawał drewno, nie fatygując się sadzeniem lasów.

– Czasy się zmieniły – przekonywał Fitz. – Proszę cię… Nakazuję ci nie zawstydzać mnie przed moim królem. Mam nadzieję, że nie pozostawiłem w twoim umyśle miejsca na żadne wątpliwości.

Wyszedł i zamknął drzwi.

Szedł szerokim korytarzem zirytowany i trochę zasmucony. Zaraz po ślubie takie sprzeczki budziły jego zdumienie i żal, teraz zaczynał obojętnieć. Czy tak jest w każdym małżeństwie? Nie wiedział.

Wysoki lokaj czyszczący klamkę na widok przechodzącego pana wyprostował się i stanął plecami do ściany, ze spuszczonymi oczami, tak jak nauczono służbę Ty Gwyn. W niektórych rezydencjach służba musiała stawać twarzą do ściany, ale Fitz uważał, że to zbyt feudalne. Rozpoznał służącego, którego widział, jak grał w krykieta podczas meczu personelu Ty Gwyn z górnikami z Aberowen. Był dobrym leworęcznym pałkarzem.

– Morrisonie – odezwał się Fitz, przypomniawszy sobie jego nazwisko – powiedz Peelowi i pani Jevons, żeby przyszli do biblioteki.

– Dobrze, jaśnie panie.

Fitz zszedł po szerokich schodach. Poślubił Beę, ponieważ był nią oczarowany, ale miał także racjonalny powód: marzył o stworzeniu wielkiej angielsko-rosyjskiej dynastii, która władałaby na wielkich obszarach, tak jak dynastia Habsburgów przez wieki rządziła znaczną częścią Europy.

Do tego jednak potrzebował dziedzica. Zły humor Bei oznaczał, że tej nocy nie będzie mile widziany w jej łożu. Mógł się uprzeć, ale to nigdy nie było satysfakcjonujące. Od ostatniego razu minęły dwa tygodnie. Nie chciał żony, która byłaby wulgarnie chętna do takich rzeczy, ale z drugiej strony dwa tygodnie to długo.

Jego siostra Maud, mająca dwadzieścia trzy lata, wciąż była panną. Ponadto każde jej dziecko zapewne zostałoby wściekłym socjalistą, który roztrwoniłby rodzinny majątek na drukowanie rewolucyjnych traktatów.

Był żonaty od trzech lat i zaczynał się niepokoić. Bea raz zaszła w ciążę, w zeszłym roku, ale po trzech miesiącach poroniła. Zdarzyło się to tuż po kłótni: Fitz odwołał zaplanowaną podróż do Sankt Petersburga i Bea strasznie się rozzłościła. Krzyczała, że chce do domu. Fitz musiał okazać stanowczość – w końcu mężczyzna nie może pozwolić, żeby żona dyktowała mu, co ma robić – ale potem, gdy poroniła, miał poczucie winy. Gdyby tylko znów zaszła w ciążę, z całą pewnością postarałby się, żeby nic jej nie zdenerwowało, dopóki nie urodzi dziecka.

Starając się zapomnieć o tym zmartwieniu, poszedł do biblioteki i usiadł przy biurku o obitym skórą blacie, żeby sporządzić listę.

Po paru minutach przyszedł Peel z pokojówką. Lokaj był młodszym synem farmera i jego piegowata twarz oraz ciemnoblond włosy sugerowały, że dużo czasu spędza na świeżym powietrzu, ale od dziecka pracował w Ty Gwyn.

– Pani Jevons źle się ma – powiedział. Fitz już dawno przestał poprawiać błędy językowe walijskiej służby. – Brzuch – dodał ponuro Peel.

– Oszczędź mi szczegółów. – Fitz spojrzał na pokojówkę, ładną dziewczynę w wieku około dwudziestu lat. Jej twarz wydała mu się znajoma. – Kto to?

Dziewczyna przedstawiła się sama:

– Ethel Williams, panie hrabio. Jestem pomocnicą pani Jevons.

Miała śpiewny akcent mieszkanki południowowalijskich dolin.

– Cóż, Williams, wydaje się, że jesteś za młoda, żeby być gospodynią.

– Jeśli jaśnie pan pozwoli, pani Jevons powiedziała, że zapewne zostanie sprowadzona gospodyni z Mayfair, ale ma nadzieję, że do tego czasu będę zadowalającą zastępczynią.

Czyżby dostrzegł błysk w jej oku, kiedy mówiła o zadowalającym zastępowaniu? Chociaż odzywała się z należytym szacunkiem, minę miała zuchwałą.

– Bardzo dobrze – mruknął.

Williams w jednej ręce trzymała gruby notatnik, a w drugiej dwa ołówki.

– Odwiedziłam panią Jevons w jej pokoju i czuła się na tyle dobrze, aby wszystko ze mną omówić.

– Po co ci dwa ołówki?

– Na wypadek gdyby jeden się złamał – odpowiedziała i uśmiechnęła się.

Pokojówki nie powinny się uśmiechać do hrabiego, ale Fitz mimo woli odpowiedział uśmiechem.

– W porządku. Powiedz mi, co zapisałaś w swoim zeszycie.

– Trzy tematy: goście, personel i dostawy.

– Bardzo dobrze.

– Z listu jaśnie pana zrozumieliśmy, że gości będzie dwadzieścioro. Większość przyjedzie z własną służbą, powiedzmy, przeciętnie z dwiema osobami, tak więc trzeba przewidzieć zakwaterowanie dla dodatkowych czterdziestu osób. Wszyscy przybędą w sobotę i wyjadą w poniedziałek.

– Zgadza się.

Fitz odczuwał zadowolenie zmieszane z niepokojem, tak jak przed swoim pierwszym wystąpieniem w Izbie Lordów: cieszył się na myśl o tym, a jednocześnie martwił, czy zrobi to dobrze.

Williams mówiła dalej:

– Najwyraźniej Jego i Jej Wysokość zamieszkają w Apartamencie Egipskim.

Fitz skinął głową. To największe pokoje. Tapeta na ścianach ma ozdobne motywy skopiowane z egipskich świątyń.

– Pani Jevons zaproponowała, które z pozostałych pokoi należy przygotować, a ja zapisałam je tutej.

Wyrażenie „tutej” było regionalizmem typowym dla Walijczyków.

– Pokaż – powiedział Fitz.

Służąca weszła za biurko i położyła przed nim otwarty notatnik. Służba miała obowiązek kąpać się raz na tydzień, więc nie zalatywało od niej jak od większości przedstawicieli klasy pracującej. W istocie pachniała przyjemnie. Może podkrada kwiatowe mydło Bei? Przeczytał listę.

– Dobrze. Księżniczka może przydzielić gościom pokoje. Zapewne będzie miała w tej kwestii własne zdanie.

Williams przewróciła kartkę.

– To jest lista dodatkowej służby, jaka będzie potrzebna: sześć podkuchennych do obierania jarzyn i zmywania, dwóch mężczyzn z czystymi rękami do podawania do stołu, trzy dodatkowe pokojówki oraz trzech chłopców do butów i świec.

– Wiesz, gdzie możemy ich znaleźć?

– Och tak, mam spis osób z okolicy, które już tutaj pracowały, a jeśli to nie wystarczy, poprosimy, żeby zarekomendowały nam innych.

– Tylko nie socjalistów – niespokojnie zastrzegł Fitz. – Mogliby próbować rozmawiać z królem o grzechach kapitalizmu.

Z Walijczykami nigdy nie wiadomo.

– Oczywiście, panie hrabio.

– Co z dostawami?

Przewróciła następną kartkę.

– Oto, czego potrzebujemy, opierając się na poprzednich przyjęciach.

Fitz spojrzał na listę: sto bochenków chleba, dwadzieścia tuzinów jaj, czterdzieści litrów śmietany, pięćdziesiąt kilogramów bekonu, dwieście kilogramów ziemniaków. Zaczęło go to nudzić.

– Czy nie powinniśmy z tym zaczekać, aż księżniczka ułoży menu?

– Wszystko to musi zostać sprowadzone z Cardiff – odparła Williams. – Sklepy w Aberowen nie poradzą sobie z tak dużymi zamówieniami. Nawet dostawcy z Cardiff muszą być wcześniej powiadomieni, żeby na pewno dysponowali takimi ilościami w danym dniu.

Ma rację. Był zadowolony, że ona się tym zajmie. Potrafi planować – a przekonał się, że to rzadka zaleta.

– Przydałby mi się ktoś taki jak ty w moim regimencie – westchnął.

– Nie mogę nosić khaki, nie pasuje do mojej cery – odpaliła.

Lokaj zrobił zgorszoną minę.

– No, no, Williams, nie bądź zuchwała.

– Bardzo przepraszam, panie Peel.

Fitz uświadomił sobie, że to jego wina, gdyż pozwolił sobie na żartobliwą uwagę. Jednak nie miał jej za złe tego zuchwalstwa.

Właściwie nawet mu się podobało.

– Kucharz ma kilka propozycji co do menu, panie hrabio – odezwał się Peel. Wręczył Fitzowi nieco zatłuszczoną kartkę pokrytą starannym, dziecinnym pismem kucharza. – Niestety, jest za wcześnie na wiosenne jagnię, ale z Cardiff mogą nam przysłać mnóstwo świeżych ryb w lodzie.

– To wygląda bardzo podobnie do tego, co mieliśmy na przyjęciu myśliwskim w listopadzie – zauważył Fitz. – Z drugiej strony nie chcemy teraz próbować niczego nowego. Lepiej trzymać się wypróbowanych i sprawdzonych dań.

– Właśnie, jaśnie panie.

– A teraz wina. – Wstał. – Zejdźmy do piwnicy.

Peel wyglądał na zdziwionego. Hrabia nieczęsto tam schodził.

W podświadomości Fitza kiełkowała myśl, której nie chciał przyjąć do wiadomości.

– Williams, ty też chodź, będziesz robiła notatki – powiedział po chwili wahania.

Lokaj przytrzymał drzwi, a Fitz opuścił bibliotekę i zszedł tylnymi schodami. Kuchnia i jadalnia służby znajdowały się w przyziemiu. Tutaj obowiązywała inna etykieta: podkuchenne dygały, a chłopcy na posyłki kłaniali się, gdy przechodził.

Piwnica z winami była jeszcze niżej. Peel otworzył drzwi.

– Za pańskim pozwoleniem, ja poprowadzę – powiedział.

Fitz skinął głową. Peel zapalił zapałką lampkę na świeczkę, po czym zaczął schodzić. Na dole schodów zapalił drugą lampkę.

Fitz miał skromną piwniczkę, około dwunastu tysięcy butelek, w większości umieszczonych tu przez jego ojca lub dziadka. Dominowały szampan, porto i białe reńskie, nieco mniej było czerwonego bordeaux i białego burgunda. Fitz nie był miłośnikiem wina, ale uwielbiał tę piwniczkę, ponieważ przypominała mu ojca.

„Piwnica z winem wymaga porządku, przezorności i dobrego smaku – zwykł mawiać stary. – To zalety, które uczyniły Anglię wielką”.

Oczywiście Fitz poda królowi najlepsze trunki, ale to wymaga namysłu. Szampan to, rzecz jasna, Perrier-Jouët, najdroższy, ale z którego rocznika? Dojrzały szampan, dwudziesto – lub trzydziestoletni, jest mniej pienisty i ma lepszy smak, ale młodsze roczniki mają w sobie coś radosnego. Na chybił trafił zdjął ze stojaka butelkę. Była brudna od kurzu i pajęczyn. Z kieszonki marynarki wyjął białą lnianą chustkę i otarł etykietę. W słabym świetle świec nie zdołał niczego odczytać. Pokazał butelkę Peelowi, który założył okulary.

– Tysiąc osiemset pięćdziesiąty siódmy – powiedział lokaj.

– Wielkie nieba, pamiętam je. Pierwsze wino, jakiego kosztowałem, i zapewne najlepsze.

Był świadomy obecności pokojówki, stojącej blisko niego i zerkającej na butelkę, która była o wiele starsza od niej. Ku swej konsternacji stwierdził, że bliskość tej dziewczyny pozbawia go tchu.

– Obawiam się, że rocznik tysiąc osiemset pięćdziesiąty siódmy może być za stary – powiedział Peel. – Mogę zaproponować tysiąc osiemset dziewięćdziesiąty drugi?

Fitz popatrzył na drugą butelkę, zawahał się, po czym podjął decyzję.

– Nic nie widzę przy tym świetle. Przynieś mi szkło powiększające, Peel, dobrze?

Peel ruszył po schodach na górę.

Fitz spojrzał na Williams. Zamierzał zrobić coś głupiego, ale nie mógł się powstrzymać.

– Ależ z ciebie ładna dziewczyna – powiedział.

– Dziękuję, panie hrabio.

Jej ciemne loki wymykały się spod czepka. Dotknął ich. Wiedział, że będzie tego żałował.

– Słyszałaś kiedyś o droit de seigneur?

Usłyszał gardłowy ton swego głosu.

– Jestem Walijką, nie Francuzką – powiedziała, zuchwale unosząc brodę w sposób, który już uznał za jej typowy gest.

Przesunął dłoń z jej włosów na kark i spojrzał jej w oczy. Odwzajemniła się spojrzeniem chłodnym i pewnym siebie. Tylko czy to oznacza, że chce, by posunął się dalej, czy jest gotowa urządzić upokarzającą scenę?

Usłyszał na schodach ciężkie kroki. Wracał Peel. Fitz odsunął się od pokojówki.

– Ma pan minę winowajcy! – Zachichotała. – Jak uczniak.

Fitz starał się normalnie oddychać. Wziął od lokaja lupę i znów zaczął oglądać butelki. Unikał spojrzenia Williams.

Mój Boże, myślał, co za nadzwyczajna dziewczyna.

II

Ethel Williams rozpierała energia. Niczym się nie martwiła, mogła rozwiązać każdy problem, pokonać każdą przeszkodę. Patrząc w lustro, widziała swoje zaróżowione policzki i roziskrzone oczy. W niedzielę po powrocie z kaplicy ojciec skomentował to ze zwykłym sarkastycznym humorem:

– Jesteś rozradowana. Wzbogaciłaś się?

Dosłownie biegała, a nie chodziła, bezkresnymi korytarzami Ty Gwyn. Codziennie zapełniała kolejne kartki notatnika listami zakupów, planami dyżurów personelu, harmonogramami sprzątania ze stołów i podawania do nich, a także obliczeniami: ile powłoczek, wazonów, serwetek, świec, łyżek…

To jej wielka szansa. Pomimo młodego wieku zastępuje gospodynię w czasie przygotowań do wizyty króla. Nie wyglądało na to, żeby pani Jevons miała wstać z łóżka, tak więc na Ethel spoczywała pełna odpowiedzialność za przygotowanie Ty Gwyn na przyjazd króla i królowej. Zawsze uważała, że mogłaby doskonale się spisać, gdyby tylko dano jej szansę, ale sztywna hierarchia służbowa nie stwarzała wielu okazji do wykazania, że jest się lepszym od innych. Nagle pojawiła się taka możliwość i Ethel była zdecydowana ją wykorzystać. Może potem schorowana pani Jevons dostanie lżejszą pracę, a Ethel zostanie gospodynią z pensją dwukrotnie wyższą od obecnej, własną sypialnią i salonikiem w kwaterach dla służby.

Jednak jeszcze tego nie osiągnęła. Hrabia najwyraźniej był zadowolony z jej pracy i postanowił nie sprowadzać gospodyni z Londynu, co Ethel uznała za komplement, lecz z niepokojem myślała, że wystarczy drobna pomyłka, paskudny błąd, by wszystko zepsuć: brudny talerz, zapchany ściek, martwa mysz w wannie. Wtedy hrabia się rozgniewa.

Tego sobotniego ranka, gdy miała przyjechać para królewska, Ethel sprawdziła każdy pokój gościnny, upewniając się, że rozpalono w kominkach i wytrzepano poduszki. W każdym pokoju stał przynajmniej jeden wazon z kwiatami przyniesionymi rano ze szklarni. Na każdym biurku leżała papeteria z nagłówkiem Ty Gwyn. W pokojach były ręczniki, mydło i woda do mycia. Stary hrabia nie lubił nowoczesnych urządzeń, a Fitz jeszcze nie zdecydował się na zainstalowanie bieżącej wody we wszystkich pokojach. W stupokojowym domu były tylko trzy ubikacje, tak więc do większości pokoi trzeba było wstawić nocniki. Woreczki z suszem kwiatowym, sporządzone według przepisu pani Jevons, miały zapobiegać przykrym zapachom.

Królewski orszak spodziewany był w porze podwieczorku. Hrabia miał ich spotkać na stacji kolejowej Aberowen. Niewątpliwie zbierze się tam tłum ludzi mających nadzieję, że zobaczą członków rodziny królewskiej, lecz król i królowa nie zamierzali spotykać się tam z poddanymi. Fitz przywiezie parę królewską swoim rolls-royce’em, dużym i wygodnym. Królewski koniuszy, sir Alan Tite, oraz reszta towarzyszącego im w podróży personelu pojedzie za nimi z bagażem kawalkadą bryczek. Batalion Fizylierów Walijskich już ustawiał się po obu stronach podjazdu, aby oddać honory.

Para królewska pokaże się swoim poddanym w poniedziałek rano. Zaplanowano objazd okolicznych wiosek w otwartym powozie i wizytę w ratuszu Aberowen, gdzie król i królowa spotkają się z burmistrzem i rajcami, zanim pojadą na stację.

Inni goście zaczęli przybywać już w południe. Peel stał w holu i wyznaczał pokojówki mające prowadzić ich do pokoi, oraz służących do noszenia bagaży. Pierwsi przybyli wuj i ciotka Fitza – książę i księżna Sussex. Książę był kuzynem króla i został zaproszony, aby król lepiej się czuł. Księżna – ciotka Fitza – jak większość rodziny bardzo interesowała się polityką. W salonie jej londyńskiego domu często bywali członkowie gabinetu.

Księżna poinformowała Ethel, że król Jerzy V ma lekką obsesję na tle zegarów i nie lubi, jeśli zegary w domu wskazują różny czas. Ethel zaklęła w duchu: w Ty Gwyn jest ponad sto zegarów. Pożyczyła od pani Jevons kieszonkowy zegarek i zaczęła obchodzić dom, ustawiając wszystkie po kolei.

W małej jadalni spotkała hrabiego. Stał przy oknie i wyglądał na wzburzonego. Ethel przyglądała mu się przez moment. Był najprzystojniejszym mężczyzną, jakiego w życiu widziała. Jego blada twarz, oświetlona zimowym słońcem, wyglądała jak wyrzeźbiona z marmuru. Miał kwadratową szczękę, wydatne kości policzkowe i prosty nos. Włosy ciemne, ale oczy zielone, co było niezwykłym połączeniem. Nie nosił brody, wąsów ani nawet bokobrodów. Jeśli ma się taką twarz, pomyślała Ethel, po co zakrywać ją zarostem?

