Dane oryginału

Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, Vivian McCann

Psychology: Core Concepts, Sixth Edition

Authorized translation from the English language edition, entitled: Psychology: Core Concepts, Sixth Edition, ISBN: 0-205-54788-5; by Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, and Vivian McCann; published by Pearson Education, Inc, publishing as Allan & Bacon, Copyright © 2009 by Philip Zimbardo.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from Pearson Education, Inc. Polish language edition published by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010.

Autoryzowane tłumaczenie z języka angielskiego książki pt. Psychology: Core Concepts, wydanie szóste, ISBN: 0-205-54788-5, autorstwa Philipa Zimbardo, Roberta L. Johnsona i Vivian McCann, opublikowanej przez Pearson Education Inc, wydające jako Allyn & Bacon, Copyright © 2009 Philip Zimbardo.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tej książki nie może być kopiowany lub przekazywany w jakiejkolwiek formie, elektronicznie lub mechanicznie, w tym za pomocą fotokopii, nagrań, albo zapamiętany w jakimkolwiek systemie wyszukującym bez zgody Pearson Education, Inc. Wydanie polskie opublikowane przez Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010

Projekt okładki, strony tytułowych i wnętrza

Agata Muszalska

Ilustracje na okładce

Shutterstock: Ariy; Jan Martin Will

Redaktor inicjujący

Monika Pujdak-Brzezinka

Redaktor

Małgorzata Żakowska-Kasprzewska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r. (wyd. I - 2 dodruk)

Warszawa 2014

ISBN 978-83-01-18384-4

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta.

Wstęp do wydania polskiego

Jestem zaszczycony, że mój Wydawca w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, zdecydował się nie tylko przetłumaczyć mój amerykański, psychologiczny tekst na język polski, ale również uczynić go zrozumiałym dla każdego Czytelnika. Nie zdarzyło się to wcześniej w żadnym kraju z żadnym podręcznikiem z założenia przeznaczonym wyłącznie dla studentów. Podczas moich licznych wizyt w Polsce (Warszawa, Wrocław, Kraków, Oświęcim) przekonałem się o wysokim poziomie intelektualnym Polaków. Z pasją tworzycie, czytacie, dzielicie się wiedzą, uczestniczycie w debatach, co nie jest zbyt powszechne w większości krajów, które odwiedziłem, a także w moim własnym. Byłem zachwycony, widząc tysiące zwykłych ludzi, którzy odwiedzili ostatnie targi książki w Warszawie, przychodzili całymi rodzinami i kupowali mnóstwo książek. Niezależnie od przyczyn, taki pęd do wiedzy jest dla mnie, jako nauczyciela i autora, niewątpliwym źródłem radości.

Mam nadzieję, że lektura sprawi Wam przyjemność – ja i pozostali Współautorzy przedstawiliśmy w tej książce obszerną wiedzę, dotyczącą w naszym przekonaniu najbardziej kluczowych, podstawowych koncepcji i idei w psychologii. Ma to szczególne znaczenie dla tych Czytelników, którzy nie mogli studiować, a także dla tych, którzy już dawno ukończyli kurs psychologii i chcieliby pozostać na bieżąco ze wszystkimi ekscytującymi nowościami w tej dziedzinie. Zachęcam również do wyrażania opinii na temat książki, jej najciekawszych fragmentów, najważniejszych przekazów oraz przedstawiania propozycji udoskonalenia kolejnego wydania.

Pozdrawiam serdecznie i ciepło

Phil Zimbardo

Wprowadzenie

Drogi Czytelniku

oddajemy do Twoich rąk jeden z pięciu tomów nowoczesnego podręcznika wprowadzającego w zagadnienia psychologii. W poszczególnych tomach znalazły się następujące treści:

tom I: PODSTAWY PSYCHOLOGII

tom II: MOTYWACJA I UCZENIE SIĘ

tom III: STRUKTURA I FUNKCJE ŚWIADOMOŚCI

tom IV: PSYCHOLOGIA OSOBOWOŚCI

tom V: CZŁOWIEK I JEGO ŚRODOWISKO

Tematy kolejnych tomów dzielą podręcznik na względnie niezależne całości. W założeniu książka ta jest nie tylko podręcznikiem akademickim przeznaczonym dla studentów pierwszego roku studiów psychologicznych i pokrewnych, ale polecamy ją także wszystkim tym Czytelnikom, których kontakty z psychologią, z racji wykonywanego zawodu i zainteresowań są wybiórcze i niesystematyczne: pedagogom, socjologom, pracownikom socjalnym, prawnikom, oraz wszystkim pozostałym pasjonującym się psychologią jako dziedziną wiedzy. Nasz wysiłek włożony w budowanie systemu pojęć psychologicznych od podstaw czyni tę książkę dostępną właściwie dla każdego, zarówno w całości, jak i w częściach.

