J.R.R. Tolkien
Wojna o Pierścień

Tytuł oryginału
The Lost Road and Other Writings

ISBN

Originally published in the English language by HarperCollins Publishers Ltd. under the title The War of the Ring. The History of The Lord of the Rings. Part Three.

Copyright © The Tolkien Estate Limited and C.R. Tolkien 1990

®, ®, TOLKIEN® and are registered trademarks of The Tolkien Estate Limited

J.R.R Tolkien asserts the moral right to be acknowledged as the author of this work
All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2026
Copyright © for the Polish translation by Maria Gębicka-Frąc, Cezary Frąc, 2026

Konsultacja lingwistyczna
Agnieszka Sylwanowicz „Evermind”

Redakcja
Marek Gumkowski

Ilustracja na okładce
Maciej Łaszkiewicz

Grafika na tyle okładki i wyklejce
Rafał Mikłaszewski

Opracowanie graficzne i techniczne
Barbara i Przemysław Kida

Wydanie 1

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67
dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl
www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Wykaz polskich wydań Tolkiena, do których odsyłają skróty w niniejszym tomie

NO Niedokończone opowieści Śródziemia i Númenoru.

tłum. Paulina Braiter,

Agnieszka Sylwanowicz, Poznań 2019

Listy J.R.R.Tolkien. Listy. Wydanie rozszerzone.

Wybrał i opracował Humphrey Carpenter

przy współpracy Christophera Tolkiena.

Tłum. Agnieszka Sylwanowicz, Poznań 2025

WP Władca Pierścieni. tłum. Jerzy Łoziński, Poznań 2017

tomy:

BP tom I: Bractwo Pierścienia

DW tom II: Dwie wieże

PK tom III: Powrót króla

Dodatki (WP, t. III) Dodatek A/B

Do wcześniejszych tomów „Historii Śródziemia” odnoszą się odsyłacze z numeracją rzymską I–VII i numerem strony.

Uwagi o nazwach własnych

Podobnie jak w dwóch poprzednich tomach „Historii Śródziemia”, w wypadku nazw geograficznych, imion postaci i niektórych innych nazw własnych obok nazw z bazowego tłumaczenia Jerzego Łozińskiego podajemy w nawiasach kwadratowych — przy pierwszym wystąpieniu, a także w Indeksie — ich odpowiedniki w przekładach Marii Skibniewskiej oraz Marii Gębickiej-Frąc i Cezarego Frąca (oznaczone S i F tylko wtedy, gdy się od siebie różnią).

Miary odległości

Ponieważ w oryginalnym tekście Wojny o Pierścień pojawia się wiele różnych miar odległości, których spolszczone nazwy zdecydowaliśmy wprowadzić do naszego  przekładu, podajemy dla zainteresowanych ich przeliczenie na system metryczny.

1 furlong = ok. 200 m

1 mila = ok. 1600 m

1 liga = ok. 4800 m

1 staja = ok. 4800 m

Przedmowa

Tytuł tego tomu ma to samo źródło, co Zdrada Isengardu, a mianowicie zestaw sześciu tytułów kolejnych „ksiąg” Władcy Pierścieni zaproponowanych przez mojego ojca w liście do Raynera Unwina z marca 1953 roku (zob. J.R.R. Tolkien, Listy, nr 136). „Wojna o Pierścień” była propozycją nagłówka Księgi V — przyjąłem ją jako tytuł całej książki, ponieważ niemal połowa historii pisania tej księgi dotyczy owych zmagań. Pierwsza część tej książki opowiada o zwycięstwie w Helmowym Parowie [Helmowy Jar] i zniszczeniu Isengardu. Część druga jest poświęcona pracy nad opisem wędrówki Froda do przełęczy Kirith Ungol; nazwałem ją „Pierścień zmierza na wschód”, zapożyczając tytuł proponowany przez ojca dla Księgi IV.

