Tytuł oryginalny

THE LIBRARY OF ANCIENT WISDOM

Mesopotamia and the Making of History

Copyright © Selena Wisnom, 2025

First published in 2025 by Allen Lane,

an imprint of Penguin Press.

Penguin Press is part of the Penguin

Random House group of companies.

No part of this book may be used or reproduced

in any manner for the purpose of training

artificial intelligence technologies or systems.

This work is reserved from text

and data mining (Article 4(3)

Directive (EU) 2019/790).

All rights reserved

Ilustracje na okładce

Przód: fragment reliefu ściennego

z Pałacu Północno-Zachodniego w Nimrud w Iraku,

ok. 865–860 p.n.e.

© The Trustees of the British Museum

Opracowanie okładki wersji polskiej

Ewa Wójcik

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Joanna Popiołek

Korekta

Patrycjusz Pilawski

ISBN 978-83-8444-709-3

Warszawa 2026

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

ul. Rzymowskiego 28, 02-697 Warszawa

www.proszynski.pl

kontakt@proszynskimedia.pl

OGÓLNY ZARYS DZIEJÓW MEZOPOTAMII

POŁUDNIOWA MEZOPOTAMIA | PÓŁNOCNA MEZOPOTAMIA
3500–3100 p.n.e. Powstanie Uruk, pierwszego miasta |
ok. 3400 p.n.e. Wynalezienie protopisma klinowego |
ok. 2900–2350 p.n.e. Wczesny okres dynastyczny (pierwsi królowie, ekspansja sumeryjskich państw-miast) |
| 2350–2150 p.n.e. Okres staroakadyjski (Sargon Wielki wstępuje na tron w 2334 roku p.n.e. i buduje pierwsze imperium mezopotamskie)
2112–2004 p.n.e. Okres III dynastii z Ur (scentralizowane państwo sumeryjskie) |
2004–1595 p.n.e. Okres starobabiloński (wymiera język sumeryjski, jego miejsce zajmuje akadyjski) | 2000–1600 p.n.e. Okres staroasyryjski (liczne świadectwa handlu międzynarodowego, przyczółki handlowe na terenie Turcji)
1792 p.n.e. Objęcie władzy przez Hammurabiego (twórcę pierwszego imperium babilońskiego) |
1595–1155 p.n.e. Okres średniobabiloński (Babilon zostaje złupiony przez Hetytów, miasto wpada w ręce Kasytów) |
| 1365–1056 p.n.e. Okres średnioasyryjski (Asyria znacznie powiększa swoje terytorium)
ok. 1200 p.n.e. Upadek wielu państw na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego; rozpoczynają się „wieki ciemne” – ze względu na brak źródeł pisanych | ok. 1200 p.n.e. Upadek wielu państw na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego; rozpoczynają się „wieki ciemne” – ze względu na brak źródeł pisanych. Asyria słabnie, a jej terytorium kurczy się do pierwotnych rozmiarów
1155 p.n.e. Elamici niszczą Babilon. Władzę nad miastem po raz kolejny obejmuje rdzenna dynastia |
| 911–609 p.n.e. Okres nowoasyryjski (Asyria znów rośnie w siłę)
626–539 p.n.e. Okres nowobabiloński (Nabopolassar uwalnia się spod jarzma asyryjskiego i ustanawia w Babilonie własną dynastię) | 612 p.n.e. Upadek Niniwy
539–331 p.n.e. Okres perskich rządów w Mezopotamii (kończy się w momencie zajęcia Babilonu przez Aleksandra Wielkiego) |

CHRONOLOGIA NAJWAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ OPISANYCH W KSIĄŻCE

Lato 705 roku p.n.e. – Sargon II ginie na polu bitwy

Lipiec 705 roku p.n.e. – naczelny skryba Nabu-zuqup-kenu kopiuje tabliczkę XII Eposu o Gilgameszu (por. rozdział 7)

Lipiec 705 roku p.n.e. – Sennacheryb obejmuje tron (15 dni po śmierci Sargona)

Listopad 689 roku p.n.e. – Sennacheryb niszczy Babilon

W kolejnych latach Sennacheryb wznosi świątynię Aszura na wzór babilońskiej świątyni Marduka (por. rozdział 2)

Styczeń 680 roku p.n.e. – Sennacheryb ginie z ręki skrytobójcy

Marzec 680 roku p.n.e. – na tron wstępuje Asarhaddon

Maj 672 roku p.n.e. – Aszurbanipal przyjmuje koronę książęcą jako następca tronu Asyrii, Szamasz-szuma-ukin przyjmuje koronę książęcą jako następca tronu Babilonii

672 lub 671 rok p.n.e. – siostra Aszurbanipala pisze do jego młodej żony i wyrzuca jej słaby poziom opanowania pisma klinowego (por. rozdział 1)

Koniec 671 roku p.n.e. – wychodzi na jaw spisek przeciwko Asarhaddonowi

Marzec 670 roku p.n.e. – spisek zostaje udaremniony

Kwiecień–czerwiec 670 roku p.n.e. – stan zdrowia Asarhaddona istotnie się pogarsza

Kwiecień 670 roku p.n.e. – zrozpaczony król dopytuje swojego lekarza, Urad-Nanayę, dlaczego jego choroby nie da się zdiagnozować ani uleczyć. Stan zdrowia króla budzi największe zaniepokojenie na początku maja. Wtedy to doradcy gremialnie proszą go, aby zaprzestał postu i wyszedł z izolacji. Lekarz czyni mu wyrzuty z powodu całkowitego braku zaufania do innych ludzi (por. rozdział 4)

Czerwiec 670 roku p.n.e. – na zdrowiu podupada królowa matka

Czerwiec 670 roku p.n.e. – królewski egzorcysta Adad-szumu-utsur odprawia nad królową matką rytuał przeciwko czarom (por. rozdział 3)

Marzec 669 roku p.n.e. – astrolodzy kłócą się o to, czy dostrzegli na niebie wschodzącą planetę Wenus czy Merkurego (por. rozdział 6)

Listopad 669 roku p.n.e. – Asarhaddon umiera. W następnym miesiącu na tron Asyrii wstępuje Aszurbanipal

Marzec/kwiecień 668 roku p.n.e. – Szamasz-szuma-ukin wstępuje na tron Babilonu

664 rok p.n.e. – Elamici atakują Babilonię

Aszurbanipal wypiera ich z Babilonii. Tron elamicki przejmują uzurpatorzy, a jego prawowity dziedzic ucieka do Niniwy, gdzie przez dziesięć lat korzysta z opieki Aszurbanipala. Napięcie narasta i ostatecznie w 653 roku p.n.e. dochodzi do bitwy pod Til-Tubą (por. rozdział 8)

Wrzesień 653 roku p.n.e. – Aszurbanipal pokonuje Elamitów w bitwie pod Til-Tubą

Maj 652 roku p.n.e. – Szamasz-szuma-ukin występuje przeciwko Asyrii. W tym samym roku wybucha wojna

20 października 651 roku p.n.e. – wróżbita Dannaya spogląda w owcze wnętrzności, żeby ustalić, czy Szamasz-szuma-ukin ucieka do Elamu (por. rozdział 5)

Jesień/zima 648 roku p.n.e. – wojna kończy się zajęciem Babilonu przez Aszurbanipala

Po zwycięstwie Aszurbanipal odprawia rytuał lamentacyjny nad losami Babilonu, aby przebłagać bogów (por. rozdział 9)

Jesień 647 roku p.n.e. – Aszurbanipal atakuje Elam i niszczy Suzę

631 rok p.n.e. (?) – Aszurbanipal umiera

323 rok p.n.e. – Aleksander Wielki umiera w Babilonie

Babilońscy uczeni próbują go ratować, odprawiając pradawny rytuał zastępstwa dla króla (por. Epilog)

OSOBY DRAMATU

Asyryjskie imiona są długie i skomplikowane, ponieważ każde z nich ma charakter miniaturowego zdania. Na przykład imię Aszurbanipal to w istocie uproszczona wersja oryginalnego „Aszur-bani-apli”, co oznacza „Bóg Aszur jest twórcą jego dziedzica”. Wiele imion przyjęło się używać w ich biblijnej formie. Nawet w wersji uproszczonej brzmią dla nas dziwnie, ale i tak wydają się przystępniejsze niż asyryjskie oryginały, dlatego jeśli krótsze odpowiedniki funkcjonują, to się tu nimi posługuję. Imiona uczonych, którzy nie są aż tak znanymi postaciami, przytaczam w wersji asyryjskiej.

RODZINA

Aszurbanipal

Król-uczony, który patronował bibliotece. Często nazywany ostatnim wielkim królem Asyrii. Rządził w latach 669–631 p.n.e.

Sargon II

Sargon II był pradziadkiem Aszurbanipala i założycielem dynastii. Jego śmierć w bitwie w 705 roku p.n.e. była dla Asyrii wielkim ciosem.

Sennacheryb

Sennacheryb był dziadkiem Aszurbanipala i podobnie jak on miał trudne relacje z Babilonem. Gdy jego pierworodny syn został stamtąd porwany, a następnie zabity, Sennacheryb bardzo to przeżył. Zemścił się, obracając Babilon w perzynę.

Naqia

Naqia była babką Aszurbanipala, żoną Sennacheryba. Jej imię po aramejsku oznacza „czysta”, co może sugerować, że wywodziła się nie z Asyrii, ale z jednego z krajów zachodnich. Była jedną z najważniejszych kobiet w asyryjskiej polityce. Co nietypowe dla tamtych czasów, uczestniczyła na co dzień w sprawowaniu rządów, odbierała też od uczonych listy w sprawach wagi państwowej.

Asarhaddon

Asarhaddon był ojcem Aszurbanipala. Nękała go nieznana choroba i prześladowały liczne spiski. Przypisywano mu skłonność do popadania w paranoję, bo wielokrotnie pisał do swoich doradców, dopytując o różne omeny. Niewykluczone jednak, że to właśnie dzięki temu zdołał utrzymać się na tronie – być może więc zamiast o paranoi należałoby jednak mówić o skrupulatności.

UCZENI

Balasi

Balasi był naczelnym uczonym na dworze Aszurbanipala, a wcześniej czuwał nad jego edukacją. Parał się przede wszystkim astrologią, ale miał też niezłą orientację w kwestii innych omenów i rytuałów. Z królem łączyła go bliska osobista więź, więc mógł przedstawiać mu swoje opinie swobodniej niż większość dostojników.

