Przełożyła

Olga Siara

Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2013

Warszawa 2014 (wersja elektroniczna)

Tytuł oryginału: The Creative City Revised

(A Toolkit for Urban Innovators) 2nd edition

Copyright © Charles Landry, 2008

All rights reserved

Authorised translation from the English language edition published by Earthscan, now an imprint of Taylor & Francis and a member of the “Taylor & Francis Group”

Copyright © for the Polish edition by Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2012

All rights reserved

ISBN 978-83-7982-051-1

Seria „Kultura się liczy!”

Redakcja naukowa: dr Mirosław Grochowski

Redakcja językowa i indeks: Anna Matysiak

Korekta wersji elektronicznej: Natalia Wodzyńska

Korekta: Katarzyna Wróbel

Koordynacja prac: Małgorzata Małocha

Projekt graficzny: Panoko Sp. z o.o.

Skład i druk: Agencja Reklamowa TOP, ul. Toruńska 148, 87-800 Włocławek

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13, 01-231

Warszawa

www.nck.pl, ksiazki@nck.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Świat bezustannie staje się coraz bardziej „miejski” – rośnie liczba ludności obszarów i osiedli klasyfikowanych jako miejskie. Największe zmiany dotyczą miast dużych w sensie liczby ludności. Dynamika ich rozwoju jest bez precedensu. Wzrost liczby megamiast – miast liczących ponad dziesięć milionów mieszkańców – jest spektakularnym przejawem współczesnej urbanizacji ze względu na skalę koncentracji ludności. Miasta o mniejszej liczbie ludności, ale o dużym potencjale rozwojowym doświadczają podobnych zjawisk i procesów, zwłaszcza w wymiarze przestrzennym: miasta „rozlewają się”, rosną ich wpływy i powiązania funkcjonalne z otoczeniem. Choć zjawisko to nabiera uniwersalnego charakteru, najbardziej widoczne jest w krajach dobrze rozwiniętych i wysoko zurbanizowanych, a dotyczy głównie, choć nie tylko, miast metropolitalnych. Miasta napotykają wiele problemów rozwojowych związanych z ekspansją ludnościową i przestrzenną. Presja urbanizacji związana z tą ekspansją przynosi wiele negatywnych skutków w sferze przestrzennej (m.in. niekontrolowane kształtowanie się dysfunkcjonalnych układów przestrzennych, zajmowanie przez zabudowę miejską nowych, niezagospodarowanych terenów o dużych walorach przyrodniczych), środowiska przyrodniczego (m.in. skoncentrowana emisja zanieczyszczeń i produkcja odpadów), społecznej (m.in. konflikty między różnymi użytkownikami przestrzeni miejskiej o podłożu ekonomicznym lub społeczno-kulturowym) i ekonomicznej (m.in. koszty obsługi infrastrukturalnej miast czy też zmiany w bazie rozwoju ekonomicznego miasta, destabilizujące rynek pracy). Miasta w swym dynamicznym rozwoju muszą sprostać wielu nowym wyzwaniom i problemom, z którymi do tej pory nie miały do czynienia. Te problemy i ich często niespotykana dotychczas skala stanowią poważne bariery rozwoju w różnych jego wymiarach: od przestrzennego do ekonomicznego. Zazwyczaj bariery rozwojowe występujące w jednym wymiarze łączą się bądź przekładają na pojawienie się barier w innych wymiarach. Bariery te mogą spowolnić rozwój miasta bądź nawet doprowadzić do jego kryzysu; mogą też zmienić ścieżki tego rozwoju poprzez wymuszenie na różnych aktorach sceny miejskiej, w tym przede wszystkim na władzach miast, działań mających na celu likwidację barier. Ścieżki rozwoju nie zmieniają się, omijając bariery, lecz w efekcie likwidacji barier. Ze względu na powiązania między różnymi sferami rozwoju miast wymaga to kreatywności tak w sferze planowania i programowania rozwoju, jak i w zarządzaniu rozwojem.

Miasta przez wieki łączyły i łączą w sobie nadal różne funkcje: mieszkaniową, usługową, administracyjną, produkcyjną, transportową, obronną, sakralną czy turystyczną. Zestaw i znaczenie tych funkcji dla rozwoju miast zmieniały się w czasie. Jednak aż do rewolucji przemysłowej tak ów zestaw, jak i rozmieszczenie funkcji oraz proporcje przeznaczanych pod nie terenów nie podlegały zasadniczym zmianom. Występujące w mieście starożytnym wzgórze świątyń zastąpiła katedra, centralne place przybrały w średniowieczu formę rynku czy placu targowego. Nowe formy architektoniczne i urbanistyczne wpisywały się w zastany układ funkcjonalny. Rozwój funkcji przemysłowych zmienił model rozwoju miasta. Przemysł pojawił się w różnych częściach miasta: w obszarach nadrzecznych (m.in. ze względu na funkcje transportowe i energetyczne rzek), w częściach śródmiejskich (w pobliżu przecięcia linii transportowych i łatwo dostępnych dla pracowników) czy na obrzeżach miast (ze względu na dostępne tereny i rozwój kolei), dzięki czemu miejsca te mogły zostać zagospodarowane. Przejście miast do postindustrialnej fazy rozwoju zmieniło ich układ funkcjonalno-przestrzenny i struktury społeczno-demograficzne oraz ekonomiczne. Uwolnione zostały tereny poprzemysłowe, lokalizacja firm nie musi już wykazywać koncentracji przestrzennej, charakter i formy produkcji nie wiążą jej z miejscem o określonych ściśle walorach, choć niektóre działalności wciąż mają preferowane lokalizacje. Zmiany poziomu rozwoju cywilizacyjnego zawsze znajdowały odbicie w przestrzeni miasta. Wzrost gospodarczy w miastach nie przekładał się jednak automatycznie na lepsze warunki życia mieszkańców czy wyższą jakość pełnionych przez miasta funkcji. Niezbędne stawały się interwencje planistyczne i zarządcze, prowadzące do realizacji inwestycji i innych rozwiązań, które miały usprawnić funkcjonowanie miasta.

Interwencje planistyczne to reakcja na sytuację kryzysową bądź w pewnym sensie rutynowe, ale przede wszystkim pragmatyczne działania mające tworzyć w mieście warunki dla zrównoważonego rozwoju (w ten sposób eliminując odpowiednio wcześnie potencjalną sytuację kryzysową). Książka Kreatywne miasto – zestaw narzędzi dla innowatorów miejskich, której autorem jest Charles Landry, stanowi manifest na rzecz działania pragmatycznego, które przejawia się w kreatywnym podejściu do zarządzania rozwojem miast. Główne przesłanie książki brzmi: „W świecie nowych wyzwań i problemów rozwojowych kluczem do zrównoważonego rozwoju miast jest kreatywność”.

Książka Kreatywne miasto porusza kilka kluczowych dla rozwoju współczesnych miast kwestii. Wśród nich za najważniejsze można uznać kreatywność jako czynnik rozwoju, konkurencyjność i atrakcyjność miast, metody planowania i zarządzania rozwojem oraz rewitalizację miast i przestrzeni miejskiej.

Tytuł książki, a właściwie jego pierwsza część, może być nieco mylący nawet dla czytelników śledzących na bieżąco współczesne trendy rozwoju miast. Kreatywne miasto, o którym pisze Charles Landry, to nie tylko przestrzeń lokalizacji sektora kreatywnego; Kreatywne Miasto to nowa koncepcja miasta jako tworu żyjącego i podlegającego dynamicznym zmianom, którego rzeczywistość kształtowana jest w złożonym procesie partycypacyjnej kreacji idei dotyczących przezwyciężania barier rozwojowych i radzenia sobie z problemami. Partycypacyjny proces kreacji idei ułatwia oczywiście obecność sektora kreatywnego w mieście, co zresztą Charles Landry wciąż mocno podkreśla.

Czym więc jest kreatywność i w jaki sposób może ona przyczyniać się do pożądanych zmian w miastach? Kreatywność jako czynnik rozwoju miast to zjawisko, które pojawiło się stosunkowo niedawno wraz z zachodzącymi zmianami w bazie rozwoju ekonomicznego miasta i ukształtowaniem się sektora działalności o charakterze twórczym. Sektor ten działa głównie w miastach – centrach rozwoju społeczno-gospodarczego i ma rosnący wpływ na funkcjonowanie tych miast w sferze społecznej i gospodarczej. Pojawienie się tego sektora widoczne jest także w przestrzeni fizycznej miast.

Sektor kreatywny (zwany także sektorem przemysłów kreatywnych lub przemysłów kultury) definiowany i nazywany jest w różny sposób: w Stanach Zjednoczonych nazywa się go przemysłami informacyjnymi, w Niemczech mówi się o gospodarce kultury (Kulturwirtschaft), w Holandii przemysły kreatywne utożsamiane są z przemysłami praw autorskich (copyright industries). We Francji do  p r z e m y s ł ó w   k u l t u r y  zalicza się działalności spełniające kryteria masowości (masowa reprodukcja) oraz objęcia produktów prawami autorskimi. Tym, co łączy różne podejścia i co jest wspólną częścią różnych definicji, jest kultura i jej wpływ na tworzenie się oraz rozwój sektora kreatywnego.

Kultura jest nośnikiem kreatywności. Charles Landry w różnych fragmentach książki podkreśla znaczenie kultury dla rozwoju, w tym dla możliwości aplikacji rozwiązań nowatorskich w strukturach biurokratycznych. W zarządzaniu rozwojem kultura może służyć jako narzędzie prowadzące do osiągania spójności społecznej, przekazywania wartości, edukowania, osiągania równowagi między tradycją a innowacją. Kultura jest też narzędziem umożliwiającym dialog międzykulturowy i międzypokoleniowy oraz wzmacniającym integrację w wielokulturowym społeczeństwie. Działa także jako katalizator rozwoju gospodarczego, sprzyja rozwojowi lokalnych i regionalnych rynków pracy i jest istotna dla rozwoju przedsiębiorczości w różnych sferach gospodarki. Znaczenie i użyteczność kultury w rozwoju społeczno-gospodarczym zwiększa się, a wydatki na kulturę coraz częściej traktowane są jako inwestycje, a nie obciążenia budżetowe. Kultura jest źródłem wartości i działań stymulujących rozwój społeczny i sama staje się kapitałem stymulującym rozwój sektora kreatywnego.

Generalnie sektor kreatywny to sektor działalności prowadzących do wytworzenia produktu, którego wartością dodaną jest indywidualny i autorski pomysł dotyczący formy i/lub funkcji produktu czy też technologii wytwarzania i/lub wykorzystanych materiałów. Produkt ten, dzięki wartości dodanej, jest jednocześnie konkurencyjny wobec innych produktów (ze względu na jego unikalność, funkcjonalność, estetykę lub cenę).

Pojawienie się sektora kreatywnego jest związane ze wzrostem znaczenia kultury i powiązanych z nią działalności w rozwoju ekonomicznym, wzrostem znaczenia wiedzy w procesach produkcji i dystrybucji towarów i usług oraz ich konsumpcji, a także ze wzrostem znaczenia sektora usług w gospodarce – od gospodarek lokalnych poprzez regionalne aż do skali międzynarodowej i globalnej. Najsilniejszy wpływ na rozwój sektora kreatywnego miał dynamiczny rozwój „nowej gospodarki”: gospodarki funkcjonującej w skali globalnej, opartej na przepływach i powiązaniach sieciowych, stymulowanej i integrowanej powiązaniami informacyjnymi, możliwymi dzięki rozwojowi nowych mediów przesyłu, gromadzenia i przetwarzania informacji. Ta „nowa gospodarka” zlokalizowana jest w miastach. Współcześnie więc to od kondycji miast zależy w dużej mierze przebieg procesów rozwoju w skali subregionalnej, regionalnej i krajowej.

Rozwój miast następuje w zmiennych uwarunkowaniach zewnętrznych i wewnętrznych. Te uwarunkowania determinują dynamikę rozwoju miast i ich kondycję finansową. Przy zmiennych uwarunkowaniach miasta tracą lub zyskują na atrakcyjności. Możliwości adaptacji miast do zmieniających się warunków zależą w głównej mierze od jakości zasobów endogenicznych. Częścią tych zasobów jest kapitał kreatywny powiązany z działalnością sektora kreatywnego funkcjonującego w miastach. Sektor ten pełni funkcje endo – i egzogeniczne. Jego znaczenie jako sektora funkcji egzogenicznych wydaje się kluczowe. Funkcje te w coraz większym stopniu są czynnikiem stanowiącym o atrakcyjności osiedleńczej i inwestycyjnej miasta. Wpływają nie tylko na poziom i jakość życia mieszkańców oraz potencjał ekonomiczny miasta, ale są też czynnikiem przyciągającym nowych mieszkańców i inwestorów.  G o s p o d a r k a   o p a r t a   n a   w i e d z y   i   g o s p o d a r k a   o p a r t a   n a   m ą d r o ś c i  to dwa określenia, które weszły do słownika ekonomii i dyscyplin naukowych zajmujących się rozwojem miast. Miasta czerpią impulsy rozwojowe i budują swój potencjał rozwojowy w głównej mierze w oparciu o kapitał ludzki. Koncentracja ludzi wykształconych, o wysokich kwalifikacjach i umiejętnościach oraz charakteryzujących się kreatywnością w myśleniu i działaniu prowadzi do powstania kapitału kreatywnego. Jest on kluczowym czynnikiem wpływającym na rozwój, stymuluje pozytywne zmiany w sferze ekonomicznej i społecznej.

Charles Landry zwraca uwagę, że kreatywność nie jest i nie może być przypisana jedynie do sektora kreatywnego; kreatywności można i należy szukać także w innych sektorach gospodarki miejskiej czy w innych sferach życia publicznego w mieście. Należy także stymulować pojawienie się kreatywności w sferze planowania i zarządzania rozwojem miasta. Landry w swojej książce koncentruje się na podejściach, metodach i instrumentach, które mogą wspomagać kreatywne myślenie i kreatywne działania w sferze działań rozwojowych. Przenosi więc kwestie kreatywności z poziomu jednostek, grup społecznych i sektorów gospodarki miejskiej na poziom miasta jako wspólnoty i jednostki organizacyjno-administracyjnej, którą trzeba skutecznie zarządzać. Podejście to jest unikalne, a krytyczne uwagi dotyczące kreatywności władz miejskich i wyjaśnienia tego stanu rzeczy są przekonujące i dobrze uzasadnione.

Logika wywodów, jaką zaprezentował Charles Landry, jest argumentem za przyjęciem koncepcji miasta kreatywnego jako instrumentalnej i przydatnej w rozwiązywaniu problemów miejskich. Sama koncepcja miasta kreatywnego każe zaś zweryfikować listę przyczyn sukcesów i porażek władz miejskich. Nowa polityka rozwoju może wywodzić się z sektora kreatywnego, który dał impuls do zmian, próbując realizować swoje plany i projekty. Nowa polityka może też być traktowana jako produkt powstający w grupie osób kreatywnych ze wsparciem innych specjalistów oraz polityków obecnych i aktywnych w mieście. Charles Landry przedstawia w sposób bardzo interesujący, jakie warunki muszą być spełnione, by miasto zaczęło nabierać cech miasta kreatywnego.

Drugą kluczową kwestią, którą porusza w swej książce Charles Landry, jest konkurencyjność i atrakcyjność miast związana z ich kreatywnością. Autor, na podstawie szerokiej wiedzy pozyskanej w trakcie badań w wielu miastach na różnych kontynentach, formułuje wnioski potwierdzające, że atrakcyjność miast to podstawowy instrument utrzymywania i stymulowania ich rozwoju. Tę atrakcyjność można tworzyć, szukając nisz i różnych szans na rozwój. Atrakcyjność jest szczególnie ważna z punktu widzenia rozwoju tak sektora kreatywnego, jak i samego kreatywnego miasta. Kapitał kreatywny jest bowiem kapitałem mobilnym. Ludzie, dzięki którym tworzy się kapitał kreatywny, aktywni i dynamiczni, migrują w poszukiwaniu odpowiadającego im środowiska życia i pracy, w którym mogą realizować swoje ambicje i plany. Działania władz dbających o rozwój miast powinny więc prowadzić do tego, by ludzi takich przyciągać i zachęcać do osiedlania się i podejmowania pracy w mieście. Skuteczność przyciągania zależy od tego, na ile miasto postrzegane jest jako atrakcyjne i jaka jest jego pozycja konkurencyjna wśród innych miast – z punktu widzenia warunków życia i prowadzenia działalności nie tylko w sektorze kreatywnym.

Debatę nad rolą kreatywności w rozwoju miast i jej wpływem na atrakcyjność i konkurencyjność miast rozpoczął Richard Florida, publikując w 2004 roku książkę zatytułowaną The Rise of the Creative Class, w której dowodzi, że sektor kreatywny, czyli działalność usługowa i wytwórcza oparta na wartościach intelektualnych i estetycznych, będzie rozwijać się dynamicznie i stanowić o sukcesie miast, mierzonym właśnie ich atrakcyjnością i konkurencyjnością. Włączenie sektora kreatywnego w układy gospodarcze w naturalny sposób wyzwoli działania innowacyjne, które są niezbędne do zdobycia pozycji na rynku i wypracowania przewag konkurencyjnych umożliwiających trwały rozwój. W modelowym układzie sektor kreatywny stanie się ośrodkiem wysyłającym impulsy rozwojowe do innych sektorów gospodarki, inicjując strukturalne zmiany w większych układach gospodarczych.

Rozwój technologiczny prowadzi do „kurczenia się” przestrzeni. Swoboda lokalizacyjna zwiększyła możliwości wyboru przez firmy najkorzystniejszych miejsc zarówno do podjęcia działalności gospodarczej, jak i do płacenia podatków. Większe możliwości wyboru lokalizacji dla firm to większe wyzwanie dla władz miast, gdyż liczba potencjalnych inwestorów, szczególnie tych atrakcyjnych ze względu na generowanie impulsów rozwojowych, jest mniejsza niż liczba możliwych lokalizacji, które mogą wybrać. Dla rozwoju miast szczególnie cenny jest kapitał innowacyjny, który tworzy wymagające wysokich kwalifikacji i wysoko płatne miejsca pracy i który niesie efekty mnożnikowe. Kapitał ten może powstawać na bazie zasobów endogenicznych, może być także „zaimportowany”. Wtedy będzie to efekt konkurencji między miastami – przedmiotem konkurencji jest kapitał, podmiotem konkurencji są władze miast, których celem działania jest sprowadzenie tego kapitału na swój obszar. Kapitał ten może być także generowany lokalnie, dzięki umiejętnie prowadzonej przez władze lokalne polityce rozwojowej, stymulującej rozwój innowacyjnej gospodarki. W ramach tego układu zlokalizowane są firmy, które funkcjonują w konkurencyjnym środowisku stymulującym ich rozwój, który jest warunkiem utrzymania lub poprawy pozycji tych firm na rynku. Konkurencyjność występuje więc na dwóch zasadniczych płaszczyznach: na płaszczyźnie firm funkcjonujących w określonym układzie terytorialnym i na płaszczyźnie układów terytorialnych – w tym wypadku miast. Warunki, jakie oferują miasta do prowadzenia działalności gospodarczej, są istotnym czynnikiem wpływającym na konkurencyjność firm. Konkurencyjność firm wpływa z kolei na atrakcyjność miast.

Istnieje wiele ujęć i definicji koncepcji konkurencyjności w układach terytorialnych. Ich logiczna spójność nie zmienia tego, że przełożenie ich na język polityki nastręcza wiele trudności. W odniesieniu do miast termin „konkurencyjność” stal się semantycznie bardzo pojemny. Efektem tego jest różne rozumienie konkurencyjności, która w takiej sytuacji nabiera cech nośnego medialnie i politycznie hasła. Charles Landry większą wagę przykłada do atrakcyjności miast, których zadaniem nie jest abstrakcyjne „konkurowanie”, lecz zapewnienie mieszkańcom godnego życia oraz interesujących doświadczeń zawodowych i osobistych. Landry pisze generalnie o miastach, nie o konkretnej kategorii miast, twierdząc, że w każdym mieście drzemie potencjał, który odpowiednio, kreatywnie wykorzystany przyniesie miastu impulsy rozwojowe i wpłynie na jego kondycję ekonomiczną i społeczną. Poprawa tej kondycji niekoniecznie jednak musi wpływać na pozycję konkurencyjną miasta. Może ono funkcjonować zdecydowanie lepiej, nie zmieniając swojej pozycji konkurencyjnej. Brak przedmiotu konkurencji eliminuje konkurencję jako zjawisko. Kreatywne identyfikowanie i wykorzystywanie atutów rozwojowych miast to działanie wzmacniające zasoby endogeniczne miasta bez względu na to, co dzieje się w bliższym czy dalszym jego otoczeniu.

Lektura książki przekonuje, że w przypadku miast zamiast o  k o n k u r o w a n i u  powinno się mówić  o   j a k o ś c i   i c h   f u n k c j o n o w a n i a.  Jakość funkcjonowania stanowi o atrakcyjności osiedleńczej i inwestycyjnej miast. Konkurencyjność jest funkcją atrakcyjności i powinna być analizowana w układzie kontekstualnym (podobnie zresztą jak atrakcyjność), a więc w odniesieniu do konkretnych przedmiotów i podmiotów konkurencji.

Atrakcyjność zależy od potencjału gospodarczego i ludnościowego, wynikających ze stopnia spójności regionalnego i krajowego systemu osadniczego oraz interakcji zachodzących w tych systemach. Rola i znaczenie europejskie czy światowe miasta zależy od roli miast w danym kraju czy regionie. Trwałość i zdolność adaptacyjna bazy ekonomicznej miasta wiąże się z siłą gospodarczą kraju i regionu. Miasta nie można traktować indywidualnie, w oderwaniu od szerszego kontekstu przestrzennego. W układach tych mamy do czynienia z konkurencją zlokalizowanych tam firm i rywalizacją władz publicznych w określonych sferach. Jednak atrakcyjność miast, zwłaszcza miast dużych czy metropolitalnych działających w sieciach, wynika z tego, że dla inwestorów stanowią one zbiór możliwych lokalizacji. Dlatego obok rywalizacji występują elementy współpracy i symbiozy. Jest to nieuniknione, gdyż gospodarki miast są współzależne. Impulsy rozwojowe, jakie pojawią się w części układu terytorialnego (zespołu miast), mogą przez proces dyfuzji wędrować do innych jego części. Nie dzieje się tak od razu, procesy inwestycyjne są rozłożone w czasie, podobnie dyfuzja ma różne tempo i przebieg. Rolą władzy publicznej jest stymulowanie dyfuzji impulsów rozwojowych przez tworzenie warunków do absorpcji innowacji w różnych częściach układu terytorialnego. W takim przypadku niezbyt adekwatne wydaje się mówienie o zwiększaniu ich konkurencyjności. Nie stają się one bowiem konkurencyjnymi, ale raczej nowymi możliwymi miejscami lokalizacji. Wyższy poziom integracji ekonomicznej jest bardzo ważny, zwłaszcza gdy chodzi o miasta. Miasta są rynkami dla siebie nawzajem, a ich gospodarki są zazwyczaj zintegrowane. Jeśli miasta w regionie trapi kryzys, to dzieje się tak m.in. dlatego, że nie mogą one lub nie potrafią wykorzystać całego swego potencjału jako grupy miast działających w sieci. Integracja ekonomiczna nie prowadzi do powstania grupy zwycięzców i pokonanych. Raczej sprzyja rozwojowi wyspecjalizowanych, uzupełniających się gospodarek i racjonalnej alokacji zasobów w czasie. Miasta czy regiony wyspecjalizowane mogą konkurować w obszarze dziedzin swych specjalizacji. Specjalizacja ta może jednak być przyczyną ukształtowania relacji partnerskich, przekładających się na profile komplementarnych gospodarek lokalnych i regionalnych.

Można więc powiedzieć, że kluczowe dla kondycji ekonomicznej miasta jest wykorzystanie dostępnych zasobów ludzkich, kapitałowych i naturalnych, które determinuje produktywność firm i gospodarek, co przekłada się na bogactwo miasta/regionu i zamożność oraz dobrobyt jego mieszkańców. Miasta, które najlepiej wykorzystują dostępny kapitał, to jednostki o wysokiej jakości funkcjonowania. Wysoka jakość funkcjonowania oznacza sprawność funkcjonowania miasta jako systemu społeczno-gospodarczego dzięki dobrze rozwiniętym systemom obsługi infrastrukturalnej (infrastruktura społeczna i techniczna), wysokiej jakości zarządzania (wynikającej m.in. z poziomu rozwoju instytucjonalnego urzędów administracji publicznej, w tym poziomu profesjonalnego przygotowania ich pracowników), dobrze rozwiniętym instytucjom otoczenia biznesu oraz sposobom i formom zagospodarowania przestrzennego obszaru; te sposoby i formy odpowiadają pełnionym przez obszar funkcjom, a jednocześnie zapewniają odpowiednie warunki środowiska przyrodniczego dla mieszkańców i pracujących.

Kreatywne miasto to miasto wciąż poszukujące możliwości poprawy jakości swego funkcjonowania. Wysoka jakość funkcjonowania to pierwszy krok na drodze do poprawy atrakcyjności osiedleńczej i inwestycyjnej miast, niezależnie od ich wielkości, miejsca lokalizacji i specyfiki związanej z profilem gospodarki miejskiej.

Charles Landry zachęca do zadawania wielu – niewygodnych czasami dla zarządzających miastami – pytań, które dotyczą podstawowych wartości wpływających na sposób percepcji przez mieszkańców i przez rządzących zjawisk i procesów społecznych i gospodarczych zachodzących w mieście. Wiele z tych pytań pozostawia bez odpowiedzi, gdyż jego książka ma inspirować i zachęcać do znalezienia na nie odpowiedzi w kontekście konkretnego miasta i konkretnych sytuacji. Lokalizm jest wszechobecny w rozważaniach zawartych w książce. Koncepcja jakości funkcjonowania miasta odwołuje się bowiem do podejść akcentujących terytorialne uwarunkowania rozwoju, w tym przede wszystkim warunki lokalne. Jakość funkcjonowania układów lokalnych pozostaje kluczem do rozwoju, także w świecie globalnych powiązań gospodarczych. Przewaga porównawcza różnych jednostek i układów terytorialnych wynika współcześnie z jakości ich funkcjonowania.

Kwestie atrakcyjności i konkurencyjności omawiane w książce są szczególnie ważne w kontekście procesu formułowania polityk rozwoju. Przyjęcie perspektywy  j a k o ś c i   f u n k c j o n o w a n i a  lub też perspektywy  k o n k u r e n c y j n o ś c i  w procesie formułowania polityk rozwoju ma wiele ważnych implikacji dla kształtu strategii rozwoju miast i regionów. Wybór między perspektywami jest też istotny w sytuacji, gdy traktując duże miasta jako motory rozwoju, rozważa się możliwości przekazania na poziom miast i regionów kompetencji i zadań (co wiąże się z przekazaniem środków finansowych). Konkurencja między regionami i miastami w latach siedemdziesiątych w Stanach Zjednoczonych nie sprawdziła się jako podejście koncepcyjne mające stymulować rozwój lokalny i regionalny. Polityki rozwoju były nietrafione, a pieniądze marnowane. Konkurencja doprowadziła do zbytniego obniżenia podatków, błędnych decyzji strategicznych, złej alokacji środków. W dobie globalizacji powrócono do koncepcji konkurencyjności w innej skali: skali światowej. Konkurencyjność tę buduje się przez poprawę jakości funkcjonowania układów terytorialnych, wspartą strukturami na poziomie krajowym, mobilizującymi do konkurencyjności, a na niższych poziomach – rozwiązaniami sprzyjającymi efektywności i produktywności.

Trzecia kwestia, którą zajął się Charles Landry, to planowanie i zarządzanie rozwojem. Słowem kluczem jest tu upodmiotowienie i wzmocnienie pozycji aktorów, innych niż lokalne władze publiczne, w procedurach planistycznych i zarządczych. Zgodnie z przyjętą filozofią rozwoju, którego celem jest poprawa atrakcyjności miast, uwaga planistów i zarządzających powinna koncentrować się na terytorialnych uwarunkowaniach rozwoju: budowaniu kapitału społecznego, rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, wspieraniu wielokulturowości i innych zróżnicowań mogących wywołać kreatywny ferment, wspieraniu lokalnych i regionalnych inicjatyw gospodarczych. Upodmiotowienie i wzmocnienie innych aktorów to zabieg pragmatyczny zwiększający poziom partycypacji społecznej, budujący tożsamość lokalną i związki z miejscem, wzmacniający potencjał endogeniczny. Wsłuchiwanie się w głosy mieszkańców i interesariuszy, dla których ważne jest, w jaki sposób rozwija się miasto, wynika z prostego założenia, że miasto jest atrakcyjne dla świata zewnętrznego, gdy jest atrakcyjne dla swoich mieszkańców i działających w nim przedsiębiorców, a nie dla inwestorów szukających niskich kosztów pracy czy turystów szukających egzotyki kraju rozwijającego się. Zamiast szukania niszy w celu zwiększenia konkurencyjności trzeba raczej identyfikować braki w endogenicznym potencjale rozwojowym i szukać ich przyczyn. Pozwoli to na formułowanie realistycznych polityk rozwoju, które będą uwzględniać zarówno endo-, jak i egzogeniczne czynniki rozwoju.

Charles Landry, pisząc o zarządzaniu miastami, wspomina różne koncepcje stosowane dla usprawnienia działania administracji publicznej. Więcej uwagi poświęca jednak kwestiom, które rzadko poruszane są w dyskusjach na temat zarządzania miastami, takim jak jakość personelu, gotowość na zmiany, zdolność do zmiany czy gotowość ponoszenia ryzyka i eksperymentowania. Tymczasem wprowadzenie jakiejkolwiek nowej koncepcji typu zarządzanie jakością czy nowe zarządzanie publiczne możliwe jest i sensowne (czyli przyniesie przewidywane rezultaty) tylko wtedy, gdy zarządzający organizacją i jej pracownicy będą odpowiednio przygotowani do absorpcji nowatorskich rozwiązań, będą rozumieć ich istotę oraz konieczność; staną się ambasadorami wprowadzanych rozwiązań i będą mieć odpowiednie motywacje, by sprawić, że rozwiązania te przyniosą planowane skutki. Kreatywność w zarządzaniu rozwojem miasta polega nie tylko na stosowaniu nowych podejść, koncepcji i instrumentów, ale także na umiejętności wprowadzenia planów w życie w środowisku rutynowych procedur, regulacji i zwyczajów, które stały się niepisanymi regułami trudnymi do zmienienia.

Planowanie i zarządzanie miastem służy jego rozwojowi w dłuższej perspektywie czasowej oraz bieżącemu usprawnianiu funkcjonowania. Planowanie i zarządzanie służy także jego ciągłej odnowie, jest to naturalna konieczność i współczesna praktyka działania władz miejskich. To bowiem, co pozostaje niezmienne w rozwoju miast, to ich zmienność. Rozwój miast jest procesem ciągłym – to banalne stwierdzenie dotyka spraw fundamentalnych z punktu widzenia zarządzania rozwojem miast: ewolucji struktur funkcjonalno-przestrzennych, zmian społecznych i zmian form zagospodarowania przestrzennego. Miasto, jako system złożony, nie osiąga stanu równowagi. Czynniki endo- i egzogeniczne wpływają na zmiany bazy rozwoju ekonomicznego miasta, te zaś przekładają się na zmiany struktur społeczno-demograficznych bądź wymuszają zmiany w lokalizacji funkcji i w formach zagospodarowania przestrzeni miasta.

Formy zagospodarowania przestrzennego miasta powinny być odpowiednie do pełnionych przez miasto funkcji. Planowanie i zarządzanie prowadzić mają do osiągnięcia takiej adekwatności. W mieście ery postindustrialnej pojawiają się tereny poprzemysłowe, dotychczas intensywnie użytkowane, współcześnie często stanowiące ugory miejskie. Tereny te są potencjałem miasta, jednak potencjał ten musi zostać dostrzeżony i w sposób kreatywny wykorzystany. Warto też zauważyć, że w historii rozwoju miast działania na rzecz ich rozwoju były przyczyną pojawienia się, w następnych tego etapach rozwoju, barier i progów utrudniających rozwój czy korzystanie z określonych walorów i zasobów przestrzeni. Przykładem może być wytyczanie tras szybkiego ruchu wzdłuż rzek. Miały one usprawnić przepływ potoków samochodów w rozrastających się pod względem liczby ludności i przestrzennie miastach przemysłowych. Trasy te skutecznie na dziesięciolecia oddzieliły miasta od rzeki. Kreatywnym, pragmatycznym i śmiałym rozwiązaniem było stworzenie w XIX wieku Parku Centralnego w Nowym Jorku, który do dziś pełni rolę wyjątkowej przestrzeni publicznej w metropolii. Park Centralny powstał jako reakcja na gwałtowny wzrost liczby ludności miasta, dramatyczne zagęszczenie funkcji i rosnącą intensywność wykorzystania przestrzeni. Doprowadziło to do sytuacji, że chcącym korzystać z otwartych, zielonych przestrzeni pozostały jedynie cmentarze. Tym bowiem nie zagrażała ekspansja zabudowy. Założenie parku było decyzją strategiczną z punktu widzenia funkcjonowania i rozwoju miasta.

Pisząc o planowaniu i zarządzaniu rozwojem miasta, nie można pominąć kwestii otoczenia, w jakim miasta funkcjonują. Otoczenie to wpływa bezpośrednio i pośrednio na procesy rozwojowe miast i musi stanowić przedmiot myślenia o rozwoju miasta kreatywnego. Miasta, jako elementy systemu osadniczego, z definicji funkcjonują w układach powiązań. Powiązania te mają różny charakter w sensie ich zasięgu i rodzaju relacji między miastami. W różny sposób wpływają one też na procesy rozwojowe miast. Patrząc na powiązania miast w perspektywie historycznej i upraszczając nieco, można powiedzieć, że miały one i w dalszym ciągu mają dwojaki charakter: istnieją powiązania miast z najbliższym otoczeniem i powiązania między miastami. Historyczna organizacja miast i systemów osadniczych jako przestrzeni miejsc zastępowana jest we współczesnym świecie organizacją opartą na przestrzeni przepływów. Dzięki różnorodnym powiązaniom miasta funkcjonują w sieciach miast i wiele impulsów rozwojowych to właśnie efekt „bycia w sieci”. Niezależnie od tego powiązania z najbliższym otoczeniem są wciąż istotne, choć ich znaczenie dla rozwoju miast jest różne w zależności od specyfiki danego miasta (wielkość, funkcje, położenie) i jego miejsca w sieci.

Przez lata wielkość miasta, jego potencjał ekonomiczny i ludnościowy oraz relacje z otoczeniem stanowiły o jego pozycji w systemie osadniczym i o stopniu centralności. Miasta rozwijały się w oparciu o zasoby endogeniczne i zasoby czerpane z bezpośredniego otoczenia. Charakter otoczenia miał wpływ na funkcje pełnione przez miasto. Rozwój cywilizacyjny, urbanizacja i specjalizacja funkcjonalna miast sprzyjały rozwojowi powiązań i kształtowaniu sieci miast. Sieci te miały początkowo mały zasięg i zdeterminowane były powiązaniami infrastruktury technicznej, głównie transportowej. Postęp technologiczny, umiędzynarodowienie, a następnie globalizacja procesów rozwoju są przyczynami ewolucji sieci. Poszerza się ich zasięg przestrzenny i zmienia charakter powiązań w sieciach. Współcześnie centralność miasta zależy w coraz większym stopniu od miejsca i roli w sieciach miast w różnych skalach: od skali regionalnej do globalnej. Powiązania funkcjonalne przecinają granice administracyjne, a układy osadnicze mają charakter otwarty. Można też mówić o hierarchizacji sieci: miasta globalne i inne metropolitalne funkcjonują w sieciach najwyższego rzędu (światowych i kontynentalnych), miasta o mniejszym znaczeniu w granicach krajów czy regionów funkcjonują w sieciach niższego rzędu. Funkcjonowanie w sieciach określonego, szczególnie niższego rzędu nie oznacza braku dostępu do sieci wyższego rzędu. Nie zmienia to jednak pozycji miasta w sensie umiejscowienia i roli zarówno w sieciach, jak i w układzie osadniczym.

We współczesnym świecie swobodnych przepływów proces kształtowania się sieci ma w dużym stopniu charakter spontaniczny. W sieciach następują przepływy ludzi, kapitału i informacji. Efektami przepływów pierwszego rodzaju dla miasta – adresata tych przepływów (miejsca imigracji) – są m.in. koncentracja kapitału ludzkiego (talentów), zwiększony popyt, wzmocniony potencjał rozwojowy. Przepływy kapitału łączą się z lokalizacją centrów decyzyjnych i kontrolnych, które o tych przepływach decydują. Lokalizacja centrów wpływa na centralność miast i ich hierarchię w powiązaniach funkcjonalnych. Przepływy informacji to przepływy wytworów intelektualnych. Centra generowania tych wytworów i miejsca skutecznej ich absorpcji mogą się pokrywać. Są to centra rozwoju opartego na wiedzy, gdzie koncentruje się klasa kreatywna. Przepływy informacji nabierają coraz większego znaczenia dla rozwoju miast. Należy podkreślić, że ścieżki przepływów często się pokrywają. Kapitał wędruje tam, gdzie kierują się przepływy ludzi i informacji. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na to, że centralność miasta nie jest jedynym i najważniejszym czynnikiem jego rozwoju i nie tylko od centralności zależą rodzaje i kierunki przepływów. Niektóre miasta budują swój potencjał rozwojowy w oparciu o powiązania z miastami położonymi w ich najbliższym sąsiedztwie. Tworzą z nimi małe sieci i jako „miasta sieciowe” stanowią element sieci metropolii. Przykładem może być Randstadt w Holandii czy Research Triangle w Stanach Zjednoczonych. Autonomiczność części składowych miasta sieciowego czyni je elastycznym w sensie generowania i absorpcji impulsów rozwojowych, a powiązania między nimi generują pozytywne korzyści zewnętrzne. Miasto sieciowe nie jest bowiem prostą sumą potencjałów rozwojowych jego części składowych, ale nową jakością wynikającą z wartości dodanej, której źródłem są powiązania. Zarządzanie takim miastem to wyzwanie, któremu łatwiej sprostać, odchodząc od utartych schematów i paradygmatów, m.in. wspomnianego wyżej paradygmatu konkurencyjności miast.

Powiązania funkcjonalne między miastami mają wpływ na produktywność zlokalizowanych w nich podmiotów, które funkcjonują w konkurencyjnym środowisku. Kreatywne stymulowanie rozwoju przejawia się w stosowaniu przez władze publiczne skutecznych podejść, metod i instrumentów zarządzania rozwojem, którego celem jest m.in. utrzymywanie wysokiej jakości warunków życia i pracy oraz tworzenie atrakcyjnego środowiska dla funkcjonowania podmiotów gospodarczych. Powiązania funkcjonalne mogą być też czynnikiem wywierającym presję na rozwój infrastruktury i nowe inwestycje zwiększające atrakcyjność miast, przyciąganie kapitału i podejmowanie przedsięwzięć prorozwojowych. Dzieje się tak, ponieważ sieć stwarza „okazje” – sytuacje, które mogą być źródłem impulsów rozwojowych, których wykorzystanie zależy od stworzenia odpowiednich warunków ich absorpcji.

W okresie gdy organizacja miast i systemów osadniczych oparta była na przestrzeni miejsc, w podejściu do rozwoju miast akcentowano znaczenie ich umiejscowienia w systemie osadniczym, zwracając też uwagę na wynikające z tego umiejscowienia zjawisko konkurowania między miastami o różnego typu zasoby. Mogłoby się więc wydawać, że wraz z globalizacją procesów rozwoju konkurowanie to będzie się wzmagać. Jednakże już w 1984 roku Jane Jacobs w książce Cities and the Wealth of Nations wyróżniła kategorię miast dynamicznych (dynamic cities), twierdząc, że ich rozwój nie jest jedynie efektem konkurowania, ale także (a czasami w głównej mierze) wynikiem komplementarnych relacji z innymi miastami. Przejście do organizacji miast i systemów osadniczych opartej na przestrzeni przepływów zmieniło postrzeganie znaczenia różnych czynników ich rozwoju. Zmiana postrzegania nie jest jednak powszechna, na co wielokrotnie zwraca uwagę Charles Landry.

Czwartą kwestią, która pojawia się na stronach książki Charlesa Landry’ego, jest rewitalizacja miast. Rewitalizacja rozumiana jest jako kompleksowy proces odnowy w sferze społecznej, ekonomicznej i przestrzennej. Zagadnienie to pojawia się nie przez przypadek. Sektor kreatywny w miastach uważany jest za ten, który w bezpośredni sposób przyczynia się do rewitalizacji zdegradowanej tkanki miejskiej. Degradacja fragmentów miast stanowi też jeden z ważniejszych problemów, z jakimi borykają się rządzący miastami. Skuteczna rewitalizacja wymaga złożonych, skoordynowanych działań w wielu sferach życia miasta. Złożoność struktur funkcjonalno-przestrzennych i społeczno-ekonomicznych wyklucza interwencje, jakie miały miejsce w miastach przemysłowych. W przypadku tych miast interwencja przybierała często drastyczne formy ingerowania w przestrzeń miejską, łącznie z wyburzeniami kwartałów zabudowy w celu uzyskania przestrzeni na funkcje komunikacyjne czy produkcyjne. „Era buldożerów” w odnowie miast odeszła do przeszłości. Współcześnie, zwłaszcza w miastach postindustrialnych, odnowa wiąże się z procesami restrukturyzacji, modernizacji, renowacji, rehabilitacji i rewitalizacji. Większość tych procesów związana jest z inwestycjami w odtwarzanie różnych zasobów przestrzeni miejskiej.

Rewitalizacja i kształtowanie przestrzeni miejskiej ma ścisły związek z kształtowaniem się miasta kreatywnego. W ostatnich kilkunastu latach coraz większe znaczenie w kształtowaniu przestrzeni miejskich, w tym przestrzeni publicznych, przypisuje się sektorowi kreatywnemu. Sektor ten lokuje się w wybranych fragmentach miast, często zaniedbanych i zdegradowanych.

Landry zwraca uwagę na siłę sprawczą klasy kreatywnej, połączoną z kreatywną polityką władz miasta, które wspólnie mogą odwrócić los obszarów zdegradowanych. Koncentracja firm sektora kreatywnego prowadzi do tworzenia tzw. przestrzeni kreatywnych. Definiowane są one na różne sposoby. Przestrzenie te mają m.in. stymulować kreatywność, dostarczając pozytywnych bodźców, ułatwiać interakcje między podmiotami sektora kreatywnego, pomagać informować o „konsumpcji” produktów kreatywnych i zachęcać do niej. Przestrzenie kreatywne to część przestrzeni miasta, gdzie nie tylko zlokalizowane są podmioty sektora kreatywnego, lecz także mają miejsce zdarzenia związane bezpośrednio z działalnością kreatywną. Dzięki kreatywnemu sektorowi i kreatywnemu podejściu do rozwoju miasta odzyskiwana jest przestrzeń, która – już zrewitalizowana – wtapia się w otoczenie, tworząc tkankę miejską spójną i atrakcyjną. Lokalizacja firm kreatywnych w przestrzeni miasta nie jest też przypadkowa. Jest ona wynikiem świadomie prowadzonej polityki przyciągania tych firm do określonych części miast w celu podniesienia ich atrakcyjności bądź pełniejszego wykorzystania zlokalizowanego tam potencjału rozwojowego.

Rewitalizacja przestrzeni miejskiej, jak wspomniano, jest procesem złożonym, rozciągniętym w czasie i wielowymiarowym. Prowadzić ma do przywrócenia do życia struktur miejskich we wszystkich wymiarach: przestrzenno-technicznym, społecznym, kulturowym, estetycznym i środowiskowym. Rewitalizacja ma prowadzić do poprawy jakości życia mieszkańców, przywrócenia ładu przestrzennego, do ożywienia gospodarczego i odbudowy więzi społecznych. Tak zdefiniowana, poprzez wymienione wyżej cele, rewitalizacja nie jest procesem spotykanym często. Wynika to m.in. z braku koordynacji różnych działań podejmowanych przez władze miasta i inne podmioty. Landry wskazuje, że koncepcja Kreatywnego Miasta, poprzez przełamanie barier wynikających z sektorowej organizacji zarządzania miastem oraz przez mobilizację różnych aktorów sceny miejskiej, może stworzyć podstawy do stworzenia programów rewitalizacji i ich skutecznej realizacji.

Praktyka rewitalizacji w różnych krajach, także w Polsce, pokazuje, że rozwiązania wynikające z koncepcji miasta kreatywnego to konieczność. Brak zmiany podejścia do rewitalizacji, podobnie jak do zarządzania czy planowania, prowadzi do fiaska różnych podejmowanych inicjatyw i działań. Skutkiem tego jest spadek atrakcyjności osiedleńczej czy inwestycyjnej miast oraz nasilanie się problemów o charakterze społecznym i ekonomicznym. Rosnąca waga i konieczność rewitalizacji miast wynika także z faktu, że jej pozytywne skutki mogą wpływać na sytuację nie tylko układu lokalnego (osiedle, dzielnica), ale także układów ponadlokalnych (miasto, strefa suburbanizacji), stymulując w nich pożądane zjawiska i procesy, istotne dla rozwoju w szerszym ujęciu przestrzennym.

Rewitalizacja jest odpowiedzią na sytuację kryzysową i jako taka powinna być integralną częścią polityki rozwoju prowadzonej przez władze miasta. Zasadne wydaje się także rozróżnienie między zarządzaniem funkcjonowaniem miasta a zarządzaniem jego rozwojem, choć obszary te nie mogą być traktowane rozłącznie. Zarządzanie funkcjonowaniem miasta można rozumieć jako eksploatację systemu, jakim jest miasto, bez zmian jego struktury i powiązań z otoczeniem zewnętrznym. Zarządzanie rozwojem to działanie szersze, mające na celu usprawnienie funkcjonowania miasta jako systemu, co wiąże się z koniecznością uwzględnienia w strategiach, planach i programach tak relacji wewnętrznych, jak i uwarunkowań zewnętrznych. Zarządzanie funkcjonowaniem koncentruje się zazwyczaj na sprawach bieżących. Może to prowadzić do zaniedbań w rozwoju różnych sfer życia publicznego. Rewitalizacja w takiej sytuacji ma charakter reaktywny i naprawczy. Tymczasem ważne jest, by była ona wynikiem antycypacji możliwych scenariuszy rozwoju i działaniem podejmowanym odpowiednio wcześnie, by wyprzedzić pojawianie się czy nasilanie negatywnych zjawisk i procesów. Aktywnie prowadzona polityka rozwoju miasta, oparta na monitoringu zmian i obiektywnej ocenie ich aktualnych i potencjalnych skutków, jest polityką bardziej efektywną i skuteczną.

***

Kreatywne miasto zmienia perspektywę patrzenia na rozwój miast. Charles Landry, odnosząc się do omówionych wyżej czterech kwestii, nie zawsze czyni to w sposób bezpośredni i dosłowny. Niektóre kwestie potraktowane są początkowo powierzchownie, by w kolejnym rozdziale zostać zderzone z szerszym kontekstem lub przedstawione z innej perspektywy. Landry przywołuje przykłady różnych miast dla zilustrowania formułowanych przez siebie poglądów i tez. Okazuje się wtedy, że coś, co mogłoby brzmieć jak powtórzenie, niesie ze sobą zupełnie inne treści.

Omówione we wstępie kwestie zostały przeze mnie wybrane arbitralnie jako poruszane najczęściej i jako te, które można uznać za kluczowe dla rozwoju miast niezależnie od ich lokalizacji, wielkości czy bazy rozwoju ekonomicznego. W czasie lektury książki Czytelnik zorientuje się, dlaczego dokonałem takiego wyboru, a treść książki pozwoli mu spojrzeć na te kwestie z zupełnie nowej perspektywy.

W książce jest wiele odwołań do psychologii i socjologii – mniej do ekonomii, geografii czy gospodarki przestrzennej. To także czyni tę książkę unikalną, pokazując, jakie dziedziny stają się coraz ważniejsze dla kreowania miejskiej rzeczywistości.

Książka składa się z czterech części. W pierwszej autor przedstawia diagnozę współczesnych problemów rozwojowych miast, wskazując najważniejsze przyczyny kryzysów oraz czynniki wpływające na fakt, iż część miast radzi sobie z problemami stosunkowo dobrze, niektóre zaś tkwią w sytuacji kryzysowej. Landry przedstawia różne rodzaje zasobów, których obecność i jakość wpływa na potencjał rozwojowy miast, który – odpowiednio wykorzystany – umożliwia ich rozwój w sposób zrównoważony, harmonijny i stabilny. Inne miasta, nieposiadające tego potencjału bądź niewykorzystujące go w sposób prawidłowy, doświadczają wielu problemów natury ekonomicznej, społecznej czy też problemów związanych z ich rozwojem przestrzennym. Landry charakteryzuje procesy rozwoju miast w kontekście obowiązujących doktryn urbanistycznych i trendów rozwojowych, związanych z przemianami cywilizacyjnymi. Przedstawia także konceptualne ramy nowego podejścia do rozwoju miasta.

W drugiej części, używając wielu interesujących studiów przypadku, autor opisuje warunki, jakie powinny być spełnione, by miasto weszło na ścieżkę kreatywnej transformacji. W tej części Czytelnik znajdzie wiele odniesień do koncepcji kreatywności i klasy kreatywnej, spopularyzowanej przez Richarda Floridę. Landry przekonująco udowadnia, że kultura i kapitał społeczny, sprzyjające kreatywności w wielu wymiarach życia społecznego, są kluczowe dla przyszłości miast. Landry idzie w swych rozważaniach zdecydowanie dalej niż Florida i inni autorzy zajmujący się kreatywnością, odnosząc się do różnych atrybutów tak fizycznej, jak i społecznej „miejskości przestrzeni”.

Część trzecia książki to zgrabny opis koncepcji i możliwych podejść do kreatywnego planowania rozwoju miast. W części tej autor zawarł rozważania na temat instytucji i struktur organizacyjnych, które są kluczowe dla planowania i zarządzania rozwojem miast. W tej części znalazły się także opisy konkretnych technik i narzędzi niezbędnych dla tworzenia miasta kreatywnego.

Podsumowaniem rozważań jest część czwarta, poświęcona przyszłym uwarunkowaniom rozwoju miast w sytuacji dalszej globalizacji i rosnących wyzwań o charakterze ekonomicznym, kulturowym i społecznym. W tej części Landry odnosi się także do kwestii planowania rozwoju i planowania przestrzennego w warunkach niepewności.

Książka jest wyjątkowo interesująca ze względu na swój interdyscyplinarny charakter. W całej pracy przewijają się zagadnienia związane z szeroko rozumianą kulturą. Odnoszone są do procesów rozwojowych miast: czynników sprawczych i mechanizmów rozwoju. Landry jako jeden z niewielu autorów wprowadza do swoich rozważań o kreatywności kwestie planowania i zarządzania, przełamując schematy myślenia o roli i zadaniach podmiotów administracji publicznej w rozwoju.

Książka oferuje nowe perspektywy postrzegania uwarunkowań rozwoju. Autor operacjonalizuje „miękkie uwarunkowania” rozwoju, eksponując rolę środowiska społecznego i definiując role różnych aktorów biorących udział w „grze o miasto”.

Książka ma wybitne walory poznawcze i edukacyjne. Jest to pozycja interesująca dla profesjonalistów zajmujących się rozwojem miast, ich ekonomiką, planowaniem przestrzennym, urbanistyką czy zarządzaniem. Dla tradycjonalistów przyzwyczajonych do rutynowych rozwiązań interesujące będą dobrze dobrane i wykorzystane w książce studia przypadków. Dla poszukujących inspiracji książka będzie potwierdzeniem, że tradycyjny zestaw czynników rozwoju musi zostać poszerzony o nowe elementy.

Mirosław Grochowski

Podziękowania

Chciałbym podziękować wielu osobom za ich pomoc przy pisaniu tej książki. Franco Bianchiniemu za hojne dzielenie się pomysłami oraz za nasze rozmowy i korespondencję na temat wielu poruszanych w niej kwestii. (Sir) Peterowi Hallowi, z którym napisałem książkę Innovative and Sustainable Cities, za nieustanne wsparcie. François Matarassowi za konstruktywną krytykę i pomoc przy redakcji tej książki – dzięki niemu postawione w niej tezy stały się bardziej zrozumiałe. (Lordowi) Trevorowi Smithowi oraz fundacji Joseph Rowntree Reform Trust dziękuję za wieloletnie zaufanie oraz współfinansowanie niniejszego projektu, za co mam nadzieję się teraz odwdzięczyć. Dziękuję także Philowi Woodowi, koordynatorowi programu Creative Town Initiative w Huddersfield, który odważył się wdrożyć projekt „kreatywnego miasta” i współfinansował powstanie tej książki poprzez program Miejskich Projektów Pilotażowych Komisji Europejskiej.

Pragnę wyrazić wdzięczność dla moich współpracowników z organizacji Comedia, Kena Worpole’a i Liz Greenhalgh, którzy od dawna interesują się przyszłością miast w krajach wysoko zurbanizowanych, a także dla Geoffa Mulgana i jego współpracowników z ośrodka Demos, między innymi Perri 6 oraz Charlesa Leadbeatera. Na kształt tej książki wpływ mieli również tacy autorzy i myśliciele jak Howard Gardner, Gareth Morgan, Jane Jacobs i Art Kleiner. Ważną rolę odegrali klienci Comedii oraz przyjaciele, z którymi rozmawiałem o przedstawionych tu kwestiach, między innymi Tom Burke, Bob McNulty, Jude Bloomfield, Marc Pachter, Jonathan Hyams, Deborah Jenkins, Ilid Landry i Lia Ghilardi. Dziękuję też Tomowi Flemingowi, Helen Gould i Annabel Biles, którzy pracowali nad wyszukaniem stosownych studiów przypadków, Robowi Lloydowi-Owenowi, który pomógł mi w pracy nad rozdziałem poświęconym technikom kreatywności, oraz Jimowi Listerowi.

Szczególne podziękowania należą się Susie, Maxowi i Nancy, którym teraz mogę poświęcić znacznie więcej czasu, a także moim psim przyjaciołom, Daisy i Bertie, za ich stałe towarzystwo.

Wprowadzenie

Książka Kreatywne miasto przedstawia nową metodę strategicznego planowania miejskiego i pokazuje, w jaki sposób ludzie mogą kreatywnie myśleć, planować działania i działać w swoim mieście. Wskazuje, jak wykorzystując wyobraźnię i talent mieszkańców, sprawić, by nasze miasta stały się bardziej przyjazne i dynamiczne. Nie podaje ostatecznych odpowiedzi, lecz stara się uruchomić „bank pomysłów” – pulę możliwości, z których wyłonią się innowacje. Większość z nas ma poczucie, że moglibyśmy mieszkać lepiej. Wielu zna przykłady miejsc, w których widać, że miasta mogą być bardziej komfortowe i lepiej funkcjonujące. Nasze miasta stoją dziś przed wyborem: władze mogą kontynuować dotychczasową politykę w atmosferze stopniowego rozkładu albo spróbować uczynić swoje miasto dynamicznym centrum kreatywności, potencjału i wysokiej jakości życia. Dawne podejścia urbanistyczne przestają się sprawdzać. Nie można rozwiązywać problemów XXI wieku, wychodząc z XIX-wiecznych założeń – zmiany zachodzące w miastach i w światowym systemie urbanistycznym są zbyt szybkie i zbyt dramatyczne.

Jednak miejska utopia już istnieje – w postaci rozproszonego doświadczenia najlepszych globalnych praktyk. To innowacyjne metody tworzenia miejsc pracy i wykorzystywania technologii do uwalniania potencjału młodzieży i ludzi starszych. To inspirująca architektura, która wyraża duszę i tożsamość miasta, a także inteligentne, energooszczędne urządzenia oraz przyjazny użytkownikom transport publiczny. To przestrzenie handlowe łączące walory rozrywkowe i edukacyjne, a także tętniące życiem miejsca publiczne, zachęcające do celebrowania tego, co w mieście wyjątkowe, radosne i kreatywne.

Te dobre przykłady są rozsiane po całym świecie, co sprawia, że trudno je odnaleźć i przyjąć za punkt odniesienia. Miasta postrzegane są raczej jako ogniska strachu, przestępczości, zanieczyszczenia środowiska i nędzy, a przecież to właśnie one generują bogactwo – odpowiadają za ponad 80% dochodów w krajach rozwiniętych – budując dobrobyt narodów, choćby był niesprawiedliwie dystrybuowany. Miasta zapewniają możliwości i interakcje, dzięki którym rozwiązują własne problemy i podnoszą jakość życia w całym regionie. Mimo to miejski styl życia często budzi negatywne skojarzenia.

Stulecie miast

Kreatywne miasto jest wezwaniem do działania, ponieważ XXI wiek to stulecie miast. Po raz pierwszy w historii ponad połowa światowej populacji mieszka w miastach – w Europie wskaźnik ten przekroczył już 75%, a w krajach rozwijających się wkrótce osiągnie 50%, podczas gdy w 1980 roku na całym świecie kształtował się na poziomie 29%. Jednak większość mieszkańców miast znalazła się tam z konieczności, a nie z wyboru. Badania prowadzone regularnie w Wielkiej Brytanii wskazują, że ponad 80% respondentów chciałoby mieszkać w małej wiosce, ale jedynie 4% spełnia to pragnienie. Mamy za mało wsi, żeby zaspokoić ów popyt. Zamiast tego powinniśmy zadbać o atrakcyjność miast, z jednej strony – poprzez odtworzenie atmosfery, która w powszechnej opinii zachowała się na wsi, zapewniając mieszkańcom poczucie przynależności, ciągłości, bezpieczeństwa i przewidywalności otoczenia, a z drugiej – poprzez rozwijanie typowo miejskiego potencjału w postaci energii, interakcji, handlu, nieoczekiwanych atrakcji i wielu innych aspektów miejskiego życia.

Kreatywność: siła napędowa miast

Podstawowym zasobem miast są ich mieszkańcy. Ludzka inteligencja, pragnienia, motywacje, wyobraźnia i kreatywność stają się ważniejsze od lokalizacji, bogactw naturalnych i dostępu do rynku. O przyszłym sukcesie miasta zadecyduje kreatywność jego mieszkańców i władz. Oczywiście, kreatywność zawsze miała kluczowe znaczenie dla możliwości przetrwania i adaptacji miast. Wraz z rosnącymi rozmiarami i złożonością struktur miejskich pojawiły się problemy administracyjne, a miasta musiały przerodzić się w laboratoria, opracowujące rozwiązania – technologiczne, konceptualne i społeczne – dla problemów wywołanych własnym rozwojem.

Istnieje jednak wiele szczególnych powodów, dla których problemy współczesnych miast warto rozpatrywać w kategoriach kreatywności i innowacji – lub ich braku. Wiele miast na świecie znajduje się obecnie w fazie przemian, będących w dużej mierze konsekwencją nowej fali globalizacji. Kierunki tych zmian są różne w zależności od regionu: w pewnych obszarach, na przykład w Azji, miasta się rozrastają, gdzie indziej, jak w Europie, tradycyjne gałęzie przemysłu zanikają, a wartość dodana w miastach przestaje pochodzić z wytwarzanych tam produktów i w coraz większym stopniu wynika z posługiwania się kapitałem intelektualnym wobec towarów, procesów i usług.

Zmiany paradygmatów i ich konsekwencje

Kreatywne miasto opisuje fundamentalne przemiany dotyczące każdego aspektu funkcjonowania miast. Łącznie składają się one na zmianę paradygmatu, przejście od typowego miasta z lat siedemdziesiątych XX wieku do centrów zurbanizowanych we współczesnej postaci. Oznacza to, że dawne rozwiązania przestały być skuteczne. Problem nierozwiązywalny w jednym ujęciu po przyjęciu innego okazuje się błahostką, a nowe podejście i przedstawione narzędzia konceptualne mają pomóc czytelnikom zmierzyć się ze współczesnymi dylematami rozwoju miast.

Opisane przykłady są jedynie ilustracją stawianych tez: Kreatywne miasto nie zostało pomyślane jako wykaz dobrych praktyk, chociaż często je przywołuje. Wiele przykładów zaczerpnąłem z własnego doświadczenia pracy w Europie i innych częściach świata. Przekształcenia miast są zjawiskiem globalnym, jednak Kreatywne miasto pisane jest z europejskiego punktu widzenia – nie dlatego, że europejskie miasta są bardziej kreatywne, lecz dlatego, że więcej o nich wiem. Zdaję sobie sprawę, że w Chinach, Indiach, Afryce i Ameryce Południowej istniały i wciąż istnieją wspaniałe kreatywne miasta, jednak zostałem ukształtowany przez kulturę europejską, a moja wizja „dobrego miasta” odzwierciedla tradycje urbanizacji w Europie. Obejmuje między innymi przekonanie, że centrum powinno być punktem neutralnym, łączącym pozostałe części miasta; poczucie, że przestrzeń publiczna wzbogaca miasta, gdyż potęguje interakcje, wzajemne kontakty, handel i energię miasta; przeświadczenie, że miejski styl życia jest wartością samą w sobie, na poziomie ponadindywidualnym; pogląd, że nietypowe połączenia, różnorodność i kultura to potencjał do wykorzystania.

Niektóre z tych poglądów są podzielane na całym świecie, inne – niekoniecznie. Niemniej jednak opisane tu koncepcje, zasady i metody analizy problemów rozwoju miast może zastosować każdy, gdyż są uniwersalne. Zaproponowany przeze mnie zestaw narzędzi ma pozwolić mieszkańcom, planistom i władzom wykorzystać możliwości, jakie otwierają przed nimi miasta. Wystarczy zajrzeć nieco głębiej, by odkryć potencjał kreatywności w niemal każdej miejscowości. Niestety, w wielu natrafia on na przeszkody. Zaskakująco mało wiemy o warunkach koniecznych do rozwoju kreatywności i innowacyjności – o formalnych i nieformalnych strukturach, dzięki którym Dolina Krzemowa, Los Angeles, Barcelona, Terza Italia w regionie Emilia Romania, zaawansowane technologicznie enklawy wokół Tokio czy Bangalore zasłynęły na świecie z kreatywności i wysypu nowych firm czy usług. W Kreatywnym mieście staram się przedstawić genezę kreatywności, a przez to zwalczyć przekonanie, że kreatywni mogą być wyłącznie artyści, a innowacje są zarezerwowane dla branży technologicznej: kreatywność i innowacyjność występują również w domenie społecznej i politycznej.

Kreatywne rozwiązania problemów miast

Podstawą kreatywności są kreatywni ludzie i organizacje o określonych cechach: skupieni na jednym obszarze, razem tworzą kreatywne środowisko. W Kreatywnym mieście pytam o to, w jaki sposób powstają tego rodzaju środowiska, dzięki którym miasta stają się ośrodkami innowacji. Staram się ustalić, czemu zawdzięczają sukces nowe modele biznesowe i formy bankowości, a także jakimi zasadami kierują się takie organizacje jak South Shore Bank w Chicago, które świadczą usługi bankowe ubogim. Analizuję genezę ekologicznej strategii rozwoju miasta, zastosowanej na przykład w Emscher Park w niemieckim Zagłębiu Ruhry. Badam mechanizmy projektów artystycznych mających wzbudzić w mieszkańcach dumę obywatelską i nadać miastu rozmach, jak berlińska Parada Miłości. Zastanawiam się, skąd biorą się pomysły innowacyjnych zastosowań technologii w rozwoju miasta, czego przykładem są Helsinki, a także nowe formy zarządzania, wprowadzone choćby w Tilburgu. Pytam, jak można zarządzać kreatywnością i kreatywnymi ludźmi, a także czy program Creative Town Initiative wdrożony w Huddersfield to dobra droga wiodąca do rozwoju. Ważne jest również pytanie o sposób, w jaki władze miasta mogą skutecznie współpracować z biznesem i organizacjami pozarządowymi, i jakie relacje sieci formalnych i nieformalnych przyniosą najlepsze efekty. Przyglądam się także znaczeniu technologii dla rozwoju kreatywnego miasta i analizuję, czy inne formy kreatywności nie są ważniejsze.

Narzędzia dla praktyków

Głównym przesłaniem Kreatywnego miasta jest teza, że zmiana nastawienia uruchamia wolę, zaangażowanie i energię, dzięki którym można świeżym okiem spojrzeć na możliwości miast. Książka opisuje szereg perspektyw i metod „kreatywnego myślenia”, „kreatywnego planowania” i „kreatywnego działania”. Łącznie składają się one na nowe ujęcie planowania rozwoju miast. Wdrożone techniki mogą zostać przyswojone podświadomie i przenikać codzienny proces decyzyjny albo być wykorzystywane w bardziej formalny, metodyczny sposób. Tekst wprowadza nowe pojęcia i koncepcje dotyczące rozwoju miast, takie jak: kreatywność obywatelska, czyli kreatywność stosowana w imię dobra publicznego; cykl kreatywności miejskiej oraz jak go rozwijać, wdrażać i zamienić w koło sukcesu; cykl życia innowacji miejskich; badania i rozwój miasta oraz tworzenie projektów pilotażowych, wprowadzanie ich do głównego nurtu polityki i replikowanie; zasoby kulturowe i ich zastosowania; wizja miasta jako uczącego się organizmu i wreszcie nowa kompetencja – umiejętność „interpretowania” i rozumienia miast, niezależnie od pozycji zawodowej – nazywana kompetencją miejską.

Dlaczego napisałem tę książkę

Książka Kreatywne miasto powstała z trzech głównych powodów:

Aby zaproponować czytelnikom zintegrowaną i całościową koncepcję analizy procesu rozwoju miast. W dłuższej perspektywie kluczowe czynniki rozwoju miast wskazane w wynikach analizy doprowadzą do zmiany sposobu, w jaki decydenci myślą o zasobach i potencjale miast oraz nowych metod organizacji i zarządzania miastami.

Aby przedstawić zestaw narzędzi konceptualnych, dzięki którym czytelnicy poznają podstawy nowego sposobu myślenia o rozwoju miast i w ten sposób zachęcić ich do myślenia w twórczy sposób o problemach własnego miasta.

Aby zapoczątkować ważną dyskusję wśród decydentów na rozmaitych szczeblach władzy oraz wpłynąć na politykę, strategie i działania podejmowane w miastach.

Trajektoria przemian urbanistycznych

Pierwsze wydanie Kreatywnego miasta ukazało się w 2000 roku i od tamtej pory miało dziewięć przedruków. Na potrzeby tego poprawionego wydania dopisałem nowy, obszerny rozdział wprowadzający (tutaj), w którym uaktualniam prezentowane tezy, wyjaśniam, skąd wziął się pomysł na książkę, podsumowuję główne zagadnienia, rozwinięte dalej, i opisuję, w jaki sposób miasta mogą na nowo oszacować swój potencjał. Oryginalny tekst i przykłady pozostawiłem niemal bez zmian¹, mimo że gdybym pisał tę książkę od początku, prawdopodobnie przywołałbym inne studia przypadków. Jednak w zamieszczonych przykładach ważny jest przede wszystkim sposób myślenia, jaki reprezentują.

W chwili powstania książka Kreatywne miasto była ambitnym przedsięwzięciem, ponieważ miała zainspirować ludzi do kreatywnego myślenia, planowania i działania we własnym mieście oraz uruchomić fabrykę pomysłów, dzięki której innowacje urbanistyczne staną się rzeczywistością. Miała natchnąć czytelników myślą: „Mnie też się to uda!” i wzbudzić w nich przekonanie, że można znaleźć kreatywne i innowacyjne rozwiązania dla problemów w rozwoju miast, nawet jeśli wydają się bardzo poważne. Przekonywałem w niej, że jeśli będziemy w dalszym ciągu usiłowali prowadzić politykę miejską, używając przestarzałego aparatu pojęciowego i anachronicznego podejścia, to będziemy się wciąż natykać na te same przeszkody. Przegląd sytuacji miast na całym świecie pokazał, że zdumiewająco wielu zwykłych ludzi wykazuje zdolności przywódcze i dokonuje niezwykłych rzeczy, jeśli tylko da im się na to szansę.

Książka przechodzi płynnie od praktyki do teorii, a w niektórych fragmentach jest wprost bezwstydnie konceptualna. Uważam, że pojęcia wywierają ogromny wpływ na to, jak widzimy świat i upraszczamy napotykane złożoności. Jeśli mamy do czynienia z fundamentalną zmianą, trzeba zrozumieć jej dynamikę. Wymaga to świeżego spojrzenia na logikę i pojęcia, jakimi posługujemy się w procesie rozwiązywania problemów i realizowania potencjału. Niektóre rzeczy powiedziano już wielokrotnie, ale niekoniecznie w kontekście planowania i zarządzania rozwojem miast i mam nadzieję, że dzięki temu moja książka okaże się inspirująca.

Kiedy zacząłem mówić o koncepcji Kreatywnego Miasta około dwadzieścia lat temu, nie sądziłem, że to pojęcie się przyjmie. Chciałem przede wszystkim odnieść się do gwałtownych i głębokich przemian gospodarczych, społecznych i kulturowych zachodzących wówczas w Europie, ponieważ nasze miasta musiały dokonać restrukturyzacji i na nowo ustalić swoje role i zadania. Później, w wyniku kolejnej fali globalizacji, przemiany te objęły miasta na całym świecie. W rezultacie miasta stały się ważniejszymi centrami produkcji bogactwa niż państwa i dziś często rywalizują ze sobą nawzajem jako przedstawiciele swoich krajów.

Rozwój zglobalizowanej sieci miast i panująca w niej konkurencja sprawiły, że w ciągu minionych piętnastu lat świat miast uległ drastycznym zmianom. Pod wodzą międzynarodowych korporacji, a niekiedy organizacji parapaństwowych, globalne sieci produkcji i kanałów dystrybucji oplotły cały świat niczym pajęczyna, wykorzystując techniki informacyjne i komunikacyjne. To zmieniło globalną hierarchię miast – niektóre zyskały, a inne straciły na znaczeniu. Niezależnie od rozmiarów czy lokalizacji wszystkie miasta czeka okres głębokich przemian.

Ze względu na tę nową dynamikę globalną zarówno małe miasta, jak i metropolie muszą na nowo ocenić i przemyśleć swoją rolę i pozycję – w regionie, kraju i w całym świecie. Miasta stają przed wyzwaniem, by kreatywnie podejść do swoich możliwości i problemów i przeanalizować własne atuty – albo ich brak. Muszą postawić sobie pytania: kim jestem, dokąd zmierzam, jaka jest moja tożsamość, czym się wyróżniam i czym dysponuję? Jakie warunki należy zapewnić instytucjom i mieszkańcom, żeby zaczęli myśleć, planować i działać z fantazją, wykorzystując trwającą falę przemian z korzyścią dla miasta?

Każde ambitne miasto pragnie poprawić swoją pozycję i stać się centralnym ośrodkiem produkcji bogactwa, eksportując (i kontrolując z oddali) działania niskokosztowe, a koncentrując we własnym obrębie przedsięwzięcia o wysokiej wartości. Do tej ostatniej grupy należą działania ośrodków badawczych, centrali firm i nowoczesnych fabryk oraz kreatywność kulturalna i artystyczna. Miasta mogą również pobudzać wyobraźnię dzięki atrakcyjnym skojarzeniom i odpowiedniemu wizerunkowi, na czym skupiły się na przykład Dubaj, Szanghaj, a od niedawna także Madryt.

Nadrzędnym celem tych ambitnych miast jest zwiększenie własnej siły przyciągania i zaistnienie w globalnej świadomości. Wynika to z dynamiki przyciągania, zatrzymywania i odpływu władzy, zasobów i talentu. Odpowiednie połączenie tych elementów decyduje o atrakcyjności miasta, przy czym różne aspekty przyciągają różne grupy: wpływowe osobistości, inwestorów, przemysłowców, klientów, turystów, deweloperów, przywódców intelektualnych. Warunkuje to pozycję miasta w hierarchii miast. Wysoka siła przyciągania przekłada się na wpływy gospodarcze, polityczne i kulturalne – możliwości kształtowania biegu wydarzeń – a przez to na wyniki ekonomiczne i finansowe.

Dziś miasta konkurują ze sobą, wykorzystując bazę miękkich aktywów materialnych (oraz twardych aktywów niematerialnych) – planują i organizują działania pod kątem „ikoniczności”. Niewiele miast to rozumie. Chodzi o to, żeby zwracać na siebie uwagę, budzić wiele skojarzeń, których efektem jest rozpoznawalność oraz osiągnięcie odpowiedniego statusu, by stworzyć w mieście warunki generujące przyszłe wpływy.

W ciągu ostatniej dekady oś świata przesunęła się wyraźnie na wschód, ponieważ Chiny i Indie zaistniały na arenie globalnej jako nowe potężne ośrodki produkcji – ale i one podnoszą swój status, gdyż zajmują się nie tylko produkcją masową, lecz także tworzą nowe, wyszukane towary i usługi, które coraz częściej dorównują ofercie Zachodu. Równocześnie tempa nabiera arabskie odrodzenie, mimo konfliktów na Bliskim Wschodzie. Tradycyjni producenci ropy pośpiesznie dywersyfikują swoje gospodarki – na przykład w Dubaju ropa stanowi obecnie jedynie 4% dochodu. W Dubaju państwowe fundusze majątkowe (organy zarządzające środkami państwowymi) wywierają coraz większy wpływ na światową gospodarkę – między innymi dlatego, że wykupują akcje zachodnich banków i instytucji finansowych, między innymi Citibanku czy Merrill Lynch, lub są właścicielami strategicznych aktywów logistycznych, takich jak porty.

W efekcie odradza się zaufanie do tych regionów. Władza kulturowa – lub inaczej miękka władza – zawsze odzwierciedla siłę gospodarczą i polityczną, a niekiedy nawet ją podnosi. Nic zatem dziwnego, że nagle uznajemy chińskie dzieła sztuki czy filmy za pasjonujące i wartościowe albo zaczynamy doceniać wkład narodów arabskich w rozwój globalny lub w literaturę światową.

W nowym, ściśle powiązanym systemie globalnym istnieją strefy kulturowe, a więc zgrupowania kultur i subkultur, połączone wspólną narracją lub sposobem wyjaśniania świata. Strefy te pomagają nam zrozumieć najważniejsze różnice kulturowe. Każda z nich potrzebuje jednego lub kilku ośrodków, poprzez które może prowadzić podstawowe transakcje z resztą świata.

Są to miejsca strategiczne i węzły komunikacyjne, które wywierają bezpośredni wpływ na życie gospodarcze, kulturowe i polityczne całego świata. Właśnie tam opracowywane, udoskonalane i wdrażane są globalne plany działania. To wyjaśnia wzrost znaczenia Pekinu, Szanghaju, Bombaju czy Dubaju, a także niezmiennie wysoki status Moskwy, Paryża czy Nowego Jorku. Te miasta również stają przed pytaniem: „Jak mogę być kreatywne?”.

Równocześnie na pierwszy plan wysunęły się nowe kwestie etyczne, z których najważniejszą jest imperatyw ekologiczny. Miastom, które ignorują kwestię zrównoważonego rozwoju, coraz trudniej będzie utrzymać swoją pozycję i konkurować z rywalami. Ich mieszkańcy domagają się traktowania środowiska z większą odpowiedzialnością, a utalentowana mobilna siła robocza, tak potrzebna miastom, nie chce być kojarzona z trucicielami środowiska. W rezultacie miasta walczą zaciekle o ekologiczny wizerunek, czego wyrazem jest między innymi ruch ekomiast. Coraz więcej miejscowości mierzy swój „ślad ekologiczny” i stara się dostosować przepisy i systemy zachęt w taki sposób, by zbliżyć się do zerowego bilansu emisji dwutlenku węgla. Nawet pożerający benzynę świat arabski usiłuje się wysunąć na prowadzenie w tym wyścigu, przy pomocy takich projektów jak nowe, neutralne pod względem emisji dwutlenku węgla miasto Al Masdah w Abu Zabi. Zważywszy na to, jak wiele produktów i usług trzeba dostosować do wymogów ekologii, tak zwana zielona rewolucja przemysłowa otwiera przed nauką, technologią i architekturą możliwość kreatywności na skalę masową.

Kolejną kwestią jest międzykulturowość, coraz istotniejsza w dobie masowych migracji. Zjawisko to różni się od wielokulturowości, w której dostrzega się różnice i docenia ich wartość, jednak ludzie często żyją obok siebie. Tymczasem międzykulturowość polega na pytaniu: co mamy ze sobą wspólnego i co możemy robić razem? To ujęcie kładzie nacisk na zalety różnorodności, a nie na wynikające z niej problemy, ponieważ gdy przezwycięży się ewentualne trudności administracyjne, różnorodność podnosi potencjał innowacyjny i kreatywność. Wymaga to wyższych kompetencji kulturowych, poznania mechanizmów funkcjonowania innych kultur oraz umiejętności spojrzenia na świat przez pryzmat międzykulturowości. Miasta, które odnoszą sukcesy, opanowały sztukę wspólnego życia.

W tym kontekście koncepcja Kreatywnego Miasta stała się dla wielu osób innowacyjnym sposobem myślenia o rozwoju miast, ponieważ zasadniczo polega na nowym podejściu do miejskich zasobów. Niektórzy mówią nawet o Ruchu Kreatywnych Miast. Całą koncepcję można podsumować stwierdzeniem, że w dziedzinie rozwoju miast odchodzimy od perspektywy „inżynierii miejskiej”² na rzecz perspektywy „kreatywnego tworzenia miast”.

kwiecień 2008

Bournes Green, Gloucestershire

¹ Wprowadziłem nieliczne i nieznaczne poprawki do oryginalnego tekstu. W większości przypadków ograniczyłem się do drobnych zmian, na przykład wyjaśniłem niejasności dotyczące dat i skorygowałem nieaktualne dane kontaktowe.

² Dziękuję profesorowi Paulowi Tanimurze za zaznajomienie mnie z tym wyrażeniem oraz za pomoc w zrozumieniu trajektorii historii planowania.

Kreatywne Miasto: korzenie i przyszłość koncepcji

Pierwotna koncepcja

Idea Kreatywnego Miasta pojawiła się u schyłku lat osiemdziesiątych XX wieku w reakcji na nowe trendy urbanizacji i rozwijała się kilkoma ścieżkami. Pierwotnie była pomyślana jako koncepcja aspiracyjna – apel o większą tolerancję i pomysłowość. Miała wstrząsnąć kulturą organizacyjną. Wywodziła się z przekonania, że każde miasto ma wyższy potencjał, niż nam się wydaje w pierwszym momencie. Nawołuje do zapewnienia w miastach warunków, w których ludzie będą mogli myśleć, planować działania i działać w twórczy sposób, wykorzystując istniejące możliwości lub rozwiązując na pozór nierozwiązywalne problemy, poczynając od produkcji bogactwa, przez poprawę krajobrazu miejskiego, a kończąc na społecznym problemie, jakim jest bezdomność. To koncepcja pozytywna: opiera się na założeniu, że zwykli ludzie mogą dokonać niezwykłych rzeczy, jeśli da im się na to szansę. W tym kontekście kreatywność polega na zastosowaniu wyobraźni z pomocą takich cech jak inteligencja, inwencja twórcza i umiejętność uczenia się. W kreatywnym mieście twórczy są nie tylko artyści i pracownicy sektora gospodarki kreatywnej, choć odgrywają oni ważną rolę. Kreatywność może pochodzić z każdego źródła, a twórczy jest każdy, kto podchodzi do problemów w innowacyjny sposób: biznesmen, pracownik opieki społecznej, naukowiec, inżynier czy pracownik administracji publicznej. Mimo to kreatywność usankcjonowana jest w sferze sztuki, a kreatywność artystyczną wyróżniają szczególne cechy, które współgrają z potrzebami gospodarki opartej na wiedzy i zasilanej pomysłami.

Koncepcja Kreatywnego Miasta postuluje wpisanie kultury kreatywności w tryb funkcjonowania interesariuszy miejskich. Oznacza to rewizję systemu regulacji i zachęt oraz zmianę w kierunku bardziej „kreatywnej biurokracji”. Efektywne zarządzanie samo w sobie jest atutem, który może generować potencjał i bogactwo. Promując kreatywność i sankcjonując wykorzystanie wyobraźni w sferze publicznej, prywatnej i wspólnotowej, poszerzamy pulę możliwości i potencjalnych rozwiązań problemów miasta. Tego rodzaju dywergencyjne myślenie, generujące szereg opcji, należy sprząc z myśleniem konwergencyjnym, ograniczającym liczbę możliwości, z których ostatecznie wyłonią się innowacje miejskie – jeśli wytrzymają zderzenie z rzeczywistością. Dzięki temu miasta zyskają elastyczność, która pozwoli im przystosować się do zmieniających się okoliczności i uodpornić się na ewentualne kryzysy systemowe.

W pierwotnej wersji idea Kreatywnego Miasta skupiała się przede wszystkim na potencjale przemysłów kultury, co wynikało z przekonania, że miasta powinny skoncentrować się na tym, co czyni je wyjątkowymi i niepowtarzalnymi. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabrały inicjatywy artystyczne i projekty nowego wykorzystania starych budynków. W 1989 roku przeprowadziłem w Glasgow badanie The Creative City and Its Cultural Economy, które ukształtowało mój ówczesny sposób myślenia. Z czasem okazało się, że ekologia kreatywna obejmuje również gospodarkę, system polityczny i biurokrację, a miasta muszą zmienić kierunek działań. Zamiast dążyć do zwiększenia skali produkcji, należało się zastanowić, jak wygenerować wartość dodaną i jak tworzyć innowacje. Wyzwanie, przed którym stanęły wszystkie miasta, zmusiło je do zmiany priorytetów. Nie mogły dłużej trzymać się wystandaryzowanych lub skodyfikowanych reguł, realizując paradygmat wydajności rozumianej jako stosunek nakładów do wyników oraz kosztów do zysków. Kluczowe stało się promowanie eksperymentów i kreatywności, które miały zagwarantować miastu przyszłe korzyści.

Od inżynierii miejskiej do kreatywnego tworzenia miast

O mieście przyszłości trzeba myśleć inaczej niż o miastach przeszłości. Miasto zachęcające mieszkańców do używania wyobraźni wykracza poza paradygmat inżynierii miejskiej w urbanistyce, w którym najważniejsza była twarda infrastruktura, a więc drogi, bliźniaczo podobne projekty mieszkaniowe czy obiekty biurowe – nierozróżnialne, mimo że architekci prześcigali się w projektowaniu „ikonicznych” budynków. Dziś ową twardą infrastrukturę należy połączyć z infrastrukturą miękką, która uwzględnia to, czy ludzie mogą się w mieście spotykać, wymieniać pomysłami i nawiązywać kontakty. W tym ujęciu architektura i wzornictwo mają sprzyjać komunikacji międzyludzkiej poprzez tworzenie wysokiej jakości miejsc oferujących wiele udogodnień. Nowa urbanistyka promuje „trzecią przestrzeń”, poza domem i pracą, w której ludzie mogą przebywać razem, jak kawiarnie lub inne miejsca spotkań. Taka przestrzeń często obejmuje zarówno miejsca spokojne, jak i dynamiczne, jest urządzona z dużym smakiem i zlokalizowana w otoczeniu zieleni, a przy tym zaawansowana technologicznie, gdyż zawiera strefy bezprzewodowego dostępu do internetu, gdzie ludzie mogą pracować i komunikować się ze sobą, przemieszczając się po mieście.

Osoby planujące tego typu miasto zadbają o stworzenie dobrej atmosfery. Wezmą pod uwagę negatywne oddziaływanie na psychikę brzydkich, pozbawionych wyrazu budynków, które obniżają wydajność pracowników. Uwzględnią znaczenie wrażliwości kulturowej i zapewnią równowagę między elementami globalnymi a lokalną autentycznością. Zaplanowane przez nich miasto będzie pobudzać artystyczną wyobraźnię. Dzięki temu do kreatywnego miasta trafi więcej wysoko wykwalifikowanych i elastycznych pracowników, ponieważ osoby o dużych umiejętnościach coraz częściej mogą wybrać, gdzie zamieszkają. Takie miasto chce gościć energicznych ludzi z wizją – zarówno kreatorów, jak i realizatorów, ponieważ kreatywność nie polega tylko na wymyślaniu nowych pomysłów, lecz także na wcielaniu ich w życie. Wymaga to potężnego zaplecza intelektualnego, zarówno formalnego, jak i nieformalnego. Tymczasem większość uniwersytetów sprawia wrażenie anachronicznych i przypomina raczej fabryki produkujące wiedzę. Przytłaczające, monolityczne bryły kryją często nieinspirujące instytucje, którym daleko do ośrodków kreatywności. Trzeba się zastanowić, jak powinien wyglądać uniwersytet i jaka powinna panować na nim atmosfera, oraz rozważyć nowe, mniej formalne funkcje edukacyjne i szkoleniowe. Bardziej otwarte miasto pozostawia indywidualistom i postaciom nieszablonowym więcej przestrzeni do działania, ponieważ kreatywne organizacje zdają sobie sprawę, że tacy ludzie są im niezbędni – to właśnie oni często przesuwają granice, które hamują postęp.

W procesie przemian powstają silne więzi, zarówno w obrębie miasta, jak i między miastem a światem zewnętrznym. Kreatywna miejscowość potrzebuje „lokalnej energii i globalnych kanałów dystrybucji”. Przyczynia się to do rozwoju ogólnej kultury przedsiębiorczości, stosowanej zarówno w celach społecznych, jak i gospodarczych. Inaczej mówiąc, energia wygenerowana przez miejscową pulę talentów uruchamia proces uczenia się w społeczności lokalnej, a kanały komunikacji zewnętrznej, zbudowane w celu dotarcia do wybranych outsiderów, przyspieszają transfer wiedzy i technologii. Innowacyjne miejsca wykorzystują paradoks, że są równocześnie dogłębnie lokalne i dogłębnie globalne.

Miękka infrastruktura kreatywna obejmuje także ogólną infrastrukturę mentalną i panujące w mieście nastawienie. Chodzi o sposób, w jaki miasto odnosi się do swojego potencjału i problemów, na co składają się: warunki środowiskowe, które zapewnia, aby stworzyć określoną atmosferę; narzędzia wspomagające rozwój, które promuje, aby wygenerować innowacje poprzez struktury zachęt i regulacji; a także zasady i prawa.

Wreszcie kreatywność nie oznacza zainteresowania wyłącznie tym, co nowe. To raczej gotowość do niekonwencjonalnej, elastycznej interpretacji i oceny wszystkich sytuacji. Niekiedy potrzeba odwagi, żeby zmienić coś, co wymaga zmian, albo zdrowego rozsądku, żeby po zastanowieniu utrzymać status quo. Historia i kreatywność mogą się świetnie uzupełniać – wielkie osiągnięcia często łączą tradycję z nowoczesnością.

Kreatywność jako waluta

Kreatywność to jedna z najpotężniejszych walut w nowych warunkach rozwoju miast. Kluczowych dla kreatywności jest pięć połączonych elementów: ciekawość, wyobraźnia, kreatywność, innowacyjność i wynalazek. Przymiotniki „ciekawy”, „kreatywny”, „obdarzony wyobraźnią”, „innowacyjny” czy „utalentowany” wyrażają niemal to samo. To różne słowa o podobnym znaczeniu, dlatego warto przyjrzeć im się dokładniej. Punktem wyjścia jest ciekawość, ponieważ pozwala otworzyć umysł na rozmaite spostrzeżenia, wnioski, możliwości i rozwiązania. Dzięki niej stajemy się wnikliwi, zaczynamy rozumieć, na czym może polegać potencjał, i wykorzystywać tę wiedzę w projektach. Posiadać wyobraźnię to potrafić sobie coś zwizualizować, wymyślić lub stworzyć mentalny obraz tej rzeczy. Kreatywność jest umiejętnością patrzenia na świat bez założeń wstępnych. Ludzie kreatywni mają świeże spojrzenie, są dociekliwi, elastyczni i oryginalni. Dostrzegają niezwykłe powiązania, nie obawiają się wieloznaczności, paradoksów i sprzeczności. Torują nowe ścieżki rozwoju, wyprzedzając swój czas. Innowacyjność wymaga kreatywności i wyobraźni. W procesie innowacji wykorzystuje się myślenie konwergencyjne. Polega ono na ocenie kreatywnych pomysłów pod kątem ich potencjalnego powodzenia. Pomysłowość wymaga zręczności i bystrości umysłu, natomiast wynalazek jest namacalnym, często opatentowanym skutkiem innowacji. Utalentowani ludzie są zdolni, inteligentni i obdarzeni potencjałem. Dzięki tym cechom częściej niż inni tworzą innowacje, są kreatywni i pomysłowi. Rozwój poprzez wynalezienie nowych usług jest możliwy tylko wtedy, gdy w mieście działają jednostki, szkoły i organizacje podsycające w mieszkańcach ciekawość, która przekłada się między innymi na innowacje. Skutkiem tych procesów może być innowacja w postaci gotowego produktu, usługi, technologii, techniki i procedury, procesu, mechanizmu wdrożeniowego, nowej definicji problemu lub nowych postaw zawodowych.

Kreatywność warunkowana jest kontekstem. To, co wydaje się kreatywne w pewnych okolicznościach, w innych przestaje takie być. W przeszłości korzystaliśmy z innowacji z zakresu inżynierii i pokrewnych dziedzin, żeby rozwiązać problemy dotyczące infrastruktury miejskiej czy służby zdrowia, jednak dziś nasze potrzeby się zmieniły. Najważniejsza jest umiejętność wspólnego tworzenia wizji, zintegrowane myślenie, uchwycenie istoty różnych dziedzin oraz świadomość, czym są nowe zasoby.

Kreatywność stała się nową walutą, subtelniejszą i potężniejszą od jednowymiarowego kapitału finansowego. W połączeniu z takimi cechami jak nieustępliwość i koncentracja jest dziś warunkiem generowania dochodów. Ale to nie wszystko. Kreatywność pomaga rozwiązywać wszelkiego rodzaju problemy i dostrzegać w nich potencjał. Przejawia się na wiele sposobów, między innymi w obiektach materialnych, poprzez ciekawe wzornictwo, architekturę czy system transportu. Ma również aspekt niewidoczny dla oka, jako że umiejętność autoekspresji podnosi poziom motywacji i pewności siebie. Kreatywność pomaga także kształtować kulturę i tożsamość lokalną, ponieważ generowane dzięki niej innowacje decydują o charakterze miejsca.

Najważniejszym warunkiem kreatywności jest otwartość i umiejętność słuchania. Większość firm z listy Fortune 500 rozumie to i wykorzystuje rozmaite teorie innowacyjnego rozwiązywania problemów, żeby zwiększyć swoją konkurencyjność. Osoby rządzące i zarządzające miastami również powinny zrozumieć potencjał kreatywności. W społeczeństwie, w którym pomysły stają się coraz ważniejszą walutą, umiejętność generowania pomysłów poprawia zarówno społeczną, jak i finansową kondycję miasta, o ile jest ono gotowe na zmiany, a także przyczynia się do powstania infrastruktury, dzięki której koncepcje zamieniają się w innowacje. Miasta dysponujące dużą pulą talentów, na przykład lokalizacje klastrów innowacyjnych firm i ważnych ośrodków badawczych, gdzie środowisko biznesowe i społeczność lokalna nie boją się podjąć ryzyka, są lepiej przygotowane do rozwiązywania problemów i rozwijania swojego potencjału.

Kreatywności: indywidualna, organizacyjna i miejska

„Kreatywne miasto z wyobraźnią” musi rozpoznawać, pielęgnować, przyciągać i wspierać talenty, żeby móc inspirować twórczych ludzi i kreatywne organizacje i w ten sposób zatrzymywać zdolną młodzież, a także osoby starsze. Stosunkowo łatwo zrozumieć, na czym polega kreatywność jednostki czy organizacji; tymczasem kreatywne miasto funkcjonuje na innych zasadach, ponieważ obejmuje różnorodne kultury i interesy, które należy ze sobą połączyć w skoordynowany sposób.

Nietrudno wyobrazić sobie kreatywną jednostkę – to człowiek, który dostrzega ciekawe powiązania, myśli w nietuzinkowy sposób, ma przebłyski intuicji i potrafi słuchać. Kreatywni ludzie tryskają energią, wiedzą, dokąd zmierzają, chociaż nie zawsze są pewni, jak tam dotrzeć. To samo dotyczy kreatywnej organizacji. Ma ona jednak odmienne priorytety, przez co pojawia się dodatkowa warstwa złożoności, a cały proces przebiega w inny sposób.

Kreatywne jednostki są podstawą kreatywnej organizacji, jednak aby mogła ona funkcjonować, potrzebuje również innych typów ludzi: z umiejętnością konsolidacji wiedzy, sceptyków, ludzi potrafiących koordynować działania, specjalistów do spraw kontaktów interpersonalnych i rzetelnych administratorów. Niektórym wydają się oni mniej interesujący, ale to niebezpieczne myślenie, ponieważ kreatywna organizacja opiera się na zespołach mieszanych i różnorodności. Niekiedy należą do niej dość „zwyczajni” ludzie – jednak ze względu na jej otwarty, eksperymentalny i ułatwiający włączanie się w działania charakter, tacy członkowie wzmacniają ogólny potencjał organizacji, co pozwala osiągnąć większe i trwalsze sukcesy.

Na kolejnym poziomie złożoności – w przypadku kreatywnego miasta – kwestia kreatywności staje się bardzo trudna, ponieważ mamy do czynienia ze skomplikowaną strukturą: miasto jest skupiskiem wielu jednostek i amalgamatem organizacji o różnych kulturach, cechach i postawach. Władze mają za zadanie koordynować i wyrównywać te różnice za pomocą ogólnej koncepcji lub wizji przyszłości miasta. Koncepcja Kreatywnego Miasta przywiązuje wagę do tego, jak w razie konfliktu ustalić dalszy tryb postępowania. Dużego znaczenia nabiera umiejętność mediacji między stronami i odnajdywania wspólnych celów.

Tego rodzaju miasta często charakteryzuje skłonność do wyważonego ryzyka, mocne przywództwo, poczucie celu, determinacja, choć nie determinizm, odwaga do wykroczenia poza cykl polityczny wyznaczany wyborami oraz – co najważniejsze – strategiczna konsekwencja i taktyczna elastyczność. Aby zmaksymalizować ten potencjał, konieczna jest zmiana nastawienia, sposobu percepcji, ambicji i pragnień. Trzeba również zrozumieć nowe narzędzia miejskiej konkurencyjności, takie jak możliwość sieciowania, głębia i zasoby kulturowe, jakość zarządzania, świadomość projektowa, umiejętność zastosowania wiedzy symbolicznej i percepcyjnej oraz świadomość ekologiczna. Taka transformacja wywiera ogromny wpływ na kulturę organizacyjną, ale nie osiągniemy jej bez woli zmiany.

Twórcze miasto funkcjonuje w stanie dynamicznej, a od czasu do czasu napiętej równowagi, ponieważ na styku starych i nowych koncepcji powstaje twórczy ferment. Sytuację stabilizują ramy etyczne, które określają ogólne wytyczne dla rozwijającego się i coraz bardziej kreatywnego miasta. Właśnie to mam na myśli, pisząc, że miasta powinny walczyć o tytuł „najbardziej kreatywnego miasta dla świata”, a nie „najbardziej kreatywnego miasta na świecie”. Słowo „dla” oznacza, że miasto dzieli się kreatywnością ze społecznością globalną i bierze za nią odpowiedzialność – czego przykładem jest kreatywność w dziedzinie ekologii.

Przejście od tradycyjnego miasta do miasta z wyobraźnią wymaga daleko idącej zmiany nastawienia, aby powstały warunki, w których ludzie będą uczestnikami przemian, a nie ich biernymi odbiorcami lub ofiarami. W takim ujęciu transformacja staje się przeżywanym doświadczeniem, a nie jednorazowym wydarzeniem i wymaga energicznego przywództwa.

Otoczenie architektoniczne – miejsce, sceneria – odgrywa kluczową rolę w procesie tworzenia takiego środowiska. Warunkuje w wymiarze fizycznym podejmowane w mieście działania i panującą w nim atmosferę. Kreatywne środowisko to miejsce, w którym odpowiednie elementy „twardej” i „miękkiej” infrastruktury pozwalają wygenerować przepływ pomysłów i idei. Środowiskiem może być określony budynek, ulica, okolica, a ostatecznie – całe miasto.

Potrzeba kreatywności

Dlaczego kreatywność jest dziś tak popularna? Świadomość, że świat ulega drastycznym przemianom, rosła od schyłku lat osiemdziesiątych XX wieku, mimo że restrukturyzacja przemysłu w rozwiniętych krajach zachodnich rozpoczęła się już w połowie poprzedniej dekady. Ci, którzy odczuli te zmiany na własnej skórze, uznali je za zmianę paradygmatu rozwoju miast.

Ruch kreatywności powstawał i rozwijał się powoli, jednak nabrał impetu wraz z początkiem zmian w światowym handlu, które ukształtowały dzisiejszą sytuację. Ułatwiła to „nowa gospodarka”, wykorzystująca internet, w której praca umysłowa staje się ważniejsza od pracy fizycznej, a wartość dodana generowana jest dzięki pomysłom zamienianym w innowacje, wynalazki i prawa autorskie.

Przemiany te wywołały chaos w wielu państwach, które gorączkowo zastanawiały się, jak odnaleźć się w nowych warunkach, podczas gdy ich miasta tkwiły w przemysłowej przeszłości, czekając, by dawna zabudowa znalazła nowe zastosowanie lub została wyburzona. Rozwiązań szukano na różnych szczeblach, a wielu decydentów doszło do wniosku, że dotychczasowe metody przestały się sprawdzać, ponieważ nie pomagają miastom radzić sobie w nowych okolicznościach. System edukacyjny nie przygotowywał uczniów do wymogów „nowego świata”. Podobnie tradycyjne systemy organizacyjne, techniki zarządzania i modele przywództwa, zbudowane na etosie kontroli i hierarchii, nie zapewniały miastu elastyczności ani zdolności adaptacji i przetrwania, potrzebnych w nowym, konkurencyjnym otoczeniu. Miasta, które z uwagi na wygląd i atmosferę kojarzyły się z erą przemysłową, radziły sobie wyraźnie gorzej, szczególnie jeśli nie przywiązywały wagi do jakości architektury, uznając ją za element poboczny, a nie warunek atrakcyjności i konkurencyjności miasta.

Aby poradzić sobie ze zmianami, miasta musiały na nowo oszacować swoje zasoby i potencjał, co doprowadziło do przekształceń w każdej dziedzinie. Już samo to było aktem wyobraźni i pomysłowości. Kreatywność wydawała się właściwą reakcją na zmiany, a walka o jej rozwój rozgorzała na kilku frontach. Po pierwsze, system edukacji, ograniczony ścisłym programem nauczania i wymogiem nauki na pamięć, nie przygotowywał do życia w nowym świecie. Przedmiotów było coraz więcej, ale młodzi ludzie poznawali je bardzo powierzchownie. Tymczasem krytycy przekonywali, że uczniowie powinni nabyć w szkole umiejętności wyższego rzędu, a więc nauczyć się, jak się uczyć, tworzyć, odkrywać, wymyślać, rozwiązywać problemy i oceniać swoje działania. Taki program stymulowałby i aktywizował inteligencję różnego rodzaju, rozwijając otwartość, ciekawość badawczą i zdolność przystosowania. Umożliwiłby również transfer wiedzy między kontekstami i przedmiotami, ponieważ uczniowie uczyliby się rozumieć istotę danej teorii, a nie recytować fakty wyrwane z kontekstu. Po drugie, pracownicy niższych szczebli struktur organizacyjnych nie mogli dotąd wykorzystywać swoich motywacji, talentów i umiejętności. Wartościowi ludzie, często uznawani za indywidualistów, rezygnowali z pracy w ramach tradycyjnych struktur. Najbardziej błyskotliwi z nich zakładali własne firmy, w których nie byli już trybikami machiny korporacyjnej, lecz pracowali nad wybranymi przez siebie projektami. W efekcie powstały również nowe formy i koncepcje zarządzania, takie jak zarządzanie macierzowe czy demokracja akcjonariuszy, które miały uwolnić potencjał pracowników i zwiększyć ich satysfakcję z pracy. Pogoń za innowacjami wymagała stworzenia środowiska, w którym ludzie będą chcieli dzielić się pomysłami i współpracować dla wspólnej korzyści. Takie środowisko musiało znajdować się poza miejscem pracy i w ten sposób pojawiła się koncepcja kreatywnego środowiska, a więc miejskiej scenerii sprzyjającej nawiązywaniu kontaktów, komunikacji i współpracy. Tego rodzaju środowiska powstawały często w opuszczonych magazynach, które przerodziły się w inkubatory dla nowych firm.

Potęga zasobów kulturowych

Dziś mówimy o kreatywności, a nawet o Ruchu Kreatywnych Miast, jednak u schyłku lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy powstawała większość leżących u jego podstaw koncepcji, mówiło się przede wszystkim o kulturze, sztuce, planowaniu kultury, zasobach kulturowych i przemysłach kultury. Kreatywność naukowa, technologiczna i inżynieryjna nie były częścią pierwotnej terminologii, mimo ich znaczenia dla funkcjonowania miasta. Szerokie rozumienie kreatywności jako nowego rodzaju waluty weszło do powszechnego (a więc niespecjalistycznego) użytku dopiero w połowie lat dziewięćdziesiątych. Później część słownictwa uległa zmianie. Przemysły kultury przerodziły się w przemysły kreatywne i gospodarkę kreatywną. Warto doprecyzować różnice między tymi pojęciami. „Przemysły kultury” to te gałęzie przemysłu, które kształtują kulturę, a więc obok wzornictwa czy sztuki obejmują także kasyna czy parki rozrywki. Przemysły kreatywne nie obejmują dwóch ostatnich grup obiektów, ponieważ termin ten dotyczy wyłącznie inicjatyw kreatywnych¹.

W 2002 roku pojawiła się koncepcja klasy kreatywnej, a publikacja książki Richarda Floridy Narodziny klasy kreatywnej² nadała temu „ruchowi” impet. Podobnie narodziny mediów cyfrowych i rosnące znaczenie wzornictwa zaowocowały sprzężeniem technologii z innowacjami na gruncie sztuki. To z kolei zapoczątkowało dyskusję na temat kreatywności hybrydowej, której przykładem jest ruch sci-art, łączący inicjatywy naukowe i artystyczne. Dodatkowo nowo powstała koncepcja „gospodarki doświadczeń” zwiększyła znaczenie kreatywności artystycznej, która koncentruje się na doznaniach zmysłowych.

Szersze koncepty teoretyczne konieczne do stworzenia kreatywnego miasta, takie jak kreatywność biurokratyczna czy innowacje społeczne, jak dotąd nie zostały wystarczająco wnikliwie zbadane, mimo że bez nich żadne miasto nie może być nazwane kreatywnym.

W centrum zainteresowania pozostają zasoby kulturowe, co wydaje się zrozumiałe, gdyż w dobie rosnącej nijakości i homogeniczności o sukcesie decyduje niezwykłość. Wyrażają się w historii ludzi, ich zwyczajach i wiedzy o przeszłości i są uruchamiane dzięki wyobraźni, która pozwala przekształcić je w wyjątkowe, konkretne możliwości i rozwiązania. Zasoby kulturowe to nie tylko obiekty materialne, jak budynki, lecz także tradycje i postawy, na przykład islamska zasada wakf, wynikająca z obowiązku dawania jałmużny. Dzięki niej kraje muzułmańskie dofinansowują tanie budownictwo mieszkaniowe, co w wielu miastach przyczynia się do integracji społecznej. Zasobem może być inspirujący mieszkańców symbol, na przykład pomnik upamiętniający założenie miasta lub przezwyciężenie jakichś trudności. W 1995 roku Kobe nawiedziło potężne trzęsienie ziemi, Wielkie Hanshin, którego nazwa nawiązuje do zniszczonej estakady. Dla upamiętnienia tej tragedii co roku w grudniu w Kobe odbywa się święto Luminarie, a centrum miasta dekorowane jest podświetlanymi metalowymi przęsłami. To przypomina mieszkańcom, że udało im się coś niebywałego – głównie dzięki pracy wolontariuszy przywrócili miastu dawną świetność. Innym zasobem są lokalne wyroby rzemieślnicze, produkty lub usługi, na przykład maestria lutników z włoskiej Cremony, polskich snycerzy z okolic Krakowa czy konstruktorów lodowych hoteli w północnej Finlandii.

Miejskie zasoby kulturowe obejmują elementy dziedzictwa historycznego, przemysłowego i artystycznego, a więc architekturę, krajobrazy miejskie czy charakterystyczne obiekty, jak most Golden Gate w San Francisco czy wieża Eiffla. Do miejskich zasobów należą również tradycje naukowe w dziedzinie nauk ścisłych, humanistycznych i sztuk pięknych, co widać na przykładzie Bolonii, którą bogate życie akademickie uczyniło jednym z najbardziej dynamicznych miejsc w Europie. To samo dotyczy zarówno Cambridge w Anglii, jak i amerykańskiego Cambridge w stanie Massachusetts, gdzie znajduje się Uniwersytet Harvarda. Zasobami są lokalne tradycje życia publicznego, festiwale, rytuały, opowieści oraz hobby i zainteresowania, jak na przykład panujące w Adelaide poczucie, że jest miastem „wolnych obywateli”. Amatorskie działania kulturowe mogą służyć jedynie rozrywce, jednak i one mogłyby generować nowe towary lub usługi. Takie zasoby jak język, kuchnia i gotowanie, sposoby spędzania czasu wolnego, stroje i subkultury, a także występujące na całym świecie tradycje intelektualne często są pomijane w strategiach miast, tymczasem i one mogą wyrażać specyfikę określonej lokalizacji. Oczywiście, zasoby kulturowe obejmują też umiejętności z zakresu sztuk performatywnych i wizualnych oraz przemysły kreatywne. Zasoby kulturowe to surowce naturalne miasta. Są podstawą jego wartości i zastępują tradycyjnie pojmowane aktywa.

W dalszej części rozdziału omawiamy i porównujemy tradycyjne aktywa i zasoby z nowymi aktywami miejskimi, między innymi „ikonicznością” i świadomością ekologiczną.

Kreatywność jest metodą korzystania z tych zasobów i przyczyniania się do ich rozwoju. Planiści mają za zadanie zidentyfikować zasoby miasta, zarządzać nimi i rozwijać je w odpowiedzialny sposób. Techniczną stronę planowania i rozwoju urbanistycznego powinna determinować świadomość kulturowa – nie należy traktować kultury jako kwestii marginesowej, którą można się zająć po rozstrzygnięciu ważnych problemów, takich jak gospodarka mieszkaniowa, transport i zagospodarowanie przestrzenne. Przeciwnie, to perspektywa kulturowa powinna warunkować rozwiązania planistyczne, gospodarcze i społeczne. Zasoby kulturowe decydują o tym, jaki jest aktualny status miasta, dlaczego znajduje się w tym miejscu i jak można wykorzystać jego potencjał. W tym ujęciu nacisk kładzie się na to, co wyjątkowe, niepowtarzalne i specyficzne dla każdej lokalizacji.

Zmiana paradygmatu planistycznego

Przełomowe zmiany w historii społeczeństw, miast i ich gospodarek przekładają się na kierunek rozwoju miast i sposób postrzegania procesu planowania urbanistycznego. W czasach industrializacji i produkcji masowej wymagającej dużej siły roboczej strategie i priorytety rozwoju zasobów miasta są inne niż w czasach zaawansowanej technicznie gospodarki opartej na wiedzy.

W pierwszym przypadku obowiązuje hierarchia pionowa, a planowanie utożsamia się z inżynierią miejską i budową takich obiektów publicznych jak drogi, linie kolejowe i porty. Z czasem wykształcił się biurokratyczny, sprofesjonalizowany i scentralizowany system planowania, w dużej mierze zamknięty. Jego podstawowym zadaniem jest zarządzanie falą urbanizacji, a w szczególności gospodarką mieszkaniową i infrastrukturą, między innymi szpitalami, w miarę rozprzestrzeniania się miasta na przedmieścia. Kiedy podejście to ujawniło swoje wady, planowanie stało się bardziej demokratyczne. Powstały otwarte systemy planowania, coraz silniej angażujące wspólnoty lokalne. Ta sytuacja rodzi pewien strategiczny dylemat. Łatwiej realizować zadania administracyjne w systemie hierarchicznym, bez konsultacji z mieszkańcami – jednak pytanie brzmi, czy system ten uwzględnia głębsze potrzeby ludzi oraz czy takie formy rozwoju przejdą próbę czasu. Warto przywołać przykład Dubaju czy Pekinu.

Aby móc przetrwać i rozwijać się, większe miasta muszą działać na wielu szczeblach – od szczebla lokalnego przez regionalny i krajowy aż po najszerszą arenę globalną. Każdy z nich ma zróżnicowane plany, cele i grupy odbiorców, przez co wymagają różnych rozwiązań, a ich potrzeby często wzajemnie się wykluczają. Na jednym poziomie mieszkańcy domagają się lokalnego parku czy połączenia komunikacyjnego, na innym priorytetem jest transport lotniczy osób i towarów oraz możliwość włączenia się do strategicznych globalnych sieci produkcyjnych.

Potrzeby społeczności lokalnych i globalnej klasy mobilnej – którą miasta chcą do siebie przyciągnąć – zaczynają się pokrywać, ponieważ obie strony pragną wysokiej jakości środowiska i infrastruktury.

Miasto przystosowane do produkcji fabrycznej różni się wyglądem i atmosferą od miasta, które ma rozbudzać w mieszkańcach ciekawość i pomysłowość. W pierwszym ludzi uznaje się za jednostki produkcji mechanicznej, w drugim – za autorów najważniejszych pomysłów, a więc za producentów bogactwa.

To z kolei wpływa na paradygmat planistyczny. W kreatywnym mieście planiści powinni poszerzać horyzonty i przy pomocy wyobraźni wczuwać się w codzienne doświadczenie życia w danym mieście. Społeczność lokalną również zachęca się do puszczenia wodzy fantazji i kreatywności. Oznacza to, że planowaniem miasta powinna zajmować się większa grupa osób, a nie tylko specjaliści do spraw zagospodarowania przestrzennego. Jedynie wtedy można właściwie spożytkować podstawowy zasób miasta, a więc potencjał jego mieszkańców.

W procesie tworzenia zrównoważonego, dynamicznego i silnego gospodarczo miasta kluczowe znaczenie mają urbaniści i architekci krajobrazu, którzy planują, budują i dbają o miejskie struktury. Równie ważni są również wybierani i mianowani decydenci lub operatorzy infrastruktury. Na życie miasta ogromny wpływ wywierają również inne grupy specjalistów – policjanci i lekarze, ekonomiści, działacze kulturowi oraz specjaliści do spraw społecznych, a także ogół mieszkańców. Najważniejsze stają się zdolności przywódcze, praca zespołowa oraz umiejętność przedstawiania „integracyjnej wizji” i zarządzania procesami i zmianą. Planowanie i opracowywanie strategii zaczyna polegać na tworzeniu warunków sprzyjających nawiązywaniu kontaktów, uwalnianiu energii i potencjału.

Ludzie jako aktywa

W tym ujęciu ludzie i ich odczucia stają się kluczowym zasobem miasta. Infrastruktura materialna, która umożliwia miastom funkcjonowanie, ma zapewniać mieszkańcom komfort. To oznacza, że proces planowania musi uwzględniać perspektywę emocjonalną. O przewadze konkurencyjnej miasta nie decydują już bogactwa naturalne, tylko cechy jego mieszkańców. Talent, umiejętności i kreatywność stają się ważniejsze niż lokalizacja, surowce naturalne, siła robocza i dostęp do rynku. O przyszłym sukcesie miast decyduje pomysłowość i innowacyjność ludzi, którzy w nich mieszkają, pracują i rządzą.

Priorytety planistyczne zmieniają się o sto osiemdziesiąt stopni – teraz kluczowe jest promowanie rozwiązań pobudzających wyobraźnię, umiejętności, zdolności i żyłkę przedsiębiorczości. Na pierwszy plan wysuwa się krajobraz zmysłowy miasta oraz wrażenia emocjonalne i psychologiczne, jakie wzbudza. Te niewidzialne, miękkie, nieuchwytne i trudno definiowalne aktywa zyskują coraz większe znaczenie i wymagają odpowiedzi na następujące pytania: „Jak stworzyć warunki, które pobudzą ludzką ciekawość i pomysłowość?”, „Jaka atmosfera zachęca ludzi do dawania z siebie tego, co najlepsze?”, „Jak pokazać swoją świadomość ekologiczną?”, ponieważ właśnie te czynniki decydują o atrakcyjności lokalizacji i zaspokajają najgłębsze pragnienia ludzi.

Wykorzystywanie w pełni aktywów miejskich

Dobre zarządzanie miastem polega na maksymalizowaniu jego aktywów, a definicja aktywów miejskich znacznie się poszerzyła. Miejskie aktywa lub zasoby mogą być:

• twarde, materialne i namacalne albo miękkie, niematerialne i nieuchwytne;

• rzeczywiste i widzialne albo symboliczne i niewidzialne;

• policzalne i wymierne lub związane z wyobrażeniami i pojęciami.

Tradycyjnie miasta myślały o aktywach tak, jak fabryki czy magazyny dokonujące inwentaryzacji, a więc uwzględniały wyłącznie aktywa materialne, na przykład system komunikacji miejskiej, instytut badawczy albo szpitale, parki, ikoniczne budynki.

To, co kiedyś dotyczyło firm, dziś dotyczy miast. Dawniej bilans firmy nie uwzględniał patentów, kapitału ludzkiego ani talentu, ponieważ uznawano je za czynniki niematerialne. W 1950 roku 80% aktywów stanowiły obiekty materialne: wyposażenie, nieruchomości i rezerwy. Dziś ich udział to około 50% – resztę stanowią aktywa niematerialne. To od nich zależy rozwój firm i ich kondycja finansowa. Dziś wiemy już, że mają wartość i trzeba je uwzględniać w kalkulacjach. Są nowym ekwiwalentem aktywów fizycznych i materialnych. Znaczenia nabrały takie czynniki jak „reputacja” lub globalny „wpływ” miasta, będące połączeniem czynników twardych i niematerialnych.

W przypadku projektów inwestycyjnych, w których kluczowy jest dostęp do wysoko wykwalifikowanych pracowników, w procesie decyzyjnym na pierwszy plan wysuwają się owe „miękkie” czynniki. Dotyczy to przede wszystkim takich czynników, jak lokalizacja zarządów firm z sektora badań i rozwoju, przemysłów kreatywnych oraz centrów usług publicznych. Nie dotyczy to obiektów funkcjonujących w systemie opartym na kosztach, jak fabryki, centra dystrybucji i centra biurowe firm.

Myśląc o aktywach miejskich w kategoriach kreatywności, należy uwzględnić piętnaście głównych elementów. Dzielą się one na cztery grupy: obiekty materialne, działania, postawy oraz zagadnienia organizacyjne.

Pierwsza kategoria obejmuje środowisko naturalne i lokalizację; bogactwa naturalne; historię, dziedzictwo i tkankę zabudowy; infrastrukturę fizyczną, między innymi system metra i gospodarkę mieszkaniową, oraz łączność za pośrednictwem technologii informacyjnych.

Druga obejmuje działania administracyjne, od kontroli poziomu hałasu i wywozu śmieci aż po opiekę społeczną; tradycje materialne i niematerialne; obecność przemysłów i usług; poziom umiejętności i talentu; a także szereg działań takich jak targi, festiwale oraz wydarzenia sportowe, artystyczne i wspólnotowe.

Trzecia kategoria dotyczy postaw i cech, takich jak poziom otwartości i tolerancji, umiejętność myślenia w kategoriach współpracy, optymistyczne nastawienie i przedsiębiorczość; wewnętrzny i zewnętrzny wizerunek miasta; a także kultura ciekawości, kreatywności i kompetencji.

Na czwartą kategorię składa się organizacja, zarządzanie i realizacja zadań, na przykład zwiększanie zaangażowania jednostek i firm; gotowość dotrzymywania obietnic; silna współpraca partnerska i rewizja systemu regulacji i zachęt.

Przeciwieństwem aktywów są bariery rozwoju, a praca nad ich przezwyciężeniem to często najlepsze ujście dla kreatywności miasta i dobra rozgrzewka przed podjęciem bardziej długofalowych inicjatyw. Barierami mogą być monotonne krajobrazy, zdegradowane i zanieczyszczone dzielnice poprzemysłowe, a także nieregularna zabudowa niskiej jakości; skomplikowane systemy dróg, niewystarczająca dostępność komunikacyjna, brak połączeń lub przestarzałe połączenia; niedostateczne przystosowanie do wymogów nowej gospodarki; nieskuteczne zarządzanie i administrowanie miastem; niski poziom edukacji i mały wybór na poszczególnych szczeblach kształcenia; konflikty społeczne; a także niski poziom oferty kulturalnej, projektowania urbanistycznego i animacji społecznej. Wszystkie wymienione bariery kształtują kulturę miasta.

Najważniejsze jest to, jak korzystamy z aktywów. W rękach jednej osoby emanują potencjałem, w rękach innej – są bezużyteczne lub ich potencjał pozostaje uśpiony. Wachlarz zasobów i aktywów rozszerza się coraz bardziej i dziś widać wyraźnie, że każde miejsce może znaleźć dla siebie niszę. Nawet brzydkie, zimne lub upalne miasta, nawet miejscowości o marginalnym znaczeniu mogą zaistnieć w zbiorowej świadomości. Każde miasto może zostać światowym centrum w jakiejś dziedzinie, jeśli będzie do tego konsekwentnie dążyć.

Duża część nowych wskaźników potencjału rozwojowego dotyczy czynników miękkich, które trudniej zmierzyć niż na przykład poziom zatrudnienia. Wynika to po części z faktu, że konwencjonalne wskaźniki są badane i kalkulowane od kilkudziesięciu lat.

Tradycyjne wskaźniki rozwoju miast oceniają walory lokalizacji; charakterystykę przestrzeni fizycznej; zasoby ludzkie; sytuację finansową; poziom wiedzy mieszkańców i zaawansowania technologicznego infrastruktury technicznej; strukturę gospodarki miejskiej; zdolności instytucjonalne i kulturę biznesową. Nowocześniejsza metoda opisu aktywów miasta uwzględnia profil gospodarczy; perspektywy rozwoju różnych rynków; wysokość podatków; systemy regulujące miasta; klimat na rynku pracy; dostawców i poziom know-how; usługi komunalne; jakość życia; a także zabytki, tożsamość lokalną i wizerunek miasta.

Trzecią metodę analizy aktywów opracowała moja firma – Comedia – w 1994 roku³. Ujęcie to bierze pod uwagę: masę krytyczną działań; lokalną tożsamość i specyfikę lub zdolności innowacyjne miasta; różnorodność i dostępność; poziom bezpieczeństwa; powiązania i synergię; konkurencyjność; zdolności organizacyjne i przywództwo.

Nowa metoda analizy aktywów miejskich polega na uwzględnieniu rozmaitych „kapitałów” miasta. Przyjęło ją równocześnie kilka organizacji (np. World Capital Institute w Monterrey w Meksyku), między innymi moja firma. W tej perspektywie badawczej na podstawie różnorodnych czynników ocenia się następujące rodzaje kapitału: kapitał tożsamościowy; kapitał inteligencji; kapitał finansowy; kapitał relacji; kapitał ludzki jednostek; kapitał ludzki zbiorowości; instrumentalny kapitał materialny; a także instrumentalny kapitał wiedzy.

Ciekawy i nowy sposób myślenia o miarach sukcesu miast proponuje sieć CEOs for Cities⁴. Na sukces składają się tu cztery elementy, mierzone opisanymi wskaźnikami:

1. kuźnia talentów: umiejętność rozpoznawania, pielęgnowania, wykorzystywania, promowania, przyciągania i zatrzymywania talentu pochodzącego z miasta i spoza miasta, a także zdolność inspirowania pomysłów, kreatywnego zastosowania zasobów i mobilizowania organizacji;

2. potencjał kreatywności i innowacyjności: poziom innowacji produkowanych w mieście;

3. łączność: więzi wewnętrzne i zewnętrzne, kreowane za pomocą infrastruktury materialnej, możliwości kontaktu twarzą w twarz lub wirtualnych spotkań;

4. niezwykłość: kiedy miasto dysponuje podstawową infrastrukturą, najlepiej w standardzie porównywalnym do najlepszych lokalizacji (począwszy od systemu komunikacyjnego i edukacyjnego, a skończywszy na służbie zdrowia), największe znaczenie zyskuje odrębność, niezwykłość i różnorodność.

Organizacja CEOs for Cites przeprowadziła niedawno badanie postaw wyżej wykształconych grup ludności w Stanach Zjednoczonych. Co ciekawe, 15 lat temu 80% ludzi uzależniało decyzję o miejscu zamieszkania od możliwości znalezienia pracy. Dziś 64% ludzi najpierw wybiera miasto, a potem pracę. To wpływa na funkcjonowanie miast, gdyż ważne stają się pytania o to, czy są dość interesujące, czy roztaczają odpowiednio silny urok i czy są przyjazne środowisku.

Przywództwo: najważniejsze z aktywów

Zasadniczo najważniejszymi aktywami miast są cechy charakteru ich przywódców. Nie istnieje prosta metoda odnalezienia i maksymalizacji aktywów miejskich. Wymaga to wyobraźni, ciężkiej pracy, głębokiego namysłu i gotowości do podejmowania ryzyka, a także znajomości subtelnych uwarunkowań i globalnych mechanizmów urbanizacji. Trzeba zrozumieć, czym może być zasób dla miasta oraz że potencjalne zasoby znajdują się wszędzie. Niektóre z nich, jak nadbrzeżna lokalizacja, od razu rzucają się w oczy, inne są mniej ewidentne, na przykład nowe aspiracje, które mogą być impulsem do działania. Aby zrobić użytek z tak różnych zasobów, trzeba odwołać się do rozmaitych perspektyw, od klasycznych projektów rewitalizacji starszych obszarów miejskich po świadomość, że pozytywne myślenie może samo w sobie generować potencjał.

Przywództwo i zdolności organizacyjne są najważniejszymi aktywami, ponieważ wymuszają wzrost potencjału. Pozwalają inspirować innych w dążeniu do wspólnego celu. Przywódcy mają jasno określoną wizję i mimo że są świadomi złożoności problemu, potrafią przekazać ją w prosty sposób, niczym wciągającą opowieść. To angażuje słuchaczy, którzy pragną przyczynić się do proponowanych przemian i pomóc kształtować, realizować i współtworzyć tę wizję. Istnieją trzy rodzaje przywódców: zwyczajni, innowacyjni i inspiracyjni. Pierwszy typ realizuje pragnienia i potrzeby grupy, której przewodzi. Przywódca innowacyjny szuka głębiej, by wydobyć ukryte potrzeby i zająć się nowymi obszarami w nowatorski sposób. Z kolei przywódcy inspiracyjni myślą długofalowo i wykorzystują potencjał całkiem nowych idei, które często są niewygodne i na krótką metę wydają się niekorzystne. Tacy liderzy planują strategicznie, wybiegając myślą poza horyzont codziennych spraw.

Typ przywództwa zależy od kontekstu. Zważywszy na to, że miasta potrzebują wykształconych ludzi, którzy prawdopodobnie nie chcą, by nimi dyrygowano niczym pracownikami dawnych kopalni, rodzaj przywództwa zadecyduje o tym, czy uda się w pełni wykorzystać ich wiedzę. Najlepszy będzie przywódca integrujący, mobilizujący i ułatwiający współpracę różnych grup, świadomy, że lepiej używać różnych technik zachęt, niż sięgać po środki przymusu. Miasto potrzebuje wielu przywódców na rozmaitych szczeblach administracji, działających w rozmaitych kontekstach. Gdyby w milionowym mieście odsetek przywódców sięgał 1% populacji, i tak dałoby to 10 tysięcy liderów. Szczególnie w społeczeństwach demokratycznych wyzwaniem dla ambitnych miast jest ustrukturyzowanie zbiorowej woli różnorodnych gremiów decyzyjnych. W obecnych warunkach najważniejsze cechy przywódców miast to:

1. dalekowzroczność: umiejętność przewidywania i oceny trendów;

2. myślenie strategiczne: koncentracja na sytuacji ogólnej i perspektywie długoterminowej, wyczucie strategiczne i taktyczna elastyczność;

3. całościowe podejście do problemów związanych z urbanizacją i dynamiką rozwoju miast: w tym także świadomość, jakie cechy i czynniki decydują o świetności miasta;

4. rozwijanie kultury otwartości i ciekawości: dostrzeganie wartości sporów, krytycznego myślenia i edukacji;

5. zdolności organizacyjne: umiejętność przejścia od scentralizowanej, ujednoliconej kultury kontroli z niską gotowością podejmowania ryzyka do kultury ceniącej szybkie reakcje i elastyczność;

6. zdecydowane dążenie do celu: motywacja, wola i umiejętność spełnienia obietnic.

Podstawowym zadaniem miasta stojącego u progu zmian jest opracowanie odpowiedniego modelu przywództwa i strategicznej perspektywy rozwoju.

Klasa kreatywna

Niedawna koncepcja „klasy kreatywnej” Richarda Floridy jest powiązana z ideą Kreatywnego Miasta i stanowi jej ważny aspekt. Klasa ta obejmuje grupy ludzi – projektantów, naukowców, artystów i pracowników umysłowych – którzy wykorzystują kreatywność w swojej pracy. Florida koncentruje się na zagadnieniu „jakości miejsca”, pytając retorycznie:

• Co tam jest (połączenie zabudowy i środowiska naturalnego, warunki pozwalające prowadzić kreatywne życie)?

• Kto tam jest (ludzie z różnych środowisk, nawiązujący interakcje, w które każdy może się włączyć, i kształtujący życie tej społeczności)?

• Co się tam dzieje (dynamika życia ulicznego, kultura kawiarniana, sztuka, muzyka, spędzanie czasu wolnego na świeżym powietrzu – wiele aktywnych, ekscytujących, kreatywnych inicjatyw)?

Florida dokonuje ważnej zmiany konceptualnej, skupiając się na kreatywnej roli ludzi w „wieku kreatywności”. Twierdzi, że:

• gospodarka odchodzi od systemu korporacyjnego na rzecz systemu skupionego na ludziach;

• to firmy podążają za ludźmi, a nie ludzie za pracą;

• miasta muszą stwarzać przyjazne środowisko nie tylko dla firm, lecz także dla ludzi.

Florida zwraca uwagę na wyłonienie się nowej grupy lub „klasy” społecznej – klasy kreatywnej, obejmującej określone segmenty demograficzne populacji – i opracowuje wskaźniki pozwalające zmierzyć cechy miejsc przyciągających przedstawicieli klasy kreatywnej, za którymi podążają firmy.

Do kluczowych grup zawodowych klasy kreatywnej należą artyści, a także kreatywni ekonomiści i naukowcy. Miasta konkurują ze sobą, aby przyciągnąć, zatrzymać lub poszerzyć lokalną klasę kreatywną, a czynniki, które w tym pomagają, na przykład dobre połączenia lotnicze, możliwości badawcze, kapitał inwestycyjny oraz klastry producentów, są ogólnie znane z szeroko kopiowanego modelu „krzemowego”. Tymczasem zdaniem Floridy wymienione elementy nie wystarczą, ponieważ klasa kreatywna nie jest ekonomiczną jednostką produkcji – tworzą ją ludzie o różnorodnych potrzebach i pragnieniach osobistych, społecznych i kulturowych, które są przynajmniej tak samo ważne dla uwolnienia ich kreatywnej wydajności jak dawne bodźce ekonomiczne.

Jak się wydaje, największy sukces w nowej gospodarce odnoszą najbardziej zróżnicowane, tolerancyjne i artystyczne miejscowości. Miasta, które inwestują w zaawansowane technologie, nie zapewniając równocześnie szerokiej gamy doświadczeń kulturalnych, w dłuższej perspektywie zostaną w tyle.

Kreatywna gospodarka

„Paradygmat kreatywnego miasta” wiąże się również z pojęciem „kreatywnej gospodarki”. Władze miast zdają sobie sprawę, że praca umysłowa jest dziś ważniejsza od pracy fizycznej, a miasta muszą ze sobą rywalizować nie tylko w zakresie wydajności i kosztów pracy. Gospodarkę XXI wieku charakteryzuje innowacyjność, otwartość na intensywną wymianę wiedzy i transfer technologiczny oraz elastyczna, wykwalifikowana, globalna siła robocza. Wiedza stała się jednym z czynników wzrostu gospodarczego i produkcji bogactwa, obok wydajności pracy i zasobów naturalnych.

Kreatywna gospodarka pozwala rozwijać zarówno gospodarkę, jak i samo miasto. Opiera się na trzech filarach, którymi są:

1. media i przemysł rozrywkowy;

2. sztuka i dziedzictwo kulturowe;

3. kreatywne usługi świadczone przez firmy innym firmom.

Ostatni obszar jest być może najważniejszy, ponieważ pozwala nadać wartość każdemu towarowi czy usłudze. Szczególnie wzornictwo, reklama i rozrywka pobudzają innowacyjność gospodarczą i kształtują tak zwaną „ekonomię doświadczeń”. To pobudza rozwój miasta, a artyści coraz silniej kształtują zbiorową wyobraźnię⁵.

Kreatywna gospodarka obejmuje działalności czterech „przemysłów kreatywnych”, a są to:

1. przemysły praw autorskich: przemysły, których podstawowym produktem są prawa autorskie, takie jak reklama, produkcja oprogramowania komputerowego, fotografia i film;

2. przemysły patentowe: przemysły, które produkują lub handlują patentami, między innymi przemysł farmaceutyczny, elektroniczny, informatyczny, wzornictwo przemysłowe i inżynieria;

3. przemysły markowe: liczne i różnorodne przedsiębiorstwa kreatywne, które opierają działalność na ochronie swoich znaków firmowych lub marek;

4. przemysły wzornicze: bardzo liczne i różnorodne przedsiębiorstwa kreatywne, które opierają działalność na oryginalnym wzornictwie⁶.

Definicja ta różni się od przyjętej przez brytyjskie Ministerstwo Kultury, Mediów i Sportu, pioniera na tym polu. Według ministerstwa przemysły kreatywne to:

[…] takie przemysły, których źródłem jest indywidualna kreatywność, umiejętności i talent i które mają potencjał produkcji bogactwa i tworzenia miejsc pracy dzięki generowaniu i wykorzystywaniu własności intelektualnej… [Do przemysłów tych] zalicza się reklama, architektura, rynek sztuki i antyków, rzemiosło, wzornictwo, moda, film i video, interakcyjne oprogramowanie rozrywkowe, muzyka, sztuki performatywne, działalność wydawnicza, oprogramowanie i gry komputerowe, telewizja i radio⁷.

W gospodarce tradycyjnej zyski spadają wraz ze wzrostem skali produkcji, ze względu na rosnące koszty coraz trudniej dostępnych materiałów. W gospodarce kreatywnej nie ma takich barier, a zysk może rosnąć bez ograniczeń, jeśli wzrośnie liczba pomysłów i wynikających z nich innowacji, które napędzają kolejne operacje.

Powstawanie klastrów i dzielnice kreatywne

W kreatywnych miejscowościach ważnym zjawiskiem jest tworzenie się klastrów, a obszary, na których powstają, często nazywa się dzielnicami kreatywnymi. Skupiska talentów, umiejętności i infrastruktury są podstawą „kreatywnej gospodarki” i kreatywnego środowiska. Przestrzenny klaster działań lub przedsiębiorstw z określonej branży, na przykład wzornictwa, biotechnologii czy edukacji, stanowi dla miasta cenny zasób. Powstawanie klastrów uznawane jest za główny warunek witalności i dobrobytu miast, a ich zalety są dobrze znane: umożliwiają wzajemne wsparcie finansowe, techniczne i psychologiczne; podnoszą wydajność rynków; ułatwiają kontakty między firmami a klientami; pozwalają odnaleźć wspólne obszary pokrewnych dziedzin lub stworzyć ogólnodostępne „centra doskonałości”; pobudzają konkurencyjność, wywołują efekty „mnożnikowe” i umożliwiają synergiczną wymianę zasobów. Klastry nie są zjawiskiem nowym – ich zalety znano od początku historii handlu. W sytuacji, gdy zacierają się granice między światem rzeczywistym i wirtualnym, zmienia się przestrzenna geografia kreatywności i powstawania klastrów, lecz – co istotne – kontakty bezpośrednie wciąż mają kluczowe znaczenie.

Aktywizacja zasobów kreatywnych

Pewne bodźce konceptualne mogą pełnić rolę katalizatorów i mnożników, generujących aktywa. Zostały one opisane poniżej.

Nowy sposób postrzegania i wykorzystywania zasobów:

• Transport zostaje przesunięty do wydziału mobilności i dostępności, który zajmuje się zarówno ruchem pieszych, jak i samochodów czy systemów metra.

• Śmieci i ścieki zostają objęte systemem zarządzania zasobami, ponieważ nowa perspektywa ekologiczna traktuje odpady jak aktywa – przedstawia ją między innymi raport Factor Four: Doubling Wealth and Halving Resource Use, promowany przez Rocky Mountain Institute w Stanach Zjednoczonych. Ta prosta koncepcja głosi, że kluczem do produkcji bogactwa nie jest wydajność pracy, lecz „wydajność zasobów”. Podobnie, konceptualizując miasto jako żywy organizm, a nie maszynę, aktywizuje się innego rodzaju potencjały.

• Nadrzędnym paradygmatem rozwoju urbanistycznego przestaje być inżynieria miejska i infrastruktura, a na pierwszy plan wysuwa się kreatywne tworzenie miast. To sztuka tworzenia miejsc dla ludzi z uwzględnieniem związków między ludźmi i miejscami, ruchem i formą urbanistyczną, środowiskiem naturalnym i tkanką zabudowy, a także procesy tworzenia wygodnych osiedli.

Inne strategie to:

• Problemy jako szansa na innowacje: zamiana słabości w siłę, na przykład traktowanie odpadów jako zasobów, a zanieczyszczenia jako szansy na powstanie przemysłu oczyszczania środowiska. Takie podejście wiąże się z kreatywnym wykorzystaniem kryzysu. Kryzys przykuwa uwagę i wymaga pilnej reakcji, która może przyczynić się do przezwyciężenia dotychczasowych barier innowacji.

• Równanie 1 + 1 = 3: próba rozwiązania problemu lub stworzenia nowych możliwości przez równoczesne realizowanie wielu celów, na przykład zachęcanie trudnej młodzieży do wzięcia odpowiedzialności za samodzielnie zorganizowany projekt.

• Zmiana tytułów zawodowych: na przykład zastąpienie „wydziału komunikacji” „działem mobilności”, nazwą, która kieruje uwagę na ruch pieszych.

Zarządzanie miękkimi aktywami

W dziedzinie zarządzania wizerunkiem miast następuje przełom. Popularyzatorzy wzornictwa, ekologii, sztuki i kultury, a także specjaliści z zakresu miękkiej infrastruktury nie muszą już przekonywać o wartości swojej pracy, czemu poświęcono liczne badania dotyczące „wartości kreatywności, wzornictwa i sztuki”. Dziś perspektywa się zmieniła i pytamy raczej: „Jakie są koszty złego wzornictwa?”, „Ile nas kosztuje pomijanie perspektywy artystycznej w rozwoju miasta?”, „Ile płacimy za brak świadomości kulturowej i poszanowania dla różnorodności?” oraz „Ile będzie nas kosztował dzisiejszy brak świadomości ekologicznej?”. Projektanci, ekolodzy i artyści nie muszą już uzasadniać swojego istnienia – sytuacja się odwróciła. Teraz to ludzie, którzy nie podnoszą jakości wzornictwa i nie korzystają z perspektyw artystycznych w procesie planowania rozwoju miasta, muszą wyjaśnić, dlaczego tego nie robią.

Władze miast stoją przed wyzwaniem, ponieważ administracja zorganizowana jest wokół tradycyjnych podziałów funkcjonalnych na takie kategorie jak gospodarka mieszkaniowa, parki, służba zdrowia, policja czy transport. Nie odbieramy im znaczenia, ale taki podział oznacza, że nikt nie odpowiada za pozostałe wymiary miejskiego życia. Niektórzy zaliczają je do zadań „marketingowych”, ale to zbyt ważne zagadnienia, żeby pozostawiać je marketerom. Najważniejsze nowe obszary to:

• ikoniczność;

• świadomość projektowa;

• świadomość ekologiczna;

• perspektywa artystyczna;

• atmosfera i doświadczenie;

• bogactwo skojarzeń i tworzenie wizerunku;

• głębia kulturowa;

• możliwość sieciowania;

• umiejętności komunikacyjne i językowe.

Ikoniczność

W erze kiedy przestrzeń mentalna się kurczy, liderzy miejscy muszą umiejętnie zarządzać „ikonicznością” swojego miasta, żeby zapewnić mu popularność. „Kultowy” status stał się narzędziem rywalizacji miast, a sukces może zależeć od tego, jak wykorzystają ten potencjał. Ikoniczne lub kultowe są takie projekty i inicjatywy, które nie wymagają wyjaśnień, działają na wyobraźnię, zaskakują, stanowią wyzwanie i podnoszą oczekiwania. Największe wrażenie wywierają obiekty fizyczne. Każdy może je zobaczyć, więc stale o sobie przypominają – wystarczy jedno spojrzenie.

O ich ikoniczności często decydują walory artystyczne. Z czasem stają się rozpoznawalne i symboliczne, jak obiekty olimpijskie w Pekinie, zabudowa szanghajskiej dzielnicy Pudong czy budynek 101 w Tajpej. Kultowe mogą być zarówno rzeczy materialne i namacalne, jak i niematerialne i ulotne: budynek, działanie, tradycja, lokalizacja w mieście siedziby ważnej organizacji, związek pewnej osoby z miastem, plan albo wydarzenie, takie jak igrzyska olimpijskie czy wystawa światowa.

Całe miasto może mieć kultowy status, jeśli budzi wiele skojarzeń, które składają się na sugestywną wizję. Takie nazwy jak „Paryż”, „Londyn”, „Nowy Jork”, „Tokio”, a nawet „Dubaj” przywodzą na myśl wiele obrazów. Siła wizerunku i symboliki kultowych inicjatyw sprawia, że niepotrzebny staje się długi proces myślowy i nużące wyjaśnienia. Praca nad ikonicznością nie może być odtwórcza i naśladowcza, ponieważ przekaz musi odnosić się do określonego miejsca, jego tradycji i tożsamości.

Świadomość projektowa

Podejście do wzornictwa diametralnie się zmieniło. Początkowo uznawano je za dekorację, ozdobnik lub dodatek – dziś stało się kluczowym elementem procesu rozwoju miasta. Pogoń za ikonicznością doprowadziła do ogromnego wzrostu zainteresowania standardami projektowymi. Tanie, nieprzemyślane i jakościowo nieadekwatne projekty obniżają wartość miejskich aktywów. Inwestycja w dobre wzornictwo przynosi zyski ekonomiczne i społeczne, a z perspektywy cyklu życia budynku czy miejsca koszty nie są wyższe. Pobudza to debatę kulturową.

Świadomość ekologiczna

Świadomość ekologiczna nie jest już „potencjalnie korzystna”, tylko „absolutnie konieczna”. Przestała być domeną zacietrzewionych ekowojowników i rozmaitych oryginałów. Do najżarliwszych zwolenników ekologii należą właśnie te grupy ludzi, które władze miast chcą do siebie przyciągnąć. Miasto, które nie dba o zrównoważony rozwój, przegra rywalizację z ekologicznymi konkurentami. Mieszkańcy i mobilni pracownicy pragną nowej integracji z naturą, chcą zadbać o planetę i dotrzymać słowa w kwestii zrównoważonego rozwoju.

Sztuka i perspektywa artystyczna

W gospodarce napędzanej pomysłami i wyobraźnią wyraźnie wzrasta znaczenie sztuki. Sztuka i nauka należą do nielicznych dziedzin, w których usankcjonowane jest posługiwanie się wyobraźnią. Płynie stąd wniosek, że najważniejszym wkładem sztuki w rozwój miasta może być właśnie artystyczny sposób patrzenia na świat. Początkowo inwestycje w sztukę uzasadniano tezą, że wizyta w filharmonii „wychodzi ludziom na dobre”, a więc misją poszerzania świadomości kulturowej i edukowania ludzi. Następnie pojawiła się koncepcja, iż działalność kulturowa i obiekty kultury są atrakcyjne same w sobie. Później zdano sobie sprawę, że nowy lub odnowiony budynek może zapoczątkować rewitalizację całego obszaru. Równocześnie zaczęto mierzyć znaczenie gospodarcze sztuki. Obecnie panuje przekonanie, że sztuka ma różnorodne konsekwencje i wpływa między innymi na życie społeczne. Wchodząc w erę zmysłowości, doświadczenia i kreatywności, zaczynamy rozumieć, że artystyczny sposób widzenia świata może mieć jeszcze bardziej dalekosiężne skutki.

Wiele osób zdaje sobie sprawę, że gdyby planiści, inżynierowie, biznesmeni i pracownicy opieki socjalnej spojrzeli na swoje dziedziny oczami artystów, ich projekty zyskałyby dodatkową siłę oddziaływania i potencjał. Najcenniejsze, co sztuka może zaoferować miastu i takim branżom jak planowanie, inżynieria miejska, opieka społeczna czy biznes, to nieszablonowe myślenie wielowątkowe i odwoływanie się do wyobraźni, szczególnie w połączeniu z innymi trendami, na przykład z koncentracją na specyfice lokalnej.

Takie ujęcie zdecydowanie poszerza rolę sztuki w rozwoju miasta. Sztuka przyciąga turystów, kreuje wizerunek miasta, a także generuje zyski ekonomiczne. Wzornictwo, media, sztuka i handel coraz silniej się przenikają – toczy się nieustanna walka między sztuką jako niezależną działalnością krytyczną a sztuką jako towarem i elementem wspomagającym projekty społeczne i rozrywkowe.

Warto zauważyć, że wartości dominujące we współczesnym świecie diametralnie różnią się od wartości promowanych przez twórczość artystyczną. Pierwszy światopogląd można opisać takimi słowami jak: cel, zamiar, koncentracja, strategia, kalkulacja, mierzalny, policzalny, logiczny, rozwiązanie, wydajny, skuteczny, sens gospodarczy, dochodowy, racjonalny i linearny. Tymczasem twórczość artystyczna to w najlepszym razie podróż w nieznane; wymaga refleksji i polega na poszukiwaniu tego, co ważne i prawdziwe; nie ma sprecyzowanego celu, nie jest zorientowana na wynik ani mierzalna w prosty sposób; nie można jej też w pełni racjonalnie wyjaśnić – nie przynosi natychmiastowej gratyfikacji; akceptuje niejednoznaczność, niepewność i paradoks.

Atmosfera i doświadczenie

Za atmosferę miasta nie odpowiada żaden wyznaczony dział administracji. Na atmosferę składają się bodźce zmysłowe, których dostarcza dana miejscowość. Doznania te należy analizować, kontrolować i monitorować, podobnie jak kondycję ekonomiczną. Stanowią istotny element wizerunku miasta i mogą zadecydować o jego sukcesie lub porażce. Zła atmosfera może ograniczyć lokalny potencjał inwestycyjny. Tymczasem miasta wyodrębniają poszczególne kwestie wpływające na atmosferę, na przykład bezpieczeństwo, hałas czy odpady, i zajmują się nimi w oderwaniu od pozostałych. W ten sposób ignorują powiązania między tymi zagadnieniami – na przykład fakt, że dobry projekt architektoniczny pozwala ograniczyć przestępczość.

Myśląc o atmosferze panującej w mieście, liderzy powinni traktować je w taki sam sposób jak swoje prywatne otoczenie, na przykład własny dom. Miasto, szczególnie funkcjonujące w skali globalnej, stoi przed trudnym zadaniem: musi równocześnie pobudzać do działania i skłaniać do refleksji. Musi być przytulne, wygodne i komfortowe, a jednocześnie inspirować, motywować i zagrzewać mieszkańców do walki.

Aby móc mówić o atmosferze, miasta muszą wykształcić nowy język, który doprowadzi je do nowych, być może niekonwencjonalnych rozwiązań. Zamiast mówić o zagospodarowaniu przestrzennym i obwodnicach, można zapytać: Czy moje miasto inspiruje, czy przygnębia? Wzbudza nowe pragnienia czy wywołuje apatię? Pobudza czy usypia zmysły? Czy wzbudza dumę obywatelską? Czy zachęca mieszkańców do pracy na swoją rzecz?

Bogactwo skojarzeń i tworzenie wizerunku

W świecie nadmiaru informacji komunikaty muszą być jasne i spójne. Większość miast nie jest rozpoznawalna w skali globalnej – im większa odległość od danej miejscowości, tym mniej o niej wiadomo.

Rozpoznawalność oznacza, że nazwa miasta budzi liczne, wieloaspektowe skojarzenia, jak w przypadku Nowego Jorku czy Paryża. Łącznie tworzą one opowieść o tym mieście, w której rzeczywistość przeplata się z wyobrażeniami. Miasto stanowi więc zbiór skojarzeń, gdzie to, co fizyczne i namacalne, łączy się z ulotnymi wrażeniami, historiami, obrazami, produktami, a nawet ideami.

Powstawanie skojarzeń to złożony, długotrwały proces. Na przykład zanim Paryż stał się miastem miłości, zasłynął jako mekka artystów – pracował na to miano przez trzydzieści lat i cieszył się nim przez kilka kolejnych dekad. Dziś powoli odchodzi ono w zapomnienie. Dla Chicago skojarzenie z przestępcą Alem Capone jest dziś nieistotne. Tymczasem walka ze skojarzeniem, którego miasto sobie nie życzy, wymaga odwagi i energii. Chicago pracuje na reputację miasta ekologicznego za pomocą ikonicznych projektów takich jak Millenium Park czy ogrody na dachach drapaczy chmur, a także wielu niewidocznych i mało prestiżowych inicjatyw, od recyklingu odpadów po system wzajemnego podwożenia się do pracy osób mieszkających w bliskim sąsiedztwie.

Głębia kulturowa

Głębia kulturowa niektórych lokalizacji wynika z ich historii. Historia może być bodźcem rozwoju miasta, ponieważ buduje tożsamość mieszkańców, pozwala miastu odwoływać się do przeszłości i budzi dumę obywatelską. Nadaje instytucjom autorytet i wiarygodność, które rosną z czasem, jak w przypadku klastra edukacyjnego Harvard-MIT wokół Bostonu. Nowicjusze – miasta i instytucje – nie odbiorą im łatwo tego statusu, ponieważ na reputację, szczególnie w dziedzinie edukacji, trzeba długo pracować.

Historia może również ograniczać rozwój. Niekiedy ludzie kurczowo trzymają się przeszłości. Gloryfikują historię, co odbiera młodym i ambitnym poczucie, że mogą kształtować przyszłość. Zdarza się, że układ władzy w mieście blokuje nowe inicjatywy, a innowacyjne pomysły przyjmuje z niechęcią i arogancją. Wyzwanie polega na tym, by korzystać z dziedzictwa i historii mądrze.

Głębia kulturowa może charakteryzować także młode miejscowości, jeśli wykażą się odwagą. Jeśli przyjrzymy się dwóm potężnym falom innowacji, jakie przetoczyły się przez świat w ciągu minionego stulecia – narodzinom przemysłu filmowego i medialnego oraz ekonomii informatycznej – odkryjemy, że obie wzięły początek w nowych lokalizacjach: Los Angeles i Dolinie Krzemowej.

Innowacyjność trudno połączyć z historią. Stare miasta muszą walczyć o to, by wyrobić sobie przewagę konkurencyjną w nowych warunkach. Jedną z dróg jest przyjęcie „paradygmatu ekologicznego”, szczególnie jeśli ekologiczne projekty są widoczne w otoczeniu miejskim – na przykład w postaci ekologicznych drapaczy chmur.

Możliwość sieciowania

Po raz pierwszy w historii rozmiar i skala przestały się liczyć. Duże miasta nie są już w uprzywilejowanej pozycji. To otwiera wiele możliwości przed mniejszymi miejscowościami, jeśli mają rozwiniętą sieć połączeń globalnych. Rozmiar można wręcz uznać za wadę, ponieważ w dużych miastach trudniej jest nawiązywać i podtrzymywać kontakty, prowadzić transakcje i przemieszczać się. Krótko mówiąc, aglomeracje oferują zbyt niską jakość życia. Z tego powodu w sondażach na najlepsze miasta na świecie w czołówce zawsze plasują się takie miejscowości jak Kopenhaga, Zurych, Sztokholm i Vancouver. Większość ma mniej niż 2 miliony mieszkańców. Są przyjazne dla pieszych, dostępne i dobrze skomunikowane.

Każda miejscowość może się stać centrum wszechświata w ograniczonym lub szerszym zakresie, jeśli jest wytrwała i dobrze skomunikowana i myśli perspektywicznie. Stworzenie i promowanie silnych nisz, w których można osiągnąć lokalną masę krytyczną, to jeden ze sposobów walki z odpływem talentów. Na rynkach globalnych miasta mogą być mniejsze, ale muszą być dość konkurencyjne, by dobrze funkcjonować w skali globu.

Miasto może wzmocnić swoją pozycję, jeśli zaistnieje w światowej wyobraźni. Może zostać głównym ośrodkiem jakiejś działalności, siedzibą ważnej instytucji lub nawiązać relacje z obszarem, do którego aspirują inni.

Wyrażenia „sieci” i „sieciowanie” stały się mantrą naszych czasów. Budzą głównie pozytywne konotacje, ponieważ działanie w sieci kojarzymy ze swobodą porozumiewania się. Sieci kontaktów mają jednak także złą stronę, ponieważ jeśli są zbyt ścisłe, zamknięte lub samowystarczalne, przynoszą korzyści jedynie członkom danej grupy, co ogranicza potencjał kreatywności.

Komunikacja

Wreszcie aby działać w skali globalnej, miasta muszą wykazać się wysokimi kompetencjami komunikacyjnymi, umiejętnościami zaprezentowania się, dzięki którym mogą zaistnieć w przestrzeni mentalnej. To jedna z przyczyn, dla których takie miasta jak Amsterdam czy Rotterdam plasują się wyżej w różnych rankingach, niż można by się spodziewać. Liderzy miejscy powinni uwzględniać także wymiar komunikowania, jednak zazwyczaj dzieje się inaczej. Zagadnienie to zostawia się zespołom marketingowym lub całkiem ignoruje jako „zbyt błahe lub trudne, by się nim zajmować”.

Bilans miasta

Coraz więcej liderów miejskich myśli o mieście w kategoriach obszarów i dziedzin kapitału, które należy zbilansować. Pod wpływem ekonomii i finansów zbyt wąsko interpretujemy to pojęcie, zapominając, że istnieje wiele innych odmian kapitału. Miasta, które odnoszą sukcesy, rozumieją głębszy mechanizm funkcjonowania kapitału i aktywów miejskich – jak je akumulować, jak w nie inwestować, jak nimi zarządzać i jak je wykorzystywać dla osiągnięcia imponujących efektów. To coś więcej niż analiza tradycyjnych aktywów, takich jak lokalizacja, otoczenie biznesowe czy dziedzictwo kulturowe. Prosperujące miasta dążą do akumulacji wszystkich rodzajów kapitału, dzięki czemu potrafią równocześnie generować zyski finansowe i podnosić kapitał społeczny. Mniej przewidujące miasta sądzą, że wystarczy zgromadzić jeden rodzaj kapitału – finansowy – i oceniają wszystkie działania według tego kryterium, sądząc, że to zapewni im wydajność i skuteczność. Nie mogłyby się bardziej mylić. Warto uwzględnić następujące rodzaje kapitału:

• kapitał ludzki: talenty, umiejętności i specyficzna wiedza mieszkańców;

• kapitał społeczny: złożona sieć relacji między organizacjami, społecznościami i grupami interesu, które składają się na społeczeństwo obywatelskie i nie tylko;

• kapitał kulturowy: poczucie przynależności i świadomość niepowtarzalnej tożsamości i specyfiki określonego miejsca, wyrażone w sposób materialny i niematerialny, między innymi w postaci dziedzictwa kulturowego, wspomnień, marzeń i aspiracji;

• kapitał intelektualny: pomysły i potencjał innowacyjności danej społeczności;

• kapitał naukowy i techniczny: połączenie umiejętności odkrywania nowych możliwości i rozwiązywania problemów z technologią, pozwalającą zastosować te umiejętności w praktyce;

• kapitał kreatywności: korzystanie z własnej ciekawości i wyobraźni, umiejętności nabrania dystansu, łączenia rzeczy na pozór odrębnych, akceptowania wieloznaczności, oryginalności i pomysłowości;

• kapitał demokratyczny: promowanie kultury dyskusji i wyboru przy zachowaniu zasad przejrzystości i odpowiedzialności publicznej;

• kapitał środowiskowy: zabudowa i środowisko naturalne oraz różnorodność ekologiczna danego obszaru;

• kapitał przywództwa: motywacja, wola, energia, odpowiedzialność i zdolności przywódcze;

• kapitał finansowy: skąd pochodzą fundusze na opłacenie usług i infrastruktury.

Co dalej?

Pojęcie kreatywnego miasta stało się dziś wyświechtanym frazesem. Istnieje niebezpieczeństwo, że zatraci swój pierwotny sens, a świadomość, czemu miało służyć, zaniknie. Zasadniczo w koncepcji tej chodzi o uwolnienie, wykorzystanie i wzmocnienie potencjału ludzi i organizacji w dziedzinie nauki, sztuki, technologii i spraw społecznych. Miasta zwykle ograniczają kreatywność do obszaru sztuki i funkcjonowania przemysłów gospodarki kreatywnej, określając każdy plan kulturalny strategią „kreatywnego miasta”, chociaż to tylko jeden z aspektów kreatywności społeczności lokalnej.

Nadużywanie tego terminu zarówno w mediach, jak i w miastach, które posługują się nim w bardzo schematyczny sposób, może doprowadzić do tego, że stanie się pusty znaczeniowo i w końcu zastąpi go kolejny chwytliwy slogan. Kreatywne Miasto nie jest koncepcją statyczną – dotyczy płynnego procesu zmian. Potraktowana poważnie, rzuca wyzwanie istniejącym strukturom organizacyjnym, konwencjom działania i układom władzy. Dąży do uwolnienia, realizowania i generowania potencjału społeczności lokalnych. Wymaga to przezwyciężenia wielu przeszkód, głęboko zakorzenionych w naszym sposobie myślenia i postawach, takich jak myślenie i działanie silosowe, hierarchiczny podział na dziedziny albo myślenie redukcjonistyczne, które rozpatruje możliwości i problemy fragmentarycznie, a nie całościowo. To warunek skutecznego rozwoju miast. O kreatywności miast kreatywnych decyduje zdolność myślenia wielowątkowego i horyzontalnego oraz umiejętność patrzenia na miasto zarówno przez pryzmat jego części, jak i całości.

kwiecień 2008

Bournes Green, Gloucestershire

Więcej informacji na stronie www.charleslandry.com

¹ Dziękuję Kian Woon Kwokowi za to rozróżnienie.

² Zob. Richard Florida, Narodziny klasy kreatywnej, przeł. Tomasz Krzyżanowski, Michał Penkala, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2010.

³ Charles Landry i Franco Bianchini, Indicators of Viability and Vitality, dostępne do darmowego pobrania na stronie www.charleslandry.com.

⁴ Zob. Joseph Cortright we współpracy z CEOs for Cities, City Vitals: New Measures of Success for Cities, CEOs for Cities, Chicago 2006.

⁵ Paul Rutten, profesor Wydziału Badań nad Mediami Cyfrowymi na Uniwersytecie Leiden, wnikliwie opisuje tę definicję gospodarki kreatywnej.

⁶ Zob. John Howkins, The Creative Economy, Penguin Books, London 2001.

⁷ Za: Department for Culture, Media and Sport, wstęp do Creative Industries Mapping Document 2001, Department for Culture, Media and Sport, UK Government, London 2001, do pobrania ze strony www.culture.gov.uk/Reference_library/Publications/archive_2001/ci_mapping_doc_2001.htm.