W przedmowie do Powrotu Cienia wyjaśniłem, że choć pokaźny zbiór rękopisów ojca pozostał w Anglii, to wiele materiałów trafiło w 1958 roku do zasobów Uniwersytetu Marquette, a większość z nich stanowią szkice i najwcześniejsze brudnopisy. Zasugerowałem, że ten stan rzeczy był konsekwencją rozproszenia dokumentów, które w tym czasie znajdowały się w różnych miejscach. Ale materiały rękopiśmienne do Powrotu Króla najwyraźniej znalazły się w partii wysłanej do Marquette, ponieważ z ksiąg V i VI pozostało jedynie kilka szkiców narracyjnych i pierwszy brudnopis rozdziału „Minas Tirith”. Z tego względu moja praca nad historią powstania Księgi V była niemal całkowicie zależna od dostarczenia przez Marquette kserokopii wielu rękopisów, bez których opracowanie ostatniej części Wojny o Pierścień nie byłoby możliwe. Za tę niezwykle wspaniałomyślną pomoc jestem wdzięczny osobom zaangażowanym, a przede wszystkim panu Taumowi Santoskiemu, który przyjął na siebie największy ciężar związanej z tym pracy. Ponadto doradzał mi w licznych kwestiach, które można było rozstrzygnąć jedynie po dokładnym zbadaniu oryginalnych dokumentów, a także poświęcił wiele czasu na próby rozszyfrowania tych rękopisów, w których ojciec napisał tekst atramentem na wersji ołówkowej. Dziękuję również pannie Tracy J. Muench i pannie Elizabeth A. Budde za wykonanie kserokopii materiałów, a także panu Charlesowi B. Elstonowi za umożliwienie mi włączenia do tej książki kilku ilustracji ze zbioru rękopisów w Marquette: stron zawierających szkice Skalnego Gniazda [Dunharrow], gór u krańca Kopcowej Doliny [Harrowdale] i Kirith Ungol, planu Minas Tirith i całostronicowej ryciny przedstawiającej Orthank (5).

Książka ta pod względem planu i formy prezentacji wzoruje się na swoich poprzedniczkach. W odsyłaczach wcześniejsze tomy „Historii Śródziemia” na ogół występują w postaci cyfr rzymskich odpowiadających numeracji kolejnych tomów (tak więc np. cyfra VII oznacza Zdradę Isengardu); skróty BP, DW i PK odsyłają odpowiednio do Bractwa Pierścienia, Dwóch wież i Powrotu króla, a podawane numery stron Władcy Pierścieni (WP) odnoszą się do trzytomowego wydania w twardej oprawie1. W kilku częściach książki historia powstawania tekstu jest bardzo złożona. Ponieważ ewolucję Władcy Pierścieni można ustalić tylko przez prawidłowe uporządkowanie i interpretację rękopisów, należy ją relacjonować w tych kategoriach, a historii powstawania tekstu nie można uprościć. Dążąc do klarownego przedstawienia mojej opowieści i próbując uniknąć niejasności, często opatrywałem rękopisy kolejnymi literami alfabetu. W księgach IV i V problemy synchronizacji chronologicznej stały się dotkliwe: niekiedy można dostrzec poważne napięcia między pewnikami narracyjnymi a wymogami w pełni spójnej struktury chronologicznej (przy czym próba odpowiedniego przemieszczenia wydarzeń w czasie mogłaby doprowadzić do zmian w geografii przedstawionego świata). Chronologia w tej części Władcy Pierścieni jest tak ważna, że nie mogłem jej pominąć, ale prawie całe moje skomplikowane i często niejednoznaczne jej omówienie zawarłem w „Uwagach o chronologii” na końcu rozdziałów.

W książce stosowałem akcenty w imionach Rohirrimów (Théoden, Éomer itp.).

Pan Charles Noad ponownie przeczytał odbitkę korektorską i sprawdził liczne cytaty, łącznie z odnoszącymi się do innych fragmentów tej książki, wychwytując omyłki z nieosiągalną dla mnie dokładnością i starannością. Przyjąłem też kilka jego sugestii dotyczących poprawienia stylu i spójności tekstu. Jestem mu winien podziękowania za tę żmudną i ważną pracę.