Adad-szumu-utsur

Naczelny egzorcysta Asarhaddona, który potem działał także na dworze Aszurbanipala. Wywodził się z rodziny królewskich ekspertów. Jego syn Urad-Gula również był egzorcystą.

Urad-Nanaya

Asarhaddon cierpiał na tajemniczą chorobę, której nikt nie potrafił zdiagnozować ani wyleczyć. Urad-Nanaya jako naczelny lekarz dworu został obarczony niewdzięcznym zadaniem dokonania niemożliwego.

Dannaya

Dannaya był jednym z wielu dworskich wróżbitów, którzy specjalizowali się w interpretacji omenów odczytywanych z wnętrzności owcy. Był eunuchem, co nietypowe dla przedstawicieli jego profesji – ponieważ zwykle bezpośrednio do bogów mogli zwracać się tylko ludzie doskonali pod względem fizycznym.

Nabu-zuqup-kenu

Naczelny uczony Sargona, wywodzący się ze znamienitej linii królewskich doradców. Ojciec Adad-szumu-utsura. Oddawał się refleksji nad śmiercią króla, kopiując tabliczkę XII Eposu o Gilgameszu.

Nabu-zeru-iddina

Kapłan lamentacyjny, którego zadanie polegało na codziennym wyśpiewywaniu rytualnych tekstów w świątyni, a także odprawianiu szczególnych lamentacji, gdy na przykład zbliżało się zaćmienie. Ojciec Nabu-zeru-iddiny służył jako kapłan lamentacyjny na dworze Asarhaddona, a swoje umiejętności przekazał synowi.

PRZEDMOWA

Niniwa, 612 rok p.n.e. Nadworny skryba spogląda ze szczytów cytadeli na napastników, którzy wlewają się do miasta niczym fala powodziowa. Zastępy żołnierzy kroczą naprzód z tarczami czerwonymi od krwi powalonych po drodze obrońców. Rydwany wspinają się w jego kierunku po zboczu wzgórza, mkną niczym błyskawice przez ulice i rynki w kierunku pałacu¹.

Gdy to się dzieje, tabliczki tkwią na swoich miejscach na półkach, w równych rzędach. W miarę jak hałas narasta i odległy syk przeistacza się w potężny grzmot, daje się w nim wyróżnić także trzask płomieni. Przez szparę pod drzwiami do środka przedostaje się dym, a wkrótce potem ogień pokonuje ostatnią przeszkodę i zaczyna wspinać się po ścianach w kierunku cedrowych belek pod sufitem. Dach się zapada, a słodki zapach płonącego drewna miesza się z goryczą smoły. Jak w akcie ofiarnym biblioteka ulega przemianie w piec do wypalania gliny. Temperatura rośnie, więc tabliczki w końcu twardnieją, a zapisane na nich słowa utrwalają się, jakby zostały wyryte w kamieniu. Gdzieniegdzie żar przemienia glinę w bulgoczącą masę, która potem przekształci się w szkło.

Wszystkie budynki już płoną, więc skryba rzuca się do ucieczki. Ogień jednak nie pochłonął jego wiedzy. Gdy piekło w końcu zastygnie, pośród ruin zalegną sterty wypalonych tabliczek. Potłuczone jak garnki, wymieszane z resztą szczątków, z czasem pokryją się pyłem i będą tam spokojnie leżeć. W pożarze straciły dom, ale zyskały nieśmiertelność. Stwardniały, żeby trwać w ziemi w oczekiwaniu na szpadel archeologa.

Blask Niniwy zgasł. Niektórzy pamiętali ją potem jako cel podróży starotestamentowego proroka Jonasza, którego połknął wieloryb. Wielu zapewne kojarzy ją ze szkodami wyrządzonymi przez tak zwane Państwo Islamskie w Iraku i Lewancie, czyli ISIS, bo relacje z aktów wandalizmu zostały dumnie rozesłane na cały świat. Kiedyś jednak była ona najwspanialszym miastem na całej planecie, siedzibą potężnego imperium i bogatym ośrodkiem artystyczno-kulturalnym.

W ostatnich dekadach Irak wiele wycierpiał z powodu wojen, tracąc także znaczną część swojego historycznego dziedzictwa. Media donosiły o grabieżach w muzeach i bezczeszczeniu stanowisk archeologicznych. Przedstawiano nam filmy ukazujące buldożery i eksplozje w miastach. Te obrazy mogły prowadzić do wniosku, że resztki historii uległy całkowitej destrukcji i nic nie ocalało. Tymczasem pomimo gigantycznej skali zniszczeń nadal dysponujemy wieloma cennymi źródłami. W samej tylko Niniwie w latach 1846–1990 pracowało wielu specjalistów z Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych i Iraku. Archeolodzy powrócili na stanowiska w 2019 roku, aby na nowo podjąć prace konserwatorskie i kontynuować wykopaliska. Państwo Islamskie starało się zniszczyć na oczach świata najwspanialsze zabytki znajdujące się na jego terenie – między innymi skrzydlate byki strzegące bram Niniwy – ale w Iraku prace archeologiczne trwają na ponad dziesięciu tysiącach stanowisk, z których wiele obronili miejscowi mieszkańcy, dumni ze swojego dziedzictwa. Zresztą nawet ISIS, niszcząc grób proroka Jonasza na terenie niniwskiej cytadeli, wbrew swoim intencjom udostępniło światu znajdujące się poniżej nowe części asyryjskiego pałacu, w tym rzadki fryz ukazujący kobiety. Mając do dyspozycji bogate materiały zebrane przez wszystkie poprzednie ekspedycje oraz nowe doniesienia archeologów, możemy dziś snuć opowieść o tej niesamowitej cywilizacji nawet w szerszym zakresie niż kiedyś. Tak to już jest, że o aktach zniszczenia mówi się więcej i głośniej. Do większości z nas dotarły jedynie doniesienia o katastrofie, która się dokonała w rejonie Zatoki Perskiej. Tymczasem przez tysiące lat Irak był ważnym ośrodkiem pogłębiania, przekazywania i utrwalania wiedzy. Pora więc przenieść akcent z tragedii, która tam się rozegrała, na wielkie rzeczy, których udało się w tym miejscu dokonać. Pora mówić o cudach zamiast o katastrofach. Aby rozpocząć tę opowieść, przekroczymy próg wielkiej biblioteki, której blask przyćmiła dopiero Biblioteka Aleksandryjska, a która – w przeciwieństwie do niej – nie przepadła w odmętach dziejów, lecz dzięki wysiłkom badaczy przetrwała na półkach muzeum w Londynie. Mniej więcej dwa i pół tysiąca lat temu stanęła w płomieniach, ale paradoksalnie to właśnie dzięki temu dziś ciągle jeszcze możemy z niej korzystać.

Niniwa leży w północnym Iraku, na obrzeżach Mosulu. Przedmieścia współczesnego miasta wyrosły wokół pozostałości starożytnego. Z dawnej twierdzy niewiele pozostało, jedynie trawiasty pagórek z gruzami nad współczesnym miastem pośród domów i arterii komunikacyjnych. Trzeba jednak wiedzieć, że to właśnie w tym miejscu znajdował się niegdyś największy zbiór wiedzy w historii. To tutaj gromadzono wszystko to, czego udało się nauczyć w regionie zwanym Mezopotamią. Król Aszurbanipal zapragnął pomieścić pod jednym dachem całą wiedzę swoich czasów, więc zgromadził tu ponad trzydzieści tysięcy tabliczek. Przeczesywał imperium w poszukiwaniu kolejnych tekstów, które mógłby dołączyć do swojej kolekcji. W czasach pokoju nakazywał wykonywać kopie tekstów przechowywanych w świątyniach, w czasach wojny konfiskował prywatne kolekcje. W jego bibliotece znalazło się miejsce dla podstawowych dokumentów zarówno niezbędnych do rządzenia rozległym terytorium, jak i dla ezoterycznych rozważań wyjaśniających zasady przepowiadania przyszłości. Aszurbanipal gromadził wiedzę medyczną, od stomatologicznej po ginekologiczną, ale także modlitwy, pieśni i dzieła literatury. Jego biblioteka zawierała opisy zwycięskich bitew i starożytne słowniki, które dziś pomagają badaczom rozszyfrowywać zagadki pisma klinowego, pierwszego znanego systemu notacji w historii. W archiwum przechowywano listy wymieniane przez króla z jego doradcami, rządcami odległych prowincji i władcami innych państw, ale również dokumentację dotyczącą codziennych spraw pałacu i imperium. Ta biblioteka zapewnia nam absolutnie wyjątkowy i niepowtarzalny wgląd w rzeczywistość tamtej kultury, znajdujemy w niej bowiem nie tylko wielkie dokonania ówczesnych mędrców, ale także opowieści i opisy codziennych doświadczeń tych, którzy pisali do króla o tym, do czego ta wiedza im się przydaje.

Aszurbanipal zgromadził swoje zbiory w VII wieku p.n.e., ale wpisał się w ten sposób w znacznie dłuższą historię. Asyryjczycy zdawali sobie sprawę, ile zawdzięczają tym, którzy byli przed nimi, a jednocześnie tak samo intensywnie jak my myśleli o tym, aby zachować odwieczną mądrość dla potomnych. Biblioteka stanowiła więc nie tylko ilustrację bieżącego stanu wiedzy w czasach Aszurbanipala, ale także okno umożliwiające nam spoglądanie w znacznie odleglejszą przeszłość. Dzięki zachowanym w jej zbiorach tekstom sięgającym pradawnych czasów Sumerii i Babilonii lepiej rozumiemy blisko trzy tysiąclecia historii. Aszurbanipal rządził imperium nowoasyryjskim, które bynajmniej nie było pierwszą tego typu potęgą na starożytnym Bliskim Wschodzie. Dwa tysiące lat wcześniej na tych terenach – obejmujących dzisiejszy południowy Irak i północną Syrię – mieszkali Sumerowie, którzy budowali państwa-miasta. Następnie swoje królestwa powołali do życia Babilończycy i Asyryjczycy, który rywalizowali ze sobą o władzę. Pojęcie „Mezopotamia” ma charakter ogólny i odnosi się do całego tego obszaru oraz wszystkich ludów, które go zamieszkiwały w różnych momentach historii. W tym bardzo długim okresie wiele się zmieniało, ale też wiele elementów kultury udało się utrzymać i przekazać następcom. Historia tego regionu miała i ma duże znaczenie nie tylko dla Aszurbanipala i Bliskiego Wschodu, ale także dla całego świata, ponieważ w Mezopotamii dokonano wielu odkryć, które do dziś wpływają na nas w bardzo różnych – często zaskakujących – aspektach naszego życia. Dlatego też nie bez powodu mówi się o niej, że była „kolebką cywilizacji”.