W pisaniu Psychologii. Kluczowych koncepcji od początku przyświecała nam intencja zaoferowania studentom i wykładowcom podręcznika, który łączyłby w sobie zaawansowane wprowadzenie w obszar psychologii z dydaktyką opartą na stosowaniu zasad psychologii do nabywania wiedzy z tej dziedziny, a wszystko to w ramach dającej się ogarnąć liczby stron. W zamierzeniu jest to synteza wielkiej nauki z wielkim nauczaniem, alternatywa w stosunku do tradycyjnie oferowanych podręczników – przytłaczająco encyklopedycznych lub zbyt ubogich w podstawowe treści. Mamy nadzieję, że Czytelnicy polubią wprowadzenie do psychologii zaoferowane w naszej książce – zarówno treść, jak i narzędzia dydaktyczne. W końcu jest to podręcznik, który konsekwentnie odwołuje się do dobrze ugruntowanych zasad psychologicznych. Oto najważniejsza z nich. Podręcznik Psychologia. Kluczowe koncepcje był inspirowany klasycznymi badaniami nad ekspertami szachowymi.

Badania pokazały, że eksperci szachowi wcale nie byli lepsi od nowicjuszy w zapamiętywaniu pozycji figur na szachownicy w przypadku losowego układu pionków (de Groot, 1965). Wykazywali przewagę jedynie wtedy, gdy układy figur miały sens – ponieważ reprezentowały faktyczne sytuacje spotykane w grze. To wyraźnie pokazuje, że sensowne wzorce są łatwiejsze do zapamiętania niż układ losowy.

Stosując tę zasadę do naszego podręcznika, przegląd zagadnień z dziedziny psychologii przedstawiliśmy w postaci sensownych wzorców, które pomogą Ci łatwiej zapamiętać treść, a później zastosować tę wiedzę we własnym życiu.

Do realizacji założonego celu zastosowaliśmy ujednolicenie struktury poszczególnych rozdziałów według następującego schematu:

PROBLEM

Na początku każdego rozdziału został postawiony ważny problem, a zawarte w nim narzędzia umożliwiają Czytelnikowi jego rozwiązanie. Sprawdzenie słuszności idei, że jedzenie słodyczy prowadzi do nadaktywności u dzieci (rozdz. 1) lub rozstrzygnięcie, czy z punktu widzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej człowiek posiada jeden, czy dwa mózgi (rozdz. 2) to przykłady takich problemów.

MYŚL PRZEWODNIA

Poszczególne rozdziały składają się z kilku podrozdziałów, z których każdy jest zorganizowany wokół jednej, klarownej idei nazwanej MYŚLĄ PRZEWODNIĄ. Oto, dla przykładu, pierwsza myśl przewodnia z rozdziału 2:

Ewolucja ukształtowała podłoże procesów psychicznych, faworyzując takie warianty genów, które sprzyjały zachowaniom adaptacyjnym.

Jest to główna idea, wokół której jest zorganizowanych około 10 kolejnych stron tekstu. Podczas czytania każdego podrozdziału, utrzymywanie tej idei w myślach pomoże Ci zakodować nowe terminy i idee pochodne, zachować je w pamięci, a potem wydobyć w momencie sprawdzania wiedzy. Zgodnie ze starym powiedzeniem, MYŚLI PRZEWODNIE stają się „lasem”, a szczegóły zawarte w rozdziale „drzewami”.

KLUCZOWE PYTANIE

Każda MYŚL PRZEWODNIA jest poprzedzona KLUCZOWYM PYTANIEM, które stanowi także tytuł podrozdziału. Oto kluczowe pytanie do przytoczonej wcześniej myśli przewodniej:

W JAKI SPOSÓB SĄ POWIĄZANE ZE SOBĄ GENY I ZACHOWANIE?

KLUCZOWE PYTANIA pomogą Ci przewidzieć najważniejsze kwestie zawarte w danej części tekstu. MYŚL PRZEWODNIA dostarcza zawsze krótkiej odpowiedzi na kluczowe pytanie, które można porównać do długich świateł samochodu, pomagających kierowcy skoncentrować się na tym, co się znajduje przed nim, i reagować z wyprzedzeniem na to, co wkrótce się pojawi. Nasze kluczowe pytania powinny Ci także posłużyć jako wskazówka do stawiania własnych pytań na dany temat.

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Ponieważ zależało nam, aby lektura naszej książki wymagała także Twojej własnej sensownej aktywności, wprowadziliśmy równocześnie rodzaj ćwiczeń w myśleniu „jak psycholog”. Psychologia ma wiele odniesień do wydarzeń z życia codziennego. Z naszych rozważań we wspomnianym już rozdziale 2 nad wpływem ewolucji na umysł oraz rozwiązaniami, jakie podpowiadają nam współczesne badania genetyczne, wynika np. następujące zagadnienie:

Możliwe, że jeszcze w trakcie twojego życia rodzice będą mogli wybierać uwarunkowane genetycznie cechy swoich dzieci. Jaką cenę będziemy musieli za to zapłacić? Jakie będzie to miało konsekwencje?

W książce znajduje się również specjalny rodzaj Zagadnień psychologicznych: Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii. Poświęcone temu zagadnieniu fragmenty poszczególnych rozdziałów wyjaśniają, w jaki sposób Czytelnik (przeważnie student) może zastosować nowo nabytą wiedzę psychologiczną do zwiększenia efektywności własnego funkcjonowania. Na przykład w rozdziale 2 pokażemy Ci, w jaki sposób możesz wykorzystać zrozumienie mechanizmów działania mózgu w celu podniesienia skuteczności przyswajania wiedzy. Pomyśl więc „jak psycholog” także o sobie samym.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Na końcu każdego rozdziału poprosimy Cię o aktywne rozważenie zagadnień przewijających się w dyskusjach psychologów i zagadnień obecnych w mediach, takich jak np. natura nieświadomości i podprogowej perswazji. Każde z tych zagadnień wymaga sceptycznej postawy i zastosowania specjalnego zestawu umiejętności z zakresu krytycznego myślenia, które przedstawimy w rozdziale 1. Doniesienia medialne są częstym źródłem problemów psychologicznych. Zauważ, jak często napotykasz wiadomości prasowe zawierające twierdzenia, które zaczynają się od słów „badania pokazują, że…”, np.: „bliźnięta wychowywane osobno wykazują mimo to mnóstwo podobieństw w rozwijaniu różnych funkcji i sprawności” (zob. rozdz. 3). Po lekturze tej książki staniesz się znacznie mądrzejszym odbiorcą takich rewelacji, które często bywają nieprawdziwe i mylące. Pytania, na które należałoby sobie odpowiedzieć, oceniając ich wartość, są następujące: Jakie jest źródło informacji? Czy twierdzenie ma charakter umiarkowany, czy kategoryczny? Jakie są dowody? Czy wnioski mogą być zniekształcone przez tendencyjność w myśleniu? Czy w rozumowaniu nie popełniono typowych błędów logicznych? Czy zagadnienie wymaga ujęcia z wielu perspektyw jednocześnie?

ZRÓB TO SAM!

Innym sposobem pobudzenia Twojego umysłu są krótkie, proste zadania do wykonania. W różnych miejscach książki zamieszczone zostały ilustracje omawianych zjawisk i praw psychologicznych wraz instrukcjami do wykonania ćwiczenia. Pozwolą Ci one przekonać się o istnieniu jakiegoś efektu albo umożliwią prosty pomiar jakiejś Twojej cechy lub sprawności. Może to być np. opisany w rozdziale 3 wyniesiony z dzieciństwa styl przywiązania.

Sprawdź, czy rozumiesz

Ponieważ po lekturze treści poszczególnych rozdziałów dla wielu Czytelników, takich jak Ty, przyjdzie pora testowania przyswojonej wiedzy, postanowiliśmy podpowiedzieć Ci parę pytań dotyczących głównie rozumienia przeczytanych treści. Temu właśnie służą quizy znajdujące się na końcu każdego podrozdziału. Dają one okazję do szybkiego sprawdzenia, czy przyswoiłeś sobie przeczytane właśnie zagadnienia. Niektóre pytania wymagają prostego przypomnienia, inne głębszej analizy i przejrzenia materiału. Część quizów ma postać pytań z kilkoma odpowiedziami do wyboru, inne – pytań wymagających krótkich odpowiedzi opisowych. Te ćwiczenia pomogą Ci określić, w jakim stopniu opanowałeś materiał.

więcej znajdziesz w

Wskazówki zawarte w odsyłaczach „więcej znajdziesz w” – odwoływanie się do wątków zawartych w różnych miejscach książki – są elementem budowania siatki pojęciowej wiążącej ze sobą ważne treści, niezależnie od ich rozmieszczenia. Przykładowo, w podrozdziale 3.1, na temat genetycznego wyposażenia noworodka, znajdziesz odsyłacz do rozdziału 1 o metodach badawczych, gdzie po raz pierwszy była omawiana metoda studium przypadku, a także do rozdziału 1 z tomu IV, gdzie znajdziesz pogłębione rozważania o cechach osobowości.

Podsumowanie rozdziału

Żeby zapewnić Ci możliwość wstępnego przeglądania podstawowych kwestii z każdego rozdziału i ułatwić jego powtórkę, napisaliśmy Podsumowania rozdziałów. Podsumowania są zorganizowane wokół KLUCZOWYCH PYTAŃ i MYŚLI PRZEWODNICH przedstawionych w rozdziale. Chcemy Cię jednak ostrzec, zwłaszcza jeśli jesteś studentem, że przeczytanie podsumowania nie zastąpi przeczytania rozdziału. Natomiast w celu zdobycia ogólnej orientacji, zalecamy przeczytanie podsumowania i przejrzenie zestawienia ważnych terminów, zanim przeczytasz rozdział jako taki, a następnie ponowne przeczytanie podsumowania po lekturze rozdziału. Zaznajomienie się z podsumowaniem w pierwszej kolejności pomoże Ci tak zorganizować materiał, że będzie on łatwiejszy do zakodowania i zachowania w pamięci. Naturalnie, powrót do podsumowania po przeczytaniu rozdziału wzmocni to, czego się nauczyłeś, żebyś w przyszłości potrafił te informacje łatwiej wydobyć z pamięci.

PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA

Po zakończeniu lektury każdego rozdziału warto także rozważyć zamykające poszczególne rozdziały PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA. Zawierają one propozycje otwartych pytań, nad którymi warto się zastanowić. Przykładowo pytanie o to, jak ścisłe są relacje między myśleniem a mową? Czy opanowanie mowy jest niezbędne, aby zacząć myśleć? (rozdz. 3). Przećwicz z kolegami odpowiadanie na te pytania.

ZADANIA DO WYKONANIA

Umieszczone pod koniec każdego rozdziału ZADANIA DO WYKONANIA, zachęcają do sprawdzenia swojej wiedzy poprzez wykonanie prostych czynności, jak np. porównanie się z rodzeństwem i zastanowienie, w jakim stopniu do zaobserwowanych podobieństw i różnic przyczyniły się dziedziczność i środowisko lub przeprowadzenie krótkiego wywiadu ze znajomą starszą osobą na temat jej relacji z otoczeniem społecznym (rozdz. 3).

Zasoby w języku angielskim MyPsychLab

W podsumowaniu każdego rozdziału znajdziesz wytyczne do oglądania dodatkowych materiałów w języku angielskim, do których dostęp możesz uzyskać przez stronę internetową: www.mypsychlab.com

A oto nasza ostatnia propozycja dydaktyczna. Ta książka pełna jest przykładów służących zilustrowaniu najważniejszych kwestii, ale zagadnienia te zapamiętasz na dłużej, jeśli w trakcie pracy nad tekstem będziesz wymyślać własne przykłady. Ten nawyk sprawi, że zawarte tu informacje staną się w równym stopniu Twoje, co nasze. A więc życzymy Ci niezapomnianej podróży przez krainę, którą kochamy.

Phil Zimbardo

Bob Johnson

Vivian McCann

Podziękowania

Podejmując projekt napisania podręcznika, nie zdawaliśmy sobie sprawy z ogromu czekającej nas pracy. Stephen Frail, nasz redaktor inicjujący, zręcznie pokierował nas (a czasem przepychał) przez ten proces. Wizja szóstego wydania spotkała się z rzeczywistością pod kierunkiem Julie Swasey i Deb Hanlon, naszych upartych redaktorek odpowiedzialnych za postęp prac, które skłoniły nas do pracy cięższej, niż nam się to wydawało możliwe. Redaktor pomocniczy Angela Pickard zdołała wesprzeć nas w działaniach technicznych.

Praca polegająca na przekształceniu manuskryptu w książkę przypadła Robertowi Shermanowi, kierownikowi ds. produkcji, Lyndzie Griffiths, kierownikowi projektu, i Margaret Pinette, adiustatorce. Naszym zdaniem, wszyscy oni wykonali wspaniałą robotę – podobnie jak niestrudzona Kate Cebik odpowiedzialna za wyszukanie zdjęć.

Jesteśmy przekonani, że żadna z wymienionych tu osób nie poczuje się urażona, jeśli najgłębsze podziękowania zarezerwujemy dla naszych współmałżonków, najbliższych kolegów i przyjaciół, którzy inspirowali nas, zapewniając nam troskliwe wsparcie, którego potrzebowaliśmy, służąc jako płyty rezonansowe dla naszych koncepcji. Phil dziękuje swojej wspaniałej żonie Christinie Maslach, za jej nieskończoną inspirację i za służenie jako wzorzec tego, co stanowi psychologię akademicką w najlepszym wydaniu. Bob wyraża wdzięczność swojej małżonce i najlepszej przyjaciółce, Michelle, która znosi jego tyrady na tematy psychologiczne, zaniedbania obowiązków domowych i znaczne odroczenia gratyfikacji – w większości przypadków bez słowa skargi. Była źródłem nieustannego zrozumienia i czułego wsparcia i najbardziej pomocnym z recenzentów. Swoje podziękowania chciałby również przekazać Rebecce, ich córce, która nauczyła go praktycznej strony psychologii rozwojowej – a teraz, w dużej mierze ku swojemu zdumieniu, jest posiadaczką własnego stopnia naukowego z psychologii. Ponadto Bob jest zobowiązany Mary Bagshaw, Lindzie Denney, Emersonowi Jallowi, Claudii Johnson, Cheryl Okonek i (znów) Michelle. Choć żadna z tych osób nie jest psychologiem, wszyscy byli gotowi do podejmowania i dyskutowania interesujących zagadnień dotyczących stosowania psychologii w życiu codziennym. Czytelnicy znajdą podnoszone przez nich tematy w podręczniku, zwłaszcza w ramach rozpoczynających poszczególne rozdziały „problemów” i sekcji poświęconych myśleniu krytycznemu na zakończenie rozdziałów.

Zarówno Phil, jak i Bob z zadowoleniem powitali w projekcie nowego współautora Vivian McCann. Vivian wnosi nie tylko spojrzenie nauczyciela, ale i wiedzę ekspercką w kwestiach płci i zagadnień kulturowych. Do szóstej edycji podręcznika Psychologia. Kluczowe koncepcje Vivian wniosła także silny nacisk na myślenie krytyczne.

Podziękowania Vivian są skierowane przede wszystkim do jej rodziny, poczynając od jej niezwykłego męża i najlepszego przyjaciela Shawna. Był nie tylko wspaniałym źródłem miłości i wsparcia, ale wytrzymał nawet to, że musiała dokonać redakcji rozdziału w trakcie ich miodowego miesiąca! Jej pasierbowie Storm i Blaze nigdy nie skarżyli się na jej nieobecność na meczach baseballu lub w czasie przeznaczonym dla rodziny i wynajdowali twórcze sposoby zabawiania się podczas długich weekendów wypełnionych pisaniem. Vivian jest także wdzięczna swojemu ojcu za wspieranie od najmłodszych lat jej zamiłowania do nauki i za bycie wzorem odporności, optymizmu i wdzięku. Wreszcie Vivian dziękuje wielu studentom za lata inspiracji i intelektualnych wyzwań w pracy, podobnie jak swojej najdroższej przyjaciółce i koleżance z pracy Lauren Kuhn, która stanowi dla niej wzorzec doskonałości, kreatywności i człowieczeństwa w nauczaniu.

Dziękujemy także wielu ekspertom i nauczycielom wprowadzenia do psychologii, którzy podzielili się z nami swoją konstruktywną krytyką dotyczącą każdego rozdziału i każdej cechy szóstego wydania tej książki. Jeśli chciałbyś się do nich przyłączyć, przekazując nam swoje uwagi i rekomendacje do dalszych wydań, to napisz do nas na adres: bjohnson@dcwisp.net

Autorzy

1
UMYSŁ, ZACHOWANIE ORAZ PSYCHOLOGIA NAUKOWA

1.1

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

CZYM JEST PSYCHOLOGIA – A CZYM NIE JEST?

Psychologia: to więcej niż myślisz

Psychologia to nie psychiatria

MYŚL PRZEWODNIA

Psychologia jest szeroką dziedziną o wielu specjalnościach, ale zasadniczo to nauka o zachowaniu i procesach psychicznych

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Myśląc krytycznie o psychologii i pseudopsychologii

Sześć krytycznych pytań, które pomogą ci odróżnić psychologię naukową od pseudopsychologii

1.2

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

W JAKI SPOSÓB PSYCHOLODZY TWORZĄ NOWĄ WIEDZĘ?

Pięć kroków metody naukowej

Pięć rodzajów badań psychologicznych

Kontrolowanie tendencyjności w badaniach psychologicznych

Zagadnienia etyczne w badaniach psychologicznych

Pytania, na które nauka nie może odpowiedzieć

MYŚL PRZEWODNIA

Psycholodzy, podobnie jak przedstawiciele innych nauk, stosują metodę naukową do empirycznego sprawdzania swoich hipotez

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii

KLUCZOWE PYTANIA i MYŚLI PRZEWODNIE pomogą ci uporządkować materiał w pamięci

1.3

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

NA CZYM POLEGA SZEŚĆ PODSTAWOWYCH PERSPEKTYW BADAWCZYCH W PSYCHOLOGII?

Rozdzielenie umysłu i ciała oraz współczesna perspektywa biologiczna

Powstanie psychologii naukowej i współczesna perspektywa poznawcza

Perspektywa behawiorystyczna: odrzucenie introspekcji i koncentracja na obserwowalnym zachowaniu

Perspektywa holistyczna w podejściu do człowieka: stanowisko psychodynamiczne, humanistyczne oraz oparte na pojęciach cechy i temperamentu

Perspektywa rozwojowa: zmiany wynikające z natury i wychowania

Perspektywa socjokulturowa: jednostka w kontekście społecznym

Zmieniając oblicze psychologii

MYŚL PRZEWODNIA

Sześć podstawowych perspektyw – biologiczna, poznawcza, behawiorystyczna, holistyczna, rozwojowa i socjokulturowa – dominuje w szybko rozwijającym się obszarze współczesnej psychologii. Każda z nich była początkowo propozycją radykalnie nowego rozumienia najważniejszych pojęć dotyczących umysłu i zachowania

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Psychologia jako główny kierunek studiów

Żeby nazywać siebie psychologiem, musisz ukończyć odpowiednie studia

• WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Komunikacja wspomagana

„Kiedy dzieciaki pochłonęły cały ten cukier – ciasto, lody, poncz i słodycze – po prostu chodziły po ścianach!” – powiedziała jedna z naszych znajomych, opisując przyjęcie urodzinowe swojej 8-letniej córki.

Musiałem mieć sceptyczny wyraz twarzy, ponieważ przerwała swoją historię i zapytała: „Co, nie wierzysz?” Po czym dodała: „Wy, psycholodzy, po prostu nie wierzycie w zdrowy rozsądek, nieprawdaż?”

Odpowiedziałem, że to co ludzie nazywają „zdrowym rozsądkiem” może być błędne, przypominając, że kiedyś zdrowy rozsądek głosił, iż Ziemia jest płaska. „Być może – zasugerowałem – przekonanie o wpływie wysokiego poziomu cukru na nadaktywność – który, jak się ludziom wydaje, obserwują – jest równie fałszywe”.

„To mogło być po prostu podekscytowanie przyjęciem” – dodałem.

„Ludziom wydaje się, że obserwują?” – moja znajoma prawie krzyknęła. „Czy możesz udowodnić, że cukier nie powoduje nadaktywności u dzieci?”

„Nie” – odpowiedziałem. Nauka nie działa w ten sposób. „Ale to, co mógłbym zrobić – zaryzykowałem – to przeprowadzić eksperyment, żeby sprawdzić, czy cukier wprawia dzieci w «nad». Wtedy moglibyśmy sprawdzić, czy Twoje twierdzenie przejdzie ten test”.

Nie najlepiej wybrałem moment na wciągnięcie mojej znajomej w dyskusję nad eksperymentami naukowymi, więc pozwolę sobie postawić ten problem tobie.

PROBLEM

Jak sprawdziłbyś twierdzenie, że cukier powoduje nadaktywność u dzieci?

Zapraszamy cię do zastanowienia się, w jaki sposób zaprojektować taki eksperyment. Moglibyśmy na przykład podać dzieciom wysoko słodzone napoje i zobaczyć, co się stanie. Ponieważ jednak ludzie często widzą tylko to, co spodziewają się zobaczyć, nasze oczekiwania dotyczące cukru i nadaktywności mogłyby łatwo wpłynąć na nasze obserwacje. W jaki sposób moglibyśmy zatem zaprojektować eksperyment dotyczący problemu cukru, który uwzględniałby także nasze oczekiwania? Nie jest to zadanie proste, ale przeanalizujemy je wspólnie w tym rozdziale.

Każdy rozdział tej książki rozpocznie się od podobnego problemu – problemu, którego celem będzie aktywne zaangażowanie cię w uczenie się psychologii i w krytyczne myślenie o ważnych pojęciach przedstawianych w danym rozdziale. Wspólne przeanalizowanie tych zagadnień, zamiast zwykłego biernego przeczytania słów, pomoże ci także rozwinąć schematy (modele umysłowe), które sprawią, że każde z tych pojęć będzie miało dla ciebie głębsze znaczenie i będzie łatwiejsze do zapamiętania.

Problem „skoku cukrowego” w tym rozdziale jest ilustracją jednego z najbardziej podstawowych postulatów w całej psychologii, jakim jest używanie metody naukowej do badania umysłu i zachowania. Ale zanim przejdziemy do sedna metody naukowej, sprecyzujmy, co rozumiemy przez sam termin „psychologia”.

1.1
CZYM JEST PSYCHOLOGIA
– A CZYM NIE JEST?

„Mam nadzieję, że nie będziesz mnie psychoanalizować” – powiedział student w drzwiach gabinetu. Jest to stara śpiewka, i ryzyko zawodowe, na które są narażeni profesorowie psychologii. Ale studenci nie muszą się martwić, że zostaną poddani psychoanalizie – z dwóch powodów. Po pierwsze – nie wszyscy psycholodzy przechodzą szkolenia umożliwiające im diagnozowanie i leczenie problemów psychicznych – są oni mniejszością wśród profesorów psychologii. Po drugie – tylko nieliczni psycholodzy są psychoanalitykami. Określenie „psychoanaliza” odnosi się do wysoce specjalistycznej, niezbyt powszechnej formy terapii. Dowiesz się więcej na temat różnicy między psychologiem a psychoanalitykiem w dalszej części tego rozdziału – ale tymczasem nie obawiaj się, że twój nauczyciel psychologii będzie się starał odkryć twoje problemy. W rzeczywistości będzie on zapewne bardziej zainteresowany udzieleniem ci pomocy w opanowaniu wiedzy, niż poszukiwaniem przejawów twoich zaburzeń psychicznych.

Jeśli więc nie cała psychologia dotyczy zaburzeń psychicznych i terapii, to możesz się zastanawiać, czego właściwie dotyczy?

Termin psychologia pochodzi od psyche, słowa ze starożytnej greki oznaczającego „umysł”; przyrostek -logia oznacza „dziedzinę nauki”. Dosłownie „psychologia” oznacza zatem „naukę o umyśle”. Większość psychologów posługuje się jednak szerszą definicją, przedstawioną w naszej MYŚLI PRZEWODNIEJ dla tej części rozdziału.

Psychologia jest szeroką dziedziną o wielu specjalnościach, ale zasadniczo to nauka o zachowaniu i procesach psychicznych.

Rycina 1.1

Miejsca pracy psychologów w USA

Źródło: Zaktualizowana informacja pochodząca z: Employed Doctoral Scientists and Engineers, by Sector of Employment, Broad Field of Doctorate and Sex: 2001, National Science Foundation; „Rozkład zatrudnienia naukowców ze stopniem doktora i inżynierów według sektora zatrudnienia, dziedziny doktoratu i płci”.

W zamieszczonej tu definicji należy podkreślić jedną ważną rzecz: psychologia obejmuje nie tylko procesy umysłowe, ale także zachowanie. Innymi słowy, przedmiot psychologii obejmuje zarówno wewnętrzne procesy, które możemy obserwować jedynie pośrednio (jak myślenie, uczucia i pragnienia), jak i zewnętrzne, obserwowalne zachowania (jak mówienie, uśmiechanie się, bieganie). Druga ważna część naszej definicji dotyczy naukowego składnika psychologii. Krótko mówiąc, psychologia jako nauka opiera się na obiektywnych dowodach, które można zweryfikować – a nie na opiniach ekspertów i autorytetów, jak to się często dzieje w dziedzinach nienaukowych. Pełniejsze wyjaśnienie, co rozumiemy przez określenie „psychologia jako nauka”, zajmuje drugą część tego rozdziału.

Psychologia: to więcej niż myślisz

Psychologia obejmuje więcej obszarów, niż większość ludzi to sobie uświadamia. Jak widzieliśmy, nie wszyscy psycholodzy są terapeutami. Niektórzy z nich pracują w edukacji, w przemyśle, sporcie, więziennictwie, rządzie, kościołach i świątyniach, prowadzą prywatną praktykę i nauczają psychologii na wszystkich poziomach systemu edukacji (zob. ryc. 1.1). Inni psycholodzy pracują w biurach projektowych, konsultingowych i w sądach (zarówno trybunałach, jak i izbach adwokackich). W tych różnych okolicznościach wykonują różnorodne zadania, np. uczą psychologii, prowadzą badania i psychoterapię, oceniają i projektują urządzenia techniczne. Psychologia ma w rzeczywistości zbyt wiele specjalności, by móc je wszystkie tu uwzględnić, ale przedsmak tej różnorodności można poczuć, wyróżniając na początek trzy ogólne kategorie.

Trzy sposoby uprawiania psychologii

Ogólnie mówiąc, psycholodzy dzielą się na trzy główne typy: psycholodzy eksperymentalni, nauczyciele psychologii i psycholodzy-praktycy (lub specjaliści w dziedzinie psychologii stosowanej). Te kategorie w pewnym stopniu się pokrywają, ponieważ wielu psychologów podejmuje w swojej pracy różnorodne zadania.

Psycholodzy eksperymentalni (czasami nazywani psychologami-badaczami) tworzą najmniejszą z trzech grup. Niemniej jednak wykonują większość badań, które prowadzą do nowej wiedzy psychologicznej (Frincke, Pete, 2004). Podczas gdy niektórzy psycholodzy eksperymentalni są zatrudnieni w przemyśle i prywatnych instytucjach badawczych, większość pracuje na uniwersytetach lub w college’ach, gdzie przeważnie także uczą.

Nauczyciele psychologii tradycyjnie pracują w szkołach na poziomie college’u i na uniwersytetach, gdzie ich obowiązki obejmują najczęściej nie tylko nauczanie, ale także prowadzenie badań i publikowanie prac. Coraz więcej psychologów można także znaleźć w college’ach przygotowujących do studiów wyższych i w szkołach średnich, gdzie ich obciążenie nauczaniem jest większe, ponieważ te instytucje raczej nie wymagają pracy badawczej (American Psychological Association, 2007; Johnson, Rudmann, 2004).

Psycholodzy-praktycy używają wiedzy wypracowanej przez psychologów eksperymentalnych do rozwiązywania ludzkich problemów, takich jak projektowanie urządzeń, selekcja kadr i terapia psychologiczna. Pracują w różnych miejscach, jak szkoły, kliniki, fabryki, agencje pomocy społecznej, lotniska, szpitale i kasyna. Około 64% psychologów posiadających tytuł doktora w Stanach Zjednoczonych pracuje jako psycholodzy-praktycy, i ten odsetek stale rośnie od lat pięćdziesiątych XX wieku (Kohout, Wicherski, 2000).