Jestem też wdzięczny panu Alanowi Stokesowi i panu Neilowi Gaimanowi za informacje, które wyjaśniły wzmianki mojego ojca w jego uwagach o pochodzeniu wiersza Wędrówka (zob. Zdrada Isengardu, s. 110): „Prace nad nim rozpocząłem wiele lat temu, podejmując próbę kontynuacji tego, co nieproszone przyszło mi do głowy: pierwsze sześć wersów, w których, jak sądzę, rolę odegrały słowa D’ye ken [wiesz] jako rym do porringer [miseczka]. To nawiązanie do jakobińskiej piosenki, atakującej i grożącej powieszeniem Wilhelmowi Orańskiemu, uzurpującemu sobie prawa do korony angielskiej, która według jakobinów należała się jego teściowi, Jakubowi II. Pierwsza zwrotka tej piosenki w wersji podanej przez Ionę i Petera Opie’ów w The Oxford Dictionary of Nursery Rhymes (nr 422) brzmi następująco:

What is the rhyme for porringer?

What is the rhyme for porringer?

The king had a daughter fair

And gave the Prince of Orange her.

[Z czymże zrymować mam miseczkę?

Z czymże miseczkę tu zrymować?

Miał król przepiękną raz córeczkę,

Księcia Oranii jej darował.]

Wiersz jest znany w kilku wersjach (w jednej z nich pierwszy wers brzmi Ken ye the rhyme to porringer?, a ostatni And he gave her to an Oranger [„i dał ją jakiemuś Orańskiemu”]. Stąd więc się wzięły owe provender [„wiktuały”] w wierszu Wesoły posłaniec:

There was a merry passenger,

A messenger, an errander;

He took a tiny porringer

and oranges for provender.

[Był raz podróżnik co się zowie,

śmiały posłaniec i wędrowiec;

spakował swą miseczkę małą,

i pomarańcze na wiktuały2.]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. 1 W niniejszym polskim wydaniu są to trzy tomy Władcy Pierścieni w przekładzie Jerzego Łozińskiego opublikowane przez Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017 (przyp. red. polskiej).

2. 2 Zob. Zdrada Isengardu, s. 110, ze zmienionym czwartym wersem (przyp. red. polskiej).

CZĘŚĆ PIERWSZA.
Upadek Sarumana

I. Zniszczenie Isengardu (Chronologia)

Proces tworzenia opowieści od rozdziału „Król z Domu o Złotych Dachach” do końca pierwszej księgi Dwóch wież był niezwykle złożony. „Wątek Isengardu” nie był obmyślony i spisany jako seria wyraźnie określonych „rozdziałów”, z których każdy został w pełni rozwinięty przed rozpoczęciem następnego. Opowieść ewoluowała jako całość, a zaburzenia struktury, które pojawiały się w trakcie jej rozwoju, prowadziły do zakłóceń w całej narracji. Metoda pracy ojca w tym czasie — wstawianie fragmentów bardzo surowego i niespójnego brudnopisu do ukończonego manuskryptu, który z kolei podlegał gruntownym przeróbkom, przy jednoczesnym rozwijaniu i zmienianiu całości — sprawia, że rozwikłanie galimatiasu tekstowego w tej części Władcy Pierścieni wymaga wiele trudu, a przedstawienie jej w postaci wyrazistej i uporządkowanej jest niewykonalne.

Podstawową przyczyną tej sytuacji była kwestia chronologii; sądzę, że najlepszym podejściem do przedstawienia historii tej części książki będzie próba prezentacji problemów, z jakimi borykał się ojciec, i nawiązywanie do tych kwestii przy cytowaniu konkretnych tekstów.

Opowieść zawierała pewne stałe „momenty” i powiązania. Pippin i Merry spotkali Drzewacza [Drzewiec] w lesie Fangorn i nocowali w jego „entowym domu” w Źródlanej Sali. Tego samego dnia Aragorn, Gimli i Legolas spotkali Éomera wracającego ze swoją drużyną po bitwie z orkami i spędzili noc w pobliżu pola tej bitwy. Można ten dzień określić jako „Dzień pierwszy”, ponieważ wcześniejsze wydarzenia nie są tu istotne; według chronologii aktualnej w tym okresie tworzenia Władcy Pierścieni była to niedziela 29 stycznia (zob. VII.441, 486).