To właśnie w Mezopotamii zaczyna się historia. Ma to bezpośredni związek z faktem wynalezienia pisma, czyli rewolucyjnej technologii umożliwiającej prowadzenie rejestrów, rozwój państwa i utrwalanie wiedzy. Mezopotamscy skrybowie pisali na glinianych tabliczkach, które były proste i tanie, a nadto niezwykle trwałe – dzięki temu dysponujemy dziś dużą liczbą źródeł, na podstawie których możemy badać te najwcześniejsze piśmienne społeczności świata. Szacuje się, że do tej pory udało się zgromadzić ponad pół miliona takich tabliczek. Zwykło się uważać, że na większości z nich nie ma nic ciekawego, bo to zwykle proste relacje zdarzeń albo rachunki. Rzeczywiście, takich treści zachowało się bardzo dużo i to dzięki nim dysponujemy rozległą wiedzą na temat mezopotamskiej gospodarki i przedsiębiorczości. Na tym jednak opowieść się nie kończy, ponieważ tabliczki zapisane pismem klinowym dokumentują niemal każdy aspekt ludzkiej egzystencji, począwszy od zwykłych listów wymienianych między sobą przez ludzi, a skończywszy na zaawansowanych obliczeniach matematycznych. To pozwala nam stwierdzić, że Mezopotamia stworzyła bogatą i złożoną kulturę, która w znacznej mierze znalazła odzwierciedlenie w bibliotece Aszurbanipala.

Ludność Mezopotamii posługiwała się różnymi językami, ale dominowały wśród nich dwa: sumeryjski (pierwszy potwierdzony język pisany) i akadyjski (tym zbiorczym pojęciem określa się nieznacznie różniące się od siebie, ale wzajemnie zrozumiałe dialekty babiloński i asyryjski). Wszystkie te języki korzystały z tego samemu sytemu zapisu w formie pisma klinowego, dokładnie tak samo jak różne języki europejskie – także te zupełnie ze sobą niezwiązane – mają swój graficzny wyraz w postaci liter alfabetu łacińskiego. Pismo klinowe znajdowało zresztą zastosowanie nie tylko w Mezopotamii. Korzystał z niego również język ugarycki na wybrzeżu Syrii, hetycki w dzisiejszej Turcji, urartyjski we współczesnej Armenii oraz elamicki i staroperski w dzisiejszym Iranie. Wpływ na sąsiednie kultury dowodzi siły i skali oddziaływania Mezopotamii w świecie starożytnym. O języku akadyjskim można wręcz powiedzieć, że pełnił funkcję międzynarodowego języka dyplomacji, w epoce brązu porozumiewali się nim królowie Egiptu, Turcji, Syrii i Lewantu.

Poza pismem Mezopotamia pozostawiła nam także inne dziedzictwo. To właśnie stamtąd wywodzi się wiele koncepcji, bez których trudno dziś wyobrazić sobie cywilizację. Jako przykład można podać choćby miasta, banki czy prawo. Godzinę dzielimy dziś na sześćdziesiąt minut właśnie ze względu na to, jakim systemem matematycznym posługiwali się mieszkańcy Mezopotamii. Gwiazdy na niebie po raz pierwszy połączyli w zbiory i nazwali Babilończycy. Asyryjczycy budowali akwedukty na długo przed Rzymianami, a Babilończycy wypracowali swoją wersję twierdzenia Pitagorasa na tysiąc lat przed narodzinami greckiego matematyka. Mezopotamia jest więc kolebką cywilizacji nie tylko w tym sensie, że to właśnie tam upatrujemy naszych początków, ale także dlatego, że potem przez ponad trzy tysiące lat oddziaływała na naszą wiedzę.

Przytaczana „kolebkowa” metafora budzi jednak pewne zastrzeżenie, w szczególności gdy skłania nas do postrzegania Mezopotamii jako cywilizacji prymitywnej. Łatwo pomyśleć, że skoro Mezopotamia była kolebką, to najpewniej pod względem zaawansowania w rozwoju zasadniczo ustępowała wszystkiemu, co nastąpiło po niej. W tej narracji ludy Mezopotamii wypracowały podstawy pewnych koncepcji, ale to dopiero Grecy czy Rzymianie nadali im właściwy kształt. Gdy w ten sposób kreślimy oś czasu, odruchowo sobie przyznajemy najwyższy poziom rozwoju cywilizacyjnego, wychodząc z założenia, że jesteśmy spadkobiercami oświecenia i rewolucji przemysłowej, a nadto korzystamy ze zdobyczy fizyki kwantowej, filozofii postmodernizmu i internetu. Kto jednak przyjmuje taką perspektywę, ten popada w niebezpieczny samozachwyt i zbytnio zachłystuje się dokonaniami swoich czasów – i zaczyna patrzeć z góry na tych, którzy byli przed nim. Nie powinniśmy tego robić, ponieważ gdybyśmy porównali się z naszymi przodkami z odległej przeszłości w jakiejkolwiek konkretnej dziedzinie, musielibyśmy chylić czoło przed ich inteligencją. Babilońscy astronomowie potrafili wyznaczyć dokładne położenie dowolnej planety w dowolnym momencie w przyszłości, mimo że nie dysponowali żadnymi przyrządami. Tamtejsi lingwiści władali dwoma martwymi językami, którymi posługiwali się w swoich rozważaniach naukowych i religijnych na podobnej zasadzie jak Europejczycy – jeszcze do niedawna – greką i łaciną. Pierwsi rolnicy z Bliskiego Wschodu musieli się wykazać nie lada sprawnością, żeby stworzyć system nawadniania i dzięki niemu zapanować nad przyrodą w mało sprzyjających warunkach. Mieszkańcy Mezopotamii wykazywali się przemyślnością, która budzi podziw nie tylko w szerszym kontekście historycznym, ale również z dzisiejszej perspektywy. Ich spuścizna stanowi integralny element światowego dziedzictwa i wpływa na rzeczywistość całego świata.

Mimo że Mezopotamia odegrała tak wielką rolę, to wyniki poświęconych jej badań naukowych rzadko docierają do szerszego grona odbiorców. Akademicy w swoich książkach skupiają się zwykle na najdonioślejszych wydarzeniach historycznych, takich jak rozwój cywilizacji, wzrost i upadek poszczególnych mezopotamskich państw i imperiów, względnie wielkiej archeologicznej pasji ery wiktoriańskiej. W tej książce będziemy się czasem do tych historii odwoływać, ale nie będziemy ich powtarzać. Dla odmiany spróbujemy przyjrzeć się mezopotamskiej kulturze przez pryzmat ludzi, którzy w niej żyli. Postaramy się zrozumieć, jak myśleli, i osadzić ich wiedzę w bardziej ludzkim kontekście. Biblioteka Aszurbanipala jest o tyle wyjątkowa, że oprócz wiedzy zachowały się w niej głosy ludzi, którzy z niej korzystali. My zyskujemy dzięki temu sposobność, aby spojrzeć na Asyrię oczami Asyryjczyków. Nic nie da się poradzić na to, że nadal będzie to perspektywa elity i ludzi wykształconych, którzy potrafili tworzyć tabliczki i z nich korzystać. Choć większość mezopotamskiej kultury miała charakter ustny, to jednak pewne szersze tradycje i troski społeczeństwa znalazły odbicie również w zbiorach biblioteki. W trakcie tej naszej podróży będziemy zastanawiać się między innymi nad tym, co to tak naprawdę znaczy być człowiekiem. Przekonamy się, że Asyryjczycy zadawali sobie wiele tych samych pytań, które i nas nurtują, a potem często – choć niekiedy w ciekawy i nieoczekiwany sposób – dochodzili do bardzo podobnych wniosków jak my dzisiaj.

Mezopotamię odkryłam przypadkiem. Już jako nastolatka trafiłam w księgarni na nowe tłumaczenie Eposu o Gilgameszu. Pomyślałam, że warto by do tego zajrzeć, kupiłam je więc i przeczytałam – od razu od deski do deski. Zdumiało mnie, ile bliskich mi wątków tam znalazłam i w jak nietypowy sposób zostały poruszone. Było coś uniwersalnego, a przy tym znajomego w opisie przeżyć człowieka, który po stracie najlepszego przyjaciela zmaga się z własną śmiertelnością i wyrusza na koniec świata w poszukiwaniu wiedzy. Tekst pod wieloma względami wpisywał się w to, co już wiedziałam o starożytności, a jednocześnie miał w sobie coś tajemniczego i trudno dostępnego, co tylko potęgowało wrażenie dezorientacji. Studiowałam potem historię i literaturę klasyczną oraz asyriologię, stopniowo sięgając coraz dalej w przeszłość.

Do kontynuowania tych poszukiwań niezmiennie popycha mnie to samo co kiedyś poczucie dezorientacji, a konkretnie pragnienie odnalezienia się w tym, w czym kiedyś czułam się zagubiona. Asyriologia jest dziedziną, która stara się na nowo zrozumieć to, co na pozór nie daje się wytłumaczyć, i wydobyć na światło dzienne to, co tkwi w ciemnościach. Asyriolog stara się odtwarzać najważniejsze pradawne kultury i przywracać do życia cywilizacje, które zniknęły ponad dwa tysiące lat temu. To wyprawa równie ekscytująca jak ta, w którą się wybrał Gilgamesz. Dla mnie trwa już od dłuższego czasu, a fascynuje mnie nadal tak samo jak na początku.