Podchwycił jej spojrzenie.

– Właśnie powiedziano mi, że król lubi mieć w pokoju paterę z pomarańczami! – oznajmił. – A w tym przeklętym domu nie ma ani jednej pomarańczy.

Ethel ściągnęła brwi. W żadnym sklepie spożywczym w Aberowen nie będą mieli pomarańczy – ich klienteli nie stać na takie luksusy. To samo dotyczy wszystkich innych miasteczek w dolinach Południowej Walii.

– Gdybym mogła skorzystać z telefonu, porozmawiałabym z kilkoma sklepikarzami w Cardiff – powiedziała. – O tej porze roku mogą mieć pomarańcze.

– Tylko jak je tu sprowadzimy?

– Poproszę, żeby przesłali koszyk pociągiem. – Spojrzała na zegar, który właśnie ustawiła. – Jeśli dopisze nam szczęście, pomarańcze dotrą tutaj razem z królem.

– To jest myśl. Tak zrobimy. – Popatrzył na nią uważnie. – Jesteś zdumiewająca. Nie wiem, czy kiedykolwiek spotkałem taką dziewczynę jak ty.

Odpowiedziała mu równie uważnym spojrzeniem. W ciągu ostatnich dwóch tygodni kilkakrotnie mówił coś takiego, zbyt poufale i stanowczo, co budziło w Ethel dziwne uczucia – niepokój i uniesienie, jakby miało się wydarzyć coś niebezpiecznie ekscytującego. Jak ten moment w baśni, gdy książę wchodzi do zaczarowanego zamku.

Magię chwili zakłócił turkot kół na podjeździe i znajomy głos:

– Peel! Jak miło cię widzieć.

Fitz spojrzał przez okno. Miał zabawną minę.

– O nie – mruknął. – To moja siostra.

– Witaj w domu, lady Maud – powiedział Peel. – Aczkolwiek nie oczekiwaliśmy cię tutaj.

– Hrabia zapomniał mnie zaprosić, ale i tak przyjechałam. Ethel ukryła uśmiech. Fitz kochał swoją porywczą siostrę, ale nie umiał sobie z nią poradzić. Miała zatrważająco liberalne poglądy polityczne: była sufrażystką, energiczną bojowniczką o prawa wyborcze kobiet. Ethel uważała, że Maud jest cudowna – niezależnie myśląca kobieta, jaką sama chciałaby być.

Fitz wymaszerował z pokoju, a Ethel wyszła za nim do holu, okazałej sali urządzonej w gotyckim stylu uwielbianym przez takich konserwatystów jak ojciec Fitza: ciemne boazerie, tapety o gęstym wzorze i rzeźbione krzesła przypominające średniowieczne trony. Maud już pojawiła się w drzwiach.

– Fitz, mój drogi, jak się masz?

Była wysoka jak jej brat i do niego podobna, lecz posągowe rysy nadające hrabiemu boski wygląd nie pasowały do kobiety i Maud wydawała się raczej intrygująca niż piękna. Wbrew powszechnemu wyobrażeniu feministki nie była zaniedbana, lecz modnie ubrana w wąską spódnicę, buciki z guziczkami, granatowy płaszcz z szerokim paskiem i mankietami oraz kapelusz z długim piórkiem przypiętym z przodu niczym proporczyk regimentu.

Towarzyszyła jej ciotka Herm. Lady Hermia była drugą ciotką Fitza. W przeciwieństwie do siostry, która poślubiła bogatego księcia, Herm wyszła za ubogiego barona, który zmarł młodo i bez grosza. Przed dziesięcioma laty, gdy rodzice Fitza i Maud umarli w odstępie kilku miesięcy, ciotka Herm zaczęła matkować trzynastoletniej Maud. Nadal odgrywała rolę nieco nieudolnej przyzwoitki.

– Co ty tu robisz? – zapytał Fitz.

– Mówiłam ci, że to mu się nie spodoba – mruknęła ciotka Herm.

– Nie mogłabym być nieobecna, kiedy król przybywa z wizytą – rzekła Maud. – Okazałabym brak szacunku.

– Nie chcę, żebyś rozmawiała z królem o prawach wyborczych kobiet – powiedział czule, lecz z nutą goryczy.

Ethel nie sądziła, by musiał się niepokoić. Pomimo radykalnych poglądów politycznych Maud umiała rozmawiać z wpływowymi ludźmi i im pochlebiać, i nawet konserwatywni przyjaciele Fitza ją lubili.

– Proszę, weź mój płaszcz, Morrisonie – powiedziała Maud. Rozpięła guziki i odwróciła się, pozwalając, by służący zdjął z niej okrycie. – Cześć, Williams, jak się masz? – rzuciła do Ethel.

– Witaj w domu, pani – powiedziała Ethel. – Zechcesz zająć apartament Gardenia?

– Dziękuję, uwielbiam widok z okien tego apartamentu.

– Mają podać lunch, kiedy będę przygotowywała pokój?

– Tak, proszę, umieram z głodu.

– Dziś podajemy w klubowym stylu, ponieważ goście przybywają o różnych porach.

Klubowy styl oznaczał, że goście będą obsługiwani, gdy przyjdą do jadalni, jak w klubie dla dżentelmenów lub restauracji, a nie wszyscy o jednej porze. Tego dnia lunch był skromny: gorąca ostra zupa z curry, zimne mięsa i wędzone ryby, nadziewany pstrąg, kotlety jagnięce oraz desery i sery.

Ethel przytrzymała drzwi, po czym poszła za Maud i Hermią do dużej jadalni. Już jedli tam lunch kuzyni von Ulrich. Walter von Ulrich, młodszy z nich, był przystojny i czarujący i wydawało się, że jest uradowany, iż przybył do Ty Gwyn. Robert był marudny: poprawił krzywo wiszący na ścianie jego pokoju obraz zamku Cardiff, poprosił o więcej poduszek i odkrył, że w kałamarzu na biurku nie ma atramentu – przeoczenie, które sprawiło, że Ethel z niepokojem zastanawiała się, o czym jeszcze zapomniała.

Wstali na widok wchodzących dam. Maud podeszła prosto do Waltera.

– W ogóle się nie zmieniłeś, od kiedy miałeś osiemnaście lat! Pamiętasz mnie?

Rozpromienił się.

– Pamiętam, chociaż ty się zmieniłaś, od kiedy miałaś trzynaście.

Uścisnęli sobie ręce i Maud ucałowała go w oba policzki, jakby należał do rodziny.

– W tym wieku byłam zadurzoną w tobie po uszy uczennicą – wyznała zaskakująco szczerze.

– Ja też się w tobie durzyłem. – Walter się uśmiechnął.

– Tylko że zawsze traktowałeś mnie jak okropne małe utrapienie!

– Musiałem ukrywać moje uczucia przez Fitzem, który pilnował cię jak pies pasterski.

Ciotka Herm kaszlnęła, okazując dezaprobatę dla takiej zażyłości.

– Ciociu, to jest pan Walter von Ulrich, stary szkolny przyjaciel Fitza, który kiedyś spędzał tu wakacje – wyjaśniła Maud. – Teraz jest dyplomatą w ambasadzie niemieckiej w Londynie.

– Czy mogę przedstawić mojego kuzyna, hrabiego Roberta von Ulricha? – zapytał Walter. – Jest attache wojskowym przy ambasadzie austriackiej.

Peel z powagą wyjaśnił Ethel, że ci dwaj są w istocie kuzynami w drugiej linii: ich dziadkowie byli braćmi i młodszy z nich poślubił niemiecką dziedziczkę, po czym wyjechał z Wiednia do Berlina, w wyniku czego Walter jest Niemcem, a Robert Austriakiem. Peel lubił wiedzieć takie rzeczy.

Wszyscy usiedli. Ethel odsunęła krzesło lady Hermii.

– Czy chce pani trochę zupy, lady Hermio? – zapytała.

– Tak, proszę, Williams.

Ethel skinęła na służącego, a ten podszedł do bocznego stolika, na którym stała waza z zupą. Dopilnowawszy, żeby nowo przybyli zostali obsłużeni, Ethel odeszła, by przygotować ich pokoje. Zamykając za sobą drzwi, usłyszała głos Waltera von Ulricha:

– Pamiętam, jak bardzo lubiłaś muzykę, lady Maud. Właśnie rozmawialiśmy o Baletach Rosyjskich. Co sądzisz o Diagilewie?

Niewielu mężczyzn pyta kobietę o zdanie. Maud się to spodoba. Zbiegając po schodach, by znaleźć kilka pokojówek do przygotowania pokojów, Ethel pomyślała: Ten Niemiec to prawdziwy czaruś.

III

Sala Rzeźb w Ty Gwyn była przedsionkiem jadalni. Goście zebrali się tu przed obiadem. Fitz niezbyt interesował się sztuką – wszystkie dzieła zostały zgromadzone przez jego dziadka – ale rzeźby dostarczały tematu do rozmowy podczas oczekiwania na posiłek.

Gawędząc ze swoją ciotką księżną, Fitz niespokojnie spoglądał na mężczyzn we frakach oraz kobiety w wydekoltowanych sukniach i tiarach. Etykieta wymaga, aby wszyscy goście znaleźli się w tym pomieszczeniu przed wejściem króla i królowej. Gdzie jest Maud? Chyba nie wywoła skandalu? Nie, stoi tam, w ciemnofioletowej jedwabnej sukni i diamentach po matce, i z ożywieniem rozmawia z Walterem von Ulrichem.

Fitz i Maud zawsze byli sobie bliscy. Ich ojciec był podziwianym z daleka bohaterem, matka jego nieszczęśliwą akolitką, więc dwójka ich dzieci czerpała potrzebne im uczucie od siebie nawzajem. Po śmierci rodziców trzymali się razem, dzieląc ból. Fitz miał wtedy osiemnaście lat i próbował bronić siostrę przed okrutnym światem, a ona go uwielbiała. Potem dorosła i stała się niezależnie myślącą kobietą, podczas gdy on wciąż uważał, że jako głowa rodu ma nad nią władzę. Jednak ich wzajemne przywiązanie okazało się dostatecznie silne, by trwać mimo dzielących ich różnic – przynajmniej do tej pory.

Teraz zwróciła uwagę Waltera na kupidyna z brązu. W przeciwieństwie do Fitza Walter znał się na takich rzeczach. Fitz modlił się, żeby przez cały wieczór rozmawiała o sztuce, a nie o prawach kobiet. Jerzy V nienawidzi liberałów – wszyscy o tym wiedzą. Monarchowie zazwyczaj są konserwatywni, a ostatnie wydarzenia jeszcze pogłębiły tę niechęć. Objął tron podczas kryzysu politycznego. Został zmuszony przez liberalnego premiera H.H. Asquitha – bardzo popieranego przez opinię publiczną – do ograniczenia władzy Izby Lordów. To upokorzenie wciąż bolało. Jego Wysokość wiedział, że Fitz, jako konserwatywny członek Izby Lordów, walczył do ostatniego tchu przeciwko tak zwanej reformie. Mimo to, jeśli tego wieczoru będzie nękany przez Maud, nigdy tego Fitzowi nie wybaczy.

Walter był dyplomatą niskiej rangi, lecz jego ojciec należał do najstarszych przyjaciół cesarza. Robert również miał dobre koneksje: był blisko arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, dziedzica tronu Austro-Węgier. Innym gościem, który obracał się w wyższych sferach, był postawny młody Amerykanin, rozmawiający teraz z księżną. Nazywał się Gus Dewar i jego ojciec, senator, był bliskim doradcą prezydenta Stanów Zjednoczonych, Woodrowa Wilsona. Fitz dobrze się spisał, gromadząc tę grupę młodych ludzi, przyszłą elitę rządzących. Miał nadzieję, że król będzie zadowolony.

Gus Dewar był przyjacielski, ale niezdarny. Garbił się, jakby chciał być niższy i nie rzucać się w oczy. Wydawało się, że brak mu pewności siebie, ale był miły i uprzejmy dla wszystkich.

– Amerykanie bardziej przejmują się swoimi wewnętrznymi sprawami niż polityką zagraniczną – mówił do księżnej. – Jednak prezydent Woodrow jest liberałem i jako taki musi bardziej sympatyzować z demokracjami, takimi jak francuska i brytyjska, niż autorytarnymi monarchiami, takimi jak austriacka i niemiecka.

W tym momencie otworzyły się podwójne drzwi, w sali zapadła cisza i weszli król i królowa. Księżniczka Bea dygnęła, Fitz się skłonił, a inni poszli za ich przykładem. Na chwilę zapadło niezręczne milczenie, gdyż nikomu nie wolno było się odezwać do momentu, aż zrobi to królewska para.

– Byłem w tym domu dwadzieścia lat temu – powiedział wreszcie król do Bei i wszyscy odetchnęli.

Kiedy gawędzili w czwórkę, Fitz pomyślał, że król jest schludnym człowiekiem. Jego broda i wąsy były starannie przystrzyżone. Włosy miał przerzedzone, ale zostało ich jeszcze wystarczająco dużo, by rozdzielić je przedziałkiem równym jak od linijki. Dopasowany wieczorowy strój podkreślał jego szczupłą sylwetkę. W przeciwieństwie do swojego ojca, Edwarda VII, nie był smakoszem. Wolał rozrywki wymagające dokładności: kolekcjonował znaczki pocztowe, starannie wklejając je do albumów, które to zajęcie było przedmiotem drwin zuchwałych londyńskich intelektualistów.

Królowa budziła większy respekt, z siwiejącymi lokami i zaciśniętymi wargami. Miała wspaniały biust, znakomicie wyeksponowany śmiałym dekoltem sukni, będącym obecnie de rigeur. Córka niemieckiego księcia, początkowo była zaręczona ze starszym bratem Jerzego, Albertem, lecz ten umarł przed ślubem na zapalenie płuc. Kiedy Jerzy został następcą tronu, odziedziczył także narzeczoną swego brata, co niektórzy uważali za układ nieco średniowieczny.

Bea była w swoim żywiole. Włożyła kuszące różowe jedwabie, jej jasne włosy perfekcyjnie uczesano w sposób imitujący lekki nieład, jakby nagle przerwano skradziony pocałunek. Z ożywieniem rozmawiała z królem. Wyczuwszy, że bezsensowna gadanina nie będzie bawiła Jerzego V, opowiadała mu, jak Piotr Wielki stworzył rosyjską flotę, a król z zainteresowaniem kiwał głową.

W drzwiach jadalni pojawił się Peel z wyrazem oczekiwania na piegowatej twarzy. Podchwycił spojrzenie Fitza i skinął głową.

– Czy Wasza Wysokość zechce zjeść obiad? – zapytał Fitz królową.

Podała mu ramię. Za nimi król wziął pod rękę Beę, a pozostali goście za ich przykładem potworzyli pary. Gdy wszyscy byli gotowi, dwójkami wmaszerowali do jadalni.

– Jak ładnie – pochwaliła królowa dekorację stołu.

– Dziękuję – rzekł Fitz i odetchnął z ulgą.

Bea wykonała doskonałą robotę. Nad długim stołem zawieszono nisko trzy żyrandole, a ich światło odbijało się w kryształowych kieliszkach. Wszystkie sztućce były ze złota, tak samo jak solniczki, pieprzniczki, a nawet pudełeczka z zapałkami dla palących. Na białym obrusie leżały szklarniowe róże, a jako finałowy dramatyczny akcent Bea umieściła na żyrandolach delikatne liście paproci, które opadały ku piramidom winogron na złotych półmiskach.

Wszyscy usiedli, biskup odmówił modlitwę i Fitz się odprężył. Dobrze rozpoczęte przyjęcie niemal zawsze kończy się sukcesem. Po winie i jedzeniu ludzie nie mają już takiej ochoty doszukiwać się słabych punktów.

Posiłek zaczął się od hors d’oeuvres Russes, co było ukłonem w stronę ojczyzny Bei: bliny z kawiorem i śmietaną, tosty z wędzonym łososiem i krakersy z marynowanym śledziem, a wszystko to popijane szampanem Perrier-Jouët rocznik 1892, który był tak łagodny i delikatny, jak obiecał Peel. Fitz miał na oku Peela, a ten obserwował króla. Gdy tylko Jego Wysokość odkładał sztućce, Peel zabierał jego talerz, co było sygnałem dla innych służących, aby zabrali talerze pozostałych gości. Ci, którzy nie zdążyli zjeść, też musieli je oddać z szacunku dla monarchy.

Potem podano zupę, pot-au-feu, a do niej wytrawne sherry oloroso z Sanlucar de Barrameda. Rybą była sola, której towarzyszyło dojrzałe Meursault Charmes przypominające płynne złoto. Do medalionów z walijskiej jagnięciny Fitz wybrał Chateau Lafite 1875, gdyż rocznik 1870 jeszcze nie nadawał się do picia. Czerwone wino podawano nadal do musu z gęsich wątróbek i ostatniego dania, którym były przepiórki z winogronami zapiekane w cieście.

Nikt nie jadł tego wszystkiego. Mężczyźni wybierali to, co lubili, i ignorowali resztę. Kobiety próbowały jednej lub dwóch potraw. Wiele porcji wróciło do kuchni nietkniętych.

Była sałatka, deser, przekąski, owoce i petit fours. W końcu księżniczka Bea dyskretnie uniosła brew, patrząc na królową, która odpowiedziała niemal niedostrzegalnym skinieniem głowy. Obie wstały, wszyscy inni również, po czym damy opuściły salę.

Mężczyźni znów usiedli, służący przynieśli pudełka cygar, a Peel postawił przed królem karafkę porto Ferreira 1847. Fitz z ulgą zaciągnął się cygarem. Wszystko szło dobrze. Król słynął z nietowarzyskiego usposobienia i dobrze czuł się tylko w towarzystwie dawnych kompanów, z którymi pływał na okrętach wojennych. Jednak tego wieczoru był czarujący i nie doszło do żadnych przykrych niespodzianek. Nawet pomarańcze dotarły.

Fitz rozmawiał wcześniej z sir Alanem Tite’em, królewskim koniuszym, emerytowanym wojskowym ze staromodnymi bokobrodami. Uzgodnili, że nazajutrz król spędzi około godziny z każdym z obecnych tu mężczyzn, tak doskonale orientujących się w polityce swojego rządu. Tego wieczoru Fitz miał przełamać lody rozmową na tematy ogólne. Odkaszlnął i zwrócił się do Waltera von Ulricha:

– Walterze, przyjaźnimy się od piętnastu lat, razem byliśmy w Eton. – Odwrócił się do Roberta. – A twojego kuzyna znam, od kiedy jako studenci we trzech dzieliliśmy apartament w Wiedniu.