Drugiego dnia, 30 stycznia, odbyło się entowisko [Wiec entów]; tego dnia Aragorn i jego towarzysze spotkali Gandalfa, który został przywrócony do życia, i razem wyruszyli na wielką wyprawę do Eodoras. Wieczorem, gdy galopowali na południe (pod koniec rozdziału „Biały Jeździec”), Legolas zobaczył daleko w kierunku Wrót Rohanu [Brama Rohanu] unoszący się wielki obłok dymu i zapytał Gandalfa, co to może być, a Gandalf odparł: „Bitwa i wojna!”.

Jechali całą noc i dotarli do Eodoras wczesnym rankiem w Dniu trzecim, 31 stycznia. Podczas gdy w Domu o Złotych Dachach [Złoty Dwór] w Eodoras rozmawiali z Théodenem i Żmijowym Językiem [Gadzi Język], daleko w Fangornie wciąż trwało entowisko. Po południu trzeciego dnia Théoden z Gandalfem i jego towarzyszami oraz zastępem Rohirrimów wyruszyli z Eodoras na zachód przez równiny Rohanu w kierunku brodów na Isenie; tego samego popołudnia zakończyło się entowisko1 i entowie rozpoczęli marsz na Isengard, dokąd dotarli po zmroku.

Właśnie tutaj pojawiają się problemy chronologiczne. Zaistniały — lub miały zaistnieć w miarę rozwoju historii — następujące wydarzenia (niektóre z nich ujęte w takiej czy innej formie w zarysie, który nazwałem „Opowieścią przewidywaną od Fangornu”, VII.524–525), które powinny ułożyć się w spójny schemat czasowy. Entowie zaatakują Isengard i zatopią go, zmieniając bieg rzeki Iseny. Wielka armia wymaszeruje z Isengardu; Jeźdźcy broniący brodów na Isenie zostaną odparci za rzekę. Rohirrimowie, którzy przybywają z Eodoras, zobaczą wielką ciemność wypełzającą z Doliny Czarodzieja i spotkają samotnego jeźdźca powracającego z bitwy u brodów; Gandalf na Szarogrzywym [Cienistogrzywy] pomknie na zachód. Théoden i jego armia, wraz z Aragornem, Gimlim i Legolasem, schronią się w głębokim wąwozie w południowych górach, a nadejście „poruszających się drzew” oraz powrót Gandalfa i władcy Rohirrimów, który miał tam twierdzę, zapobiegnie klęsce i wielka bitwa zakończy się ich zwycięstwem. Na koniec Gandalf z Théodenem, Aragornem, Gimlim, Legolasem i drużyną Jeźdźców opuszczą schronienie i udadzą się do zalanego wodą i zrujnowanego Isengardu, gdzie spotkają Merry’ego i Pippina siedzących przy bramie na stosie gruzu.

I

W pierwotnym otwarciu rozdziału „Helmowy Parów”, jak zobaczymy na początku następnego rozdziału, jeźdźcy z Eodoras ujrzeli „wielki dym i opary” unoszące się nad Nan Gurunír, Doliną Czarodzieja2, i napotkali samotnego jeźdźca powracającego od brodów na Isenie tego samego dnia, w którym opuścili Dom o Złotych Dachach (Dzień trzeci, 31 stycznia). Napotkany jeździec Keorl [Ceorl] powiedział im, że Rohirrimowie zostali poprzedniego dnia (był to Dzień drugi, 30 stycznia) wyparci za Isenę i ponieśli wielkie straty; wieczorem, jadąc z Fangornu na południe, Legolas niewątpliwie widział we Wrotach Rohanu „kurzawę bitwy” — nie mogła to być oczywiście para unosząca się z zatopionego przez entów Isengardu (zob. wyżej). W tej pierwotnej opowieści Théoden i jego ludzie wraz z Aragornem, Gimlim i Legolasem schronili się w Helmowym Parowie (jeszcze tak nienazwanym) tej samej nocy (w Dniu trzecim).