1 Opis inspirowany relacją zniszczenia Niniwy z biblijnej Księgi Nahuma (2,1–7).

WPROWADZENIE

ŚWIAT ODKRYTY NA NOWO

Starożytna Mezopotamia pokrywa się z obszarem dzisiejszego Iraku i stanowi część tak zwanego Żyznego Półksiężyca, który obejmował ponadto Syrię, Lewant, pewne regiony dzisiejszej Turcji oraz południowo-zachodni Iran. Nazwa „Mezopotamia” pochodzizgreki i oznacza „między rzekami”, a konkretnie między Tygrysem a Eufratem. Przez wieki tereny te zamieszkiwały najróżniejsze ludy: od Sumerów, przez Akadów i Asyryjczyków, aż po Babilończyków. Powstał tam tygiel kulturowy, dla którego pewnym wspólnym wątkiem była tradycja literacka i religijna, a głównym zwornikiem – pismo klinowe. Źródła pisane tej kultury sięgają nawet 3400 roku p.n.e., a ostatnie pochodzą z mniej więcej 80 roku n.e. Oś czasu jest więc tak długa, że asyriolodzy specjalizują się nie w konkretnych dekadach czy stuleciach, lecz w tysiącleciach. Kultura pisma klinowego trwała nawet po tym, jak Babilon upadł pod naporem Persów. Jeszcze pod rządami obcych władców – najpierw Persów, potem Greków, wreszcie Partów – kapłani zapisywali obliczenia w postaci klinowej, a swoim bogom śpiewali pieśni po sumeryjsku. Kultura Mezopotamii przetrwała więc ponad trzy tysiące lat, co w praktyce oznacza, że na przestrzeni wspólnych dziejów Bliskiego Wschodu i Zachodu ludzkość przez połowę swojej historii posługiwała się pismem klinowym.

Kulturę mezopotamską zapoczątkowali Sumerowie. Sumer leży w południowej części Iraku, gdzie powstały pierwsze państwa-miasta Uruk i Ur. Były to pierwsze wielkie ośrodki miejskie i pierwsze biurokracje w historii świata. Dominacja Sumerów w regionie trwała ponad tysiąc lat, ale pod koniec II tysiąclecia p.n.e. ich język wyszedł z użycia, a jego miejsce zajął akadyjski.

W końcu władzę na południu tego terenu przejęli Babilończycy, a na północy Asyryjczycy. Ci drudzy zawdzięczają tym pierwszym tyle samo co Rzymianie Grekom. Asyryjska kultura w takim stopniu czerpała z babilońskiej, że właściwie trudno je od siebie oddzielić. Z tego właśnie powodu w odniesieniu do kultury wspólnej obu tym cywilizacjom, ale także do starszych tekstów sumeryjskich, będę używać określenia „mezopotamski”. Asyria i Babilon w zasadzie na zmianę rosły w siłę i podupadały. Asyryjczycy uważali się za spadkobierców leżącego na terenie północnego Iraku imperium staroakadyjskiego, które w XXIII wieku p.n.e. wyniósł do jego pierwotnej potęgi Sargon z Akadu. Później, w XVIII stuleciu p.n.e., do rangi wielkiego miasta urósł Babilon. Stało się to za sprawą podboju okolicznych terytoriów oraz starych sumeryjskich miast na południu przez króla Hammurabiego, twórcę pierwszego imperium babilońskiego. Kodeks jego imienia zalicza się do najlepiej znanych zabytków starożytnego Bliskiego Wschodu. Został wykuty na gładkich czarnych płytach bazaltowych i zawiera dwieście osiemdziesiąt dwie zasady postępowania w przypadku zarzutów dotyczących morderstwa, napaści, niewypełniania powinności zawodowych, złego traktowania zwierząt, dziedziczenia i tym podobnych spraw. Jak to często bywa w przypadku mezopotamskich obiektów, które zyskują sławę, Kodeks Hammurabiego został okrzyknięty „pierwszym” zbiorem praw, mimo że istniały starsze tego typu dokumenty. Ten jednak niewątpliwie jest najpiękniejszy i najlepiej zachowany, więc w pełni zasługuje na zachwyt. Dziś można go podziwiać w Luwrze.

W I tysiącleciu p.n.e. między Asyrią a Babilonem stale utrzymywało się napięcie. Pierwsze dwa stulecia były bardzo trudne dla Babilonu, który wielokrotnie musiał się zmagać z atakami wroga i niepokojami wewnętrznymi. Wtedy na pierwszy plan wysunęła się Asyria. W X wieku p.n.e. powstało imperium nowoasyryjskie, którego kolejni władcy powiększali obszar swojego panowania. Za czasów Aszurbanipala było to największe imperium w dotychczasowej historii świata. Asyryjczycy podbili wtedy Babilon wraz z otaczającym go terytorium, określanym mianem Babilonii. Mieszkańcom miasta trudno było jednak zaakceptować narzuconą władzę, więc często się buntowali. Babilon wiecznie spędzał sen z powiek asyryjskim królom, którzy próbowali załagodzić sytuację na różne sposoby, zawsze jednak bez powodzenia. W końcu to Babilończycy doprowadzili do upadku Asyrii. Łącząc siły z innymi plemionami, obalili trwające kilka stuleci panowanie Asyryjczyków i w 612 roku p.n.e. zniszczyli Niniwę.

Wydarzenia opisywane w tej książce rozgrywają się we względnie krótkim okresie obejmującym panowanie ostatnich znamienitych władców Asyrii, a mianowicie Sargona II, Sennacheryba, Asarhaddona i Aszurbanipala. W życiu tych czterech królów wiele się działo i też wiele niezwykłych zdarzeń z ich czasów zostało utrwalonych w bibliotece.

Założycielem dynastii był Sargon II, który powiększył imperium do niespotykanych dotąd granic. Nasza historia rozpoczyna się od jego nieoczekiwanej śmierci na polu bitwy w 705 roku p.n.e. To wstrząsające wydarzenie położyło się cieniem na losach jego potomków. Jego syn i następca Sennacheryb, wstąpiwszy na tron, nie miał w zasadzie innego wyjścia, jak tylko odżegnać się od złowróżbnego dziedzictwa ojca. Ostatecznie jednak wszyscy Sargonidzi zmagali się z licznymi kryzysami natury osobistej i politycznej, w związku z czym co najmniej jeden z nich dopatrywał się źródeł swoich utrapień w grzechach popełnionych przez Sargona przeciwko bogom².

Jak to zwykle bywało w przypadku asyryjskich królów, rządy Sennacheryba upływały pod znakiem podbojów. Władca zasłynął jako ten, który wyprawił się przeciwko Judzie. Został upamiętniony najpierw w Biblii, a potem przez Byrona w wierszu zatytułowanym The Destrucion of Sennacherib (Klęska Sennacheryba). Za najważniejszy wątek jego panowania należy jednak uznać zmagania z Babilonem. Miasto podbił asyryjski król Tiglat-Pileser III w 729 roku p.n.e., ale Babilończycy nie dawali za wygraną i stale buntowali się przeciwko narzuconej im władzy. Sennacheryb próbował ich sobie podporządkować na różne sposoby, aż w końcu osadził swojego syna i dziedzica o imieniu Aszur-nadin-szumi na królewskim tronie Babilonu. To przedsięwzięcie zakończyło się spektakularnym niepowodzeniem, bo sześć lat później władca został porwany i nigdy nie powrócił. Sennacheryb wziął straszliwy odwet na Babilończykach, niszcząc ich miasto w 689 roku p.n.e. Dopuścił się tym samym bestialskiego aktu przemocy wymierzonego przeciwko kolebce własnej kultury. Jego decyzja musiała budzić mieszane uczucia i potem przez wiele pokoleń ciążyła na sumieniach jego następców, kładąc się długim cieniem na losy całej dynastii Sargonidów.

Sennacheryb, podobnie jak jego ojciec, przedwcześnie rozstał się z życiem. Zniknięcie następcy wywołało bardzo poważne problemy natury dynastycznej. Wiele wskazuje na to, że do przejęcia tronu szykował się Arda-Mulissi, starszy syn Sennacheryba, ale jako swojego następcę – ku zaskoczeniu wszystkich – król wskazał Asarhaddona. Wkrótce po obwieszczeniu tego faktu dziedzic został odesłany do bezpiecznej kryjówki; jak się jednak okazało, to nie on musiał się obawiać o życie. Arda-Mulissi, sprzymierzony z jeszcze innym z braci, ukierunkował swój gniew przeciwko ojcu. Po zamordowaniu Sennacheryba przywódcy spisku przez dwa miesiące walczyli ze sobą o to, który z nich powinien zasiąść na tronie, a w tym czasie Asarhaddon wkroczył ze swoimi oddziałami do Niniwy i wypędził ich obu, aby ostatecznie w 680 roku p.n.e. objąć władzę nad Asyrią³.

Pomny burzliwych początków swojego panowania, Asarhaddon pozostał czujny i wypatrywał najróżniejszych zagrożeń dla swojej władzy, w tym także złych omenów i znaków. Cierpiał ponadto na tajemniczą chorobę, która przez lata na przemian się odzywała i ustępowała, ale której żaden z lekarzy nie był w stanie ani rozpoznać, ani uleczyć. Z punktu widzenia asyryjskiego króla był to poważny problem nie tylko w sferze osobistej, lecz także politycznej, choroba bowiem osłabiała jego wizerunek w oczach poddanych. Pomimo licznych sukcesów króla jego choroba mogła świadczyć o tym, że nie jest on prawowitym władcą. Gdy więc sprawa wyszła na jaw, zawiązał się spisek mający na celu odebranie mu tronu.

Asarhaddon zdołał położyć kres trzem spiskom (za pierwszym z nich stał człowiek o imieniu Sasi, za drugim naczelny królewski eunuch, za trzecim zaś rządca miasta Aszur), a w ramach działań odwetowych pozbawił życia znaczną część swojej administracji. Czystka pociągnęła za sobą daleko idące konsekwencje, ponieważ w jej wyniku nie miał kto rządzić krajem. W asyryjskiej tradycji kolejne lata nosiły nazwy na cześć urzędników sprawujących władzę, a w pierwszych miesiącach 670 roku p.n.e. nie znalazł się nikt, na kogo można by się powołać.