Robert uśmiechnął się i skinął głową. Fitz lubił ich obu. Robert był tradycjonalistą, jak on, a Waltera, chociaż nie tak konserwatywnego, cechowała mądrość.

– Teraz okazuje się, że świat mówi o wojnie między naszymi krajami – ciągnął Fitz. – Czy naprawdę grozi nam taka tragedia?

– Jeśli rozmowy o wojnie mogą ją wywołać, to owszem, będziemy walczyli, ponieważ wszyscy się do tego szykują. Tylko czy istnieje realny powód? Ja go nie widzę.

Gus Dewar ostrożnie podniósł rękę. Fitz lubił Dewara pomimo jego liberalnych poglądów. Amerykanów uważano za nieokrzesanych, lecz ten był dobrze wychowany i trochę nieśmiały. Jak również zaskakująco dobrze poinformowany.

– Wielka Brytania i Niemcy mają wiele powodów do waśni – zauważył.

– Zechciałby pan podać jakiś przykład? – zwrócił się do niego Walter.

Gus wydmuchnął kłąb dymu z cygara.

– Rywalizacja flot.

Walter skinął głową.

– Mój cesarz nie uważa, by Bóg chciał, aby niemiecka flota zawsze była mniejsza od brytyjskiej.

Fitz nerwowo zerknął na króla, który kochał Marynarkę Królewską i mógł się poczuć urażony. Z drugiej strony cesarz Wilhelm jest jego kuzynem. Ojciec Jerzego i matka Wilhelma są rodzeństwem, dziećmi królowej Wiktorii. Fitz z ulgą spostrzegł, że Jego Wysokość uśmiecha się pobłażliwie.

Walter mówił dalej:

– W przeszłości wywoływało to pewne tarcia, ale już od dwóch lat mamy nieoficjalną umowę w kwestii względnej wielkości naszych flot.

– A co z rywalizacją ekonomiczną? – chciał wiedzieć Dewar.

– To prawda, że Niemcy rozwijają się z każdym dniem i pod względem wielkości produkcji wkrótce mogą dogonić Anglię oraz Stany Zjednoczone. Tylko dlaczego miałoby to stanowić jakiś problem? Niemcy są jednym z największych rynków zbytu dla Wielkiej Brytanii. Im więcej możemy wydać, tym więcej kupimy. Nasza siła ekonomiczna jest dobra dla brytyjskich fabrykantów!

Dewar spróbował jeszcze raz:

– Mówi się, że Niemcy chcą mieć więcej kolonii.

Fitz znowu zerknął na króla, zastanawiając się, czy ten nie ma nic przeciwko temu, by ci dwaj zdominowali dyskusję, lecz Jego Wysokość wyglądał na zafascynowanego.

– Były już wojny o kolonie – odparł Walter – szczególnie w pańskiej ojczyźnie, panie Dewar. Obecnie jednak najwidoczniej potrafimy łagodzić takie spory bez strzelania z dział. Trzy lata temu Niemcy, Wielka Brytania i Francja kłóciły się o Maroko, lecz ten spór został rozstrzygnięty bez wojny. A ostatnio Anglia i Niemcy doszły do porozumienia w spornej kwestii kolei bagdadzkiej. Jeśli tylko nadal będziemy tak robili, nie dojdzie do wojny.

– Wybaczy mi pan, jeśli użyję sformułowania „niemiecki militaryzm”? – zapytał Dewar.

To było nieco agresywne i Fitz się skrzywił. Walter poczerwieniał, ale kontynuował gładko:

– Doceniam pańską szczerość. Imperium Niemiec jest zdominowane przez Prusaków, którzy odgrywają nieco podobną rolę jak Anglicy w Zjednoczonym Królestwie Jego Wysokości.

Trochę zbyt śmiało porównał Wielką Brytanię do Niemiec i Anglię do Prus. Walter balansuje na skraju tego, co dopuszczalne w uprzejmej rozmowie, pomyślał z niepokojem Fitz.

– Prusacy mają silne tradycje wojskowe, ale nie ruszą na wojnę bez powodu – zaznaczył Walter.

– Zatem Niemcy nie są agresywnie nastawione? – Dewar nie krył sceptycyzmu.

– Wprost przeciwnie – odrzekł Walter. – Powiedziałbym, że Niemcy są jedyną liczącą się siłą na kontynencie europejskim, która nie jest nastawiona agresywnie.

Przy stole rozległ się pomruk zdziwienia i Fitz zobaczył, że król uniósł brwi. Dewar usiadł wygodniej, wyraźnie zaskoczony.

– Dlaczego pan tak twierdzi? – zapytał.

Doskonałe maniery i przyjazny ton Waltera osłabiły wymowę jego prowokacyjnych słów.

– Po pierwsze, rozważmy Austrię – ciągnął Walter. – Mój kuzyn z Wiednia, Robert, nie zaprzeczy, że cesarstwo austro-węgierskie chciałoby rozszerzyć swoje granice na południowym wschodzie.

– Nie bez powodu – zaprotestował Robert. – Ta część świata, którą Brytyjczycy nazywają Bałkanami, przez setki lat była częścią Imperium Osmańskiego, lecz rządy sułtanów się skończyły i teraz Bałkany są niestabilne. Cesarz uważa, iż jego świętym obowiązkiem jest zaprowadzić tam porządek i religię chrześcijańską.

– To zrozumiałe – powiedział Walter. – Jednak Rosja także chce mieć część terytorium Bałkanów.

Fitz uważał, że jego obowiązkiem jest bronić rosyjskiego rządu, choćby z powodu Bei.

– Oni również mają dobre powody – zauważył. – Połowa ich handlu zagranicznego zależy od szlaku biegnącego przez Morze Czarne i cieśninę Bosfor na Morze Śródziemne. Rosja nie może pozwolić, by inne mocarstwo opanowało cieśninę, zdobywając terytorium na wschodzie Bałkanów. Byłaby to pętla na szyi rosyjskiej gospodarki.

– Właśnie – rzekł Walter. – Wróćmy na zachodni skraj Europy: Francja chce odebrać Niemcom Alzację i Lotaryngię.

W tym momencie zjeżył się ich francuski gość, Jean-Pierre Charlois.

– Odebrane Francji czterdzieści trzy lata temu!

– Nie będę się spierał – gładko odparł Walter. – Powiedzmy, że Alzacja-Lotaryngia została przyłączona do Niemiec w tysiąc osiemset siedemdziesiątym pierwszym roku, po klęsce Francji w wojnie francusko-pruskiej. Skradzione czy nie, przyznasz, monsieur le comte, że Francja chce te ziemie odzyskać.

– Naturalnie.

Francuz usiadł i upił łyk porto.

– Nawet Włochy chciałyby odebrać Austrii Trydent… – przypomniał Walter.

– Gdzie większość mieszkańców mówi po włosku! – wykrzyknął signor Falli.

– …oraz sporą część Dalmacji…

– Pełnej weneckich lwów, katolickich kościołów i rzymskich kolumn!

– I Tyrol, prowincję od dawien dawna niezawisłą, gdzie większość mieszkańców mówi po niemiecku.

– To strategiczna konieczność.

– Oczywiście.

Fitz uświadomił sobie, jak sprytny jest Walter. Nie będąc niegrzeczny, lecz dyskretnie prowokując, zmusił przedstawicieli wszystkich nacji do potwierdzenia, w bardziej lub mniej wojowniczy sposób, ich terytorialnych roszczeń.

– A jakich nowych terytoriów domagają się Niemcy? – zapytał Walter. Spojrzał na zebranych, ale nikt się nie odezwał. – Żadnych – oznajmił triumfalnie. – I jedynym europejskim mocarstwem, które może powiedzieć to samo, jest Anglia!

Gus Dewar przekazał dalej karafkę z porto.

– Sądzę, że to prawda – powiedział z silnym amerykańskim akcentem.

– Zatem dlaczego, Fitz, mój drogi przyjacielu, mielibyśmy kiedykolwiek zaczynać wojnę?

IV

W niedzielę rano przed śniadaniem lady Maud wezwała Ethel.

Służąca powstrzymała zniecierpliwione westchnienie. Ma tyle zajęć. Było wcześnie, ale personel już pracował pełną parą. Zanim goście wstaną, trzeba wybrać popiół z kominków, rozpalić w nich ogień i napełnić wiaderka węglem. Główne pomieszczenia – jadalnię, pokój poranny, bibliotekę, palarnię i pomniejsze salony – trzeba posprzątać. Kiedy ją wezwano, Ethel sprawdzała kwiaty w sali bilardowej, wymieniając zwiędłe na świeże. Chociaż bardzo lubiła mającą radykalne poglądy siostrę Fitza, żywiła nadzieję, że Maud nie ma dla niej jakiegoś czasochłonnego zadania.

Kiedy Ethel w wieku trzynastu lat rozpoczęła pracę w Ty Gwyn, rodzina Fitzherbertów i ich goście wydawali jej się nierzeczywiści, byli jak postacie z powieści albo członkowie jakiegoś obcego plemienia, na przykład Hetytów, i bardzo się ich bała. Obawiała się, że zrobi coś nie tak i straci pracę, a jednocześnie była ciekawa, jak wyglądają te dziwne istoty z bliska.

Pewnego dnia podkuchenna kazała jej iść na górę do sali bilardowej i przynieść tantala. Ethel była zbyt zdenerwowana, żeby zapytać, co to takiego. Poszła do sali i rozglądała się w nadziei, że będzie to coś tak oczywistego, jak taca z brudnymi naczyniami, ale nie widziała niczego, co powinno znaleźć się na dole. Gdy weszła Maud, dziewczynka tonęła we łzach.

Maud była wtedy chuderlawą piętnastolatką, kobietą w dziewczęcym ubraniu, nieszczęśliwą i buntowniczą. Dopiero później odkryła sens życia, zamieniając niezadowolenie w krucjatę. Jednak już w wieku piętnastu lat była obdarzona współczuciem, które czyniło ją wrażliwą na niesprawiedliwość i ucisk.

Zapytała Ethel, co się stało. Tantal okazał się srebrnym pojemnikiem z karafkami z winiakiem i whisky. Nazwano go tak, ponieważ ma zamknięcie uniemożliwiające służbie podpijanie, wyjaśniła Maud. Ethel gorąco jej podziękowała. Była to pierwsza z licznych uprzejmości i z biegiem lat Ethel zaczęła niemal wielbić tę starszą od siebie dziewczynę.

Zapukała do drzwi i weszła. W apartamencie Gardenia ściany oklejono kolorową tapetą w kwiaty, która wyszła z mody na przełomie wieków. Jednak przez wykuszowe okno widać było najładniejszą część ogrodu Fitza, którą była zachodnia alejka, długa i prosta, biegnąca między rabatami do letniego domku.

Ethel z niepokojem zobaczyła, że Maud wkłada buty.

– Idę na spacer, a ty będziesz moją przyzwoitką – oznajmiła. – Pomóż mi z kapeluszem i opowiadaj plotki.

Ethel nie miała na to czasu, ale była zaintrygowana i poruszona. Z kim zamierza spacerować Maud, gdzie podziała się jej przyzwoitka, ciotka Herm, i dlaczego zakłada taki piękny kapelusz na przechadzkę po ogrodzie? Czyżby pojawił się jakiś mężczyzna?

– Dziś rano pod schodami wybuchł skandal – zaczęła Ethel, umieszczając kapelusz na ciemnych włosach Maud, która kolekcjonowała plotki tak jak król znaczki pocztowe. – Morrison do czwartej rano nie wrócił do łóżka. To jeden ze służących, ten wysoki z jasnymi wąsami.

– Znam Morrisona. I wiem, gdzie spędził noc.

Maud się zawahała.

Ethel odczekała chwilę, zanim zapytała:

– Zamierza mi pani o tym opowiedzieć?

– Będziesz zaszokowana.

Ethel się uśmiechnęła.

– Tym lepiej.

– Spędził tę noc z Robertem von Ulrichem. – Maud zerknęła na odbicie Ethel w lustrze toaletki. – Jesteś wstrząśnięta?

Ethel była zafascynowana.

– A niech to! Wiedziałam, że Morrison nie interesuje się kobietami, ale nie sądziłam, że jest jednym z „tych”, jeśli rozumie pani, co mam na myśli.

– Cóż, Robert z pewnością jest jednym z „tych”, gdyż widziałam, jak podczas obiadu kilkakrotnie spoglądał Morrisonowi w oczy.

– I to przy królu! Skąd pani wie o Robercie?

– Walter mi powiedział.

– Dżentelmen mówi o czymś takim kobiecie! No ale ludzie gadają o wszystkim. O czym plotkują w Londynie? – chciała wiedzieć Ethel.

– Wszyscy mówią o panu Lloydzie George’u.

David Lloyd George był kanclerzem skarbu zarządzającym finansami państwa, Walijczykiem i płomiennym lewicowym mówcą. Ojciec Ethel twierdził, że Lloyd George powinien należeć do Partii Pracy. Podczas strajku węglowego w 1912 mówił nawet o upaństwowieniu kopalń.

– Co o nim opowiadają? – zapytała Ethel.

– Ma kochankę.

– Nie! – Teraz Ethel była naprawdę zaszokowana. – Przecież jest baptystą!

Maud się roześmiała.

– Czy byłoby to mniej oburzające, gdyby był anglikaninem?

– Tak! – Ethel powstrzymała się i nie dodała: „oczywiście”. – Kim ona jest?

– Nazywa się Frances Stevenson. Zaczynała jako guwernantka jego córki, ale jest mądra, ma dyplom uczelni, więc zatrudnił ją jako sekretarkę.

– To okropne.

– Nazywa ją Cipka.

Ethel o mało się nie zarumieniła. Nie wiedziała, co powiedzieć. Maud wstała, a Ethel pomogła jej włożyć płaszcz.

– A co z jego żoną Margaret? – zapytała.

– Przebywa w Walii z czwórką ich dzieci.

– Była ich piątka, ale jedno zmarło. Biedna kobieta – westchnęła Ethel.

Maud była gotowa. Zeszły na dół po wielkich schodach. Walter von Ulrich czekał w holu, ubrany w długi czarny płaszcz. Miał wąsiki i błyszczące niebieskie oczy. Wyglądał olśniewająco w płaszczu zapiętym pod szyję, jak typowy schludny Niemiec, taki, który zaraz skłoni się, strzeli obcasami, a potem puści oko, pomyślała Ethel. A więc to dlatego Maud nie chciała, by lady Hermia była jej przyzwoitką.

– Williams pracuje tutaj, od kiedy byłam dzieckiem, i zawsze się przyjaźniłyśmy.

Ethel lubiła Maud, ale stwierdzenie, że się przyjaźnią, to za dużo powiedziane. Maud była uprzejma, a Ethel ją podziwiała, lecz nadal była służącą, a tamta panią. Maud chciała po prostu powiedzieć, że Ethel można ufać.

Walter zwrócił się do Ethel z wyszukaną uprzejmością, na jaką tego rodzaju ludzie zdobywają się, rozmawiając z przedstawicielami niższej klasy.

– Miło mi cię poznać, Williams. Jak się masz?

– Dziękuję panu. Pójdę po płaszcz.

Zbiegła po schodach. Nie miała ochoty iść na spacer, kiedy był tu król – wolałaby być w pobliżu i nadzorować pracę służby – ale nie mogła odmówić.

W kuchni służąca księżniczki Bei, Nina, parzyła dla pani herbatę po rosyjsku.

– Pan Walter wstał – powiedziała do pokojówki Ethel. – Możesz iść do Szarego Pokoju.

Gdy tylko goście wychodzili z pokoi, pokojówki musiały posprzątać sypialnie, posłać łóżka, opróżnić nocniki i zanieść wodę do mycia. Zobaczyła Peela liczącego talerze.

– Coś się dzieje na górze? – zapytała go.

– Dziewiętnaście, dwadzieścia… – mamrotał. – Pan Dewar zadzwonił po ciepłą wodę do golenia, a signor Falli poprosił o kawę.

– Lady Maud chce, żebym poszła z nią na spacer.

– To nieodpowiednia chwila – zauważył Peel, nie kryjąc niezadowolenia. – Jesteś potrzebna w domu.

Ethel doskonale o tym wiedziała.

– A co mam robić, panie Peel? Powiedzieć jej, że ma się wypchać? – prychnęła.

– Daruj sobie te złośliwości. Wróć najszybciej, jak będziesz mogła.

Kiedy wróciła na górę, pies hrabiego, Gelert, stał przy frontowych drzwiach, radośnie dysząc, przeczuwając, że czeka go spacer. Wszyscy czworo wyszli i ruszyli przez wschodni trawnik do lasu.

– Zapewne lady Maud nauczyła cię, jak być sufrażystką – zagadnął Ethel Walter.

– Wprost przeciwnie – odpowiedziała Maud. – Williams była pierwszą osobą, która przedstawiła mi liberalne idee.

– Zapoznał mnie z nimi mój ojciec – dodała Ethel.

Wiedziała, że w rzeczywistości wcale nie chcą z nią rozmawiać.

Etykieta nie pozwalała im być samym, ale chcieli nagiąć ją, jak się da. Zawołała Gelerta i pobiegła przodem, bawiąc się z psem, dając im odrobinę prywatności, o jakiej zapewne marzyli. Zerknąwszy przez ramię, zobaczyła, że trzymają się za ręce.

Maud jest szybka, pomyślała Ethel. Z tego, co powiedziała wczoraj, wynikało, że nie widziała Waltera od dziesięciu lat. I wcześniej też nie łączył ich romans, a tylko niedeklarowana sympatia. Minionej nocy coś musiało się stać. Może siedzieli i rozmawiali do późna? Maud flirtuje ze wszystkimi – tak wyciąga od nich informacje – lecz to najwyraźniej coś poważniejszego.

Po chwili Ethel usłyszała, jak Walter zanucił urywek jakiejś piosenki. Maud przyłączyła się do niego, po czym oboje zamilkli i się roześmiali. Maud kochała muzykę i całkiem nieźle grała na pianinie, w przeciwieństwie do Fitza, który nie miał za grosz słuchu. Wyglądało na to, że Walter również jest muzykalny. Miał przyjemny baryton, który bardzo podobałby się w kaplicy Bethesda, pomyślała Ethel.

Wróciła myślami do pracy. Przed drzwiami żadnej sypialni nie widziała wyczyszczonych butów. Powinna znaleźć pucybutów i ich pogonić. Z niepokojem zastanawiała się, która jest godzina. Jeśli to potrwa dłużej, będzie musiała nalegać na powrót do domu.