Wydaje się, że już tu nastąpiło przesunięcie chronologiczne: wydarzenia z dni od pierwszego do trzeciego, jak opisano powyżej, zostały ustalone w odniesieniu do siebie nawzajem: entowie muszą przybyć do Isengardu po zapadnięciu zmroku w Dniu trzecim (31 stycznia), jednakże zgodnie z pierwotnym początkiem rozdziału „Helmowy Parów” jeźdźcy z Eodoras wieczorem tego samego dnia widzą „wielki dym i parę” nad Nan Gurunír (niewątpliwie spowodowane zatopieniem Isengardu).

II

Ten schemat czasowy został odpowiednio zmieniony; pierwszej nocy po wymarszu z Eodoras (wieczorem Dnia trzeciego, 31 stycznia) Théoden i jego hufiec rozbili obóz na równinie, a wielką chmurę nad Nan Gurunír zobaczyli rankiem drugiego dnia jazdy (był to Dzień czwarty, 1 lutego):

Podczas jazdy ujrzeli wielki słup dymu i pary, wyrastający z głębokiego cienia Nan Gurunír; gdy się wznosił, chwytał światło słońca i rozprzestrzeniał się w rozjarzonych wałach, które płynęły nad równiną, niesione wiatrem w ich kierunku.

— Co o tym myślisz, Gandalfie? — zapytał Théoden. — Można by rzec, że cała Dolina Czarodzieja płonie.

— Ostatnio ciągle nad tą doliną unosił się dym — powiedział Háma — ale czegoś podobnego jeszcze nie widziałem.

To właśnie wieczorem drugiego dnia ich wyprawy spotkali Ceorla nadjeżdżającego od brodów na Isenie, a w nocy rozegrała się bitwa pod Skałą Rogu [Rogaty Gród]. Chronologia wyglądała zatem następująco:

(Dzień trzeci) 31 stycznia Gandalf, Théoden i Rohirrimowie opuszczają Eodoras i rozbijają na noc obóz na równinach. Entowie docierają do Isengardu po zmroku; po odejściu zastępów orków rozpoczyna się zatapianie Kręgu Isengardu.

(Dzień czwarty) 1 lutego Rankiem armia z Eodoras widzi opary wznoszące się po zalaniu Isengardu; wieczorem spotyka Ceorla i dowiaduje się o klęsce poniesionej przez Rohirrimów poprzedniego dnia u brodów na Isenie. Dociera do Helmowego Parowu po zmroku. Bitwa pod Skałą Rogu.

Nasuwa się oczywisty wniosek, że końcówka rozdziału „Biały Jeździec” (Legolas widzi dym we Wrotach Rohanu w Dniu drugim, 30 stycznia) nie została odpowiednio poprawiona, gdy data (drugiej) bitwy u brodów na Isenie została przesunięta na 31 stycznia.

III

W pierwotnej wersji tego, co stało się początkiem rozdziału „Droga do Isengardu”, Gandalf i Théoden z Aragornem, Gimlim i Legolasem oraz grupą Jeźdźców wyruszyli z Helmowego Parowu wkrótce po zakończeniu bitwy pod Skałą Rogu, bez żadnego odpoczynku; miało to miejsce w Dniu piątym, 2 lutego, i dotarli do Isengardu wczesnym popołudniem tego samego dnia. Gdy zbliżali się do Nan Gurunír

ujrzeli wyrastający z głębokich cieni ogromny słup dymu i pary; gdy się wznosił, chwytał światło słońca i rozprzestrzeniał się po niebie w rozjarzonych kłębach, a wiatr niósł je nad równiną.

— Co o tym myślisz, Gandalfie? — zapytał Théoden. — Można by rzec, że cała Dolina Czarodzieja płonie.

— Ostatnio ciągle nad tą doliną unosił się dym — powiedział Éomer — ale czegoś podobnego jeszcze nie widziałem. Bardziej wygląda to na kłęby pary. Saruman szykuje jakąś nową nikczemność na nasze powitanie.