Rozprawa ze spiskowcami musiała mocno odbić się na atmosferze dworu Asarhaddona, na tym jednak kryzys się nie zakończył. Już kilka miesięcy wcześniej król mocno podupadł na zdrowiu, a jego lekarze i egzorcyści bezradnie rozkładali ręce. Asarhaddon odzyskał siły, ale wtedy z kolei poważnie zachorowała jego matka Naqia, co uznano za skutek działania złych czarów. Na szczęście sprawy przybrały pozytywny obrót, ale na wszelki wypadek cała rodzina królewska poddała się egzorcyzmom. Mimo to już rok później Asarhaddon zmarł podczas wyprawy przeciwko egipskim buntownikom, najpewniej z powodu dręczącej go od lat choroby.

Chcąc oszczędzić synom kłopotów, jakich sam zaznał, zawczasu dopilnował spraw swojej sukcesji: podzielił królestwo w taki sposób, że Asyria przypadła w udziale Aszurbanipalowi, natomiast tron w Babilonie objął jego starszy brat Szamasz-szuma-ukin. Również ta strategia się jednak nie sprawdziła, bo choć bracia początkowo współpracowali, to wkrótce popadli w konflikt i w 652 roku p.n.e. zwrócili się przeciwko sobie. Wojna trwała cztery lata i zakończyła się klęską Babilonu, już drugą w krótkim czasie.

W starożytności Mezopotamia słynęła z bogactw i wyrafinowania. Biblia upamiętniła ją jako ojczyznę Abrahama, miejsce powstania wieży Babel i domu Wielkiej Nierządnicy. Mimo to przez tysiąclecia tamten świat trwał jedynie jako mit z odległej przeszłości. Wiedza na temat jego pradawnej cywilizacji sprowadzała się do kilku wzmianek poczynionych przez autorów klasycznych i następnie przekazywanych na zasadzie głuchego telefonu z pokolenia na pokolenie na coraz rozleglejszym terytorium. Uzupełniały ją czasem polemiczne teksty biblijnych autorów, którzy w asyryjskich i babilońskich królach widzieli wrogów.

Po dwóch tysiącach lat, w XIX wieku n.e., głos Mezopotamii rozbrzmiał jednak na nowo. W atmosferze wielkiej sensacji archeolodzy pracujący na Bliskim Wschodzie prezentowali światu pałace asyryjskich królów, z których sprowadzali do Muzeum Brytyjskiego w Londynie i Luwru w Paryżu zachwycające rzeźby i płaskorzeźby. Babilon został odkryty przez niemieckich archeologów, a jego olśniewająca brama z glazurowanych na niebiesko cegieł stanęła w Berlinie. Wtedy to po raz pierwszy czytelnicy Biblii mogli przyjrzeć się twarzom opisywanych na jej kartach najeźdźców, takich jak Salmanasar III czy Sennacheryb.

Jeszcze większą ekscytację wzbudziły odkryte wówczas źródła pisane. W 1857 roku udało się odczytać pismo klinowe, dzięki czemu zyskaliśmy wreszcie możliwość spojrzenia na podbój Judy z perspektywy Sennacheryba, usłyszeć dumne słowa Nabuchodonozora z jego własnych ust i przeczytać babilońską opowieść o potopie (zdumiewająco zresztą podobną do tej znanej z Księgi Rodzaju). Relacja babilońska – później określona jako Epos o Gilgameszu, który zachwycił mnie w młodości – wywołała takie poruszenie, że „Daily Telegraph” zdecydował się sfinansować wyprawę mającą na celu odnalezienie brakujących tabliczek. A choć przedsięwzięcie miało wiele wspólnego z szukaniem igły w stogu siana – należało bowiem znaleźć pośród tysięcy glinianych odłamków te właściwe – ku zaskoczeniu wszystkich całość historii udało się jednak odtworzyć. Dokonał tego George Smith, skromny samouk. Gdy natknął się na fragment zawierający opis statku, który utknął na szczycie góry i z którego wysłano gołębicę na poszukiwanie lądu – niemal zupełnie jak w Biblii – podobno tak się zachwycił, że zrzucił z siebie część ubrania i zaczął z radości biegać po Muzeum Brytyjskim. Tak w każdym razie opisał ten moment kurator E.A. Wallis Budge, znany z niechęci do Smitha. Choć zapewne chciał w ten sposób go wykpić, osiągnął efekt zgoła odwrotny, zapewne nie tylko dlatego, że opisał zachowanie skrajnie ekscentryczne, ale przede wszystkim ze względu na to, że wspaniale uchwycił ogromną ekscytację właściwą dla wczesnego okresu wielkich odkryć.

Dziedzina wiedzy, która się tymi zagadnieniami zajmuje, nosi nazwę asyriologii. Jest ona o tyle myląca, że badacze nie ograniczają się jedynie do kultury asyryjskiej. W kręgu ich zainteresowań znajduje się wiele spraw, od literatury sumeryjskiej począwszy, a na gospodarce babilońskiej skończywszy. Pojęcie zaś wywodzi się z czasów, gdy w XIX wieku dokonywano pierwszych odkryć asyryjskich pałaców. Utrwaliło się i pozostało, mimo że potem badacze zaczęli przyglądać się również coraz to starszym państwom i kulturom. W pewnym momencie stało się jasne, że to dopiero początek badań historii Mezopotamii. Wprowadzono wówczas różne podkategorie. Asyryjczyków zaczęto nazywać „nowo-Asyryjczykami”. Pojawili się również średnio- i staro-Asyryjczycy. Takie same przedrostki dodano Babilończykom. Oprócz tego rozpoznano wcześniejsze kultury: sumeryjską i akadyjską. Wszystko to jednak nadal mieści się w asyriologii.

Wysiłki archeologów, pierwotnie podejmowane w celu potwierdzenia prawdziwości Starego Testamentu, w krótkim czasie dały asumpt do powstania całkiem niezależnej dziedziny i przyczyniły się do odnalezienia źródeł wcześniejszych od tekstów biblijnych. Badacze nie nadążali za wykopaliskami. Wiele tabliczek z tamtego okresu do dziś zalega gdzieś w muzealnych magazynach i czeka, aż ktoś je wreszcie przetłumaczy i opublikuje, ponieważ archeolodzy cały czas przywożą z kolejnych stanowisk coraz to nowe zdobycze. Najogólniej rzecz ujmując, brakuje ludzi ze znajomością pisma klinowego, a to dlatego, że zbyt mało osób wie o możliwości zdobycia tej umiejętności w ramach studiów uniwersyteckich.

To właśnie w tamtym ekscytującym okresie dziewiętnastowiecznych odkryć archeolodzy natrafili na bibliotekę Aszurbanipala. W przyszłości właśnie na jej zbiorach miały się opierać szersze badania dotyczące Mezopotamii. Ponieważ zapiski na znalezionych tam tabliczkach zostały poczynione w już odszyfrowanych językach, dziś to właśnie one stanowią fundament naszej wiedzy na temat osiągnięć mieszkańców Mezopotamii: Asyryjczyków, Babilończyków, a nawet Sumerów.

Biblioteka ukazywała się światu etapami. Wchodzące w jej skład tabliczki odnaleziono w kilku miejscach w trakcie różnych prac archeologicznych. Irak znajdował się wówczas pod panowaniem osmańskim, dlatego stanowisko nosiło nazwę Kujundżyk, co po turecku znaczy „mała owca” i sugeruje, że znajdowało się tam wówczas pastwisko. W rzeczywistości jednak pod pagórkiem kryła się starożytna twierdza Niniwa wraz z pałacami asyryjskich królów. Francuskie i brytyjskie wyprawy badawcze przystąpiły do rozkopywania Kujundżyku w 1842 roku. Francuzi początkowo niczego nie znaleźli, więc porzucili to stanowisko i zajęli się innymi asyryjskimi miastami. Pierwszym znaczącym obiektem na terenie Niniwy był Pałac Południowo-Zachodni, odkryty przez brytyjskiego archeologa Austena Henry’ego Layarda, który wraz z miejscowym pomocnikiem Hormuzdem Rassamem prowadził w latach 1847–1851 wykopaliska na zlecenie Muzeum Brytyjskiego. Rok 1850 przyniósł sensacyjne odkrycie. Podczas drążenia tunelu natrafiono na pomieszczenie, które Layard nazwał „archiwum”, ponieważ znajdowały się tam ogromne ilości tabliczek. Odkrywca opisywał to tak:

Pierwsze drzwi, strzeżone przez bogów-ryby, prowadziły do niewielkich przechodnich komnat, niegdyś zdobionych płaskorzeźbami, obecnie w większości zniszczonych. Na kilku zachowanych fragmentach dało się zobaczyć miasto na brzegu morza, po którego wodach pływały galery. Nazwę te pomieszczenia „archiwum”, ponieważ (…) zdaje się, że przechowywano tu dekrety asyryjskich królów oraz zapiski z całego imperium. (…) Pismo klinowe większości z nich jest bardzo wyraźne i dobrze widoczne, ale miejscami tak drobniutkie, że niemal nie da się go odczytać bez szkła powiększającego⁴.

Zachęcone tym odkryciem Muzeum Brytyjskie podjęło decyzję o kontynuowaniu wykopalisk na tym stanowisku. Na czele kolejnej ekspedycji stanął dyplomata Henry Rawlinson, który żywo interesował się językiem zapisanym na tabliczkach i walnie przyczynił się do odczytania pisma klinowego. Osmanowie podzielili prawa do prowadzenia wykopalisk na terenie Kujundżyku między Brytyjczyków i Francuzów. Francuzi dostali część północną, Brytyjczykom przypadła w udziale południowa. Przełomu udało się dokonać w dużej mierze dzięki miejscowemu pomocnikowi Rassamowi, któremu przeczucie podpowiadało, że Brytyjczycy powinni jednak kopać po stronie północnej. Bardzo go irytowało, że Francuzi postanowili nie korzystać z przyznanej im koncesji, wziął więc sprawy w swoje ręce i potajemnie – nocą – kopał po stronie francuskiej. Nos dobrze mu podpowiadał, bo to właśnie tam odkrył w końcu w 1853 roku Pałac Północny, a przy okazji również znaczną liczbę kolejnych tabliczek. Francuzi odstąpili Brytyjczykom swoją koncesję w zamian za część reliefów z pałacu – i to właśnie dzięki temu biblioteka Aszurbanipala znajduje się dziś w Muzeum Brytyjskim. W ciągu następnych pięćdziesięciu lat podczas kolejnych wykopalisk wydobyto z ziemi tysiące tabliczek. Niektóre z nich można podziwiać w Sali 55, natomiast znaczna część kolekcji znajduje się w pomieszczeniu znanym jako Arched Room, gdzie tabliczki są eksponowane od podłogi do sufitu.

Nie wiemy, jak ta biblioteka mogła wyglądać, tym bardziej że wiele tabliczek zmieniło miejsce. Odkryte pomieszczenia Layard określił mianem „archiwum” nieco na wyrost, jak się bowiem potem okazało, mieściła się tu łazienka sąsiadująca z salą tronową, tabliczki zaś zostały tam zapewne porzucone przez najeźdźców jako mało interesujący łup. Jakby sprawa była nie dość skomplikowana, archeolodzy w tamtych czasach często nie odnotowywali dokładnego miejsca odkrycia artefaktów. Znaczna część tego typu znalezisk pochodzi z Pałacu Północnego Aszurbanipala, dlatego obecnie uważa się, że to właśnie tam mieściła się właściwa biblioteka (dziś bowiem wiemy, że na terenie Niniwy znajdowały się co najmniej jeszcze dwie inne, przy świątyniach bogini Isztar i boga Nabu, patronującego skrybom). W muzeum wszystkie znaleziska z tych okolic noszą sygnaturę „K” jak „Kujundżyk”, nie zawsze więc wiadomo, z którego budynku pochodzą poszczególne tabliczki. Tym bardziej cieszy skrupulatność starożytnych skrybów, którzy często dokładnie opisywali swoje prace. Na wielu tabliczkach widnieją adnotacje: „Pałac Aszurbanipala, króla świata, króla Asyrii”. To jednoznaczna informacja o ich przynależności.

Choć biblioteki jako miejsca nie udało się odtworzyć, pewne wyobrażenia na temat jej specyfiki można sobie jednak wyrobić na podstawie wiedzy o budynkach o podobnej funkcji odkopanych na innych stanowiskach. W 1986 roku w mieście Sippar odkryto bibliotekę, w której tabliczki przetrwały na półkach. Zbiór znajdował się w niewielkim pomieszczeniu, w którego ściany wkomponowano siatkę pięćdziesięciu sześciu prostokątnych nisz. Każda z nich miała 30 centymetrów szerokości i zaledwie 17 centymetrów wysokości, za to – co dla nas może być zdumiewające – aż 70 centymetrów głębokości; w praktyce oznaczało to, że nie dało się jednocześnie zobaczyć całej ich zawartości. Tabliczki ustawiano w nich jak książki, w dwóch lub trzech rzędach. W sumie w każdej niszy mieściło się ich sześćdziesiąt. Niewielkie pomieszczenie miało powierzchnię zaledwie kilku metrów kwadratowych, ale można tam było przechowywać 3360 glinianych tabliczek. W przeciwieństwie do dzisiejszych bibliotek był to jednak bardziej magazyn niż miejsce do zapoznawania się z treścią zgromadzonych materiałów. Tak czy owak, tabliczki zapisane pismem klinowym trudno by się czytało wewnątrz budynku, ponieważ potrzeba do tego jasnego światła. Czytanie i pisanie odbywało się zatem zapewne na dziedzińcu.

Można przypuszczać, że asyryjskie biblioteki wyglądały podobnie. Świątynię boga skrybów odnaleziono również w mieście Dur-Szarrukin. Tam też znajdowały się nisze, podobnie zresztą jak w Pałacu Południowo-Zachodnim w Niniwie. W królewskim archiwum w mieście Kalhu tablice przechowywano w ceglanych skrzyniach wyglądem przypominających dzisiejsze szafy na dokumenty. Na podstawie znalezisk z Niniwy wiemy, że stosowano oznaczenia właściwe dla pewnych zbiorów tabliczek, co miało ułatwiać ich odnajdywanie (i działało trochę tak jak sygnatura miejsca we współczesnych księgozbiorach). Udało się rozpoznać dwie takie sygnatury dla różnych kolekcji omenów.

Gliniane tabliczki miały różne kształty i rozmiary, w zależności od tego, jakiego typu i jakiej długości tekst miał zostać na nich utrwalony. Dobór odpowiedniej wielkości tabliczki zapewne nie był problemem. Listy i raporty zwykle są więc małe, rozmiarami przypominają dzisiejszy telefon komórkowy. Jeśli treści było niewiele, skryba mógł nawet sięgnąć po jeszcze mniejszy nośnik. Tabliczki biblioteczne mają natomiast większe rozmiary, na przykład dzisiejszych standardowych tomów książkowych. Znajdujące się na nich kolumny tekstu zajmują jednak tylko połowę szerokości. Zdarza się, że kolumn jest więcej, nawet do czterech, i wtedy tabliczka ma układ horyzontalny. Kiedy indziej treść zawiera się tylko w jednej kolumnie, wąskiej i eleganckiej. Dzieła literatury zwykle znajdują się na kilku ponumerowanych tabliczkach, które – na wzór rozdziałów – tworzą całość. Zdarza się, że utwór mieści się na jednej tabliczce (Zstąpienie Isztar w zaświaty), kiedy indziej obejmuje ich aż dwanaście (Epos o Gilgameszu). Uczone traktaty często były znacznie bardziej rozbudowane, bo na przykład seria opisująca omeny życia codziennego zajmuje sto dwadzieścia tabliczek. Gdy w pałacu wybuchł pożar, tabliczki pospadały na ziemię i roztrzaskały się na kawałki. Niczym największą na świecie układankę, da się je poskładać w całość. Ta praca cały czas trwa, a znalezienie brakującego elementu jakiejś całości nadal stanowi jedną z największych radości w życiu asyriologa. Dziś sztuczna inteligencja pomaga nam wskazać miejsce najmniejszych fragmentów, niekiedy wielkości znaczka pocztowego. Asyriologia pozostaje tak fascynująca między innymi dlatego, że stale – dość regularnie – odkrywamy nowe fragmenty tekstów. Nawet w trakcie pisania tej książki świat poznał nowe tabliczki. Mogą one całkowicie odmienić nasze postrzeganie pewnych kwestii, jeśli wyniknie z nich coś nowego.

Oprócz glinianych tabliczek w bibliotece znaleziono tabliczki woskowe, podobne do używanych w Cesarstwie Rzymskim. Powierzchnię takiej tabliczki dało się wygładzić i ponownie zapisać. Do naszych czasów przetrwało ich zaledwie kilka, analiza inwentarzy bibliotecznych wskazuje jednak, że kiedyś były ich tysiące. A choć tekst zapisany na tabliczce ulegał zmianom, z naszej wiedzy wynika, że taka forma była dość często stosowana równolegle z tabliczkami glinianymi. Standardowo na tabliczkach woskowych umieszczano wróżby, opisy procedur medycznych czy rytuały. Uczeni z miasta Borsippa w północnej Babilonii przysłali swoje teksty właśnie w takiej formie, gdy proszono ich o uzupełnienie zasobów bibliotecznych. Tabliczki woskowe łatwiej dało się transportować, a nadto prawdopodobnie lepiej sprawdzały się w roli symbolu prestiżu. W studni w asyryjskim mieście Kalhu znaleziono tabliczkę wykonaną z kości słoniowej powleczonej woskiem, z zawiasami umożliwiającym zamykanie jej i otwieranie na podobieństwo książki. Choć trudno w to uwierzyć, na tej konkretnej tabliczce wosk się zachował i nadal można przeczytać tekst zapisany pismem klinowym.

Przez czterdzieści lat Aszurbanipal rządził imperium, które rozciągało się od dzisiejszego Iranu na wschód aż do Egiptu, a na zachodzie obejmowało część Turcji. Był ostatnim wielkim asyryjskim królem, ostatnim władcą tak rozległego terytorium. Był też najpotężniejszym królem asyryjskim. Zasiadał na tronie w latach 669–631 p.n.e. i w okresie swoich rządów zdołał rozgromić odwiecznych wrogów Asyrii w Elamie (królestwo na zachodzie Iranu), stłumić bunt Egiptu i z powodzeniem zakończyć oblężenie Babilonu. Jak jednak dobitnie dowodzi obszerna i zróżnicowana biblioteka, sukcesy jego panowania nie ograniczają się wyłącznie do triumfów militarnych.

Od asyryjskich królów zawsze oczekiwano sprawnego prowadzenia wojny i Aszurbanipal nie był pod tym względem wyjątkiem. Jego własne relacje dotyczące podbojów obcych ziem ukazują go jako niepokonanego wojownika, który nie ma sobie równych, rozprawi się z każdym głupcem, który ośmieli się stawić mu opór, i przywróci państwu zbuntowane terytoria. Co natomiast niezwykłe dla asyryjskich królów, Aszurbanipal był nie tylko wojownikiem, ale również uczonym. Reliefy z jego pałacu ukazują go, jak jadąc rydwanem, przebija włócznią lwy, a do pasa ma przytroczony rylec, zupełnie jakby narzędzie pisarskie było dla niego tak samo ważne jak broń.

Sam król zdaje się czasem wręcz przedkładać swoje zapędy naukowe ponad sprawność bojową. W jednym ze słynnych tekstów wypowiada się na temat darów, którymi bogowie obdarzyli go jeszcze w łonie matki⁵. Wspomina wówczas w pierwszej kolejności o głębi umysłu, rozległości wiedzy i biegłości w sztuce pisarskiej, a dopiero dalej o sile fizycznej i władzy⁶. Rzadko się zdarzało, żeby asyryjski król umiał pisać i czytać, on tymczasem chwali się, że dorównuje pod tym względem swoim uczonym. Żaden inny asyryjski monarcha o niczym podobnym nie wspominał.

Opanowałem rzemiosło mędrca Adapy, tajemnice i ukrytą mądrość sztuki pisarskiej. Potrafię rozpoznawać omeny na niebie i ziemi, mogę rozprawiać o nich w gronie uczonych. Zdolny jestem dyskutować z wybitnymi wróżbitami na temat serii tabliczek zatytułowanej „Jeśli wątroba jest zwierciadłem niebios”. Potrafię wykonywać złożone działania matematyczne, takie jak dzielenie i mnożenie, które nie mają prostego rozwiązania. Czytałem zagadkowe teksty spisane w enigmatycznych językach sumeryjskim i akadyjskim, trudne w interpretacji. Wnikliwie badałem kamienne inskrypcje sprzed potopu, zapieczętowane, niejasne, mylące⁷.

W tych słowach Aszurbanipal daje wyraz przekonaniu, że posiadł wiedzę akademicką, tajemną, dostępną tylko ludziom najlepiej wykształconym. Przedstawia się jako wprawny wróżbita, a w tamtych czasach odczytywanie woli bogów z chmur, z ziemi, a także z wnętrzności zwierząt ofiarnych stanowiło ważny aspekt rządzenia i kryterium podejmowania decyzji w różnych trudnych sytuacjach, tak w życiu osobistym, jak i politycznym. Aszurbanipal nie tylko potrafił te znaki samodzielnie rozpoznawać, ale był nawet w stanie rozmawiać o nich ze znawcami i dyskutować o ich interpretacji. Niewykluczone, że w przeciwieństwie do swoich poprzedników nie dawał się zwieść wróżbitom, ponieważ sam mógł różne rzeczy sprawdzić i rozumiał istotę udzielanych mu rad.

Aszurbanipal deklaruje ponadto biegłość w sztuce matematyki, która cieszyła się w Mezopotamii dużym poważaniem i po zdobyciu Babilonu przez Aleksandra Wielkiego stopniowo przenikała do świata klasycznego. Dowiadujemy się nadto, że władca był wprawnym lingwistą i potrafił czytać nawet teksty zapisane w trudnych językach, również martwych (sumeryjski wymarł ponad tysiąc lat przed objęciem przez niego tronu, a akadyjski był ogólnie trudny do zrozumienia, ponieważ ojczystym językiem większości ówczesnych mieszkańców kraju Aszurbanipala był aramejski). Wreszcie król twierdzi, że badał kamienne inskrypcje sprzed potopu, czyli legendarnego wydarzenia symbolicznie oddzielającego czas mityczny od historycznego. To dowodzi, że Asyryjczycy mieli świadomość długiego trwania własnej cywilizacji i że w bibliotece Aszurbanipala znajdowały się teksty datowane na co najmniej tysiąc lat wcześniej (starannie skopiowane i przechowywane przez wieki).

Co jeszcze wiemy o Aszurbanipalu poza tym, że lubił zgłębiać wiedzę? W inskrypcjach opowiadających o jego kampaniach wojennych można czasem usłyszeć jego własny głos, bo ton tekstów jest podobny jak w królewskich prywatnych listach. Aszurbanipal postrzega sam siebie jako człowieka litościwego i wielkodusznego. Deklaruje: „Ja, Aszurbanipal, wielkoduszny król Asyrii, który postępuje szczodrze i odwzajemnia dobre uczynki, zlitowałem się nad [faraonem egipskim] Necho, sługą, który do mnie należy, i przebaczyłem mu jego zbrodnię”⁸. Potrafi jednak także upokorzyć wroga, twierdząc, że „takie są nakazy wielkich bogów, panowie”. Królowi Kedaru kazał na przykład założyć psią obrożę, a potem zmusił go do stróżowania przed bramami miasta⁹. Posłusznych sobie nagradza prezentami i władzą w królestwach, nielojalność zaś karze bez litości. Nic tak go nie sroży jak niewdzięczność. Na elamickiego króla skarży się w tak samo gorzkich słowach jak na własnego brata, który wystąpił przeciwko niemu. „Zapomniał o życzliwości, którą mu okazałem, gdy wysłałem mu pomoc. Cały czas dążył do złego”¹⁰. Dość często kieruje swój gniew przeciwko tym, którzy nie dopytują o jego zdrowie: „Jeśli zaś chodzi o ludzi mieszkających w środku [w Bit-Imbi, królewskim mieście Elamu], którzy nie wyszli i nie zapytali o samopoczucie mojej królewskiej mości, to ich zabiłem. Obciąłem im głowy, odciąłem wargi i zabrałem ich do Asyrii, aby ich pokazać w moim kraju”¹¹. Z takim królem lepiej nie zadzierać.

Biblioteka Aszurbanipala nie była powszechnie dostępna, tabliczek nie wypożyczano. Zbiory tworzyły prywatną kolekcję do użytku króla i jego uczonych. Takie informacje można znaleźć na samych tabliczkach, ponieważ pod koniec każdego tekstu pojawia się informacja, że materiał stanowi własność pałacu. Dość często zdarzają się też adnotacje, które mogły pochodzić od samego króla: „Napisałem, sprawdziłem i wprowadziłem tę tabliczkę do zbioru w towarzystwie moich uczonych. Umieściłem ją w pałacu jako element zbioru królewskiego”¹².

Nawet jeśli to nie Aszurbanipal nanosił te uwagi na tabliczki (to zdanie pojawia się na podejrzanie wielu dokumentach), świadczą one niezbicie, że osobiście interesował się ich zawartością. Można domniemywać, że – jak głosi napis – zapoznawał się z ich treścią. Co do niektórych tabliczek możemy wysnuć przypuszczenie, że król sporządził je samodzielnie. Dotyczy to na przykład listu, który wysłał do swojego ojca najpewniej jeszcze w bardzo młodym wieku¹³, ale także zestawienia roślin leczniczych oraz technicznej instrukcji obróbki szkła, tajemnej sztuki rzekomo opanowanej przez króla¹⁴. Królewskie znaki są dwukrotnie większe niż te występujące na większości tabliczek zgromadzonych w bibliotece. To może sugerować, że powstały na etapie, gdy jeszcze uczył się pisać (o czym będzie mowa w rozdziale 1).

Choć król z całą pewnością wyolbrzymiał swoje kompetencje, żaden władca przed nim nie dysponował nawet zbliżonymi umiejętnościami. Być może właśnie dlatego Aszurbanipal kładzie na swoje zainteresowania nacisk tak samo duży, a może nawet większy niż na dokonania militarne. Być może chce się wyróżnić. Król osobiście angażował się w pozyskiwanie materiałów do biblioteki, która w związku z tym odzwierciedlała jego zainteresowania. Na podstawie zachowanych listów możemy prześledzić proces powiększania kolekcji. Jeden z astrologów donosi o przyjęciu nowej dostawy i dopytuje, które tabliczki powinien skopiować¹⁵. Potem także pyta, co dodać, a co usunąć na etapie kopiowania¹⁶. Te listy dowodzą, że król żywo się interesował utrwalaniem wiedzy. „Tabliczki, o których mowa, są godne zachowania na najodleglejszą przyszłość”, pisze jeden z uczonych¹⁷.

Aszurbanipal dokonywał świadomych wyborów w kwestii składu swojej kolekcji i w tym celu nakazywał innym bibliotekom, aby mu przesyłały kopie posiadanych materiałów. Za szczególnie ważne uznawał teksty z Babilonu, który uchodził za siedzibę mezopotamskiej nauki, dlatego na wielu asyryjskich tabliczkach znajdujemy poświadczenie rzetelności o treści: „Spisana zgodnie z babilońskim oryginałem i sprawdzona”. Aszurbanipal zwrócił się pewnego razu do uczonych z Borsippy, aby wykonali dla niego kopie wszystkich tekstów dotyczących sztuki pisarskiej, zgromadzonych w świątyni boga Nabu. W odpowiedzi napisano, że jeden z zamówionych tekstów jest dostępny tylko w świątyni Marduka w Babilonie¹⁸. Możliwość wejścia w posiadanie cennych tekstów pojawiła się w związku z wojną, którą Aszurbanipal toczył ze swoim bratem, królem Babilonu. Tamtejsze tabliczki zostały skonfiskowane jako łup wojenny. Inwentarz z roku, w którym nastąpił upadek miasta, zawiera informację o przekazaniu przez babilońskich uczonych różnego rodzaju tabliczek glinianych i woskowych. Niektórzy z tych uczonych zostali sprowadzeni do Asyrii i zmuszeni do kopiowania tekstów na potrzeby biblioteki, a w przerwach od pracy trzymano ich w kajdanach¹⁹.

W założeniu biblioteka miała wspierać funkcjonowanie rządu, służyć królowi i jego doradcom. Tak zdaje się wynikać z listu, w którym król nakazuje rządcy Borsippy przesłać do biblioteki teksty „wszelako korzystne dla królestwa” i „jakkolwiek potrzebne w pałacu”²⁰. Cel biblioteki łatwo też rozpoznać na podstawie jej zawartości, ponieważ – co nietypowe dla mezopotamskich zbiorów – dominują w niej teksty dotyczące wróżbiarstwa. Ta dziedzina miała zasadnicze znaczenie na etapie podejmowania decyzji i wspierała króla w rządzeniu imperium. W zbiorach biblioteki znalazło się także wiele tekstów poświęconych magii i rytuałom, czyli swego rodzaju ówczesnym technologiom zapewniającym królowi bezpieczeństwo i przychylność bogów. Wszystkie teksty zgromadzone w bibliotece miały jakieś zastosowanie, czy to edukacyjne, czy praktyczne. Jak się wkrótce przekonamy, nawet wiersze i dzieła literatury stanowiły ważny nośnik treści na temat władzy królewskiej i bogów, odnosiły się do spraw związanych ze sztuką i praktykowaniem rytuałów. Jeśli chodzi o funkcje edukacyjne, biblioteka miała służyć kształceniu kolejnego pokolenia doradców, a Aszurbanipal rozmawiał ze swoimi wróżbitami na temat aktualizacji programu nauki²¹. Królewska kolekcja służyła zatem nie tylko samemu władcy, ale również jego uczonym, a nawet ich uczniom.

Aszurbanipal nadał bibliotece ostateczny kształt, ale jej zręby najprawdopodobniej powstały wcześniej. Teksty gromadził w pałacu już jego pradziadek Sargon, co wiemy ze wspomnianej wcześniej tabliczki w oprawie z kości słoniowej. Ten zbiór określano jako „Pałac Sargona”, a wiele tekstów należących do jego głównego uczonego trafiło następnie do kolekcji Aszurbanipala. W bibliotece znalazły się także inne tabliczki z wcześniejszych okresów asyryjskiej historii, a w królewskich archiwach zachowały się napisane przez doradców Asarhaddona listy, w których jest mowa o różnych tekstach naukowych (w tym o ich pozyskiwaniu do kolekcji lub kopiowaniu). Aszurbanipal może i był najbardziej uczonym spośród asyryjskich królów, ale nie tworzył swojej kolekcji zupełnie od zera, lecz jedynie przyspieszył proces zainicjowany wiele pokoleń wcześniej. Dlatego właśnie na kartach tej książki będziemy przyglądać się nie tylko jego czasom, ale również okresom panowania jego ojca, dziadka i pradziadka.

Na potrzeby analizy zawartości biblioteki Aszurbanipala przyjmiemy klucz tematyczny i najpierw zajmiemy się wyobrażeniami Asyryjczyków na temat kosmicznego znaczenia pisma oraz wszechobecnego wpływu bogów. W dalszej kolejności przejdziemy do manuskryptów poświęconych magii, medycynie i technikom wróżbiarskim zakładającym korzystanie z różnego rodzaju źródeł (od wnętrzności zwierząt począwszy, a na gwiazdach skończywszy). Na tabliczkach w bibliotece znajdowały się także wiersze i dzieła literatury, jak również opisy historyczne dotyczące wypraw wojennych i nieszczęść z nich wynikających. Zbadamy również wpływ wiedzy zgromadzonej w bibliotece na życie codzienne ówczesnych ludzi. W tym celu spróbujemy sobie wyobrazić, jak mógł wyglądać dzień z życia Aszurbanipala. Będziemy starali się zrozumieć, jak pewien określony sposób myślenia oddziaływał na ogół aktywności człowieka. Na zakończenie zastanowimy się nad tym, jak wielki wpływ kultura mezopotamska wywarła na wiele innych krajów i w jaki sposób oddziałuje na nas do dziś.

Asyryjska nauka dzieliła się na pięć głównych dziedzin, którymi były: astrologia, egzorcyzmy, medycyna, ekstyspicja (wróżenie z wnętrzności zwierząt ofiarnych) i lamentacje. Każdy z doradców Aszurbanipala w którejś z tych dziedzin się specjalizował, co nie oznaczało, że nie zgłębiał pozostałych. Marduk-szapik-zeri, kapłan lamentacyjny, który pisał do króla z więzienia z prośbą o przywrócenie do sprawowania funkcji, zapewniał o posiadaniu szerokich kwalifikacji:

Całkowicie jestem biegły w profesji mojego ojca, którą jest dyscyplina lamentacji, studiuję i śpiewam Serie. Jestem też wprawny w (…) „płukaniu ust” i oczyszczaniu pałacu. (…) Badam zdrowe i chore ciało. Czytałem serię o omenach astrologicznych i dokonuję obserwacji astronomicznych. Znam serię dotyczącą anomalii narodzin i trzy prace o fizjonomii, a także serię o omenach ziemskich. (…) Całą tę wiedzę pojąłem²².

W tym interdyscyplinarnym podejściu nie było nic szczególnie wyjątkowego. Płaczkowie i egzorcyści mieli pojęcie o wróżbiarstwie, a wróżbici często służyli radą w ogólniejszych kwestiach dotyczących kultu. Główni uczeni dysponowali rozeznaniem we wszystkich powyższych dziedzinach, podobnie jak – wedle własnych zapewnień – król Aszurbanipal. Choć więc mieli różne obowiązki, wszyscy królewscy doradcy współtworzyli bazę ówczesnej wiedzy.

Dworzanie Aszurbanipala rywalizowali ze sobą, ale i współpracowali. Czasem tworzyli grupy, które starały się wesprzeć w czymś władcę. Kiedy indziej tworzyli skłócone ze sobą frakcje. Potrafili sobie nawzajem bardzo mocno dopiec. Zachowało się wiele listów, których autorzy skarżą się królowi na niesprawiedliwe traktowanie przez któregoś z wyższych dostojników i proszą o interwencję. Najczęściej pochodzą one od osób, które rządca miasta pozbawił dachu nad głową²³, albo informatorów obawiających się o życie²⁴, ale w jednym liście pewien astrolog utyskuje, że urzędnik wojskowy zajął jego pole i zniszczył mu plony²⁵. Pewien wróżbita uskarża się na chłód i twierdzi, że pomimo królewskiego nakazu nie przydzielono mu mieszkania²⁶. W innym liście zrozpaczony astrolog dopytuje, dlaczego król od dłuższego czasu nie przywołuje go do siebie²⁷. Nie wiemy dziś, czy autorzy tych listów doczekali się odpowiedzi. Ci, którzy znajdowali się bliżej króla, mieli najpewniej większe szanse czegoś się doprosić, ale nawet oni padali niekiedy ofiarą nadużyć. Naczelny wróżbita wścieka się na przykład, że rządca odebrał mu pole. Skargi do władcy zanosił nawet Balasi, najwyżej postawiony z uczonych Aszurbanipala, któremu służący jednego z dowódców wojskowych ograbił sad i rozpędził robotników²⁸. Można by wnioskować, że uczeni, jakkolwiek niezbędni królowi, niekoniecznie cieszyli się sympatią swojego otoczenia.

Z listów do króla można wyczytać, co trapiło ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. Wykształceni fachowcy skarżyli się na nadmiar obowiązków i zbyt niskie wynagrodzenie, a przy tym często zauważali, że innym dworzanom lepiej się powodzi²⁹. Uczeni narzekali także, zupełnie tak samo jak współcześni akademicy, że dodatkowe zadania odrywają ich od pracy badawczej i pedagogicznej³⁰. Dzisiejsi przedstawiciele zawodów medycznych zapewne potrafiliby współczuć królewskiemu lekarzowi, który nie miał ani chwili dla siebie i padał z nóg z przepracowania, więc żalił się na brak urlopu³¹.

Historia jest fascynująca między innymi właśnie dlatego, że można dostrzec tak wiele podobieństw między ludźmi ze starożytności a nami. Ogólnie bowiem rzecz ujmując, niewiele się zmieniło. Podobnie jak dziś, ówcześni ludzie kochali, bali się, cieszyli i opłakiwali straty. Martwili się, że mogłoby dla nich zabraknąć pracy, kłócili się z teściami i zazdrościli innym sukcesów. Oczywiście zawierali też głębokie przyjaźnie i zastanawiali się nad sensem życia.

Niekiedy jesteśmy poruszeni, gdy odnajdujemy nasze własne emocje w doświadczeniach człowieka sprzed trzech tysięcy lat. Wiele aspektów tamtej kultury uznajemy za dziwne (oni zapewne o naszej rzeczywistości pomyśleliby to samo). Jako przedstawiciele kultury Zachodu nie potrafimy na przykład pojąć, dlaczego mieszkańcy Mezopotamii usiłowali wyczytać wolę bogów z wnętrzności zabitej owcy albo obwiniali zmarłych przodków o swoje dolegliwości. Jak jednak dowodzą badania archeologów, w tego typu praktykach nie ma nic aż tak niezwykłego i do dziś można się z nimi spotkać w wielu kulturach na całym świecie. Gdyby zaś się nad tym zastanowić, moglibyśmy nawet stwierdzić, że za tymi wierzeniami stoją dobrze nam znane pragnienia, lęki czy zamiary i że choć dziś wyrażamy je zgodnie z zasadami naszej własnej kultury, to te ostatnie w istocie wcale nie są tak racjonalne, jak chcielibyśmy wierzyć. Mogłoby się wręcz okazać, że to my jesteśmy dziwni. Na przykład raz po raz mylimy się na etapie przewidywania wyników wyborów, a mimo to nie rezygnujemy z sondaży. W 2010 roku przy okazji piłkarskich mistrzostw świata w Niemczech wielką sławę zdobyła ośmiornica, która przewidywała wyniki meczów skuteczniej niż zawodowcy (i nawet z tego powodu grożono jej śmiercią). Gdy zatem napotykamy w kulturze mezopotamskiej coś, co nam się wydaje osobliwe, warto spróbować dostrzec w tym jakieś aspekty naszych wartości i rzeczywistości społecznej i zastanowić się, z jakich mechanizmów racjonalizacji i uprawdopodabniania korzystamy w tym samym celu.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

2 Asyryjskie archiwa państwowe (dalej: SAA) 3 33.

3 Tak wydarzenia interpretuje Asarhaddon w swoich inskrypcjach (RINAP 4 Esarhaddon 1, kol. i, wiersz 8–kol. ii, wiersz 11; 6, kol. i, wiersze 9b’–i 15’) oraz wg Biblii (2 Krl 19,37; Iz 37,38).

4 Layard (1853, s. 344–345).

5 RINAP 5 Ashurbanipal 220, kol. i, wiersz 5’.

6 Ibid., kol. i, wiersze 10’–12’.

7 Ibid., kol. i, wiersze 13’–18’.

8 RINAP 5 Ashurbanipal 2, kol. v, wiersze 5–10.

9 RINAP 5 Ashurbanipal 11, kol. viii, wiersze 10–14.

10 Ibid., kol. i, wiersz 120. Podobne skargi dotyczące Szamasz-szumu-ukina, por. RINAP 5 Ashurbanipal 23, wiersze 108–109.

11 Ibid., kol. iv, wiersze 133–137.

12 Kolofon b z biblioteki Aszurbanipala, por. Hunger (1968, n. 318, s. 97–98), RLAsb.

13 SAA 16 19; Livingstone (2007, s. 106–107).

14 Fincke (2021, pl. CXCII); Oppenheim (1970, s. 55–56), Hunger (1968, n. 338, s. 105–106).

15 SAA 10 101.

16 SAA 10 103, wiersze r. 1–4.

17 SAA 10 373, wiersze r. 11–r.e. 13.

18 Frame, George (2005, s. 267–269), wiersze 8–13.

19 „Ninurta-gimilli, syn głównego księgowego, ukończył serię, po czym został (na powrót) zakuty w żelazo. Jest przypisany do Banunu w Pałacu Sukcesji [= Pałacu Północnym], a tam nie ma chwilowo dla niego zajęcia” – SAA 11 156, wiersze 8–13.

20 CT 22 1, por. Frame, George (2005, s. 280–281), wiersze 25 i 37.

21 SAA 10 177.

22 SAA 10 160, wiersze 36–43.

23 SAA 10 164.

24 SAA 10 161.

25 SAA 10 167.

26 SAA 10 180.

27 SAA 10 171.

28 SAA 10 58.

29 SAA 10 289.

30 SAA 10 143.

31 SAA 10 320.