Obejrzała się, lecz tym razem nie zobaczyła Waltera ani Maud. Przystanęli czy poszli w inną stronę? Przez minutę czy dwie stała tam, ale nie mogła czekać cały ranek, więc zawróciła i poszła z powrotem przez las.

Po chwili ich zobaczyła. Całowali się namiętnie. Walter trzymał dłonie na pośladkach Maud i przyciskał ją do siebie. Mieli otwarte usta i Ethel usłyszała jęk Maud.

Gapiła się na nich. Zastanawiała się, czy kiedyś jakiś mężczyzna tak ją pocałuje. Pryszczaty Llewellyn pocałował ją na plaży podczas kościelnej wycieczki, ale nie mieli otwartych ust i nie przytulali się, i Ethel z całą pewnością przy tym nie jęczała. Mały Dai Ryjek, syn rzeźnika, włożył rękę pod jej spódnicę w kinie Palace w Cardiff, ale odepchnęła ją po kilku sekundach. Naprawdę lubiła Llewellyna Daviesa, syna nauczyciela, który rozmawiał z nią o rządzie liberałów i powiedział, że jej piersi są jak ciepłe pisklęta w gnieździe, ale wyjechał do college’u i nie pisał do niej. Tamto z nim to była ciekawość i żądza nowych doznań, ale nie namiętność. Zazdrościła Maud.

Nagle Maud otworzyła oczy, zauważyła Ethel i wysunęła się z objęć Waltera.

Gelert zaskomlił i zaczął kręcić się w kółko z podwiniętym ogonem. Co mu się stało?

Chwilę później Ethel poczuła, że ziemia zadrżała, jakby obok przejeżdżał pociąg ekspresowy, chociaż tory kolejowe znajdowały się milę dalej.

Maud ściągnęła brwi i otworzyła usta, by coś powiedzieć, a wtedy rozległ się donośny huk, jakby uderzył piorun.

– Co to było, do licha?

Ethel wiedziała.

Krzyknęła i zaczęła biec.

V

Billy Williams i Tommy Griffiths właśnie mieli przerwę. Pracowali na pokładzie zwanym „Cztery Stopy Węgla”, zaledwie sześćset jardów pod ziemią, nie tak głęboko jak główny poziom. Korytarz podzielono na pięć wyrobisk, noszących nazwy angielskich torów wyścigowych, a oni znajdowali się w „Ascot”, najbliżej szybu. Obaj byli ładowaczami starszych mężczyzn. Górnik węglowy za pomocą oskarda odrąbywał węgiel ze ściany, a ładowacz łopatą wrzucał urobek do wagonika. Zaczęli pracę o szóstej rano, jak zwykle, a teraz po paru godzinach odpoczywali, siedząc na wilgotnej ziemi oparci plecami o ścianę tunelu, pozwalając, by łagodny podmuch wentylacji chłodził im skórę, i długimi łykami popijali z butelek letnią słodką herbatę.

Urodzili się tego samego dnia 1898 roku i od szesnastych urodzin dzieliło ich sześć miesięcy. Różnice w ich fizycznym rozwoju, tak kłopotliwe dla Billy’ego, kiedy miał trzynaście lat, już znikły. Teraz obaj byli młodymi mężczyznami, barczystymi i krzepkimi, i golili się raz na tydzień, chociaż tak naprawdę wcale nie musieli. Mieli na sobie tylko szorty i buty, a ich ciała były czarne od potu zmieszanego z pyłem węglowym. W słabym świetle lamp błyszczeli jak hebanowe posągi pogańskich bożków. Tylko ich kaski psuły efekt.

Praca była ciężka, ale przywykli do niej. Nie narzekali na ból pleców i zesztywniałe stawy, jak to często robili starsi. Rozpierała ich energia i w wolne dni szukali równie męczących zajęć, grając w rugby, przekopując rabatki albo nawet walcząc na gołe pięści w stodole za pubem Dwie Korony Billy nie zapomniał swojej inicjacji sprzed trzech lat – na myśl o tym wciąż płonął oburzeniem. Poprzysiągł sobie wtedy, że sam nigdy nie będzie źle traktował nowych chłopców. Jeszcze dziś ostrzegł małego Berta Morgana:

– Nie zdziw się, jeśli ludzie będą ci robili kawały. Mogą zostawić cię w ciemności na godzinę albo zrobić coś równie głupiego. Takie rzeczy sprawiają przyjemność tym ptasim móżdżkom.

Starsi mężczyźni w windzie spojrzeli na niego gniewnie, lecz on popatrzył im w oczy: wiedział, że ma rację, i oni też to wiedzieli.

Matka była jeszcze bardziej rozgniewana niż Billy.

– Powiedz mi – zwróciła się do ojca, stając na środku kuchni z rękami na biodrach, zdjęta słusznym oburzeniem – w jaki sposób dręczenie chłopców ma służyć Bogu?

– Nie zrozumiałabyś tego, jesteś kobietą – odparł ojciec z nietypowym dla niego brakiem pewności siebie.

Billy uważał, że cały świat – a szczególnie kopalnia Aberowen – byłby lepszym miejscem, gdyby wszyscy ludzie wiedli bogobojny żywot. Tommy, którego ojciec był ateistą i zwolennikiem Karola Marksa, wierzył, że kapitalizm wkrótce sam się zniszczy, z niewielką pomocą rewolucyjnej klasy robotniczej. Chłopcy zażarcie się o to spierali, ale pozostali przyjaciółmi.

– To niepodobne do ciebie, żeby pracować w niedzielę – zauważył Tommy.

Miał rację. Kopalnia pracowała na dodatkowe zmiany, żeby zaspokoić rosnące zapotrzebowanie na węgiel, lecz szanując nakazy religii, Celtic Minerals uznała niedzielne szychty za dobrowolne. Billy pracował, chociaż był wierzący.

– Sądzę, że Pan chce, żebym miał rower – powiedział.

Tommy się roześmiał, ale Billy wcale nie żartował. Kaplica Bethesda otwierała siostrzany przybytek w wiosce odległej o dziesięć mil i Billy był jednym z tych ochotników, którzy mieli co niedziela przechodzić za górę i zachęcać tamtejszych wiernych do odwiedzania nowej kaplicy. Gdyby miał rower, mógłby jeździć tam także wieczorami i pomagać w nauce Biblii lub spotkaniach modlitewnych. Omówił ten plan ze starszymi, a ci zgodzili się, że Pan pobłogosławiłby niedzielną pracę Billy’ego przez kilka tygodni.

Billy właśnie miał to wyjaśnić przyjacielowi, gdy ziemia pod ich nogami zadrżała, rozległ się donośny huk i potwornie silny podmuch wyrwał butelkę z jego ręki.

Serce zamarło mu w piersi. Nagle przypomniał sobie, że jest pół mili pod ziemią, a nad głową ma miliony ton ziemi i skały, podtrzymywane tylko przez kilka drewnianych stempli.

– Co to było, do jasnej cholery? – spytał przestraszony Tommy.

Billy zerwał się na równe nogi, drżąc ze strachu. Podniósł lampę i spojrzał na oba końce tunelu. Nie zobaczył płomieni ani osypiska, ani więcej pyłu niż zwykle. Echo trzasku ucichło i zapadła cisza.

– To był wybuch – powiedział niepewnie.

Właśnie tego obawiali się wszyscy górnicy. Nagły wybuch metanu mógł zostać wywołany przez spadający głaz albo górnika, który przebił ścianę kieszeni zawierającej gaz. Jeśli nikt nie zauważył sygnałów ostrzegawczych – lub jeśli stężenie wzrosło zbyt szybko – łatwopalny gaz mogła zapalić iskra skrzesana przez podkowę kucyka, elektryczny dzwonek windy albo fajka, którą jakiś głupi górnik zapalił wbrew zakazowi.

– Tylko gdzie? – zastanawiał się Tommy.

– Najwidoczniej na głównym poziomie. Dlatego uszliśmy z życiem.

– Jezu Chryste, pomóż.

– Pomoże – rzekł Billy i zaczął się uspokajać. – Szczególnie jeśli sami sobie pomożemy.

Nigdzie nie było widać dwóch starszych górników, którym pomagali – poszli spędzić przerwę na wyrobisku „Goodwood”. Billy i Tommy musieli sami podjąć decyzję.

– Lepiej chodźmy do szybu.

Ubrali się, zawiesili lampy na paskach i pobiegli do szybu zwanego „Pyram”. Operatorem podszybia kierującym windą był Dai Ryjek.

– Kabina nie przyjeżdża! – krzyknął spanikowany. – Dzwoniłem wiele razy!

Jego strach był zaraźliwy i Billy znów musiał się uspokoić.

– A co z telefonem? – zapytał po chwili.

Operator porozumiewał się ze współpracownikiem na powierzchni sygnałami elektrycznego dzwonka, ale ostatnio na obu poziomach zainstalowano telefony połączone z biurem zarządcy kopalni, Maldwyna Morgana.

– Nikt nie odpowiada – oznajmił Dai.

– Spróbuję jeszcze raz. – Telefon był przymocowany do ściany obok windy. Billy podniósł słuchawkę i pokręcił korbką. – No już, szybko!

Odpowiedział mu drżący głos:

– Tak?

To był Arthur Llewellyn, urzędnik kopalni.

– Pryszczaty, tu Billy Williams! – krzyknął do słuchawki Billy. – Gdzie Morgan?

– Nie ma go tu. Co to był za huk?

– Podziemny wybuch, ciołku! Gdzie szef?

– Pojechał do Merthyr – odparł Pryszczaty.

– Dlaczego pojechał do… nieważne, zapomnij o tym. Oto, co musisz zrobić. Słuchasz mnie?

– Tak. – Głos Llewellyna zabrzmiał nieco pewniej.

– Przede wszystkim poślij kogoś do kaplicy metodystów, niech każe, by Dai Beksa zebrał zespół ratunkowy.

– Dobrze.

– Potem zadzwoń do szpitala i powiedz, żeby przysłali do kopalni ambulans.

– Czy ktoś jest ranny?

– Po takim wybuchu na pewno! Po trzecie, niech wszyscy mężczyźni w magazynie węgla rozwiną węże przeciwpożarowe.

– Pożar?

– Pył węglowy się zapali. Po czwarte, zadzwoń na policję i powiedz Geraintowi, że doszło do wybuchu. On zadzwoni do Cardiff. – Nic więcej nie przychodziło Billy’emu do głowy. – W porządku?

– W porządku, Billy.

Billy odwiesił słuchawkę. Nie był pewny, jak przydatne okażą się jego polecenia, ale rozmowa z Pryszczatym pomogła mu się skupić.

– Na głównym poziomie będą ranni – powiedział do Daia Ryjka i Tommy’ego. – Musimy się tam dostać.

– Nie możemy, skoro nie ma windy – zauważył Dai.

– W szybie jest drabina, no nie?

– To dwieście jardów w dół!

– Cóż, gdybym był mięczakiem, nie byłbym górnikiem, no nie?

Wprawdzie mówił śmiało, ale jednak się bał. Drabina w szybie była rzadko używana i pewnie jest w złym stanie. Jedno pośliźnięcie, jeden złamany szczebelek mogą kosztować go życie.

Dai ze szczękiem otworzył bramę. Szyb był obmurowany cegłami, wilgotnymi i zmurszałymi. Wokół prowadnic kabiny biegła wąska półka. Żelazna drabinka była umocowana klamrami wmurowanymi w cegły. Jej cienkie boki i wąskie szczebelki nie wyglądały zbyt solidnie. Billy zawahał się, żałując swej impulsywnej brawury. Jednak teraz już nie może się wycofać – byłoby to zbyt upokarzające. Nabrał powietrza i pomodlił się w duchu, po czym wyszedł na półkę.

Przeszedł po niej ostrożnie, aż dotarł do drabiny. Wytarł dłonie o spodnie, złapał się bocznych prętów i postawił stopy na szczebelkach.

Zaczął schodzić. Żelazo było szorstkie w dotyku i brudziło mu dłonie rdzą. W niektórych miejscach klamry się poluzowały i drabinka denerwująco drżała pod jego ciężarem. Przyczepiona do pasa lampa świeciła dostatecznie jasno, by oświetlić stopnie tuż pod jego stopami, ale nie aż do dna szybu. Nie wiedział, czy tak jest lepiej, czy gorzej.

Niestety, schodząc, miał czas na rozmyślania. Przypomniał sobie wszystkie rodzaje śmierci, jaka może spotkać górników. Śmierć w wyniku eksplozji jest litościwie szybka i czeka jedynie szczęśliwców. Płonący metan wytwarza duszący dwutlenek węgla, będący składnikiem tego, co górnicy nazywają gazami powybuchowymi. Wielu zapewne uwięziły osuwające się skały i ci mogli się wykrwawić, zanim nadeszła pomoc. Niektórzy umierali z pragnienia, podczas gdy ich towarzysze rozpaczliwie próbowali przekopać się do nich przez osuwisko.

Nagle zapragnął zawrócić i wspiąć się na górę, w bezpieczne miejsce, zamiast schodzić w dół, w chaos i zniszczenie – ale nie mógł, bo tuż za nim schodził Tommy.

– Jesteś ze mną, Tommy?! – zawołał Billy.

Tuż nad głową usłyszał głos kolegi:

– Tak!

To dodało Billy’emu otuchy. Zaczął schodzić szybciej, z wracającą pewnością siebie. Niebawem ujrzał światło, a chwilę później do jego uszu dobiegły głosy. Gdy zbliżał się do głównego poziomu, poczuł dym.

Usłyszał dziwne dźwięki, wrzaski i łoskot, który próbował zidentyfikować. Te odgłosy odbierały mu odwagę. Wziął się w garść: musi być jakieś racjonalne wyjaśnienie. Po chwili zrozumiał, że słyszy kwiczenie przerażonych kucyków, a łomot to uderzenie ich kopyt o drewniane ściany boksów, z których rozpaczliwie usiłują się wydostać. Zrozumienie tego faktu bynajmniej nie uczyniło hałasu mniej niepokojącym.

Dotarł na główny poziom, prześliznął się po ceglanej półce, otworzył bramę od środka i z ulgą wyszedł na błotnistą ziemię. Słabe oświetlenie jeszcze bardziej przyćmiły smugi dymu, ale widział główne tunele.

Operatorem na podszybiu był Patrick O’Connor, mężczyzna w średnim wieku, który stracił dłoń w wyniku zawalenia się dachu. Był katolikiem, więc oczywiście nazywano go Pat Papież. Z niedowierzaniem wytrzeszczył oczy.

– Billy z Jezusem! – wykrzyknął. – Skąd się tu wziąłeś, do diabła?

– Z pokładu „Cztery Stopy Węgla”. Usłyszeliśmy wybuch.

Tommy wyszedł za Billym z szybu.

– Co się stało, Pat? – zapytał.

– O ile wiem, wybuch musiał nastąpić na drugim końcu tego tunelu, w pobliżu „Tyzbe” – powiedział Pat. – Nadzorca i wszyscy pozostali poszli zobaczyć.

Mówił spokojnie, lecz w oczach miał strach.

Billy podszedł do telefonu i zakręcił korbką. Po chwili usłyszał głos ojca:

– Tu Williams, kto mówi?

Billy nie zastanawiał się, dlaczego działacz związkowy odbiera telefon w biurze zarządcy kopalni – w takich sytuacjach wszystko mogło się zdarzyć.

– Tato, to ja, Billy.

– Bogu miłosiernemu dzięki, nic ci nie jest – powiedział ojciec lekko łamiącym się głosem, ale zaraz wziął się w garść. – Powiedz mi, co wiesz, chłopcze.

– Tommy i ja byliśmy na pokładzie „Cztery Stopy Węgla”. Zeszliśmy „Pyramem” na główny poziom. Sądzimy, że wybuch był w pobliżu „Tyzbe”. Jest trochę dymu, niedużo. Jednak winda nie działa.

– Podmuch eksplozji uszkodził mechanizm wyciągu – spokojnie wyjaśnił ojciec. – Jednak pracujemy nad tym i naprawimy go za kilka minut. Ściągnij jak najwięcej ludzi na podszybie, żebyśmy mogli zacząć ich wyciągać, gdy tylko winda ruszy.

– Powiem ludziom.

– Szyb „Tyzbe” jest całkowicie zablokowany, więc dopilnuj, żeby nikt nie próbował tamtędy uciekać, bo mógłby zostać odcięty przez ogień.

– Dobrze.

– Przed biurem nadzorców są aparaty tlenowe.

Billy o tym wiedział. Tę innowację wprowadzono niedawno na żądanie związku, zgodnie z wymogami ustawy o kopalniach węgla z 1911 roku.

– Na razie powietrze jeszcze nie jest takie złe – powiedział.

– Może tam, gdzie jesteś, ale głębiej może być gorzej.

– Racja.

Billy odwiesił słuchawkę.

Powtórzył Tommy’emu i Patowi, co powiedział ojciec, i Pat wskazał rząd nowych szafek.

– Klucz powinien być w biurze.

Billy pobiegł do biura nadzorców, ale nie mógł znaleźć kluczy. Domyślił się, że wiszą przy czyimś pasie. Znów spojrzał na rząd szafek z nalepkami „aparat tlenowy”. Były blaszane.

– Masz łom, Pat? – zapytał.

Operator windy miał zestaw narzędzi do drobnych napraw i podał Billy’emu solidny śrubokręt. Chłopak szybko wyłamał drzwi pierwszej szafki.

Pusta.

Billy z niedowierzaniem wytrzeszczył oczy.

– Oszukali nas! – stwierdził Pat.

– Kapitalistyczne dranie – syknął Tommy.

Billy otworzył drugą szafkę. Też była pusta. Z wściekłością rozbijał kolejne, chcąc obnażyć nieuczciwość Celtic Minerals i Percevala Jonesa.

– Poradzimy sobie bez nich – powiedział Tommy.

Niecierpliwił się, chcąc ruszyć na pomoc kolegom, ale Billy starał się myśleć trzeźwo. Jego spojrzenie padło na zbiornik z wodą. Zarząd kopalni postawił tu tę żałosną imitację strażackiej sikawki: wózek wypełniony wodą z przymocowaną do niego ręczną pompą. Jednak to urządzenie nie było tak całkiem bezużyteczne. Billy widział, jak wykorzystywano je po tym, co górnicy nazywają „błyskiem” – po krótkim ognistym podmuchu wywołanym zapłonem niewielkiej ilości metanu pod stropem tunelu, kiedy to wszyscy rzucali się na ziemię. Błysk czasem zapalał pył węglowy na ścianach tunelu i trzeba je było polać wodą.

– Weźmiemy zbiornik! – krzyknął do Tommy’ego.

Wózek z wodą już stał na szynach i we dwóch mogli go popychać. Billy przez moment myślał o zaprzężeniu do wózka kuca, ale doszedł do wniosku, że trwałoby to za długo, szczególnie że wszystkie zwierzęta były przerażone.

– Mój Micky pracuje na wyrobisku „Marigold” – powiedział Pat Papież – ale nie mogę iść tam i go szukać, muszę zostać tutaj.

Był zrozpaczony, jednak w nagłych wypadkach operator windy na podszybiu musi przy niej zostać – taka jest żelazna reguła.

– Rozejrzę się za nim – obiecał Billy.

– Dziękuję, chłopcze.

Obaj młodzieńcy zaczęli pchać wózek po torach. Wagoniki nie miały hamulców, wózkowi zatrzymywali je, wpychając w szprychy solidny kij. Wagoniki, które wymknęły się spod kontroli, były przyczyną wielu zgonów i niezliczonej ilości nieszczęśliwych wypadków.

– Nie za szybko – ostrzegł Billy.

Gdy przeszli ćwierć mili tunelem, temperatura wzrosła i dym zgęstniał. Niebawem usłyszeli głosy. Podążając za nimi, skręcili w boczny korytarz. Znaleźli się na czynnym wyrobisku. Billy po obu stronach widział rozmieszczone w regularnych odstępach wejścia na stanowiska, przeważnie zwane furtami, ale czasem po prostu dziurami. Gdy hałasy stały się głośniejsze, przestali popychać wózek i spojrzeli przed siebie.

Tunel był w ogniu. Płomienie lizały ściany i podłogę. Garstka mężczyzn stała przed ścianą ognia, a ich sylwetki wyglądały na jej tle jak potępione dusze. Jeden z górników bezskutecznie tłukł kocem stertę płonącego drewna. Inni krzyczeli, ale nikt nie słuchał. W oddali, ledwo widoczny, stał sznur wagoników. Dym miał dziwną woń pieczonego mięsa i Billy z odrazą pojął, że to zapewne odór palącego się kuca, który ciągnął skład.

Zaczepił jednego z mężczyzn:

– Co się dzieje?

– Na stanowiskach są uwięzieni ludzie, ale nie możemy do nich dotrzeć.

Billy rozpoznał w mówiącym Rhysa Price’a. Nic dziwnego, że niczego nie zrobiono.

– Przyciągnęliśmy wózek przeciwpożarowy – powiedział.

Inny mężczyzna odwrócił się do niego i Billy z ulgą zobaczył Johna Sklep Jonesa, który był rozsądniejszy.

– Dobra robota! – pochwalił Jones. – Podciągnijmy wąż do tego cholerstwa.

Billy rozwinął wąż, a Tommy podłączył pompę. Billy wycelował wylot węża w sklepienie tunelu, tak żeby woda spływała po ścianach. Szybko się zorientował, że system wentylacyjny, tłoczący powietrze w dół szybem „Tyzbe” i wypychający je „Pyramem”, pcha na niego płomienie i dym. Jeśli tylko będzie miał okazję, powie ludziom na powierzchni, żeby odwrócili prąd powietrza. Wentylatory w kopalniach musiały obecnie dawać taką możliwość – następny wymóg ustawy z 1911 roku.

Pomimo trudności pożar zaczął przygasać i Billy powoli posuwał się naprzód. Po kilku minutach minął najbliższą furtę. Natychmiast wybiegli z niej dwaj górnicy, spazmatycznie łapiąc ustami stosunkowo czyste powietrze tunelu. Billy rozpoznał braci Ponti, Giuseppe i Giovanniego, znanych jako Joey i Johnny.

Na stanowisko wbiegło kilku innych mężczyzn. John Jones wyniósł bezwładnego Daia Kucyka, stajennego. Billy nie wiedział, czy jest martwy, czy tylko nieprzytomny.

– Zabierzcie go do „Pyrama”, nie do „Tyzbe” – polecił.

– Kim ty jesteś, żeby rozkazywać, Billy z Jezusem?

Billy nie zamierzał tracić czasu na kłótnie z Price’em. Zwrócił się do Jonesa:

– Rozmawiałem przez telefon z powierzchnią. „Tyzbe” jest poważnie uszkodzony, ale winda w „Pyramie” powinna wkrótce jeździć. Kazano mi powiedzieć wszystkim, żeby kierowali się do „Pyrama”.

– Dobrze, przekażę to ludziom – rzekł Jones i odszedł.

Billy i Tommy nadal walczyli z ogniem, udrożniając następne furty i uwalniając kolejnych uwięzionych ludzi. Niektórzy krwawili, wielu miało oparzenia, a kilku poraniły spadające głazy. Ci, którzy mogli chodzić, ruszyli ponurym szeregiem, niosąc zabitych i ciężko rannych.

Woda się skończyła – zbyt szybko.

– Wrócimy i napełnimy wózek wodą ze stawu na dnie szybu – zaproponował Billy.

Razem pospieszyli z powrotem. Winda nadal nie działała i teraz czekało przy niej kilkunastu ocalonych górników, a na ziemi leżało paru innych, jęczących z bólu lub złowieszczo nieruchomych. Podczas gdy Tommy napełniał wózek błotnistą wodą, Billy chwycił słuchawkę. Znów odezwał się jego ojciec.

– Winda będzie działała za pięć minut – powiedział. – Jak sytuacja na dole?

– Mamy kilku zabitych i rannych wyciągniętych ze stanowisk. Przyślijcie na dół wózki z wodą najszybciej, jak się da.

– A co z tobą?

– Nic mi nie jest. Posłuchaj, tato, powinniście odwrócić wentylację. Tłoczcie do „Pyrama” i w górę „Tyzbe”. To odepchnie dym i płomienie od ratowników.

– Nie da się.

– Przecież prawo… wentylatory muszą działać w obie strony!

– Perceval Jones opowiedział inspektorom łzawą historyjkę i dali mu jeszcze rok na modyfikację wentylacji.

Gdyby rozmówcą był ktoś inny, nie ojciec, Billy zacząłby kląć.

– A włączenie spryskiwaczy? Możecie to zrobić?

– Taak, możemy. Dlaczego o tym nie pomyślałem?

Powiedział coś do kogoś stojącego obok.

Billy odwiesił słuchawkę. Pomógł Tommy’emu napełnić wózek, zmieniając go przy pompie. Zajęło im to tyle samo czasu, co jego opróżnienie. Strumień ludzi uciekających z objętej pożarem ściany ustał, gdy nikt nie walczył z ogniem. W końcu wózek był pełny i ruszyli z powrotem.

Spryskiwacze włączono, lecz kiedy Billy i Tommy dotarli do pożaru, zobaczyli, że strumień wody z cienkiej rury pod sklepieniem jest za słaby, by ugasić płomienie. Jednak Sklep Jones już zorganizował ludzi. Zatrzymał przy sobie nieposzkodowanych ocalonych jako ratowników, a chodzących o własnych siłach rannych odesłał pod szyb. Gdy tylko Billy i Tommy podłączyli wąż, złapał go i kazał innemu mężczyźnie pompować.

– Wy dwaj wracajcie i ściągnijcie drugi wózek z wodą! – powiedział. – W ten sposób będziemy mogli polewać bez przerw.

– Dobrze – rzekł Billy, lecz zanim się odwrócił, coś przykuło jego wzrok.

Ze ściany ognia wypadła jakaś postać w płonącej odzieży.

– Dobry Boże! – krzyknął przerażony Billy.

Biegnący potknął się i upadł.

– Lejcie na mnie! – krzyknął Billy do Jonesa.

Nie czekając na potwierdzenie, wbiegł do tunelu. Poczuł na plecach strumień wody. Żar był straszliwy. Piekła go twarz, a ubranie dymiło. Chwycił leżącego pod pachy i zaczął ciągnąć, biegnąc tyłem. Nie widział jego twarzy, ale był to chłopak w jego wieku.

Jones polewał Billy’ego wodą, która spływała mu po włosach, plecach i nogach, ale z przodu pozostał suchy i poczuł smród swojej spalonej skóry. Wrzasnął z bólu, ale nie puścił nieprzytomnego. W następnej chwili wydostał się z zasięgu ognia. Odwrócił się i pozwolił, by Jones oblał go z przodu. Spływająca po twarzy chłodna woda przyniosła natychmiastową ulgę – chociaż nadal bolało, ból był znośniejszy.

Jones oblał wodą leżącego. Billy odwrócił go i zobaczył, że to Michael O’Connor, znany jako Micky Papież, syn Pata. Pat prosił Billy’ego, żeby go poszukał.

– Dobry Jezu, miej litość nad Patem – szepnął Billy. Pochylił się i podniósł Micky’ego, który był bezwładny i nieprzytomny. – Zaniosę go pod szyb.

– Tak – mruknął Jones. Gapił się na Billy’ego z dziwnym wyrazem twarzy. – Zrób to, Billy, chłopcze.

Tommy poszedł z nim. Billy’emu trochę kręciło się w głowie, ale mógł nieść Micky’ego. W głównym tunelu napotkali zespół ratowników i kuca ciągnącego krótki skład wagoników z wodą. Ratownicy przybyli z powierzchni, co oznaczało, że winda działa i akcja ratunkowa będzie teraz prowadzona prawidłowo, ze znużeniem pomyślał Billy.

Miał rację. Kiedy dotarł do szybu, kabina właśnie zjechała ponownie i wypluła kolejnych ratowników w ubraniach ochronnych oraz następne wózki z wodą. Nowo przybyli wysiedli i ruszyli gasić pożar, a ranni zaczęli wsiadać do kabiny, wnosząc zabitych i nieprzytomnych.

Kiedy Pat Papież posłał kabinę na górę, Billy podszedł do niego, niosąc na rękach Micky’ego.

Pat z przerażeniem spojrzał na Billy’ego, kręcąc głową, jakby zaprzeczając strasznej prawdzie.

– Przykro mi, Pat – wykrztusił Billy.

Pat nie patrzył na ciało.

– Nie – jęknął. – Nie mój Micky.

– Wyciągnąłem go z ognia, Pat – tłumaczył Billy. – Jednak się spóźniłem, cholera, i tyle.

I zaczął płakać.

VI

Obiad był pod każdym względem wielkim sukcesem. Bea miała doskonały humor, mogłaby co tydzień podejmować królewską parę. Fitz przyszedł do jej łóżka, a ona go przyjęła, tak jak się spodziewał. Został do rana i wymknął się tuż przed tym, zanim Nina przyniosła herbatę.

Obawiał się, że dyskusja między gośćmi może być zbyt kontrowersyjna dla króla, jednak niepotrzebnie. Król podziękował mu przy śniadaniu, mówiąc: „Fascynująca dyskusja, bardzo pouczająca, właśnie takiej chciałem”. Fitz pokraśniał z dumy.

Rozmyślając o tym po śniadaniu i przy cygarze, uświadomił sobie, że perspektywa wojny go nie przeraża. Co prawda, mówił o niej jak o tragedii, ale nie byłaby aż tak bardzo zła. Wojna zjednoczyłaby naród w obliczu wspólnego wroga i ugasiła zarzewia niepokojów. Nie byłoby kolejnych strajków, a republikanizm postrzegano by jako niepatriotyczny. Może nawet kobiety przestałyby domagać się prawa do głosowania. Wojna wydawała mu się dziwnie pociągająca. Miałby szansę być użyteczny, służyć ojczyźnie, zrobić coś w zamian za bogactwo i przywileje, z których korzysta przez całe życie.

Wieści z kopalni, które przyszły późnym rankiem, zepsuły radosny nastrój. Tylko jeden z gości pojechał do Aberowen – Gus Dewar, Amerykanin. Pomimo to wszyscy mieli wrażenie – niezwykłe dla nich – że są niedaleko od centrum wydarzeń. Podczas lunchu panowała melancholijna atmosfera i odwołano popołudniowe rozrywki. Chociaż nie miał nic wspólnego z kopalnią, Fitz obawiał się, że król będzie z niego niezadowolony. Nie jest dyrektorem ani udziałowcem Celtic Minerals, on tylko sprzedał tej firmie licencję na wydobycie i otrzymuje procent od każdej tony. Był pewny, że nikt rozsądny nie może winić go za to, co się stało. Mimo to szlachetnie urodzeni nie powinni ostentacyjnie oddawać się przyjemnościom w chwili, gdy pod ziemią są uwięzieni ludzie, szczególnie podczas wizyty króla i królowej. To oznaczało, że jedynymi dopuszczalnymi rozrywkami jest lektura i palenie. Królewska para z pewnością będzie znudzona.

Fitz był zły. Ludzie umierają przez cały czas: żołnierze giną w bitwach, marynarze toną ze swymi okrętami, hotele pełne śpiących gości trawi pożar. Dlaczego do katastrofy w kopalni musiało dojść akurat teraz, kiedy on podejmuje króla?

Tuż przed obiadem Perceval Jones, burmistrz Aberowen i prezes Celtic Minerals, przybył do posiadłości, by zdać relację hrabiemu, i Fitz zapytał sir Alana Tite’a, czy może król chce jej wysłuchać. Jego Wysokość chętnie posłucha, padła odpowiedź, którą Fitz przyjął z ulgą. Król przynajmniej będzie miał jakieś zajęcie.

Jonesa wprowadzono do saloniku, kameralnego pomieszczenia z fotelami, palmami w donicach i pianinem. Miał na sobie czarny frak, który niewątpliwie włożył rano do kościoła. Niski i korpulentny, wyglądał jak napuszone ptaszysko.

Król był w wieczorowym stroju.

– Dobrze, że pan przyszedł – rzekł energicznie.

– Miałem zaszczyt uścisnąć dłoń Waszej Wysokości w tysiąc dziewięćset jedenastym, kiedy Wasza Wysokość przybył do Cardiff na nominację księcia Walii.

– Cieszę się z odnowienia tej znajomości, chociaż ubolewam nad tym, że stało się to w tak przykrych okolicznościach – odparł król. – Proszę mi powiedzieć, co się wydarzyło, prostymi słowami, jakby wyjaśniał pan to jednemu ze swoich dyrektorów przy drinku w waszym klubie.

Zręcznie, pomyślał Fitz, król nadał odpowiedni ton tej rozmowie – chociaż nikt nie zaproponował Jonesowi drinka, a monarcha nie pozwolił mu usiąść.

– To bardzo uprzejmie ze strony Waszej Wysokości – powiedział Jones z silnym akcentem mieszkańca Cardiff, chrapliwszym od śpiewnej gwary dolin. – W chwili gdy nastąpił wybuch, na dole było dwustu dwudziestu ludzi, mniej niż zwykle, ponieważ to była specjalna niedzielna zmiana.

– Zna pan dokładną liczbę? – zapytał król.

– Och tak, Wasza Wysokość, notujemy nazwisko każdego zjeżdżającego na dół.

– Pan wybaczy, że przerwałem. Proszę mówić dalej.

– Oba szyby zostały zniszczone, ale zespoły strażaków opanowały pożar za pomocą systemu zraszaczy i ewakuowały ludzi. – Spojrzał na zegarek. – Według stanu sprzed dwóch godzin wyprowadzono dwustu piętnastu.

– Wydaje się, że bardzo sprawnie pan się z tym uporał, Jones.

– Bardzo dziękuję, Wasza Wysokość.

– Wszyscy z tych dwustu piętnastu żyją?

– Nie, Wasza Wysokość. Ośmiu zginęło. Pięćdziesięciu odniosło obrażenia wymagające pomocy lekarskiej.

– Co za pech – rzekł król. – To smutne.

Gdy Jones wyjaśniał, jakie kroki poczyniono w celu zlokalizowania i uratowania pięciu pozostałych górników, Peel wśliznął się do pokoju i podszedł do Fitza. Lokaj był w wieczorowym stroju, gotowy podawać kolację.

– Gdyby to jaśnie pana interesowało – powiedział cicho.

– Tak? – szepnął Fitz.

– Służąca Williams właśnie wróciła z kopalni. Najwidoczniej jej brat jest bohaterem. Może król chciałby usłyszeć opowieść z jej ust?

Fitz zastanawiał się przez chwilę. Williams będzie wzburzona i może powiedzieć coś niewłaściwego. Z drugiej strony król zapewne zechce porozmawiać z kimś bezpośrednio zainteresowanym. Postanowił zaryzykować.

– Wasza Wysokość, jedna z moich służących właśnie wróciła z kopalni i może mieć nowsze informacje. Jej brat był pod ziemią, kiedy eksplodował gaz. Zechciałby ją pan wypytać?

– Tak, w rzeczy samej. Proszę ją tu przysłać.

Po chwili weszła Ethel Williams. Mundurek miała ubrudzony pyłem węglowym, ale zdążyła umyć twarz. Dygnęła.

– Jakie są więc najnowsze wieści? – zapytał ją król.

– Za pozwoleniem Waszej Wysokości, pięciu górników zostało uwięzionych przez obryw skały na wyrobisku „Carnation”. Zespół ratowników przekopuje się przez zwalisko, ale tam jeszcze się pali.

Fitz zauważył, że w obecności Ethel zachowanie króla uległo subtelnej zmianie. Nie patrzył na Percevala Jonesa i nie postukiwał niecierpliwie palcem w poręcz fotela, ale uważnie przyglądał się dziewczynie, która najwyraźniej bardziej go zainteresowała.

– Co mówi pani brat? – zapytał nieco łagodniej.

– Wybuch gazu zapalił pył węglowy i stąd wziął się pożar. Ogień uwięził wielu ludzi na stanowiskach pracy i kilku się udusiło. Mój brat i inni nie mogli ich uratować, ponieważ nie mieli aparatów tlenowych.

– To nie jest zgodne z prawdą – wtrącił się Jones.

– Myślę, że jest – odezwał się Gus Dewar. Jak zwykle był nieco nieśmiały, ale starał się mówić stanowczo. – Rozmawiałem z kilkoma ludźmi, którzy wyjechali na górę. Powiedzieli, że szafki, w których powinny być aparaty tlenowe, okazały się puste.

Wydawało się, że powstrzymuje gniew.

– I nie mogli ugasić płomieni, ponieważ pod ziemią nie było odpowiednio dużego zapasu wody – dodała Ethel.

Jej oczy rzucały gniewne błyski, które Fitz uznał za pociągające, i serce zaczęło mu bić mocniej.

– Tam jest sikawka strażacka! – zaprotestował Jones.

Gus Dewar znów zabrał głos:

– Wózek na węgiel wypełniony wodą i ręczna pompa.

– Powinni byli odwrócić obieg powietrza – ciągnęła Ethel Williams – ale pan Jones nie zmodyfikował wentylacji, tak jak nakazuje prawo.

Jones zrobił urażoną minę.

– To nie było możliwe…

– W porządku, Jones – przerwał mu Fitz – to nie jest publiczne przesłuchanie. Jego Wysokość chce tylko wiedzieć, co myślą ludzie.

– Właśnie tak – potwierdził król. – Jest jednak pewna sprawa, w której mógłby pan mi doradzić, Jones.

– Byłbym zaszczycony…

– Zamierzałem jutro rano odwiedzić Aberowen i kilka okolicznych wiosek, a nawet pańską zacną osobę w ratuszu. Jednak w tych okolicznościach taka parada wydaje się niewłaściwa.

Sir Alan, siedzący tuż za królem i nieco na lewo, pokręcił głową.

– Wręcz niemożliwa – mruknął.

– Z drugiej strony – mówił król – wydaje się, że nie powinniśmy wyjeżdżać, jakby nic się nie stało. Ludzie mogliby uznać nas za nieczułych.

Fitz domyślił się, że doszło do tarć między królem a jego świtą. Dworzanie zapewne chcieli odwołać wizytę, sądząc, że to najbezpieczniejsze rozwiązanie, natomiast król odczuwał potrzebę wykonania jakiegoś gestu.

Zapadła cisza. Perceval zastanawiał się nad odpowiedzią.

– To trudna decyzja – powiedział wreszcie.

– Czy mogę coś zaproponować? – spytała Ethel Williams.

Peel był w szoku.

– Williams! – syknął. – Nie odzywaj się niepytana!

Fitz był zaskoczony jej impertynencją.

– Może później, Williams – powiedział, starając się zachować spokój.

Jednak król się uśmiechnął. Fitz z ulgą stwierdził, że monarcha jest zachwycony Ethel.

– Może posłuchamy, co ta młoda osoba chce nam zaproponować – rzekł.

Ethel tylko tego było trzeba.

– Wasza Wysokość powinien odwiedzić z królową pogrążone w żałobie rodziny – powiedziała bez ceregieli. – Bez pompy, wystarczy jeden powóz zaprzężony w kare konie. To by dużo dla nich znaczyło. I wszyscy uważaliby, że jesteście cudowni.

Przygryzła wargę i zamilkła.

Ta ostatnia uwaga też była naruszeniem etykiety, pomyślał zdenerwowany Fitz. Król nie musi się starać, żeby ludzie uważali, iż jest cudowny.

Sir Alan był przerażony.

– Tego jeszcze nigdy nie robiono – wyjąkał z obawą.

Król jednak był zaintrygowany tym pomysłem.

– Odwiedzić pogrążone w żałobie rodziny… – powtórzył w zamyśleniu. Odwrócił się do swojego koniuszego. – Na Jowisza, uważam, że to doskonały pomysł, Alanie. Łączyć się z moim ludem w cierpieniu. Bez kawalkady, tylko jeden powóz. – Odwrócił się do pokojówki. – Bardzo dobrze, Williams – powiedział. – Dziękuję ci.

Fitz odetchnął z ulgą.

VII

Oczywiście nie był to tylko jeden powóz. Król i królowa pojechali w pierwszym z sir Alanem i damą dworu, Fitz i Bea w drugim z biskupem, a kawalkadę zamykała bryczka wioząca służbę. Perceval Jones chciał wziąć udział w tej wyprawie, ale Fitz stanowczo odmówił. Jak zauważyła Ethel, pogrążone w żałobie rodziny mogłyby próbować go udusić.

Dzień był wietrzny i zimny, deszcz smagał konie truchtające po długim podjeździe Ty Gwyn. Ethel jechała w trzecim powozie. Była jedyną osobą w Ty Gwyn znającą nazwiska wszystkich zabitych i rannych. Dała wskazówki woźnicom i jej zadaniem było mówić koniuszemu, kto jest kim. Ściskała kciuki. To był jej pomysł i jeśli coś źle pójdzie, wina spadnie na nią.

Gdy przejechali przez wielką bramę z kutego żelaza, jak zawsze uderzyła ją nagła zmiana. Na terenie posiadłości wszystko było uporządkowane, czarujące i piękne, natomiast poza nim królowała brzydota realnego świata. Przy drodze stał rząd domków robotników rolnych, maleńkich i dwuizbowych, z walającymi się przed nimi rupieciami i złomem oraz brudnymi dzieciakami bawiącymi się w rowie. Wkrótce potem zaczęły się tarasy z domami górników, porządniejszymi od chat rolników, ale też brzydkimi i monotonnymi dla oczu rozpieszczonych doskonałymi proporcjami okien, drzwi i dachów Ty Gwyn. Ich mieszkańcy nosili tanie ubrania, które szybko stawały się workowate i wytarte, farbowane blaknącymi barwnikami, tak że wszyscy mężczyźni mieli szarawe garnitury, a kobiety brązowawe suknie. Ethel zazdroszczono jej stroju służącej: ciepłej wełnianej spódnicy i wykrochmalonej bawełnianej bluzki, chociaż niektóre dziewczyny lubiły mówić, że one nigdy nie zniżyłyby się do tego, żeby komuś służyć. Jednak największa różnica była widoczna w samych ludziach. Ci tutaj mieli niezdrową cerę, brudne włosy i paznokcie. Mężczyźni kasłali, kobiety kichały, a dzieci pociągały nosami. Biedacy wlekli się i kuśtykali ulicami, po których bogaci maszerowali pewnym krokiem.

Powozy wjechały na zbocze góry, na Mafeking Terrace. Większość mieszkańców ustawiła się wzdłuż krawężników, ale nie mieli chorągiewek i nie wiwatowali, tylko kłaniali się lub dygali, gdy kawalkada zatrzymała się przed numerem dziewiętnastym.

Ethel zeskoczyła z wozu.

– Sian Evans, pięcioro dzieci, straciła męża Davida Evansa, poganiacza koni w kopalni – cicho powiedziała do sir Alana.

Davida Evansa, nazywanego Dai Kucyk, Ethel znała jako starszego z kaplicy Bethesda.

Sir Alan kiwnął głową i Ethel cofnęła się szybko, a on szepnął coś do ucha królowi. Ethel podchwyciła spojrzenie Fitza pełne aprobaty. Rozpromieniła się. Asystuje królowi, a hrabia jest z niej zadowolony.

Król z królową podeszli do frontowych drzwi. Farba na nich łuszczyła się, ale próg był wypastowany. Nie spodziewałam się, że zobaczę coś takiego, pomyślała Ethel. Króla puka do drzwi górnika. Miał na sobie czarny frak i czarny cylinder. Ethel ostrzegła sir Alana, że mieszkańcy Aberowen nie chcieliby zobaczyć swego monarchy w takim tweedzie, jaki sami mogliby nosić.

Drzwi otworzyła wdowa w niedzielnym ubraniu i kapeluszu. Fitz sugerował, że wizyta króla mogłaby być niespodziewana, lecz Ethel była innego zdania i sir Alan się z nią zgodził. Podczas niespodziewanej wizyty królewska para mogłaby zobaczyć pijanych mężczyzn, półnagie kobiety i tłukące się dzieci. Lepiej wszystkich uprzedzić.

– Dzień dobry, jestem królem – powiedział król, unosząc kapelusz. – Pani Davidowa Evans?

Kobieta przez moment patrzyła na niego pustym wzrokiem. Była przyzwyczajona, że nazywają ją panią Dai Kucyk.

– Przyjechałem powiedzieć, jak bardzo mi przykro z powodu pani męża Davida – ciągnął król.

Pani Dai Kucyk była zbyt zdenerwowana, by okazać jakieś uczucia.

– Bardzo panu dziękuję – powiedziała sztywno.

Ethel widziała, że to spotkanie jest zbyt formalne. Król czuł się równie niezręcznie jak wdowa. Oboje nie potrafili wyrazić, co naprawdę czują.

Wtedy królowa dotknęła ramienia pani Dai Kucyk.

– Musi ci być bardzo ciężko, moja droga – powiedziała.

– Tak, proszę pani, jest – szeptem odparła wdowa i zalała się łzami.

Król był zmieszany, ale trzeba przyznać, że zachował się dzielnie.

– To bardzo smutne, bardzo – wymamrotał.

Pani Evans szlochała niepowstrzymanie, ale nie ruszała się z miejsca i nie odwróciła głowy. W smutku nie ma niczego ładnego, pomyślała Ethel. Pani Dai miała czerwone plamy na twarzy, w jej otwartych ustach brakowało połowy zębów, a szloch był chrapliwy z rozpaczy.

– No już, już – powiedziała królowa i wetknęła w dłoń pani Dai chusteczkę. – Weź.

Pani Dai nie miała jeszcze trzydziestki, lecz jej szerokie dłonie były powykręcane artretyzmem jaku staruszki. Opanowała szloch.

– Był dobrym człowiekiem, proszę pani – powiedziała. – Nigdy nie podniósł na mnie ręki.

Królowa nie wiedziała, co powiedzieć o człowieku, którego główną zaletą było to, że nie bił żony.

– A dla swoich kuców był jeszcze milszy – dodała pani Dai.

– Jestem pewna, że tak – powiedział królowa, znów znalazłszy się na znajomym terenie.

Z głębi domu wyłonił się chłopczyk i przywarł do matczynej spódnicy. Król znowu spróbował:

– Zdaje się, że ma pani pięcioro dzieci – powiedział.

– Och, panie, co one poczną bez ojca?

– To bardzo smutne – powtórzył król.

Sir Alan dyskretnie zakaszlał.

– Zamierzamy odwiedzić innych ludzi, będących w równie smutnej sytuacji jak pani – powiedział król.

– Och, panie, to bardzo uprzejme, że pan przyszedł. Nie potrafię powiedzieć, ile to dla mnie znaczy. Dziękuję, dziękuję.

Król się odwrócił.

– Pomodlę się za panią dziś wieczorem, pani Evans – zapewniła królowa i ruszyła za mężem.

Kiedy wsiadali do powozu, Fitz dał pani Dai kopertę. Ethel wiedziała, że w środku jest pięć złotych suwerenów i liścik na niebieskim papierze z nagłówkiem Ty Gwyn: Hrabia Fitzherbert życzy sobie, by przyjęła to pani w dowód jego głębokiego współczucia.

To również był pomysł Ethel.

VIII

Tydzień po wybuchu Billy poszedł do kaplicy z ojcem, matką i Gramperem.

Kaplica Bethesda była kwadratowym bielonym pomieszczeniem bez obrazów na ścianach. Krzesła ustawiono w równych rzędach z czterech stron zwykłego stołu. Na stole leżał bochen białego chleba na porcelanowym talerzu od Woolwortha oraz dzban taniej sherry – symbole chleba i wina. Obrządku nie nazywano nabożeństwem ani mszą, lecz po prostu łamaniem chleba.

Do jedenastej około setki wiernych siedziało na swoich miejscach, mężczyźni w najlepszych ubraniach, kobiety w kapeluszach, wyszorowane i wiercące się dzieci w tylnych rzędach. Nie było ustalonego porządku, mężczyźni mieli robić to, co podszepnie im Duch Święty: odmawiać modlitwy, śpiewać psalmy, czytać fragmenty Biblii lub wygłaszać krótkie kazania. Kobiety, oczywiście, powinny milczeć.

W praktyce stosowano pewien schemat: pierwszą modlitwę zawsze odmawiał jeden ze starszych, który następnie łamał chleb i podawał talerz najbliżej siedzącej osobie. Każdy członek kongregacji, wyłączając dzieci, brał kawałeczek i go zjadał. Następnie podawano wino i wszyscy pili je z dzbana, kobiety małymi łyczkami, niektórzy mężczyźni pociągając tęgie łyki. Potem wszyscy siedzieli w milczeniu, aż ktoś poczuł potrzebę powiedzenia czegoś.

Kiedy Billy zapytał ojca, w jakim wieku powinien zacząć aktywnie uczestniczyć w nabożeństwie, ojciec powiedział: „Nie ma reguły. Robimy to, co podpowiada nam Duch Święty”. Billy wziął go za słowo. Jeśli w trakcie tej godziny przyszły mu na myśl pierwsze wersy jakiegoś psalmu, uznawał to za znak od Ducha Świętego, wstawał i intonował pieśń. Wiedział, że w jego wieku to zuchwalstwo, ale kongregacja to akceptowała. Opowieść o tym, jak Jezus pokazał mu się podczas jego inicjacji pod ziemią, powtarzano w połowie kaplic Południowej Walii i uważano Billy’ego za kogoś specjalnego.

Tego ranka we wszystkich modlitwach proszono o pociechę dla dotkniętych nieszczęściem, szczególnie pani Dai Kucyk, siedzącej z twarzą zasłoniętą woalką obok swojego najstarszego syna, który wyglądał na wystraszonego. Ojciec Billy’ego prosił Boga, by wielkodusznie wybaczył niegodziwość właścicielom kopalni, łamiącym przepisy dotyczące aparatów tlenowych i wentylacji. Billy czuł, że czegoś tu brakuje. Prosić tylko o ukojenie to za mało. Chciał, by ktoś pomógł mu zrozumieć, w jaki sposób ten wybuch jest częścią boskiego planu.

Jeszcze nigdy nie wygłosił improwizowanej modlitwy. Wielu ludzi modliło się, używając ładnie brzmiących wersów i cytatów z Pisma Świętego, co sprawiało wrażenie, jakby wygłaszali kazanie. Billy podejrzewał, że na Bogu nie tak łatwo zrobić wrażenie. Zawsze najbardziej poruszały go zwykłe modlitwy, które płynęły prosto z serca.

Pod koniec nabożeństwa w jego umyśle zaczęły formować się słowa i zdania i poczuł nieodpartą chęć, by wypowiedzieć je na głos. Uznał to za przewodnictwo Ducha Świętego i wstał.

Stojąc z zamkniętymi oczyma, powiedział:

– Boże, prosiliśmy Cię dziś rano, abyś pocieszył tych, którzy stracili mężów i synów, a szczególnie naszą siostrę w Bogu, panią Evans, i modlimy się, aby osamotnieni otworzyli swe serca na przyjęcie Twej dobroci.

To mówili już inni. Billy odczekał chwilę, po czym podjął:

– A teraz, Panie, prosimy o jeszcze jeden dar: błogosławieństwo zrozumienia. Musimy wiedzieć, dlaczego w kopalni doszło do wybuchu. Wszystkie sprawy zależą od Ciebie, zatem dlaczego dopuściłeś, by gaz wypełnił główny poziom, i pozwoliłeś, by się zapalił? Jak to możliwe, Panie, że ustanowiłeś nad nami takich ludzi, jak zarządcy Celtic Minerals, którzy z żądzy zysku mają za nic życie Twego ludu? Jak śmierć dobrych ludzi i okaleczenia ciał, które stworzyłeś, mogą służyć Twym świętym celom?

Znowu zamilkł. Wiedział, że nie powinien stawiać Bogu żądań, jakby negocjował z zarządem, więc dodał:

– Wiemy, że cierpienie mieszkańców Aberowen musi być częścią Twego wieczystego planu. – Pomyślał, że chyba na tym powinien zakończyć, ale nie mógł się powstrzymać i dodał: – Jednak, Panie, nie wiemy, w jaki sposób, więc proszę, oświeć nas. W imię Pana Naszego, Jezusa Chrystusa – zakończył.

– Amen – powiedzieli wierni.

IX

Tego popołudnia mieszkańcy Aberowen zostali zaproszeni do oglądania ogrodów Ty Gwyn. Dla Ethel oznaczało to bardzo dużo pracy.

Wiadomość rozeszła się w pubach w sobotę wieczorem, a w niedzielny ranek odczytano ją w kościołach i kaplicach. Ogrody zostały szczególnie starannie przygotowane na przyjazd króla, pomimo zimowego sezonu, i teraz hrabia Fitzherbert chciał podzielić się ich pięknem z sąsiadami, głosiło zaproszenie. Hrabia będzie nosił czarny krawat i chętnie zobaczy swych gości w podobny sposób oddających hołd zmarłym. Chociaż przyjęcie w takich okolicznościach byłoby niestosowne, zostaną podane napoje.

Ethel kazała rozstawić na wschodnim trawniku trzy namioty. W jednym stało pół tuzina beczek ale przywiezionego pociągiem z Królewskiego Browaru w Pontyclun. Dla dzieci, których w Aberowen było dużo, w następnym namiocie umieszczono stoły z olbrzymimi kotłami z herbatą oraz setkami filiżanek i spodków. W trzecim, mniejszym, podawano sherry nielicznym przedstawicielom miejscowej klasy średniej, w tym pastorowi Kościoła anglikańskiego, obu lekarzom i zarządcy kopalni, Maldwynowi Morganowi, którego już zaczęto nazywać Morganem, Który Wybył do Merthyr.

Na szczęście był słoneczny dzień, chłodny, lecz suchy, z kilkoma nieszkodliwie wyglądającymi białymi chmurami na błękitnym niebie. Przyszło cztery tysiące osób – niemal wszyscy mieszkańcy miasteczka – i prawie każdy miał czarny krawat, wstążkę lub opaskę. Spacerowali między krzewami, zaglądali przez okna do domu i deptali trawniki.

Księżniczka Bea pozostała w swoim pokoju, bo takie towarzyskie spotkania nie były w jej stylu. Ethel wiedziała z doświadczenia, że wszyscy przedstawiciele wyższych sfer są samolubni, lecz Bea uczyniła z tego prawdziwą sztukę. Całą energię skupiała na szukaniu przyjemności i stawianiu na swoim. Nawet kiedy wydawała przyjęcie – co umiała robić – kierowała się głównie chęcią pokazania swojej urody i uroku.

Fitz podejmował gości w wiktoriańsko-gotyckim splendorze wielkiej sali, ze swym wielkim psem leżącym niczym futrzak na podłodze u jego nóg. Miał na sobie garnitur z brązowego tweedu, w którym wyglądał bardziej przystępnie, aczkolwiek ze sztywnym kołnierzykiem i czarnym krawatem. Jest przystojniejszy niż kiedykolwiek, pomyślała Ethel. W trzy- i czteroosobowych grupkach przyprowadzała do niego krewnych zabitych i rannych, żeby mógł złożyć kondolencje wszystkim poszkodowanym obywatelom Aberowen. Rozmawiał z nimi, roztaczając swój zwykły czar, a oni odchodzili i czuli się wyróżnieni.

Ethel była teraz gospodynią. Po wizycie króla księżniczka Bea nalegała, by pani Jevons przeszła na emeryturę, gdyż nie miała czasu dla zmęczonych starych służących. W Ethel widziała osobę, która będzie ciężko pracowała, żeby spełniać jej zachcianki, toteż awansowała ją, pomimo jej młodego wieku. Tak więc Ethel zrealizowała swoje ambicje. Zajęła pokoik gospodyni poza kwaterami służby i powiesiła w nim fotografię swoich rodziców w niedzielnych ubraniach, zrobioną przed kaplicą Bethesda w dniu jej otwarcia.

Kiedy Fitz porozmawiał z ostatnimi osobami z listy, Ethel poprosiła o pozwolenie na spędzenie kilku minut z rodziną.

– Oczywiście. Zostań z nimi tyle czasu, ile chcesz. Byłaś cudowna. Nie wiem, jak bym sobie poradził bez ciebie. Król też był ci wdzięczny za pomoc. Jak udaje ci się zapamiętać te wszystkie nazwiska?

Uśmiechnęła się. Nie wiedziała, dlaczego jego pochwały sprawiają jej taką przyjemność.

– Większość tych ludzi była kiedyś w naszym domu, żeby porozmawiać z moim ojcem o odszkodowaniu za wypadek przy pracy czy o sporze z nadzorcą albo zgłosić jakieś uwagi na temat bezpieczeństwa w kopalni.

– Cóż, uważam, że jesteś nadzwyczajna. – Obdarzył ją tym czarującym uśmiechem, który czasem pojawiał się na jego twarzy i sprawiał, że wyglądał niemal jak chłopiec z sąsiedztwa. – Przekaż ojcu moje uszanowanie.

Odwróciła się i pobiegła przez trawnik, czując uniesienie. Znalazła ojca, matkę, Billy’ego i Grampera w namiocie z herbatą. Ojciec wyglądał dystyngowanie w czarnym niedzielnym garniturze i białej koszuli ze sztywnym kołnierzykiem. Billy miał na policzku paskudne oparzenie.

– Jak się czujesz, Billy?

– Nieźle. To wygląda okropnie, ale lekarz mówi, że lepiej nie zakładać opatrunku.

– Wszyscy opowiadają, jaki byłeś odważny.

– To jednak nie wystarczyło, żeby uratować Micky’ego Papieża.

Ethel nie wiedziała, co odpowiedzieć, więc współczująco dotknęła ramienia brata.

– Billy dziś rano poprowadził modlitwę w Bethesda – oznajmiła z dumą matka.

– Dobra robota, Billy! Żałuję, że przy tym nie byłam. – Ethel nie poszła do kaplicy, bo miała za dużo pracy w posiadłości. – O co się modliłeś?

– Prosiłem Pana, żeby pomógł nam zrozumieć, dlaczego pozwolił na wybuch w kopalni.

Billy nerwowo zerknął na ojca, który się nie uśmiechał.

– Billy zrobiłby lepiej, prosząc Boga, by wzmocnił jego wiarę, żeby mógł wierzyć, nie rozumiejąc – gniewnie powiedział ojciec.

Najwyraźniej się o to pokłócili. Ethel nie miała cierpliwości do takich teologicznych dysput, które koniec końców niczego nie zmieniały. Spróbowała rozładować napięcie:

– Hrabia Fitzherbert prosił mnie, żebym przekazała ci jego uszanowanie, tato. Czy to nie miłe z jego strony?

To jednak nie ułagodziło ojca.

– Przykro mi było patrzeć, jak bierzesz udział w tej poniedziałkowej farsie – rzekł surowo.

– Poniedziałkowej? – zapytała zdziwiona. – Kiedy król odwiedzał rodziny?

– Widziałem, jak szeptałaś nazwiska jego sługusowi.

– To był sir Alan Tite.

– Nie obchodzi mnie, jak się nazywa. Potrafię rozpoznać lizusa.

Ethel była zaszokowana. Jak ojciec może tak pogardliwie mówić o jej wielkim sukcesie? Chciało jej się płakać.

– Myślałam, iż będziesz dumny, że pomagałam królowi!

– Jak król śmie oferować nam swoje współczucie? Co on wie o trudach i niebezpieczeństwie?

Ethel powstrzymywała łzy.

– Ależ, tato, to tyle znaczyło dla ludzi, że chciał się z nimi spotkać!

– To odwróciło uwagę od niebezpiecznych i bezprawnych działań Celtic Minerals.

– Ludzie potrzebowali pociechy.

Dlaczego on tego nie rozumie?

– Król ich udobruchał. Zeszłej niedzieli miasto było na pograniczu buntu. W poniedziałek wieczorem mówiono tylko o tym, jak królowa dała swoją chusteczkę pani Dai Kucyk.

Przygnębienie Ethel szybko zmieniło się w gniew.

– Przykro mi, że tak to odczuwasz – powiedziała zimno.

– Nie masz powodu, żeby… – zaczął ojciec.

– Przykro mi, ponieważ się mylisz – przerwała mu.

Ojciec był zaskoczony. Rzadko ktoś mu mówił, że się myli, a już na pewno nie dziewczyny.

– No, Ethel… – wtrąciła się matka.

– Ludzie mają uczucia, tato – ciągnęła Ethel zuchwale. – Zawsze o tym zapominasz.

Ojcu odjęło mowę.

– Dość tego! – syknęła matka.

Ethel spojrzała na Billy’ego. Zamglonymi przez łzy oczami zobaczyła na jego twarzy podziw. To dodało jej odwagi. Pociągnęła nosem i otarła oczy wierzchem dłoni.

– Ty i twój związek, tato, twoje przepisy bezpieczeństwa i ustawy… Wiem, że są ważne, ale nie można uciec od ludzkich uczuć. Mam nadzieję, że pewnego dnia socjalizm uczyni ten świat lepszym miejscem dla ludzi pracy, ale do tego czasu potrzebują oni pocieszenia.

Ojciec wreszcie odzyskał głos.

– Myślę, że dość już od ciebie usłyszeliśmy. Towarzystwo króla uderzyło ci do głowy. Jesteś jeszcze młoda i nie powinnaś pouczać starszych od siebie.

Ethel była zbyt załamana, żeby nadal się spierać.

– Przepraszam, tato – powiedziała, a po chwili niezręcznej ciszy dodała: – Lepiej wrócę do pracy.

Hrabia pozwolił jej spędzić z rodziną tyle czasu, ile zechce, ale pragnęła być sama. Odwróciła się tyłem do gniewnie spoglądającego ojca i ruszyła do wielkiego domu. Patrzyła pod nogi, mając nadzieję, że nikt nie zauważy jej łez.

Nie chcąc nikogo spotkać, wśliznęła się do apartamentu Gardenia. Lady Maud wróciła do Londynu, więc pokój był pusty, a łóżko nieposłane. Ethel rzuciła się na materac i wybuchnęła płaczem.

Była z siebie taka dumna. Jak tata może krytykować wszystko, co robi? Czy chce, żeby źle pracowała? Przecież pracuje dla szlachetnie urodzonych, tak jak robi to każdy górnik w Aberowen. Chociaż zatrudnia ich Celtic Minerals, wydobywają węgiel hrabiego, który dostaje procent od każdej tony tak samo jak górnik – fakt, o którym jej ojciec niestrudzenie przypomina. Jeśli jest chwalebne być dobrym górnikiem, pracowitym i produktywnym, to co złego w tym, że ona jest dobrą gospodynią?

Usłyszała odgłos otwieranych drzwi. Zerwała się na równe nogi. To był hrabia.

– Cóż to się stało? – zapytał uprzejmie. – Usłyszałem cię przez drzwi.

– Bardzo przepraszam, panie hrabio. Nie powinnam tu wchodzić.

– Wszystko w porządku. – Na jego niewiarygodnie urodziwej twarzy malowała się szczera troska. – Dlaczego płaczesz?

– Byłam taka dumna z tego, że pomogłam królowi – wychlipała. – A mój ojciec mówi, że to była farsa, mająca na celu tylko uspokojenie ludzi oburzonych na Celtic Minerals.

Znów zalała się łzami.

– Co za nonsens. Wszyscy widzieli, że król był szczerze zatroskany. Królowa również.

Z kieszonki na piersi wyjął białą lnianą chusteczkę. Spodziewała się, że poda ją jej, lecz zamiast tego delikatnie otarł łzy z jej policzków.

– Byłem z ciebie dumny w poniedziałek, nawet jeśli twój ojciec nie był.

– Jest pan taki uprzejmy.

– Już dobrze, dobrze – mruknął, po czym pochylił się i pocałował ją w usta.

Była oszołomiona. Nie spodziewała się czegoś takiego. Kiedy się wyprostował, popatrzyła na niego, niczego nie pojmując.

Spojrzał jej w oczy.

– Jesteś czarująca – powiedział cicho i znów ją pocałował.

Tym razem go odepchnęła.

– Hrabio, co pan robi? – szepnęła zaszokowana.

– Nie wiem.

– Co pan sobie myśli?

– W ogóle nie myślę.

Popatrzyła na piękne rysy jego twarzy. Zielone oczy przyglądały jej się uważnie, jakby próbowały czytać w jej myślach. Uświadomiła sobie, że go uwielbia. Nagle poczuła przypływ podniecenia i pożądania.

– Nie mogę się powstrzymać – wyznał.

Westchnęła, uszczęśliwiona.

– Więc proszę mnie pocałować jeszcze raz.

ROZDZIAŁ 3
Luty 1914 roku

I

O wpół do jedenastej lustro w holu rezydencji Mayfair hrabiego Fitzherberta ukazało wysokiego mężczyznę w dziennym stroju Anglika z wyższych sfer. Nosił kołnierz ze stójką, bo nie lubił miękkich kołnierzyków, a srebrzysty krawat miał przypięty spinką z perłową główką. Niektórzy z jego znajomych uważali taką dbałość o strój za nieprzyzwoitą. „Mówię ci, Fitz, wyglądasz jak jakiś przeklęty krawiec otwierający rano swój zakład” – powiedział mu kiedyś markiz Lowther. Jednak Lowthie był niechlujem z okruchami na kamizelce i popiołem z cygara na mankietach koszuli, więc chciał, żeby wszyscy wyglądali równie nieporządnie. Fitz nienawidził niechlujstwa – lubił schludnie wyglądać.

Włożył szary cylinder. Z laseczką w prawej ręce i nowymi zamszowymi rękawiczkami w lewej, wyszedł z domu i skręcił na południe. Na Berkeley Square jasnowłosa dziewczyna w wieku około czternastu lat mrugnęła do niego i spytała: „Possać ci za szylinga?”.

Przeszedł przez Piccadilly i wszedł do parku Green. Pod drzewami rosło mnóstwo przebiśniegów. Minął pałac Buckingham i wkroczył do niezbyt atrakcyjnej dzielnicy wokół Victoria Station. Musiał zapytać policjanta o drogę do Ashley Gardens. Okazało się, że to ulica za katedrą rzymskokatolicką. Naprawdę, pomyślał Fitz, jeśli zaprasza się szlachetnie urodzonych na spotkanie, to powinno się mieć biuro w lepszej dzielnicy.

Wezwał go stary przyjaciel jego ojca, niejaki Mansfield Smith-Cumming. Ten emerytowany oficer marynarki zajmował się teraz jakimiś niejasnymi sprawami w Ministerstwie Wojny. Przysłał Fitzowi dość krótki liścik:

Byłbym wdzięczny za rozmowę o sprawach wagi państwowej.

Możesz wpaść do mnie jutro rano, powiedzmy o jedenastej.

Liścik był napisany na maszynie i podpisany inicjałem „C”, nakreślonym zielonym atramentem.

Prawdę mówiąc, Fitz był zadowolony, że ktoś z rządu chce z nim porozmawiać. Obawiał się, iż traktują go jak ozdobę, bogatego arystokratę nadającego się tylko do uświetniania spotkań towarzyskich. Miał nadzieję, że chcą zasięgnąć jego rady, może w kwestii jego dawnego regimentu Fizylierów Walijskich. A może chodzi o jakieś zadanie na terytorium Południowej Walii, którego był honorowym pułkownikiem. Tak czy inaczej, samo wezwanie do Ministerstwa Wojny sprawiło, że nie czuł się tak całkiem zbyteczny.

Jeśli to naprawdę było Ministerstwo Wojny. Pod podanym adresem znalazł nowoczesny budynek mieszkalny. Portier wskazał mu drogę do windy. Apartament Smitha-Cumminga wyglądał jak skrzyżowanie mieszkania z biurem, lecz energiczny młodzieniec o manierach wojskowego oznajmił Fitzowi, że C zaraz go przyjmie.

C nie wyglądał na wojskowego. Pulchny i łysawy, miał bulwiasty nos i nosił monokl. Jego gabinet był zagracony takimi przedmiotami, jak model samolotu, teleskop, kompas i obraz przedstawiający wieśniaków stojących przed plutonem egzekucyjnym. Ojciec Fitza zawsze mówił o nim jako o „kapitanie cierpiącym na chorobę morską”, który nie zrobił olśniewającej kariery w marynarce. Co więc robi tutaj?

– A właściwie co to za departament? – zapytał Fitz, kiedy usiadł.

– To Wydział Zagraniczny Biura Tajnej Służby – odparł C.

– Nie wiedziałem, że mamy jakąś tajną służbę.

– Gdyby ludzie o niej wiedzieli, nie byłaby tajna.

– Rozumiem.

Fitz poczuł przypływ podniecenia. Mile połechtało jego próżność to, że powierzono mu poufną informację.

– Może byłbyś tak miły i nie wspominał o tym nikomu.

Fitz zrozumiał, że wydano mu rozkaz, aczkolwiek uprzejmie sformułowany.

– Oczywiście.

Przyjemnie było poczuć się członkiem wąskiego kręgu wtajemniczonych. Czy to oznacza, że C zamierza poprosić go, żeby pracował dla Ministerstwa Wojny?

– Gratuluję sukcesu, jakim było przyjęcie dla pary królewskiej. Zdaje się, że zorganizowałeś Jego Wysokości spotkanie z interesującą grupą młodych ludzi o dobrych powiązaniach.

– Dziękuję. To było dyskretne i ściśle towarzyskie spotkanie, ale obawiam się, że już się o nim mówi.

– A teraz zabierasz żonę do Rosji.

– Księżniczka jest Rosjanką. Chce odwiedzić brata. To długo odkładana podróż.

– I Gus Dewar jedzie z wami?

Wydawało się, że C wie wszystko.

– Podróżuje po świecie. Nasze plany się zbiegły.

C wygodniej rozsiadł się w fotelu.

– Czy wiesz, dlaczego admirał Aleksiejew został głównodowodzącym rosyjskiej armii podczas wojny z Japonią, chociaż nic nie wiedział o walce na lądzie? – zapytał tonem towarzyskiej pogawędki.

Spędziwszy jako chłopiec sporo czasu w Rosji, Fitz śledził przebieg wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904–1905, ale nie znał tej historii.

– Ty mi to powiedz.

– No cóż, wygląda na to, że arcyksiążę Aleksy był zamieszany w bijatykę w marsylskim burdelu i został aresztowany przez francuską policję. Aleksiejew przyszedł mu z pomocą i powiedział żandarmom, że to on, a nie arcyksiążę niewłaściwie się zachował. Podobieństwo nazwisk uwiarygodniło tę bajeczkę i arcyksięcia wypuszczono z aresztu. Nagrodą dla Aleksiejewa było stanowisko głównodowodzącego.

– Nic dziwnego, że przegrali wojnę.

– Pomimo to Rosjanie mogą wystawić największą armię na świecie, według niektórych obliczeń sześciomilionową, zakładając, że zmobilizują rezerwistów. Obojętne, jak niekompetentni będą ich dowódcy, to duża siła. Tylko jak skuteczna byłaby, powiedzmy, podczas wojny w Europie?

– Nie byłem tam od ślubu. Nie jestem pewny.

– My też nie. I teraz wkraczasz ty. Chciałbym, żebyś to sprawdził, gdy tam będziesz.

Fitz nie krył zdziwienia.

– Przecież z pewnością może to zrobić nasza ambasada.

– Oczywiście. – C wzruszył ramionami. – Tylko że dyplomaci zawsze są bardziej zainteresowani polityką niż sprawami wojskowymi.

– Mimo to mają attache wojskowego.

– Człowiek z zewnątrz, taki jak ty, może spojrzeć na to z innej perspektywy, w taki sam sposób, w jaki wasza grupka w Ty Gwyn dała królowi coś, czego nie mógł uzyskać od Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jeśli jednak uważasz, że nie podołasz…

– Nie odmawiam – pospiesznie zapewnił Fitz. Wprost przeciwnie, był rad, że proszono go, by zrobił coś dla ojczyzny. – Tylko dziwię się, że robi się to w taki sposób.

– Jesteśmy nowo stworzonym departamentem o skromnych środkach. Moimi najlepszymi informatorami są inteligentni podróżnicy, mający należyte wojskowe przygotowanie i rozumiejący to, co widzą.

– Bardzo dobrze.

– Chętnie dowiedziałbym się, czy twoim zdaniem rosyjska kadra oficerska poczyniła jakieś postępy od tysiąc dziewięćset piątego roku. Czy zmodernizowali armię, czy też wciąż są przywiązani do starych poglądów. Spotkasz się ze wszystkimi ważnymi osobistościami w Sankt Petersburgu. Twoja żona jest spokrewniona z połową z nich.

Fitz myślał o ostatniej wojnie, w której wzięła udział Rosja.

– Głównym powodem ich klęski w wojnie z Japonią były niedostatecznie rozbudowane linie kolejowe, niezapewniające wystarczającego zaopatrzenia dla armii.

– Jednak od tamtego czasu starali się rozbudować sieć kolejową dzięki pieniądzom pożyczonym od Francji, ich sojusznika.

– Ciekawe, czy poczynili jakieś postępy?

– To kluczowe pytanie. Będziesz podróżował koleją. Czy pociągi jeżdżą punktualnie? Miej oczy otwarte. Linie są przeważnie jednotorowe czy dwutorowe? Niemieckie dowództwo ma plan obrony oparty na szybkości ewentualnej mobilizacji rosyjskiej armii. W razie wojny dużo będzie zależało od dokładności tych wyliczeń.

Fitz był podniecony jak uczniak, ale starał się tego nie okazywać.

– Dowiem się, czego będę mógł.

– Dziękuję.

C spojrzał na zegarek.

Fitz wstał i uścisnęli sobie dłonie.

– Kiedy dokładnie jedziecie? – zapytał C.

– Wyjeżdżamy jutro – odparł Fitz. – Do widzenia.

II

Grigorij Peszkow patrzył, jak jego młodszy brat Lew bierze pieniądze od wysokiego Amerykanina. Na urodziwej twarzy Lwa malowało się chłopięce uniesienie, jakby jego głównym celem było popisanie się zręcznością. Grigorij poczuł nagły przypływ niepokoju. Obawiał się, że pewnego dnia urok może nie wystarczyć, żeby wyciągnąć Lwa z kłopotów.

– To próba pamięci – powiedział po angielsku Lew. Nauczył się tych słów na pamięć. – Weź dowolną kartę.

Musiał podnieść głos, żeby było go słychać przez szczęk fabrycznych urządzeń, syk pary oraz ludzi wykrzykujących polecenia i pytania.

Gość nazywał się Gus Dewar. Miał na sobie marynarkę, kamizelkę i spodnie z dobrej szarej wełny. Grigorij zainteresował się nim, ponieważ pochodził z Buffalo.

Dewar był przyjacielskim młodzieńcem. Wzruszając ramionami, wziął kartę z talii Lwa i popatrzył na nią.

– Połóż ją na stole kolorem na dół – polecił Lew.

Dewar położył kartę na drewnianym stole warsztatowym.

Lew wyjął z kieszeni banknot jednorublowy i umieścił na karcie.

– Teraz ty połóż na niej dolara.

Tak można było robić tylko z bogatymi gośćmi.

Grigorij wiedział, że Lew już zamienił kartę. W ręku miał inną, ukrytą pod banknotem jednorublowym. Ta sztuczka – którą Lew ćwiczył godzinami – polegała na zabraniu pierwszej karty i ukryciu jej w dłoni natychmiast po położeniu banknotu i nowej karty.

– Jest pan pewny, że stać pana na utratę dolara, panie Dewar? – spytał Lew.

Dewar uśmiechnął się, jak każdy jeleń w tym momencie.

– Tak sądzę – powiedział.

– Pamięta pan swoją kartę?

Lew nie znał angielskiego, ale te zdania potrafił wypowiedzieć również po niemiecku, francusku i włosku.

– Piątka pik – powiedział Dewar.

– Nie.

– Jestem tego pewny.

– Niech pan ją odwróci.

Dewar odwrócił kartę. Była nią dama trefl.

Lew wziął banknot dolarowy i swojego rubla.

Grigorij wstrzymał oddech. To był niebezpieczny moment. Czy Amerykanin uzna, że został okradziony, i oskarży Lwa?

Dewar uśmiechnął się smutno.

– Załatwił mnie pan – westchnął.

Dość tego, Lew zamierzał nadużyć swojego szczęścia. Chociaż miał już dwadzieścia lat, Grigorij wciąż musiał się nim opiekować.

– Niech pan nie gra z moim bratem – powiedział Grigorij do Dewara po rosyjsku. – On zawsze wygrywa.

Dewar uśmiechnął się i odrzekł powoli w tym samym języku:

– To dobra rada.

Dewar był pierwszym z małej grupki gości odwiedzających Zakłady Putiłowskie. Była to największa fabryka w Sankt Petersburgu, zatrudniająca trzydzieści tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Grigorij miał pokazać gościom swój mały, lecz ważny dział. Fabryka produkowała lokomotywy i inne duże wyroby ze stali. Grigorij był brygadzistą warsztatu, który wytwarzał koła do lokomotyw i wagonów.

Korciło go, żeby porozmawiać z Dewarem o Buffalo. Zanim jednak zdążył zadać pytanie, pojawił się nadzorca odlewni, Kanin. Był wykwalifikowanym inżynierem, wysokim i łysiejącym.

Towarzyszył mu drugi odwiedzający. Był ubrany jak rosyjski arystokrata, we frak i cylinder. Może taki strój nosi klasa rządząca na całym świecie? Grigorij domyślił się, że to angielski lord.

Powiedziano mu, że ten lord to hrabia Fitzherbert. Był najprzystojniejszym mężczyzną, jakiego Grigorij kiedykolwiek widział, o czarnych włosach i skupionych zielonych oczach. Kobiety w warsztacie wpatrywały się w niego jak w obraz.

Kanin odezwał się do Fitzherberta po rosyjsku:

– Produkujemy teraz dwie nowe lokomotywy na tydzień.

– Zdumiewające – mruknął Anglik.

Grigorij rozumiał, dlaczego ci cudzoziemcy tak się tym interesują. Czytał gazety i chodził na wykłady oraz dyskusje organizowane przez Petersburski Komitet Bolszewików. Lokomotywy są podstawą zdolności obronnej Rosji. Ci zwiedzający mogą udawać zwykłą ciekawość, ale tak naprawdę zbierają dane wywiadowcze.

Kanin przedstawił Grigorija:

– Peszkow jest mistrzem szachowym fabryki.

Kanin pracował w administracji, ale był w porządku.

Fitzherbert był czarujący. Przemówił do Warii, około pięćdziesięcioletniej kobiety w chustce na siwych włosach.

– To bardzo miło, że pokazaliście nam wasze miejsce pracy – powiedział po rosyjsku z uroczym angielskim akcentem.

Waria, muskularna i piersiasta, zachichotała jak uczennica.

Pokaz był przygotowany. Grigorij umieścił bloki żelaza w kuble denno-spustowym i rozpalił ogień w piecu, więc metal już się stopił. Czekali jednak na jeszcze jedną osobę: żonę hrabiego, która podobno jest Rosjanką – stąd jego znajomość rosyjskiego, tak rzadka u cudzoziemców.

Grigorij chciał zapytać Dewara o Buffalo, ale zanim zdążył, do warsztatu weszła żona hrabiego. Jej sięgająca ziemi suknia niczym szczotka zmiatała z podłogi kurz i śmieci. Na suknię włożyła krótki płaszczyk, a za nią podążał lokaj niosący futro, służąca z torbą i jeden z dyrektorów fabryki, hrabia Maklakow, młody człowiek ubrany tak jak Fitzherbert. Maklakow najwyraźniej był pod urokiem pięknego gościa, gdyż uśmiechał się, mówił coś cicho i niepotrzebnie trzymał ją pod rękę. Kobieta była bardzo ładna, miała blond loki i kokieteryjnie pochylała głowę.

Grigorij natychmiast ją poznał. To księżniczka Bea.

Serce zamarło mu w piersi i zrobiło mu się niedobrze. Gwałtownie powstrzymał napływ wspomnień z odległej przeszłości. Potem, jak zawsze w trudnych chwilach, sprawdził co z bratem. Czy Lew pamięta? Miał wtedy zaledwie sześć lat. Lew z zaciekawieniem spoglądał na księżniczkę, jakby próbował umiejscowić ją w konkretnej rzeczywistości. Nagle Grigorij zobaczył, że wyraz jego twarzy się zmienił, gdy Lew rozpoznał tę kobietę. Zbladł i skrzywił się, po czym nagle poczerwieniał z gniewu.

Grigorij już był przy nim.

– Zachowaj spokój – szepnął. – Nic nie mów. Pamiętaj, wybieramy się do Ameryki i nic nie może nam w tym przeszkodzić!

Lew prychnął z obrzydzeniem.

– Wracaj do stajni – polecił Grigorij.

Lew był stajennym opiekującym się kucykami, które wykorzystywano w fabryce.

Lew jeszcze przez moment przeszywał gniewnym wzrokiem nieświadomą niczego księżniczkę. Wreszcie odwrócił się i odszedł. Niebezpieczeństwo minęło.

Grigorij rozpoczął demonstrację. Skinął na Izaaka, mężczyznę w jego wieku, który był kapitanem fabrycznej drużyny piłkarskiej. Izaak otworzył formę. Potem razem z Warią podnieśli szlifowany drewniany wzornik koła z wieńcem. Sam w sobie był arcydziełem, ze szprychami o eliptycznym przekroju, zwężającymi się o jedną dwudziestą od środka do obrzeża. Koło było przeznaczone dla dużej lokomotywy i szablon był niemal tak wysoki, jak podnoszący go ludzie.

Wcisnęli go w głęboką tacę wypełnioną wilgotną mieszanką formierską. Izaak umieścił na niej pokrywę, aby uformować koło i szprychy, a także zamknąć kokilę.

Otworzyli formę i Grigorij sprawdził wgłębienie pozostawione przez wzornik. Nie dostrzegł żadnych nieregularności. Spryskał formę czarnym oleistym płynem, po czym znów zamknęli kokilę.

– Teraz proszę się cofnąć – powiedział do gości.

Izaak umieścił wylew kubła nad lejkiem na szczycie formy. Wtedy Grigorij powoli pociągnął za dźwignię przechylającą kubeł.

Stopiona stal wlała się do formy. Para z mokrego piasku, sycząc, uchodziła przez otwory wentylacyjne. Grigorij wiedział z doświadczenia, kiedy poruszyć dźwignią, zatrzymując strumień.

– Następnym krokiem jest ostateczne uformowanie koła – wyjaśnił. – Ponieważ stopiony metal długo stygnie, mam tu koło odlane wcześniej.

Było już osadzone na tokarce i Grigorij skinął na Konstantina, tokarza, syna Warii. Chudy i niezgrabny, ciemnowłosy intelektualista Konstantin był przewodniczącym bolszewickiej grupy dyskusyjnej i najlepszym przyjacielem Grigorija. Włączył silnik elektryczny, który szybko obracał kołem, po czym zaczął obrabiać je pilnikiem.

– Proszę trzymać się z daleka od tokarki – ostrzegł gości Grigorij, podnosząc głos, żeby przekrzyczeć wycie maszyny. – Jeśli ktoś jej dotknie, może stracić palec. – Podniósł lewą rękę. – Tak jak ja, kiedy miałem dwanaście lat.

Ze środkowego palca jego dłoni pozostał brzydki kikut. Dostrzegł zirytowaną minę hrabiego Maklakowa, który nie lubił, gdy przypominano mu o ludzkich kosztach jego zysków. W spojrzeniu księżniczki Bei odraza mieszała się z fascynacją i Grigorij zaczął się zastanawiać, czy nie jest to upiorne zaciekawienie nieszczęściem i cierpieniem. To niezwykłe, żeby dama zwiedzała fabrykę.

Dał znak Konstantinowi, a ten zatrzymał tokarkę.

– Następnie wymiary koła są sprawdzane miernikiem szczękowym. – Pokazał narzędzie. – Koła lokomotywy muszą mieć określone wymiary. Jeśli średnica jest większa lub mniejsza o jedną szesnastą cala, czyli tyle, ile ma grafit w ołówku, koło trzeba przetopić i odlać jeszcze raz.

– Ile kół dziennie możecie zrobić? – zapytał łamanym rosyjskim Fitzherbert.

– Przeciętnie sześć lub siedem, uwzględniając odrzuty.

– Jakie są godziny pracy? – zainteresował się Amerykanin Dewar.

– Od szóstej rano do dziewiętnastej, od poniedziałku do soboty. W niedzielę możemy iść do cerkwi.

Do warsztatu wpadł mniej więcej ośmioletni chłopiec ścigany przez krzyczącą kobietę – zapewne jego matkę. Grigorij próbował go złapać, żeby nie podbiegł do pieca. Chłopczyk ominął go i wpadł na księżniczkę Beę, krótko ostrzyżoną głową z łoskotem uderzając ją w żebra. Jęknęła z bólu. Chłopczyk stanął jak wryty. Wściekła księżniczka zamachnęła się i tak mocno uderzyła go w twarz, że się zachwiał, i Grigorij pomyślał, że malec upadnie. Amerykanin powiedział coś po angielsku, zdziwiony i oburzony.

W następnej chwili matka porwała dziecko w ramiona i odeszła.

Nadzorca Kanin był przestraszony, wiedząc, że mogą go obwinić.

– Czy Wasza Wysokość jest ranna? – zapytał.

Księżniczka Bea była wściekła, ale nabrała powietrza i powiedziała, że nic się nie stało.

Jej mąż i hrabia Maklakow podeszli do niej z zatroskanymi minami. Tylko Dewar nie ruszył się z miejsca, patrząc z dezaprobatą i odrazą. Widocznie zaszokowało go to, że uderzyła dziecko, pomyślał Grigorij. Ciekawe, czy wszyscy Amerykanie mają takie miękkie serca. Policzek to nic. Grigorij i jego brat jako dzieci byli w tej fabryce bici kijem.

Goście ruszyli do wyjścia. Grigorij przestraszył się, że straci okazję wypytania gościa z Buffalo. Zuchwale dotknął ramienia Dewara. Rosyjski szlachcic poczułby się obrażony i odepchnąłby go lub uderzył, lecz Amerykanin tylko odwrócił się do niego z uprzejmym uśmiechem.

– Jest pan z Buffalo w Ameryce? – zapytał Grigorij.

– Zgadza się.

– Mój brat i ja oszczędzamy na wyjazd do Ameryki. Będziemy mieszkali w Buffalo.

– Dlaczego akurat w tym mieście?

– Tutaj, w Sankt Petersburgu, jest rodzina, która wystawia odpowiednie papiery, za opłatą, oczywiście, i obiecuje nam pracę u swoich krewnych w Buffalo.

– Co to za ludzie?

– To rodzina Wiałowów. – Wiałowowie byli kryminalistami, ale prowadzili także legalne interesy. Nie budzili zaufania, więc Grigorij chciał sprawdzić, czy mówią w tej sprawie prawdę. – Panie, czy rodzina Vyalovów w Buffalo naprawdę jest wpływowa i bogata?

– Tak – odparł Dewar. – Josef Vyalov zatrudnia kilkaset osób w swoich hotelach i barach.

– Dziękuję – rzekł Grigorij i odetchnął z ulgą. – Dobrze wiedzieć.

III

Gdy do Bułowniru przyjechał car, Grigorij miał sześć lat i doskonale pamiętał tamten dzień.

Ludzie w wiosce przez wiele dni nie rozmawiali o niczym innym. Wszyscy wstali o świcie, chociaż było oczywiste, że car przed wyjazdem zje śniadanie, tak więc nie może przyjechać wcześniej niż przed południem. Ojciec Grigorija wyniósł z ich jednoizbowej chaty stół i ustawił go przy drodze. Umieścił na nim bochen chleba, wiązankę kwiatów i solniczkę, wyjaśniając swemu starszemu synowi, że to tradycyjne symbole rosyjskiej gościnności. Większość wieśniaków zrobiła to samo. Babka Grigorija zawiązała na głowie nową żółtą chustkę.

Był pogodny jesienny dzień, przed nadejściem zimowych chłodów. Wieśniacy czekali, siedząc w kucki. Starszyzna wioski przechadzała się w swoich najlepszych ubraniach, z ważnymi minami, ale czekała tak jak wszyscy inni. Grigorij szybko się znudził i zaczął bawić się w piasku obok chaty. Jego brat Lew miał dopiero roczek i matka jeszcze nosiła go na rękach.

Minęło południe, ale nikt nie wchodził do domu, by ugotować obiad, bojąc się przegapić przejazd cara. Grigorij próbował ugryźć kawałek leżącego na stole chleba i oberwał po uszach, ale matka przyniosła mu miskę zimnej owsianki.

Grigorij nie wiedział, kim ten car jest. Często mówiono o nim w cerkwi jako o kochającym wszystkich wieśniaków i czuwającym nad ich snem, tak więc najwyraźniej był kimś w rodzaju świętego Piotra, Jezusa i archanioła Gabriela. Grigorij zastanawiał się, czy ma skrzydła albo koronę cierniową, czy tylko haftowaną szatę, jak starszyzna wioski. W każdym razie było oczywiste, że sam jego widok jest błogosławieństwem dla ludzi, tak jak dla tłumów podążających za Jezusem.

Było późne popołudnie, gdy w oddali pojawiła się chmura kurzu. Grigorij poczuł, jak zadrżała ziemia pod jego walonkami, i niebawem usłyszał tętent podkutych kopyt. Wieśniacy uklękli. Grigorij ukląkł obok babki. Starsi legli na drodze twarzami do ziemi, tak jak robili to, kiedy przyjeżdżali księżniczka Bea i książę Andriej.

Pojawili się pierwsi jeźdźcy, a za nimi zamknięty powóz zaprzężony w cztery konie. Były to największe konie, jakie Grigorij kiedykolwiek widział, i pędziły galopem z bokami lśniącymi od potu, tocząc pianę z pysków. Starsi zrozumieli, że powóz się nie zatrzyma, i pierzchli z drogi, unikając stratowania. Grigorij krzyczał ze strachu, lecz nikt go nie słyszał. Kiedy powóz przejeżdżał obok, jego ojciec zawołał: „Niech żyje car, ojciec ludu!”.

Zanim skończył, powóz minął wioskę. Grigorij nie zdołał dojrzeć pasażerów przez tuman kurzu. Zrozumiał, że nie zobaczy cara, a więc nie otrzyma błogosławieństwa, i wybuchnął płaczem.

Matka wzięła ze stołu chleb, odłamała kawałek i dała mu do zjedzenia. Od razu poczuł się lepiej.

IV

Kiedy o dziewiętnastej kończyła się zmiana w Zakładach Putiłowskich, Lew zwykle szedł grać w karty z kolegami albo napić się z łatwymi dziewczynami. Grigorij często udawał się na jakieś zebranie: wykład o ateizmie, spotkanie socjalistycznej grupy dyskusyjnej, pokaz przezroczy z jakiegoś obcego kraju, czytanie poezji. Jednak tego wieczoru nie miał nic do roboty. Pójdzie do domu, ugotuje sobie polewkę na kolację, zostawi trochę w garnku dla Lwa i wcześnie położy się spać.

Fabryka znajdowała się na południowym krańcu Sankt Petersburga, lasem kominów i hal pokrywając ogromny kawał wybrzeża Bałtyku. Wielu robotników mieszkało w fabryce, jedni w barakach, inni śpiąc przy maszynach. Dlatego było tu tyle biegających wszędzie dzieci.

Grigorij należał do tych, którzy mieszkali poza fabryką. Wiedział, że w socjalistycznym społeczeństwie domy dla robotników będą budowane równocześnie z fabrykami, lecz drapieżny rosyjski kapitalizm pozostawił tysiące ludzi bez dachu nad głową. Grigorij dobrze zarabiał, ale mieszkał w jednopokojowym mieszkanku pół godziny marszu od fabryki. Wiedział, że w Buffalo pracujący w fabrykach mają w domach elektryczność i bieżącą wodę. Mówiono mu, że niektórym założono też telefony, ale to wydawało się równie śmieszne, jak twierdzenie, że ulice są wybrukowane złotem.

Widok Bei przywołał wspomnienia z dzieciństwa. Idąc lodowato zimnymi ulicami, starał się odpędzić nieprzyjemne myśli. Mimo to znów widział drewnianą chatę, w której mieszkali, i święty kąt, gdzie wisiały ikony, oraz kąt do spania, w którym leżał w nocy, zazwyczaj obok kozy lub cielaka. To, co pamiętał najlepiej, to coś, czego wówczas niemal nie zauważał: zapach. Woń pieca, zwierząt, czarnego dymu lampki naftowej i domowej roboty machorki, którą ojciec palił zawiniętą w skrawki gazet. Okna były pozamykane, a szpary wokół framug uszczelnione szmatami, więc powietrze w chacie było ciężkie. Wyobraźnia przywoływała teraz tę woń, powodując, że zatęsknił za czasami sprzed koszmaru, ostatnimi dniami w jego życiu, kiedy czuł się bezpieczny.