Ten dialog został żywcem przeniesiony z jego wcześniejszego usytuowania na początku rozdziału „Helmowy Parów” (zob. podrozdział II powyżej) — z Éomerem w miejsce Hámy, który poległ pod Skałą Rogu. Do tego rozdziału trafił inny fragment, obecny w DW, s. 154, gdzie na północnym zachodzie „gęstniał inny mrok, który, zdało się, powoli wypełzał z Doliny Czarodzieja”; nie ma tam wzmianki o dymie czy parze.

Powodem tych zmian znów była chronologia: hufiec w drodze z Eodoras nie zobaczył wielkich oparów unoszących się z Isengardu w Dniu czwartym, lecz „ochronny cień” huoronów, którzy schodzili do Doliny Czarodzieja. Tak więc:

(Dzień czwarty) 1 lutego Rano jeźdźcy z Eodoras widzą cień poruszających się drzew daleko na północnym zachodzie; zatapianie Isengardu rozpoczęło się po zmroku. W nocy bitwa pod Skałą Rogu.

(Dzień piąty) 2 lutego Rano Théoden i Gandalf wraz z towarzyszącym im oddziałem jadą do Isengardu i odkrywają, że został zalany.

IV

Następnie chronologia została zmieniona na tę przedstawioną w rozdziale „Droga do Isengardu” w DW, gdzie Théoden i Gandalf wraz z kompanią opuszczają Helmowy Parów dopiero w Dniu piątym — w nocy obozują pod Nan Gurunír i docierają do Isengardu w południe Dnia szóstego (3 lutego). Ta chronologia jest przedstawiona w poniższym schemacie czasowym (w nawiasach moje dodatki):

[Dzień trzeci] 31 stycznia Nocą entowie przybywają do Isengardu. Wdzierają się do Kręgu Isengardu.

[Dzień czwarty] 1 lutego O świcie entowie odchodzą na północ, żeby budować tamy. Przez cały dzień aż do zmierzchu Merry i Pippin są sami. O zmroku Gandalf przybywa do Isengardu i spotyka Drzewacza. Zatapianie Isengardu rozpoczyna się późną nocą. [Bitwa pod Skałą Rogu].

[Dzień piąty] 2 lutego Nad Isengardem przez cały dzień unoszą się opary, a wieczorem słup dymu. [Gandalf, Théoden i inni widzą to z obozu pod Nan Gurunír]. Huoronowie powracają nocą do Isengardu.

[Dzień szósty] 3 lutego Rano Drzewacz wraca do Bramy. Merry i Pippin stają na straży. Przybywa Żmijowy Język. [Gandalf, Théoden i inni zjawiają się krótko po południu].

Taka chronologia jest podana w Dodatku B Rachuba lat (WP III), chociaż daty są oczywiście inne (w WP 2 marca = 31 stycznia w tym schemacie).

Moim zdaniem tak właśnie ewoluowała chronologia, ale, jak zobaczymy w kolejnych rozdziałach, wcześniejsze schematy czasowe pojawiają się w szkicach fragmentów zajmujących dalekie miejsca w rzeczywistej narracji, ponieważ, jak już wspomniałem, cała ta część WP została napisana jako całość. Na przykład w pierwszym szkicu opowieści Merry’ego o zniszczeniu i zatopieniu Isengardu (w DW w rozdziale „Ruiny i szczątki”) chronologia zgadza się ze schematem opisanym w podrozdziale II powyżej, a obok ojciec odnotował: „Zatapianie nie może rozpocząć się przed nocą bitwy pod Skałą Rogu”.

Pomimo tego, w jaki sposób została napisana ta część opowieści, sądzę, że najlepiej będzie podzielić moją relację na rozdziały odpowiadające rozdziałom w Dwóch wieżach — nieuchronnie pociągnie to za sobą cofanie się i wybieganie naprzód względem rzeczywistej kolejności kompozycji, ale mam nadzieję, że ta wstępna relacja wyjaśni zmieniającą się podstawę chronologiczną w różnych tekstach.

Przypisy

1. Dodatkowy dzień entowiska (DW, s. 99) został dodany znacznie później: VII.487, 502.

2. Nazwa Nan Gurunír, Dolina Sarumana, została wpisana w zostawione na nią wolne miejsce w rękopisie rozdziału „Drzewacz” (VII.504, przyp. 9).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki