Judith Rich Harris

Każdy inny

Fragment

Przekład:
Agnieszka Nowak 

Prawdziwa uczta intelektualna czyli podróż po najważniejszych dziedzinach współczesnej myśli naukowej zaprawiona nutką pikanterii. Nikt, kto w nią wyruszy, nie będzie się nudzić. Rzetelna wiedza, ciekawe idee, poruszające hipotezy, odkrywcze pomysły. Przedstawione tu teorie nikogo nie pozostawią obojętnym!

W SERII UKAZAŁY SIĘ:

Gary Marcus Prowizorka w mózgu. O bylejakości ludzkiego umysłu

Judith Rich Harris Każdy inny. O naturze ludzi i niepowtarzalności człowieka

Stevenowi Pinkerowi

Przedmowa

Ludzka niepowtarzalność wciąż pozostaje tajemnicą. Współczesne teorie osobowości (i rozwoju osobowości) nie wyjaśniają, dlaczego na całym świecie nie ma dwóch jednakowych osób ani dlaczego ludzie różnią się między sobą w taki, a nie inny sposób. Nawet bliźnięta jednojajowe dorastające w tym samym domu różnią się pod względem osobowości i zachowania. Bliźnięta jednojajowe mają takie same geny, dlatego różnice między nimi nie mogą być uwarunkowane genetycznie.

Interesujące różnice między ludźmi nie są zdeterminowane przez geny ani przez żaden z innych czynników, które prawdopodobnie przyszły Ci do głowy na widok słowa „osobowość”. To dlatego ludzka indywidualność wciąż pozostaje tajemnicą.

Moim celem w tej książce jest rozwiązanie owej zagadki. Można powiedzieć, że masz przed sobą naukową książkę detektywistyczną.

To doskonały moment na podjęcie tego wyzwania. Dzisiaj mamy do dyspozycji narzędzia, których brakowało wcześniejszym teoretykom – w szczególności nowy model ludzkiego umysłu, oparty na wynikach dociekań psychologów ewolucyjnych, takich jak Steven Pinker, Leda Cosmides i John Tooby. Dziś już wiemy, że ludzki umysł jest czymś więcej niż tylko złożonym organem – jest zbiorem złożonych organów, z których każdy służy do czegoś innego i działa wedle własnych reguł.

Jednakże psychologia ewolucyjna nie jest jedynym narzędziem, z jakim przystępuję do tego przedsięwzięcia. Jako niezależna badaczka mogę bezkarnie lekceważyć granice terytorialne między dyscyplinami naukowymi i podążać wszędzie tam, dokąd zawiedzie mnie podjęty trop. W trakcie swoich poszukiwań zapuszczałam się na terytoria psychologii społecznej, psychologii rozwojowej, psycholingwistyki, neuronauki i genetyki behawioralnej. Znajdowałam użyteczne wskazówki w najbardziej nieprawdopodobnych miejscach – nawet w entomologii, nauce o owadach.

Żeby rozwikłać zagadkę, detektyw musi przeanalizować rozmaite rozwiązania i wyeliminować te, które się nie sprawdzają. Czuję się dobrze przygotowana do tego zadania – jestem niedowiarkiem gotowym zadawać najbardziej impertynenckie pytania. Kiedy jakiś nadęty nudziarz z długą listą tytułów naukowych mówi mi, że to i to jest prawdą, odpowiadam: „Pokaż mi dane empiryczne”. Już jako dziecko byłam zuchwała i sceptyczna, a doświadczenia ostatnich siedmiu lat – od publikacji książki Geny czy wychowanie– wzmocniły we mnie te cechy. Opowiem Ci i tę historię, ponieważ ma ona istotne znaczenie dla poszukiwań opisanych w tym tomie.

Nie chcę przez to powiedzieć, że moje doświadczenia z ostatnich siedmiu lat były w przeważającej części negatywne. Wprost przeciwnie. Chociaż problemy zdrowotne przez większość czasu nie pozwalały mi opuszczać domu, poznałam (przede wszystkim za pośrednictwem poczty elektronicznej) mnóstwo interesujących, otwartych ludzi. Przekonałam się, że długa lista tytułów naukowych przed nazwiskiem wcale nie musi oznaczać, że dana osoba jest nadętym nudziarzem.

To było siedem niezwykłych lat. Nie uwierzyłbyś, że osoba w mojej sytuacji – ktoś, kto nie jest w stanie podróżować ani chodzić na przyjęcia – może przeżywać tak wspaniały okres. Wszystko to dzięki temu, że podczas gdy ja utknęłam w zaścianku (w stanie New Jersey), książka Geny czy wychowanie podróżowała po całym świecie, przetłumaczona na piętnaście języków. E-maile, o których wspomniałam, nadchodziły nie tylko z różnych stron Stanów Zjednoczonych, ale też z takich zakątków świata, których nigdy nie widziałam i z pewnością nie zobaczę. Teraz mam okazję podziękować tym wszystkim, którzy dzielili się ze mną swoimi myślami i odczuciami. Wasze słowa skłaniały mnie do refleksji, były dla mnie źródłem zadowolenia i przyjemności, stanowiły niełatwe wyzwanie, a czasami poruszały mnie do głębi.

Mam także dług wdzięczności wobec wielu innych osób. Moja agentka, Katinka Matson z Brockman Inc., była zawsze przy mnie, kiedy jej potrzebowałam, gotowa mnie wysłuchać i udzielić mi dobrej rady. Moja redaktor prowadząca z wydawnictwa W. W. Norton, Angela von der Lippe, udzieliła mi wielu wskazówek, które pozwoliły na dopracowanie tej książki, czyniąc ją bardziej zrozumiałą i łagodniejszą w tonie. Pozostałe osoby z wydawnictwa Norton, których pomoc była dla mnie niezwykle cenna, to Vanessa Levine-Smith i Renee Schwartz.

Jestem szczególnie wdzięczna moim kolegom, przyjaciołom i krewnym, którzy udzielili mi nieocenionej pomocy, czytając wcześniejsze wersje tej książki oraz przekazując mi mądre, pożyteczne informacje zwrotne. Tysiąckrotnie dziękuję Stephenowi L. Blackowi, Marie Bristol-Power, Helenie Cronin, Joan Friebely, Charlesowi S. Harrisowi, Davidowi G. Myersowi, Stevenowi Pinkerowi, Robertowi Plominowi, Richardowi G. Richowi i Frederickowi Townsendowi. Ich rady i komentarze były warte więcej niż drogocenne kamienie.

Dużo więcej niż wartościowe informacje zwrotne otrzymałam od mojego męża od czterdziestu czterech lat, Charlesa Harrisa, dzięki któremu mogę nadal pisać książki. Za jego pomoc i wsparcie ofiarowuję mu swoją wdzięczność i miłość. Chciałabym także przekazać wyrazy miłości pozostałym członkom mojej wyrozumiałej i wspierającej rodziny: moim córkom, Nomi i Elaine, zięciom, Chrisowi i Timowi, oraz bratu, Richardowi. Czy mogę również wspomnieć o swoich wnuczętach? Jest ich czworo – wszystkie mądre i piękne: Jennifer, Abigail, Jeremy i Eleanor.

Zadedykowałam tę książkę Stevenowi Pinkerowi, który jest moim korespondencyjnym przyjacielem i współpracownikiem od 1995 roku. Przez wszystkie te lata Steven uważnie słuchał moich idei, podnosił mnie na duchu, kiedy ogarniało mnie zniechęcenie, i spierał się ze mną, kiedy sądził, że podążam w złym kierunku. Chociaż nadal nie brakuje między nami kwestii spornych, Steve wywarł na moje poglądy silniejszy wpływ niż ktokolwiek inny. Co równie istotne, pozwolił mi wpłynąć na jego sposób myślenia.

Pisząc te słowa, uświadomiłam sobie, że moje podziękowania należą się jeszcze jednej grupie ludzi – twórcom internetu oraz tym, którzy nieustannie go rozwijają. To dzięki nim ktoś, kto znajduje się w mojej sytuacji, może wymieniać idee i poglądy z najwybitniejszymi myślicielami naszych czasów. Cuda współczesnej medycyny utrzymują mnie przy życiu, ale to cuda nowoczesnej technologii pozwoliły mi napisać tę książkę.

Rozdział 1
Świadomość różnic
Przedmowa

W dniu, w którym zaczęłam pisać tę książkę, w Iranie pochowano Laleh i Ladan Bijani. Spoczęły w oddzielnych grobach – rozłączone po śmierci, chociaż całe życie spędziły razem. Laleh i Ladan były jednojajowymi bliźniaczkami syjamskimi. Zmarły w trakcie operacji, która miała je rozdzielić.

W ciągu dwudziestu dziewięciu lat przymusowego wspólnego życia Laleh i Ladan osiągnęły więcej niż przeważająca część irańskich kobiet z ich pokolenia – obie ukończyły studia prawnicze. Mogły siedzieć i chodzić, ponieważ były zrośnięte bokami głów. Jednak każda z sióstr mogła zobaczyć twarz drugiej tylko w jeden sposób – patrząc w lustro.

Laleh i Ladan zdecydowały się na operację, zdając sobie sprawę z ogromnego ryzyka – lekarze powiedzieli im, że mają tylko 50% szans na przeżycie. Siostry były gotowe podjąć to ryzyko, aby zyskać szansę na życie osobno. „Jesteśmy dwiema odrębnymi osobami, które są na siebie skazane” – wyjaśniła dziennikarzom Ladan na krótko przed operacją. „Różnimy się światopoglądem i stylem życia, o wielu sprawach myślimy zupełnie inaczej”. Laleh chciała wyjechać do Teheranu i zostać dziennikarką. Ladan zamierzała wrócić do rodzinnego Shiraz i rozpocząć praktykę prawniczą. Ladan była bardziej otwarta i elokwentna niż jej siostra. Jeden z bliskich znajomych opisał ją jako „bardzo towarzyską, zawsze skorą do żartów”[1].

Niemożliwe do pogodzenia cele zawodowe były jednym z powodów, z jakich bliźniaczki postanowiły poddać się operacji. Drugi powód stanowiło pragnienie każdej z sióstr, aby zobaczyć twarz drugiej bez pomocy lustra. Może były jeszcze inne przesłanki, których Laleh i Ladan nie zdradziły reporterom – może kobiety chciały wyjść za mąż i urodzić dzieci. Konieczność towarzyszenia siostrze dosłownie wszędzie bywa kłopotliwa. Badacze wykazali (a Laleh i Ladan mogły się o tym przekonać na własnej skórze), że ktoś, kto zakochuje się w jednym z bliźniąt jednojajowych, może nawet nie lubić tego drugiego[2].

Ladan (po lewej) i Laleh Bijani

Przedruk dzięki uprzejmości AP/Wide World Photos

Chociaż powoływanie do życia bliźniąt jednojajowych można uznać za naturalną metodę klonowania, jednak bliźnięta są odrębnymi, niepowtarzalnymi osobami – zarówno we własnych oczach, jak i w odczuciu tych, którzy je znają. Laleh i Ladan miały jednakowe geny i dorastały w tym samym środowisku – nie miały wyboru, wszędzie musiały chodzić razem – ale ich osobowości, poglądy i cele życiowe istotnie się różniły. Za tę indywidualność oddały życie.

Oczywiście w większości wypadków bliźnięta jednojajowe nie są ze sobą zrośnięte, a przeważająca część bliźniąt syjamskich nie poddaje się operacji rozdzielenia w dorosłym życiu. Jednak wszystkie bliźnięta jednojajowe różnią się pod względem osobowości. Przyczyna występowania tych różnic jest zagadką, której nauce nie udało się dotąd rozwiązać i nad którą łamią sobie głowę same bliźnięta.

***

„Dlaczego jestem sobą?” – to pytanie zadał Freemanowi Dysonowi, profesorowi fizyki z Instytutu Badań Zaawansowanych Uniwersytetu Princeton, jego ośmioletni wnuk George. Nie wiem, jakiej odpowiedzi profesor udzielił George’owi, ale później powiedział grupie dorosłych słuchaczy, że pytanie to „podsumowuje zagadkę indywidualnej egzystencji w bezosobowym wszechświecie”. No cóż, zapewne miał rację. George jednak zadał to pytanie w bardziej konkretnym znaczeniu, ponieważ jest jednym z bliźniąt jednojajowych. Jak twierdzi jego dziadek, George rozumie różnicę między bliźniętami jednojajowymi a dwujajowymi i wie, że on sam i jego brat Donald są jednakowi pod względem genetycznym. Według profesora Dysona George jest także świadomy faktu, że on i jego brat bliźniak „żyją w tym samym środowisku i mają jednakowe doświadczenia wychowawcze” – dorastają w jednym domu z tymi samymi rodzicami. Kiedy George zapytał: „Dlaczego jestem sobą?”, tak naprawdę chciał się dowiedzieć – doszedł do wniosku jego dziadek – „jak to się dzieje, że dwie osoby mające jednakowe geny i wychowywane w taki sam sposób mimo wszystko różnią się od siebie”[3]. Skoro ich geny i doświadczenia wychowawcze są jednakowe, jak to możliwe, że mają odmienne osobowości?

Ludzka indywidualność i różnice między ludźmi stanowią główny temat tej książki. Chociaż bliźnięta są doskonałą ilustracją tego problemu, jednak różnice między zwykłym rodzeństwem wydają się równie zagadkowe. A jeśli naukowcy nie potrafią wyjaśnić różnic między bliźniętami a zwyczajnym rodzeństwem, to nie mogą też wytłumaczyć, dlaczego Ty i ja (albo dwie inne, przypadkowo wskazane osoby) różnimy się od siebie.

***

W powieściach kryminalnych oraz w pracy rzeczywistych organów ścigania rozwiązanie zagadki wymaga czegoś, co nazywa się „dowodem”. W nauce wygląda to nieco inaczej. W większości wypadków nie sposób przedstawić niepodważalnego dowodu na to, że dane rozwiązanie jakiejś zagadki naukowej jest prawdziwe. W wielu wypadkach możemy jedynie wykazać, że rozwiązania konkurencyjne nie wyjaśniają istotnych aspektów zgromadzonego materiału empirycznego. Sherlock Holmes, który szczycił się swoimi metodami naukowymi, lubił powtarzać: „Wykluczyć wszystko niemożliwe, a to, co zostanie, choćby nawet nieprawdopodobne, musi być prawdziwe”[4]. Prawdziwy naukowiec powiedziałby coś dużo mniej spektakularnego – coś w rodzaju: „Wykluczyć wszystko, co wysoce nieprawdopodobne, a to, co zostanie, mieści się – przynajmniej na razie – w zakresie godnych rozważenia możliwości”.

Kryminały to moja ulubiona lektura w czasie wolnym, zwykle jednak wybieram coś bardziej aktualnego niż opowiadania o Sherlocku Holmesie, na przykład alfabetyczną serię autorstwa Sue Grafton, którą otwiera powieść zatytułowana „A” Is for Alibi („A” jak alibi). Bohaterką cyklu jest prywatna detektyw Kinsey Millhone, której osobistą historię i szczegóły życia odkrywamy stopniowo na stronach kolejnych książek. Poznawanie faktów z życia Kinsey jest częścią przyjemności, jaką czytelnik czerpie z lektury tych powieści.

Podobnie jak ja, Kinsey nie darzy autorytetów szczególnym szacunkiem, sama się strzyże i jest aż nazbyt ciekawska. Opowiada swoje historie w pierwszej osobie, a książki z jej udziałem zwykle zaczynają się od akapitu takiego jak ten:

Nazywam się Kinsey Millhone. Jestem prywatnym detektywem, mam licencję przyznaną przez władze stanu Kalifornia. (...) Mam trzydzieści dwa lata, dwukrotnie się rozwiodłam, nie mam dzieci, obecnie nie jestem z nikim związana i – zważywszy na moje skłonności – zapewne tak już pozostanie[5].

Mnie też można określić mianem prywatnego detektywa, ponieważ badam rozmaite problemy na własną rękę. Jednak pod wieloma względami Kinsey i mnie dzielą lata świetlne. Mieszkam w New Jersey, mam sześćdziesiąt siedem lat i nadal pozostaję w szczęśliwym związku z moim pierwszym i jedynym mężem. Mam dwoje udanych dzieci i czworo wspaniałych wnucząt. Obecnie jestem związana ze sporą grupą bliskich osób i zapewne tak już pozostanie – pomimo moich skłonności.

Ale najważniejsza różnica pomiędzy mną a Kinsey polega na tym, że ona jest silna i zdrowa, a ja nie. Choruję od niemal trzydziestu lat, a schorzenie, na które cierpię, stanowi połączenie twardziny układowej i tocznia – dwóch chorób autoimmunologicznych, z których każda może upośledzać pracę rozmaitych narządów. W ciągu wszystkich tych lat mój układ odpornościowy atakował wiele części mojego ciała. Ostatnio upatrzył sobie serce i płuca. U mniej więcej połowy pacjentów cierpiących na twardzinę układową po pewnym czasie rozwija się wyniszczające zaburzenie zwane nadciśnieniem płucnym. U mnie zdiagnozowano je w roku 2002.

Żeby utrzymać dobrą formę, Kinsey biega – codziennie pokonuje prawie pięciokilometrową trasę. Ja dostaję zadyszki podczas niespiesznego spaceru. Kinsey wskakuje do samochodu i pokonuje ogromne odległości w poszukiwaniu wskazówek – ja nie mogę tego robić. Nie jestem zamknięta w czterech ścianach, od czasu do czasu wychodzę z domu, ale moje możliwości fizyczne są tak ograniczone, że rzadko zapuszczam się dalej niż do miejscowej biblioteki lub do pobliskiego sklepu z artykułami biurowymi. Kiedy wybieram się do szpitala na badania, poruszam się na wózku inwalidzkim popychanym przez mojego męża.

Znam jednak fikcyjnych detektywów dotkniętych jeszcze bardziej poważną niepełnosprawnością. W powieści kryminalnej zatytułowanej Córka czasu– tytuł pochodzi od starego angielskiego przysłowia „Prawda jest córką czasu” – bohater wykonuje całą pracę detektywistyczną, leżąc na wznak w szpitalnym łóżku. Powieść ta, napisana przez Josephine Tey i wydana w Anglii w roku 1951, zaczyna się od słów:

Grant leżał na wysokim szpitalnym łóżku i wpatrywał się w sufit z nienawiścią. Znał na pamięć każde najdrobniejsze pęknięcie i chropowatość na jego jasnej powierzchni[6].

Alan Grant ze Scotland Yardu, przebywający w szpitalu z powodu obrażeń, jakie odniósł w trakcie pościgu za przestępcą, się nie poddał. Z pomocą przyjaciół, którzy przynosili mu książki i reprodukcje starych obrazów, znalazł zagadkę do rozwiązania: kto zamordował „książątka z Tower”? (Zbrodnię tę przypisuje się królowi Ryszardowi III). Ponieważ wydarzyło się to w XV wieku, Grant nie mógłby przesłuchać świadków ani podejrzanych, nawet gdyby był w doskonałej formie. Jak to ujęła jedna z jego znajomych, jego praca detektywistyczna polegała na prowadzeniu „śledztwa teoretycznego”[7].

Termin „śledztwo teoretyczne” doskonale opisuje to, czym się zajmuję. Jest wiele sposobów, w jakie można gromadzić informacje z rozmaitych – nawet bardzo odległych – źródeł, nie ruszając się z miejsca. W odróżnieniu od tego pechowca, Alana Granta, mam dostęp do internetu, a także liczne grono przyjaciół i współpracowników, z którymi koresponduję za pośrednictwem poczty elektronicznej. Niektórzy z moich korespondentów dysponują informacjami, których nie mogłabym zdobyć, nawet gdybym była równie zdrowa i sprawna jak Kinsey Millhone. Jednakże większość moich danych pochodzi z dostępnych publikacji – z książek naukowych i artykułów w specjalistycznych czasopismach (zob. przypisy i bibliografia). Inni wykonują żmudną pracę polegającą na zbieraniu danych, ale kiedy wyniki ich działań zostają opublikowane, stają się wodą na mój młyn. Nawet jeśli nie zgadzam się z wnioskami sformułowanymi przez innych badaczy albo mam zastrzeżenia do stosowanych przez nich metod (co – jak się przekonasz – zdarza się dość często), opublikowane raporty z badań mogą zawierać użyteczne informacje.

***

Moje pierwsze zadanie przypomina to, z którym musiał się zmierzyć Alan Grant – muszę Cię przekonać, że jest jakaś zagadka do rozwiązania. W czasie kiedy Grant postanowił znaleźć mordercę z Tower, większość ludzi była pewna, że owa tajemnica już dawno została wyjaśniona – „wszyscy wiedzieli”, że sprawcą był Ryszard III. Zanim Grant mógł się zabrać do poszukiwania prawdziwego zabójcy, musiał dowieść, że powszechnie przyjęta wersja wydarzeń jest błędna. Niemal trzy czwarte powieści zajmuje próba przekonania czytelnika, że Ryszard nie zamordował książąt – dwóch synów swojego zmarłego brata, Edwarda IV. Z pomocą młodego amerykańskiego badacza, mającego dostęp do starych dokumentów przechowywanych w British Museum, Grantowi udaje się ustalić, że Ryszard nie miał motywu, aby zabić tych chłopców, że taki czyn nie byłby w jego stylu, a wreszcie – że najprawdopodobniej obaj książęta jeszcze żyli, kiedy on zginął w Bosworth, krzycząc (jak sto lat później napisał Szekspir): „Królestwo za konia!”

Podobnie większość moich współczesnych uważa, że zagadka osobowości – czy też niepowtarzalności, jak ją nazwałam w podtytule tej książki – została już rozwiązana. Panuje powszechne przekonanie, że ludzie stają się tacy, a nie inni – różni od siebie nawzajem, odmienni od swoich braci i sióstr – z powodu genów (nature), wychowania (nurture) i/lub interakcji między tymi dwoma czynnikami.

„Wielkim błędem jest teoretyzować, zanim ma się dokładne dane” – twierdził Sherlock Holmes. „Na chybił trafił łączy się fakty, tak by odpowiadały teoriom, a nie – by teorie odpowiadały faktom”[8]. W rzeczywistym świecie rzadko się zdarza, by teorie powstawały przy całkowitym braku danych – trzeba mieć coś, od czego można zacząć. Jednak teorie bywają formułowane na podstawie danych niewystarczających, niejednoznacznych albo mylących. Po stworzeniu takiej teorii zaczynamy gromadzić więcej danych w taki sposób, aby nowe informacje potwierdzały jej słuszność.

Może to trwać bardzo długo – w psychologii nawet więcej niż sto lat. Później pojawia się nowa miotła i wymiata stare pajęczyny, proponując zupełnie nowe podejście do problemu. We współczesnej psychologii są dwie takie nowe miotły (z obu zrobię dobry użytek na stronach tej książki): psychologia ewolucyjna i genetyka behawioralna. Dwie nowe miotły, które zamiatają w różnych kierunkach – nie przeciwnych, lecz przecinających się pod kątem prostym.

***

Psychologia ewolucyjna to nauka, która uznaje ludzki umysł za wytwór Darwinowskiego doboru naturalnego. Na pierwszy rzut oka takie podejście nie wydaje się obiecującym punktem wyjścia do badania ludzkiej indywidualności. Ogólnie rzecz biorąc, psychologów ewolucyjnych nie interesują różnice między ludźmi, ale to, co wspólne dla nas wszystkich. Weźmy na przykład książkę Jak działa umysł [tytuł oryginału: How the Mind Works] autorstwa psychologa ewolucyjnego Stevena Pinkera[9]. Przedimek określony the w oryginalnym tytule tej publikacji mówi sam za siebie. Książka Pinkera nie opowiada o mechanizmach funkcjonowania mojego czy Twojego umysłu, ale o tym, jak działają umysły wszystkich ludzi. Dotyczy standardowego wyposażenia, a nie indywidualnie dobranych dodatków. Nie zajmuje się drobiazgami, które sprawiają, że mój mózg działa nieco inaczej niż Twój.

Warto podkreślić, że Steven Pinker jest wyjątkiem wśród psychologów ewolucyjnych. W swojej najnowszej książce, zatytułowanej Tabula rasa. Spory o naturę ludzką, poświęca sporo uwagi różnicom indywidualnym. Jednakże czyni to dopiero w rozdziale dziewiętnastym. Oto jak zaczyna się ta książka:

Każdy z nas ma własną teorię natury ludzkiej. Wszyscy musimy przewidywać zachowania innych ludzi, a to oznacza, że potrzebujemy teorii wyjaśniających przyczyny ludzkich działań[10].

Trudno się z tym nie zgodzić, ale problem w tym, że sformułowanie własnej teorii natury ludzkiej niewiele nam daje, ponieważ ludzie nie zachowują się jednakowo. Zrozumienie przyczyn zachowań jednej osoby, a nawet stu osób, nie pomoże nam w przewidywaniu działań sto pierwszej.

Oto przykład z życia wzięty – Matthew, syn jednego z moich korespondencyjnych przyjaciół, niedawno oświadczył się swojej dziewczynie w obecności sporej grupy osób zgromadzonych na oficjalnej kolacji. Na szczęście Alison powiedziała „tak”. Ale co by było, gdyby mu odmówiła, powiedziała, że musi to przemyśleć, albo wskazała innego mężczyznę i wyznała: „Wolałabym wyjść za niego”? Jakże wielką odwagą wykazał się Matthew – pomyślałam – podejmując takie ryzyko na oczach wszystkich tych ludzi.

Potem jednak zdałam sobie sprawę, że Matthew doskonale wiedział, co robi – nie oświadczyłby się swojej dziewczynie w tamtym miejscu i czasie (a nawet więcej – prawdopodobnie wcale by tego nie zrobił), gdyby nie był pewny jej przychylnej odpowiedzi. Jego przewidywania dotyczące zachowania Alison nie opierały się na ogólnej wizji natury ludzkiej – na przykład na teorii, że kobiety odczuwają naturalne pragnienie wyjścia za mąż – lecz na jego wiedzy dotyczącej Alison.

Oczywiście taka interpretacja zachowania Matthew sama opiera się na pewnej teorii natury ludzkiej. Moje przekonanie, że ów młody mężczyzna nie oświadczyłby się swojej dziewczynie na oczach tłumu gości, gdyby nie był pewny, iż Alison powie „tak”, wynika ze świadomości faktu, że ludzie na ogół nie lubią być publicznie upokarzani. W pewnym stopniu zatem jesteśmy w stanie przewidzieć ludzkie zachowania. To jednak za mało. Tym, czego potrzebujemy, jest umiejętność przewidywania zachowań konkretnych osób, a żeby to osiągnąć, musimy rozumieć mechanizmy i przyczyny ich działań. Niewielu ludzi celowo uderza samolotami w nowoczesne biurowce, ale zdarzają się tacy, którzy to robią.

Ludzie różnią się pod względem zachowań, a niektóre z tych różnic okazują się bardzo trwałe. Niektórzy spośród nas są z natury bardziej praworządni, mniej ufni, bardziej przyjaźni albo bardziej nerwowi niż inni. Psychologowie upatrują przyczyn takich rozbieżności między ludźmi – a także stałości zachowań poszczególnych osób – w różnicach osobowościowych.

***

Autorzy pewnego klasycznego badania, David Napolitan i George Goethals, poprosili osoby badane – studentów Williams College – o przeprowadzenie krótkiej rozmowy z kobietą podającą się za magistrantkę – studentkę ostatniego roku psychologii klinicznej. Rzekoma magistrantka tak naprawdę była współpracownicą badaczy, która miała odnosić się do osób badanych przyjaźnie lub nieprzyjaźnie. W kontakcie z połową badanych była serdeczna i wspierająca, a w interakcji z pozostałymi – oschła i krytyczna.

Po zakończeniu rozmowy z młodą kobietą badani wypełniali kwestionariusz, który zawierał pytania dotyczące osobowości rzekomej magistrantki. Poinstruowano ich, aby ocenili jej prawdziwą osobowość, a nie tylko zachowanie. Ponieważ jednak badani spotkali tę kobietę tylko raz, mogli się opierać wyłącznie na jej zachowaniu w trakcie krótkiej rozmowy. Nietrudno zgadnąć, że ci spośród nich, którzy zetknęli się z jej nieprzyjaznym wcieleniem, oceniali ją jako chłodną i odpychającą, podczas gdy osoby, wobec których kobieta zachowywała się przyjaźnie, spostrzegały ją jako serdeczną i życzliwą.

Zaskakujące wyniki otrzymano po nieznacznym zmodyfikowaniu procedury badawczej. Otóż kolejną grupę osób badanych poinformowano z wyprzedzeniem, że studentka, z którą się spotkają, będzie się do nich odnosić przyjaźnie lub nieprzyjaźnie, ponieważ została o to poproszona przez badaczy. Ta dodatkowa informacja nie wywarła żadnego wpływu na otrzymane wyniki! Nawet kiedy badani studenci wiedzieli, że kobietę, z którą rozmawiają, poinstruowano, żeby była wobec nich wyniosła i krytyczna, oceniali jej prawdziwą osobowość jako chłodną i nieprzyjazną. Lekceważyli fakt, że to sytuacja wymusiła na rzekomej magistrantce takie, a nie inne zachowanie, i upatrywali przyczyn jej postępowania w stałych cechach osobowości – w jej skłonności do traktowania innych w sposób nieuprzejmy i nieprzyjazny[11].

Przeprowadzono wiele wariantów eksperymentu Napolitana i Goethalsa – wszystkie przyniosły podobne wyniki. Uczestnicy wszystkich tych badań przejawiali nadmierną skłonność do upatrywania przyczyn ludzkich zachowań w stałych cechach osobowości, nie doceniając wpływu sytuacji, która zmusiła spostrzeganą osobę do takiego czy innego postępowania. Jedynie w odniesieniu do własnych zachowań badani na ogół trafnie oceniają znaczenie czynników sytuacyjnych.

Psychologowie społeczni określają to zjawisko mianem podstawowego błędu atrybucji (fundamental attribution error). To dość górnolotna nazwa zjawiska, o którym większość ludzi nigdy nie słyszała, ale słowo „podstawowy” (fundamental) nie zostało w niej użyte na wyrost. Chociaż wielkość tego błędu może się nieznacznie wahać w zależności od kultury, jednak skłonność do jego popełniania jest jednym z ludzkich uniwersaliów[12].

„Wszyscy musimy przewidywać zachowania innych ludzi” – zauważył Pinker. Jak to robimy, skoro ludzkie zachowania tak bardzo się różnią? Odpowiedź – jak pokazuje podstawowy błąd atrybucji – brzmi: bierzemy pod uwagę nie tylko ogólnie pojętą naturę ludzką, ale także charakter poszczególnych osób. Jesteśmy skłonni do tego, aby spostrzegać innych ludzi jako odznaczających się pewnymi trwałymi cechami, które sprawiają, że zachowują się oni w przewidywalny sposób, oraz interpretować niewielkie (często niewystarczające) próbki ich zachowania jako przejawy tych cech. Kierując się własną teorią natury ludzkiej, spodziewamy się, że ludzie będą niezmienni – że jeśli spotkamy tę samą magistrantkę w supermarkecie, to będzie się ona zachowywać równie przyjaźnie lub odpychająco jak w laboratorium.

Skłonność do upatrywania przyczyn ludzkich zachowań w stosunkowo trwałych czynnikach wewnętrznych – w czymś, co dzisiaj nazywamy osobowością, a co kiedyś określano mianem charakteru – prowadzi do formułowania błędnych przewidywań. Spostrzegamy ludzi jako dużo bardziej stałych, niż są w rzeczywistości. Popełnianie tego błędu wydaje się jednak uzasadnione, ponieważ pod nieobecność innych informacji najlepszym predyktorem tego, jak dana osoba będzie się zachowywać w przyszłości, są jej wcześniejsze zachowania[13].

***

W pewnej mierze ludzie rzeczywiście są niezmienni. Niektórzy na ogół zachowują się przyjaźnie, podczas gdy inni okazują wrogość wszystkim dookoła. W klasie pełnej dzieci (klasa szkolna jest środowiskiem sprzyjającym uniformizacji zachowań) niektóre dzieci bez przerwy przeszkadzają kolegom albo odzywają się bez pozwolenia, podczas gdy inne czerwienią się i jąkają za każdym razem, kiedy nauczyciel wzywa je do odpowiedzi. Dzieci zachowują się w ten sposób przez wiele lat, mimo że zmieniają się ich nauczyciele i koledzy szkolni.

Psychologowie ewolucyjni na ogół nie poświęcają takim różnicom zbyt wiele uwagi, ale bez nich nie mogliby uprawiać swojej dyscypliny naukowej. Indywidualność stanowi nieodłączną część teorii formułowanych na gruncie psychologii ewolucyjnej, chociaż jej przedstawiciele często nie zdają sobie z tego sprawy. Rozważmy przykład dobierania się w pary – jeden z głównych przedmiotów zainteresowania tej dyscypliny. Kiedy pytamy ludzi, co jest dla nich ważne przy wyborze partnera, zarówno mężczyźni, jak i kobiety wymieniają takie zalety, jak dobroć, niezawodność, szczerość czy inteligencja[14]. Skoro takie cechy sprawiają, że ludzie przedkładają niektórych potencjalnych partnerów nad innych, to potencjalni partnerzy z pewnością różnią się pod tymi względami. Niektórzy są oceniani jako bardziej życzliwi, niezawodni oraz inteligentni niż inni.

Oczywiście ludzie różnią się także wyglądem – niektóre osoby wydają nam się bardziej atrakcyjne fizycznie niż inne. Jednak wygląd zewnętrzny spełnia jeszcze inną, równie ważną funkcję w procesie dobierania się w pary – pozwala nam rozpoznawać poszczególne osoby, odróżniać je od innych. Jakkolwiek słuch i węch też odgrywają pewną rolę, to my, ludzie, rozpoznajemy innych przede wszystkim za pomocą wzroku. Skoro wybór partnera życiowego wiąże się z poznaniem cech konkretnych osób, to musimy być w stanie odróżnić od siebie poszczególnych kandydatów i zapamiętać, jakimi cechami odznacza się każdy z nich. Wybór partnera nie sprowadza się do znalezienia osoby odpowiedniej płci i postury oraz w odpowiednim wieku, lecz polega na wyborze konkretnej jednostki.

Umiejętność rozpoznawania i zapamiętywania konkretnych osób ma również doniosłe znaczenie dla innego aspektu natury ludzkiej, stanowiącego przedmiot zainteresowania psychologów ewolucyjnych – altruizmu, rozumianego jako pomaganie innym własnym kosztem. Na pierwszy rzut oka altruizm wydaje się sprzeczny z Darwinowskim sposobem myślenia. Wyprowadzenie innej osoby z płonącego budynku wiąże się z zagrożeniem życia ratującego, a jednak ludzie dokonują takich czynów. Ponieważ trudno wytłumaczyć gotowość do oddania własnego życia w obronie cudzego z perspektywy przetrwania najlepiej dostosowanych – śmierć bowiem jest skrajną postacią niedostosowania – ewolucjoniści potrzebowali innego wyjaśnienia. W 1964 roku William Hamilton zauważył, że w kategoriach dostosowania (Hamilton nazwał je dostosowaniem łącznym [inclusive fitness]) altruizm ma sens, jeśli osobnik, któremu pomagamy, dzieli z nami geny. Podał nawet wzór matematyczny, za którego pomocą możemy ustalić – na podstawie liczby genów podzielanych z drugą osobą (50% z rodzicem, dzieckiem, bratem lub siostrą, 25% z przyrodnim rodzeństwem lub wnukiem) – czy warto zawracać sobie głowę[15].

Model Hamiltona, zwany teorią doboru krewniaczego lub altruizmu krewniaczego, przewiduje, że zarówno ludzie, jak i inne zwierzęta powinni pomagać własnemu potomstwu chętniej niż potomstwu innych osobników. Aby jednak tak postępować, zwierzę musi być w stanie odróżnić własne młode od pozostałych. Ewolucja wymyśliła wiele rozwiązań tego problemu. Na przykład samica owcy dysponuje kilkoma sposobami rozpoznawania swoich młodych. Z bliska polega na zmysłach wzroku i węchu, żeby odróżnić swoje jagnię od pozostałych młodych w stadzie. Kiedy jagnię znajduje się zbyt daleko, żeby matka mogła je rozpoznać na podstawie widoku lub zapachu, wykorzystuje zmysł słuchu. Owca rozpoznaje brzmienie głosu swojego młodego[16].

Zgodnie z przewidywaniami teorii doboru krewniaczego przedstawiciele większości gatunków zwierząt lepiej traktują swoich krewnych niż osobniki, które nie są z nimi spokrewnione. Jednak ludzie pomagają także bliźnim, z którymi nie łączą ich więzy pokrewieństwa. Zagadka ta skłoniła psychologa ewolucyjnego Roberta Triversa do sformułowania w roku 1971 teorii altruizmu odwzajemnionego (reciprocal altruism)[17]. Głosi ona, że pomaganie innym może zwiększać stopień naszego dostosowania, ponieważ ci, którym pomogliśmy, będą skłonni odwzajemnić przysługę, kiedy to my znajdziemy się w potrzebie. Model ten wkrótce znalazł potwierdzenie w świecie zwierząt – wśród nietoperzy wampirów. Wypijanie krwi – o czym wiedzą wszyscy kinomani – to niepewne źródło utrzymania. Zdarza się, że po wielu godzinach ciężkiej pracy nietoperze wracają do domu z pustym żołądkiem. Jednak nietoperze wampiry są gatunkiem społecznym – żyją w grupach i pomagają sobie w potrzebie. Pechowy łowca zwykle może liczyć na zapomogę – porcję krwi zwróconej przez jednego ze swych pobratymców, któremu dopisało więcej szczęścia. Łowca, któremu się powiodło, zdobył więcej krwi, niż potrzebuje, dlatego dzieli się swoim łupem z nietoperzami, które tym razem nie miały szczęścia. Kolejnej nocy to on może być w potrzebie, a wtedy towarzysz, którego wcześniej poratował w biedzie, powinien mu się odwdzięczyć za tamtą przysługę[18]. Psychologowie ewolucyjni i ekonomiści zajmujący się teorią gier określają ten mechanizm mianem „coś za coś” (tit for tat).

Co istotne, zasada „coś za coś” sprawdza się wyłącznie w sytuacji, gdy uczestnicy gry są w stanie rozpoznać i zapamiętać pozostałych[19]. Nietoperze wampiry najwyraźniej to potrafią, ponieważ wiedzą, który z towarzyszy jest im winien przysługę, i właśnie do niego zwracają się o pomoc. Zwierzęta społeczne, które w trudnych chwilach polegają na zasadzie altruizmu odwzajemnionego, muszą być w stanie rozpoznawać i rozróżniać swoich pobratymców. Powinny wiedzieć, którzy z członków grupy mają wobec nich dług wdzięczności i na których spośród nich mogą liczyć w potrzebie. Co za tym idzie – muszą być w stanie powiązać swe uprzednie doświadczenia z konkretnymi osobnikami. Potrzebują pamięci z wieloma szufladkami – po jednej dla każdego osobnika – ponieważ świadomość, że rozmawiasz z Jerzym, a nie z Donaldem, jest bezużyteczna, jeśli nie pamiętasz, który z nich jest Ci winien przysługę.

***

Teorie doboru partnera i altruizmu odwzajemnionego są interesujące, jednak to nie one stanowią największe osiągnięcie psychologii ewolucyjnej. Jej najważniejszym wkładem we współczesną wiedzę o człowieku jest nowe spojrzenie na umysł ludzki.

Zapowiedzią tego przełomu była seria eleganckich eksperymentów, przeprowadzonych w latach sześćdziesiątych XX wieku przez psychologa Johna Garcię i jego współpracowników. Garcia badał nie ludzi, lecz szczury, a jego procedura badawcza stanowiła wariant procedury stosowanej przez Pawłowa. Pawłow ustalił, że można wyszkolić psy, aby śliniły się w reakcji na jakiś bodziec – na przykład dźwięk dzwonka – poprzez prezentowanie im tego bodźca tuż przed podaniem jedzenia. Powiązanie w czasie dźwięku dzwonka ze smakiem jedzenia prowadziło do powstania czegoś, co amerykańscy psychologowie nazwali odruchem warunkowym. Pawłow uznał, że reakcję warunkową można wykształcić poprzez skojarzenie dowolnego bodźca z dowolnym wrodzonym odruchem, a większość amerykańskich psychologów nigdy nie zakwestionowała słuszności tego założenia.

Garcia wykazał, że założenie Pawłowa było błędne. Dowiódł, że szczury szybko zaczynają kojarzyć konkretny smak (smak wody osłodzonej sacharyną) z nudnościami wywołanymi przez naświetlanie promieniami rentgenowskimi, nawet jeśli te nieprzyjemne objawy pojawiają się wiele godzin po wypiciu wody. Na skutek tego skojarzenia szczury nabierały awersji do osłodzonej wody, mimo że to nie ona były przyczyną nudności. Szczury mogły się także nauczyć, że zapalenie się określonej lampy stanowi ostrzeżenie, iż za chwilę zostaną boleśnie porażone prądem w łapki. Nie zaczynały jednak unikać osłodzonej wody, jeśli po jej wypiciu aplikowano im wstrząsy elektryczne, ani nie nabierały awersji do wody skojarzonej z bodźcem świetlnym, jeżeli po jej wypiciu miały nudności[20].

Garcia i jego współpracownicy mieli wielkie trudności z opublikowaniem wyników swoich badań – kolejne czasopisma naukowe odrzucały ich artykuł. Pewien tradycyjny behawiorysta wyraził opinię, że odkrycia Garcii są „równie mało prawdopodobne jak znalezienie ptasiego łajna w zegarze z kukułką”[21]. Jednakże ustalenia Garcii znalazły potwierdzenie w wynikach kolejnych badań. Zarówno zwierzęta, jak i ludzie przyswajają sobie niektóre skojarzenia łatwiej niż inne, a owe łatwe do wyuczenia powiązania mają sens. Sensowne jest, że spodziewamy się obiadu, kiedy słyszymy dźwięk gongu. Jeśli zaś na stole pojawi się potrawa, której nigdy wcześniej nie jedliśmy, a jakiś czas po jej skosztowaniu zrobi nam się niedobrze, to sensowne (chociaż niekoniecznie słuszne) będzie skojarzenie mdłości z tą potrawą oraz unikanie jej w przyszłości. Jedno złe doświadczenie może na zawsze zrazić nas do jakiejś potrawy.

Szczury Garcii to dopiero początek. Wyniki coraz większej liczby badań – prowadzonych przede wszystkim na ludziach – nasuwały podobny wniosek: mózg kręgowców nie jest predysponowany w jednakowym stopniu do wykonywania wszystkich zadań związanych z uczeniem się. Niektóre skojarzenia powstają niezwykle łatwo, inne tworzą się dużo trudniej, a jeszcze inne – wcale. Ludzki umysł przejawia naturalną gotowość do przyswajania sobie pewnych informacji ze zdumiewającą łatwością i szybkością.

Najlepszym przykładem jest język. Noam Chomsky doszedł do wniosku, że niezwykle trudno nauczyć się języka na podstawie skąpych i niedoskonałych przykładów słyszanych przez niemowlęta, a co za tym idzie – aby przyswoić sobie język tak szybko i sprawnie, jak to rzeczywiście robią, ludzkie dzieci muszą się odznaczać szczególną zdolnością nabywania języka. Jednak to Steven Pinker przekształcił zaproponowany przez Chomsky’ego mechanizm nabywania języka (Language Acquisition Device; hipotetyczny mechanizm mózgowy) w coś zrozumiałego dla przeciętnego człowieka i powiązał tę teorię z nową dziedziną naukową (był to początek lat dziewięćdziesiątych XX wieku), zwaną psychologią ewolucyjną. Oto co napisał Pinker w książce The Language Instinct (Instynkt językowy):

Język nie jest artefaktem kulturowym, który przyswajamy sobie w taki, a nie inny sposób, żeby móc powiedzieć, która jest godzina albo jak działa rząd federalny. Język jest elementem biologicznej konstrukcji naszego mózgu. To złożona, wyspecjalizowana umiejętność, która rozwija się w dziecku spontanicznie – bez świadomego wysiłku i formalnego nauczania – jest wykorzystywana bez świadomości logiki, na której się opiera, jest jakościowo jednakowa u wszystkich ludzi i różni się od bardziej ogólnych umiejętności przetwarzania informacji czy zachowywania się w sposób inteligentny. Z tych powodów niektórzy kognitywiści nazywają język zdolnością psychiczną, organem umysłowym, systemem neuronowym albo modułem obliczeniowym. Ja jednak wolę staroświeckie słowo „instynkt”, w którym zawiera się idea, że ludzie wiedzą, jak posługiwać się językiem, w sposób podobny do tego, w jaki pająki wiedzą, jak prząść swoją nić[22].

Język jest tylko jedną z wielu umiejętności – częściowo podzielanych z innymi gatunkami – w jakie my, ludzie, jesteśmy wyposażeni. Psychologowie ewolucyjni uważają, że ludzki umysł jest pełen urządzeń – organów psychicznych, mechanizmów lub instynktów – ukształtowanych przez ewolucję w konkretnych celach. Umysł nie przypomina mitycznego robota kuchennego, który może zrobić wszystko. To zbiór wyspecjalizowanych gadżetów – jeden kroi cebulę, drugi ją smaży, a trzeci chroni Twoją rękę przed poparzeniem na skutek dotknięcia gorącego naczynia, w którym ją smaży.

Organy lub mechanizmy umysłowe stanowią środki do osiągnięcia celów, które w toku ewolucji naszego gatunku były istotne dla jego przedstawicieli. W wielu wypadkach owe urządzenia są również źródłem motywacji do wykonywania tych zadań. Niemowląt nie trzeba nagradzać za uczenie się języka, ani nawet ich do tego zachęcać – przychodzą na świat z dążeniem do opanowania tej umiejętności. Od pierwszego dnia życia są gotowe do tego, aby przysłuchiwać się ludzkiej mowie i starać się ją zrozumieć.

Innym zadaniem, z którym ludzie doskonale sobie radzą, jest rozpoznawanie i rozróżnianie osób. Nie chodzi tylko o odróżnianie mężczyzn od kobiet, czy też kobiet w wieku rozrodczym od tych, które są za młode albo za stare, żeby mieć dzieci. Potrafimy rozpoznawać i zapamiętywać konkretne osoby. „Ludzie mają obsesję na punkcie jednostek” – zauważył Pinker[23]. Według mnie przedstawiciele naszego gatunku są wyposażeni w mechanizm umysłowy służący do tego celu – mechanizm, który sam dostarcza sobie motywacji. Podobnie jak niemowlęta przychodzą na świat z pragnieniem przyswojenia sobie języka, tak rodzą się również z silnym dążeniem do rozróżniania osób. Od samego początku z zapałem wpatrują się w ludzkie twarze; od chwili narodzin – a nawet jeszcze wcześniej – uważnie słuchają ludzkich głosów. Maleńkie niemowlę potrafi rozpoznać matkę, spoglądając na jej twarz lub słuchając jej głosu[24]. Kiedy widzi albo słyszy swoją siostrę, ciotkę czy opiekunkę, wie, że to ktoś inny – nie jego matka.

***

Ludzki mózg jest mniej więcej dziesięciokrotnie większy – w stosunku do wielkości ciała – niż mózg typowego ssaka. Dlaczego mamy tak wielki mózg? Zaproponowano kilka wyjaśnień, a w wielu spośród nich tkwi przynajmniej ziarno prawdy. Chociaż posiadanie dużego mózgu wiąże się z pewnymi poważnymi problemami, jednak bycie inteligentnym pociąga za sobą kilka jeszcze bardziej istotnych korzyści. Homo sapiens nie skolonizował Ziemi i nie podporządkował sobie większości innych gatunków przy użyciu prymitywnej siły. W dziedzinie prymitywnej siły człowiek – jako jednostka – jest doprawdy żałosny. Według Szekspira król Ryszard III zginął tylko dlatego, że nie miał konia.

Robin Dunbar, brytyjski psycholog ewolucyjny, uważa, że w toku ewolucji hominidów ich mózgi stopniowo rosły ze względu na potrzebę gromadzenia i przechowywania informacji społecznych. Większość gatunków małp to zwierzęta w dużym stopniu społeczne (godnym uwagi wyjątkiem są orangutany) – żyjące w grupach. Życie w grupach pozwoliło im przetrwać we wrogim środowisku, mimo że większość naczelnych – na poziomie jednostki – odznacza się żałośnie nikłą siłą fizyczną. Te spośród pradawnych naczelnych, które nie radziły sobie w grupach, nie zostały naszymi przodkami.

Jednak dla przedstawiciela rzędu naczelnych życie w grupie oznacza coś więcej niż tylko trzymanie się razem w celu zapewnienia sobie ochrony przed drapieżnikami. W grupie naczelnych powstaje złożona sieć koalicji i antagonizmów, spłaconych i niespłaconych długów, wyrównanych i niewyrównanych krzywd. Pomyślne życie w grupie oznacza wiedzę dotyczącą tego, kto jest czyim przyjacielem, kto jest czyim wrogiem oraz kto kogo może stłuc na kwaśne jabłko. Jeśli Clyde się na Ciebie wścieknie, to będziesz musiał uważać nie tylko na Clyde’a, ale także na jego przyjaciela Jake’a. Będziesz miał większe szanse na uniknięcie tęgiego lania, jakie zamierzają Ci sprawić Clyde i Jake, jeżeli zapewnisz sobie pomoc sprzymierzeńca, który zajmuje wyższą niż oni pozycję w hierarchii grupy.

Im większa grupa, tym więcej jednostek i zależności między nimi trzeba wziąć pod uwagę. Dunbar odkrył silną korelację między wielkością grupy naczelnych – typową dla danego gatunku liczebnością stada – a wielkością kory nowej u przedstawicieli tego gatunku. Jak to ujął Dunbar, korę nową (neocortex) – warstwę komórek mózgowych położoną tuż pod czaszką – „można by nazwać <<myślącą>> częścią mózgu”[25]. Z kilkoma wyjątkami (jednym z nich są orangutany) naczelne mające większą korę nową na ogół żyją w bardziej licznych grupach.

Uzbrojony w tę korelację Dunbar postanowił obliczyć naturalną liczebność grupy ludzkiej na podstawie przeciętnej wielkości kory nowej u przedstawicieli naszego gatunku. Otrzymany wynik to 150.

Dzisiaj ludzi można spotkać we wszystkich zakątkach naszej planety – często w ogromnej liczbie. Jeszcze niedawno jednak Homo sapiens był gatunkiem stosunkowo rzadkim. Przed wynalezieniem rolnictwa – co nastąpiło zaledwie dziesięć tysięcy lat temu – nasi przodkowie wiedli nader niepewną egzystencję myśliwych i zbieraczy. Łowiecko-zbieracki styl życia wymaga wielkich terytoriów, dlatego w tamtych czasach grupy ludzkie były niewielkie i rozrzucone luźno na rozległych terenach. Przez setki tysięcy lat nasi przedludzcy i ludzcy przodkowie żyli i przemieszczali się w małych grupkach. Na podstawie wyników badań prowadzonych wśród współczesnych ludów łowiecko-zbierackich możemy przypuszczać, że owe pradawne grupy były dość niestabilne. Małe grupki łączyły się ze sobą, być może na krótko, a większe zbiorowości dzieliły się na mniejsze. Od czasu do czasu jednostki i grupki jednostek przenosiły się z grupy do grupy.

Jak wyjaśnił Dunbar, społeczeństwa łowiecko-zbierackie i plemienne mają strukturę wielopoziomową. Na samym dole znajdują się tymczasowe grupki złożone z 30–35 osób, które wędrują razem przez pewien czas. Na szczycie tej struktury mieści się plemię – grupa językowa, która posługuje się tym samym językiem lub dialektem i zwykle liczy około 1500–2000 osób. Pomiędzy tymi dwoma poziomami znajduje się klan – grupa licząca około 150 członków. Według Dunbara właśnie ta liczba odzwierciedla naturalną wielkość ludzkiej grupy. Badacz znalazł inne przykłady na potwierdzenie swojej tezy: wioski pierwszych rolników; optymalna wielkość firmy, zgromadzenia religijnego czy oddziału bojowego; maksymalna liczebność społeczności huteryckich[26]. Huteryci – grupa wyznaniowa prowadząca wspólnotowe gospodarstwa rolne – dzielą swoją kolonię na dwie, kiedy jej liczebność przekracza 150. Według Dunbara huteryci doszli do wniosku, że po przekroczeniu tej liczby trudno zapewnić bezwzględne przestrzeganie zasad obowiązujących we wspólnocie[27].

W społeczności liczącej nie więcej niż 150 osób wszyscy się znają. Każdy z jej członków zna wszystkich pozostałych z twarzy i z imienia oraz potrafi wymienić ich przodków i opowiedzieć historię ich życia. Każdy ma sprecyzowane zdanie dotyczące osobowości pozostałych członków grupy. Członkowie grupy Eskimosów zamieszkującej północno-zachodnią Alaskę powiedzieli pewnemu antropologowi, że w dawnych czasach niepoprawnych wichrzycieli po cichu spychano do wody z kry lodowej[28]. Przekonanie, że ktoś jest niepoprawnym wichrzycielem, to opinia o jego osobowości. To również przewidywanie dotyczące jego przyszłego zachowania – ten człowiek nadal będzie sprawiał problemy, jeżeli ktoś go nie powstrzyma.

***

Jednym z wyspecjalizowanych narzędzi, w które ewolucja wyposażyła nasz gatunek, jest moduł rozpoznawania twarzy. Wykazanie modułowej struktury tego urządzenia na gruncie neuronauki okazało się stosunkowo łatwe, ponieważ tak się składa, że większość jego uzwojenia znajduje się w jednym rejonie mózgu. Mechanizm mózgowy pełniący określoną funkcję nie musi być zlokalizowany w jednym miejscu – niektóre mechanizmy psychiczne składają się z rozrzuconych elementów – ale urządzenia, które mieszczą się na niewielkim obszarze, dużo łatwiej badać. Czy słyszałeś kiedyś o mężczyźnie, który pomylił swoją żonę z kapeluszem? Jego moduł rozpoznawania twarzy był tak poważnie uszkodzony, że biedak nie umiał odróżnić ludzkiej twarzy od przedmiotu[29]. Człowiek cierpiący na zaburzenie, które dotknęło tego mężczyznę – zwane prozopagnozją – zwykle nie myli swojej żony z kapeluszem, lecz bierze ją za obcą osobę. Nawet własna twarz w lustrze wydaje mu się nieznajoma. Nie tylko zapomniał wszystkie poznane dotąd twarze, ale także nie jest w stanie zapamiętać nowych[30].

Jedną ze zdumiewających właściwości ludzkiego mózgu, nieuszkodzonego pod względem neurologicznym, jest ogromna liczba nowych twarzy, jaką jest w stanie zapamiętać. „Ludzkie rysy i wyraz twarzy – chociaż składają się z zaledwie kilkunastu elementów – są ukształtowane w taki sposób, że wśród tysięcy ludzi nie ma dwóch takich, których nie można by od siebie odróżnić” – powiedział Pliniusz Starszy w zamierzchłych czasach, kiedy tysiące wydawały się wielką liczbą[31]. Pliniusz nie twierdził, że sam potrafi odróżnić każdą z owych tysięcy osób od wszystkich pozostałych, ale z pewnością czuł, że zdołałby to zrobić, gdyby miał ku temu okazję.

Mieszkańcy współczesnych państw uprzemysłowionych mają taką okazję. Mieszkają, pracują i uczą się w miejscach uczęszczanych przez setki ludzi. Za każdym razem, kiedy zmieniają szkołę, pracę czy mieszkanie, spotykają nową grupę osób. W telewizji, w kinie, w gazetach, w czasopismach, w książkach i w internecie widzą jeszcze więcej ludzkich twarzy. Są w stanie zapamiętać i rozpoznać zdumiewającą ich liczbę. Gdyby studenci, którzy uczestniczyli w badaniu z udziałem miłej lub odpychającej magistrantki, miesiąc później spotkali ją w supermarkecie, większość bez trudu by ją rozpoznała.

Skoro nasz mózg został skonstruowany w taki sposób, aby umożliwić nam życie w grupie liczącej około 150 osób, jak to się stało, że przewidziano w nim tak dużo miejsca na przechowywanie informacji o ludzkich twarzach? Liczba twarzy, jaką jesteśmy w stanie zapamiętać, wydaje się nieograniczona, podobnie jaka nasza zdolność gromadzenia i przechowywania informacji z nimi związanych – imion poszczególnych osób, okoliczności, w jakich je poznaliśmy, a także tego, czy są miłe, czy nieprzyjemne.

W odróżnieniu od mechanizmu nabywania języka, który zrobił swoje, zanim ukończyłeś dwanaście lat, a potem spoczął na laurach, urządzenie służące do gromadzenia i przechowywania informacji o ludziach będzie działać przez całe Twoje życie. Mam sześćdziesiąt siedem lat i jestem w kiepskiej kondycji. Zdarza się, że jedynymi osobami, które widuję przez cały tydzień, są mój mąż i nasza gosposia. Pięć lat temu zaczęłam jednak z zainteresowaniem oglądać turnieje golfowe w telewizji. Dzisiaj wydrukowałam listę dwustu najlepszych golfistów świata i okazało się, że potrafię przywołać w pamięci twarze co najmniej siedemdziesięciu spośród nich, w tym dwudziestu trzech z grupy najlepszych dwudziestu pięciu. Pamiętam również sporo informacji dotyczących wielu tych zawodników. Ten spędza długie godziny na polu treningowym, a tamten jest leniwy. Ten właśnie się ożenił, a tamten ma dwoje dzieci. Ten ma emocje wypisane na twarzy, a tamten dobrze je ukrywa.

Jaki sens ma zapamiętywanie wszystkich tych faktów? Dlaczego marnuję swoje komórki mózgowe na te bezużyteczne informacje? Przecież nigdy nie wpadnę na Tigera Woodsa ani Ernie’ego Elsa w supermarkecie!

Jednak zapamiętywanie tych bezużytecznych informacji sprawia mi przyjemność. Pod tym względem wcale nie jestem wyjątkowa. Właśnie po to, by zaspokoić tę nienasyconą potrzebę, czasopisma wypełniają swoje strony artykułami o rozmaitych ludziach i fotografiami ich twarzy, a księgarnie oferują niezliczone biografie i autobiografie prawdziwych postaci oraz powieści o fikcyjnych bohaterach. Detektyw Kinsey Millhone, bohaterka alfabetycznej serii powieści kryminalnych, w każdej kolejnej książce ujawnia nieco więcej informacji o sobie – w ten sposób zachęca czytelników, żeby sięgali po kolejne powieści, aby dowiedzieć się jeszcze więcej. W Córce czasu przykuty do szpitalnego łóżka Alan Grant godzinami wpatruje się w portret Ryszarda III. „Chcę wiedzieć, co stanowiło jego siłę napędową”[32] – wyjaśnia.

Widziałam ten portret – jego reprodukcję zamieszczono w książeczce, którą mam w swoich zbiorach, The Kings and Queens of Britain (Królowie i królowe Brytanii), autorstwa Sir George’a Bellewa. Według mnie Ryszard wygląda na nim na zatroskanego i smutnego, jakby już wtedy przeczuwał, że jego błaganie o konia pozostanie bez odpowiedzi. Tymczasem według Sir George’a Bellewa „portret ten zdradza bezwzględny charakter Ryszarda III”[33].

Na mnie, podobnie jak na Alanie Grancie, wywarł zupełnie inne wrażenie. Grant sądził, że Ryszard wygląda na nim niczym święty. Jednak zapamiętywanie twarzy jest dużo łatwiejsze niż ich interpretowanie. „Nie ma takiej sztuki, która by w twarzy dała poznać duszę” – napisał Szekspir[34]. Nie chodziło mu o to, że można z łatwością wejrzeć w umysł człowieka, przyglądając się jego twarzy – miał na myśli coś przeciwnego. Jeden z bohaterów Makbeta wypowiada te słowa, aby wyrazić głębokie rozczarowanie z powodu tego, że osoba, której ufał, okazała się zdrajcą.

***

Chcemy wiedzieć, co jest siłą napędową ludzkich poczynań. Nie chodzi nam jedynie o ludzi w ogóle – pragniemy poznać mechanizmy działań konkretnych osób, ponieważ ludzie nie zachowują się jednakowo. Źródła naszej fascynacji różnicami między ludźmi tkwią w budowie naszego mózgu, który ukształtował się w taki sposób nie bez przyczyny – w trakcie ewolucyjnej historii naszego gatunku opłacało się rozumieć przyczyny poczynań poszczególnych osób. Dzięki temu nasi przodkowie wiedzieli, czy powinni podzielić się z daną osobą swoimi zasobami, wybrać ją na swego partnera życiowego, obdarzyć ją zaufaniem, czy może się jej obawiać. Hipoteza – jedna z wielu, które sformułuję w tej książce – że w ludzkim mózgu znajduje się wyspecjalizowany mechanizm służący do gromadzenia informacji o ludziach, pozostaje w zgodzie z zasadami psychologii ewolucyjnej.

Mechanizm zdobywania informacji o ludziach nie tylko gromadzi tego rodzaju dane, ale także wzbudza w nas motywację do ich zbierania. Dzięki niemu gromadzenie informacji dotyczących ludzi przychodzi nam bez wysiłku. Nie potrzebujemy do tego specjalnego przygotowania ani obiecanej nagrody – zbieranie takich informacji samo w sobie jest nagrodą. Moduł rozpoznawania twarzy jest jednym z elementów tego mechanizmu, wcale nie najważniejszym. Gromadzimy informacje o innych, nawet kiedy nie przechowujemy w pamięci wizerunku twarzy, z którą moglibyśmy je powiązać. Nie dysponuję umysłowym obrazem twarzy Kinsey Millhone. Przypuszczalnie Ty również nie, a mimo to możesz pamiętać, że Kinsey mieszka w Kalifornii, regularnie biega, żeby zachować dobrą formę, i aktualnie nie jest z nikim związana.

Mechanizm gromadzenia i przechowywania informacji o ludziach stanowi część naszego wrodzonego wyposażenia, ale nie należy z tego wnioskować, że wszyscy jesteśmy pod tym względem jednakowi. Podobnie jak różnimy się pod względem siły libido, pragnienia opiekowania się dzieckiem czy chęci uczenia się, tak nie wszyscy jesteśmy w jednakowym stopniu zainteresowani zdobywaniem informacji o ludziach. Niektórzy – Malcolm Gladwell nazywa ich łącznikami (Connectors) – są prawdziwymi mistrzami w gromadzeniu takiej wiedzy. Jednakże nawet zwyczajni ludzie dysponują ogromnymi jej zasobami. Gladwell wymyślił prosty test, który przeprowadził na grupie kilkuset osób. Sporządził listę około 250 nazwisk, których część jest popularna w Stanach Zjednoczonych, a część nie. Oto pięćdziesiąt pierwszych nazwisk z tej listy:

Algazi, Alvarez, Alpern, Ametrano, Andrews, Aran, Arnstein, Ashford, Bailey, Ballout, Bamberger, Baptista, Barr, Barrows, Baskerville, Bassiri, Bell, Bokgese, Brandao, Bravo, Brooke, Brightman, Billy, Blau, Bohen, Bohn, Borsuk, Brendle, Butler, Calle, Cantwell, Carrell, Chinlund, Cirker, Cohen, Collas, Couch, Callegher, Calcaterra, Cook, Carey, Cassell, Chen, Chung, Clarke, Cohn, Carton, Crowley, Curbelo, Dellamanna[35].

Aby poddać się temu testowi, przyznaj sobie jeden punkt za każdym razem, kiedy zobaczysz na liście nazwisko osoby, którą znasz osobiście – kogoś, czyje nazwisko jest Ci znane (i kto pamięta Twoje nazwisko). Jeśli znasz dwie osoby noszące to samo nazwisko, przyznaj sobie dwa punkty.

W grupie studentów, którzy poddali się temu testowi, średni wynik wynosił 21. Wśród znajomych Gladwella – których sporą część stanowili dziennikarze, w większości osoby z ponaddziesięcioletnim stażem zawodowym – średnik wynik był równy 41, przy rozpiętości od 9 do 95 punktów.

Jeśli uzyskałeś w tym teście dziewięć punktów, nie znaczy to, że w Twoim kręgu społecznym jest zaledwie dziewięcioro przyjaciół i znajomych. Z pewnością masz ich dużo więcej, ponieważ 250 nazwisk wymienionych na liście Gladwella to zaledwie drobny ułamek wszystkich nazwisk świata. Pamiętajmy również, że Gladwell pytał swoich respondentów wyłącznie o ich przyjaciół i znajomych. A gdyby zapytał o wszystkich ludzi – żyjących i zmarłych – których znamy z nazwiska: aktorów i polityków, sportowców i naukowców, pisarzy i muzyków, a nawet fikcyjnych bohaterów książek i seriali telewizyjnych? Co najmniej pięćdziesiąt lat upłynęło od czasu, gdy przeczytałam powieść Małe kobietki, ale wciąż jeszcze pamiętam jej bohaterki: Meg, Jo, Beth i Amy. Mój mózg nie musiał wyrzucić Meg, Jo, Beth i Amy, żeby zrobić miejsce dla Tigera Woodsa i Ernie’ego Elsa.

Łatwości, z jaką gromadzimy informacje dotyczące ludzi, oraz przyjemności, jaką z tego czerpiemy, dorównuje łatwość i przyjemność, z jaką dzielimy się takimi informacjami z innymi. Owo dzielenie się nosi nazwę plotkowania. Ten pejoratywny termin wydaje się odzwierciedlać fakt, że omawiane zajęcie jest niezwykle przyjemne, a jednocześnie zaprzecza, jakoby mogło spełniać jakąś poważną funkcję. Dzieci zaczynają rozmawiać o innych tuż po opanowaniu sztuki mówienia. „Lubisz Jima?” – „Nie, Jim złamał mi kredkę”. Starsze dzieci spędzają sporą część przerw szkolnych na plotkowaniu. Wielka szkoda, że uczenie się fizyki i matematyki nie sprawia im równie wielkiej przyjemności jak wymienianie się informacjami (niekoniecznie prawdziwymi) o osobach, których w wielu wypadkach nigdy nie spotkały.

Oczywiście dorośli również nie stronią od plotkowania. Robin Dunbar i jego studenci podsłuchiwali rozmowy między ludźmi i odkryli, że dwie trzecie wszystkich rozmów „obraca się wokół spraw natury towarzysko-socjalnej. Kto, co, z kim robi, i czy to dobrze, czy źle”. Według Dunbara umiejętność dzielenia się informacjami dotyczącymi ludzi przynosiła naszym przodkom istotne korzyści związane z przetrwaniem i reprodukcją. „Krótko mówiąc – wyjaśnia autor – postuluję, że język rozwinął się po to, by pozwolić nam plotkować”[36]. Twierdzenie, że plotkowanie jest podstawową funkcją języka, to – jak sądzę – lekka przesada. Język spełnia wiele ważnych funkcji i jest mało prawdopodobne, że ukształtował się tylko po to, żeby A mógł powiedzieć B, co C robi z D. Dużo bardziej przekonująca wydaje się słabsza wersja tezy Dunbara: ludzki język wyewoluował między innymi po to, aby umożliwić nam plotkowanie[37].

Niezależnie od tego, co A chce powiedzieć B na temat C, język z pewnością pozwoli mu przekazać tę wiadomość. W 1936 roku dwaj amerykańscy psychologowie dotknięci którymś z zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych przeczytali – od A do Z – opasły słownik Webster’s New International Dictionary i zaznaczyli w nim wszystkie słowa, które ich zdaniem „opisują osobowość lub indywidualne zachowania”. Naliczyli ich 17 953[38]. Język angielski odznacza się wyjątkowo bogatym słownictwem, ale wszystkie ludzkie języki zawierają wielką rozmaitość słów odnoszących się do osobowości i zachowań indywidualnych. Plotkowanie jest zajęciem niezwykle popularnym na całym świecie – to jedno z ludzkich uniwersaliów[39].

***

Uniwersalia często pozostają niezauważone. Jeżeli wszyscy ludzie potrafią wykonywać jakąś czynność, to jesteśmy skłonni traktować ją jako coś oczywistego. Między innymi to dlatego osoby nietypowe – te, które nie umieją wykonywać takich czynności z powodu nieprawidłowego funkcjonowania mózgu – są dla badaczy niezwykle interesujące. Brytyjski kognitywista Simon Baron-Cohen uzyskał cenną wiedzę dotyczącą normalnego ludzkiego umysłu dzięki badaniom prowadzonym wśród dzieci autystycznych.

O ile nam wiadomo, autyzm jest zaburzeniem wrodzonym, a nie następstwem oddziaływań rodziców. Coś poszło nie tak – neuronaukowcy jeszcze nie wiedzą, co – w procesie rozwoju mózgu dzieci dotkniętych autyzmem. Z pewnością pewną rolę odgrywają czynniki genetyczne, o czym świadczą wyniki badań przeprowadzonych wśród bliźniąt jednojajowych – jeżeli jedno z bliźniąt cierpi na to zaburzenie, to z dużym prawdopodobieństwem można je stwierdzić również u drugiego[40].

Autyzm nie pozbawia dotkniętej nim osoby jednej umiejętności, lecz całej ich grupy. Według pewnego psychologa ewolucyjnego (Baron-Cohen jest kognitywistą i psychologiem ewolucyjnym – połączenie tych dwóch specjalności staje się coraz bardziej powszechne) oznacza to, że mechanizmy umysłowe, które u ludzi zdrowych tkwią u podłoża tych umiejętności, u osób autystycznych są nieobecne lub funkcjonują nieprawidłowo. Rzeczywiście trudno wyjaśnić autyzm, nie odwołując się do mechanizmów psychicznych, ponieważ u ludzi cierpiących na to zaburzenie niektóre umiejętności pozostają nienaruszone, podczas gdy inne są nieobecne.

Jedną z umiejętności, której pozbawione są dzieci autystyczne – lub która jest u nich poważnie upośledzona – jest umiejętność rozpoznawania twarzy. Dysponujemy neuropsychologicznymi dowodami na to, że osoby autystyczne przetwarzają wzrokowo ludzkie twarze w taki sposób, w jaki ludzie zdrowi przetwarzają przedmioty nieożywione[41]. To żmudna praca – nauczyć się rozróżniać ludzi w taki sposób, w jaki większość nas uczy się rozpoznawać przedmioty – która nie sprawia dzieciom autystycznym przyjemności. Jak już wspomniałam, zdrowe niemowlęta z upodobaniem przyglądają się ludzkim twarzom. Dzieci autystyczne tego nie robią. Typowy dla nich brak zainteresowania nauczeniem się, jak odróżniać od siebie ludzi, świadczy nie tylko o tym, że mechanizm zdobywania informacji o ludziach nie działa u nich jak należy, ale także o tym, że narzędzie to – jeśli funkcjonuje prawidłowo – jest źródłem nie tylko umiejętności gromadzenia i przechowywania takich informacji, lecz także motywacji do jej wykorzystywania.

Osoby dotknięte autyzmem nie tylko nie przejawiają zainteresowania poznaniem mechanizmów ludzkich działań, ale też – w pewnym sensie – są nieświadome istnienia owych mechanizmów. Nie mają czegoś, co kognitywiści nazywają teorią umysłu. Simon Baron-Cohen napisał na ten temat interesującą książkę, zatytułowaną Mindblindness (Ślepota na umysły)[42], w której szczegółowo przedstawił mechanizm teorii umysłu. Dzieci autystyczne są „ślepe na umysły”, ponieważ nie uświadamiają sobie automatycznie, że inni ludzie mają umysł. Nie zdają sobie sprawy z faktu, że inni mają własne myśli i wiedzę, które mogą się różnić od tych kryjących się w ich głowach. Nie wiedzą, że poprzez powiedzenie czegoś innej osobie, mogą zaszczepić pewną myśl – niekoniecznie prawdziwą – w jej umyśle. U dzieci zdrowych umiejętności tkwiące u podłoża tej wiedzy kształtują się przed ukończeniem czwartego roku życia[43].

W literaturze dotyczącej autyzmu nie znalazłam natomiast wzmianki o tym, iż dzieci dotknięte tym zaburzeniem nie tylko nie zdają sobie sprawy z faktu, że inni ludzie mają umysł, lecz także nie uświadamiają sobie zróżnicowania ludzkich umysłów. Wydają się nieświadome faktu (i obojętne wobec niego), że ludzie różnią się pod względem osobowości. Nie wiedzą nawet, że ludzie mają osobowość ani że jej poznanie może być pomocne w przewidywaniu przyszłych zachowań poszczególnych osób. Brakuje im również motywacji do dzielenia się informacjami na temat innych ludzi. Dzieci autystyczne nie plotkują.

W poprzedniej części tego rozdziału opisałam błąd poznawczy nazywany podstawowym błędem atrybucji. Przedstawiłam przykład badanych, którzy oceniali nowo poznaną studentkę jako oschłą i nieprzyjazną, ponieważ zachowywała się w taki sposób podczas krótkiej rozmowy. Kilka stron później podałam inny przykład, nie skupiając na nim Twojej uwagi. Czy zauważyłeś, że opisałam badaczy, którzy przeczytali opasły słownik w poszukiwaniu słów odnoszących się do osobowości, jako „dotkniętych zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym”? Wiedziałam o nich tylko tyle, że przeczytali – hasło po haśle – cały słownik i naliczyli 17 953 wyrazy odnoszące się do osobowości, i na podstawie tych skąpych informacji sformułowałam wniosek dotyczący ich osobowości.

Ludzie zdrowi neurologicznie przejawiają silną skłonność do wyciągania wniosków dotyczących osobowości spostrzeganej osoby na podstawie próbki jej zachowania, nawet jeśli istnieją inne możliwe wyjaśnienia jej postępowania. Wniosek, że dana osoba odznacza się takimi czy innymi cechami osobowości, jest równoznaczny z przewidywaniem jej przyszłych zachowań. Pochopnie wnioskujemy, że niewielka próbka zachowania stanowi klucz do poznania osobowości drugiego człowieka, ponieważ właśnie tak zbudowany jest nasz umysł – a ściśle rzecz biorąc, nasz mechanizm zdobywania informacji o ludziach.

Budowa i eksploatacja organów umysłowych jest niezwykle kosztowna, a zapewnienie prawidłowego działania tych najbardziej skomplikowanych wymaga długiego czasu ewolucyjnego. Takie urządzenia nie powstają przypadkowo – nie mogłyby ukształtować się ewolucyjnie, gdyby nie zapewniały swoim właścicielom pewnych korzyści związanych z przetrwaniem i reprodukcją. Sposób działania mechanizmu zdobywania informacji o ludziach nasuwa kilka spostrzeżeń dotyczących ewolucyjnej historii naszego gatunku (a także podobieństw między naszymi przodkami a człowiekiem współczesnym): pradawni ludzie mieli osobowość i różnili się pod względem cech osobowości; zachowanie było przejawem osobowości; zdobycie informacji dotyczących osobowości konkretnych jednostek przynosiło naszym przodkom korzyści, ponieważ ludzie byli – przynajmniej w pewnym stopniu – niezmienni. Warto było dysponować takimi informacjami, ponieważ mówiły one dawnym ludziom, czego mogą się spodziewać po danej jednostce.

Dzisiaj przechowujemy informacje dotyczące osób, których nigdy nie spotkamy, ponieważ ukształtowany przed wiekami mechanizm zdobywania informacji o ludziach nie wie, że do takiego spotkania nie dojdzie. W czasach naszych przodków, kiedy na świecie było dużo mniej ludzi, każdy, kogo spotkaliśmy, mógł się pojawić ponownie i – w ten czy inny sposób – okazać się istotny dla naszego przetrwania[44].

***

W internecie można znaleźć strony umożliwiające wyszukiwanie artykułów, które ukazały się w psychologicznych czasopismach naukowych. Jeśli wpiszesz w okienku wyszukiwarki słowo „osobowość”, to zostaniesz zasypany tytułami artykułów – w jednym z takich serwisów znalazłam 165 620 tekstów opublikowanych od 1985 roku. Jeżeli jednak tym, czego szukasz, jest definicja pojęcia „osobowość”, to nie zaglądaj do żadnego z tych 165 620 artykułów, ale do podręcznika wprowadzającego w zagadnienia psychologii. Dobrym przykładem jest definicja zaproponowana w podręczniku autorstwa psychologa Petera Graya:

Termin „osobowość” odnosi się do ogólnego stylu interakcji ze światem, a zwłaszcza z innymi ludźmi – do tego, czy ktoś jest wycofany, czy otwarty, pobudliwy czy spokojny, sumienny czy niefrasobliwy, łagodny czy surowy. Pojęcie osobowości opiera się na założeniu, że ludzie różnią się pod względem stylów zachowania, a owe różnice są względnie stałe w czasie i przestrzeni[45].

Autor tej definicji uchwycił dwa podstawowe elementy omawianego pojęcia: różnorodność i stałość. Termin „osobowość” odnosi się do sposobów, w jakie ludzie różnią się od innych, a jednocześnie pozostają wierni samym sobie. Trzecim ważnym elementem jest nacisk położony na interakcje społeczne – mówiąc o osobowości, mówimy przede wszystkim o różnicach pod względem stylu zachowań społecznych.

Ludzie różnią się pod wieloma względami, dlatego artykuły dotyczące osobowości opisują szeroki zakres zagadnień. Oto niektóre z tematów – uznawanych za aspekty bądź przejawy osobowości – poruszonych w jednym, osiemnastostronicowym artykule, w którym przedstawiono przegląd badań nad osobowością:

agresja, ciekawość, drażliwość, ekspresyjność emocjonalna, ekstrawersja, impulsywność, konformizm, lękliwość, nadużywanie substancji psychoaktywnych, narcyzm, nerwowość, neurotyczność, niefrasobliwość, nieśmiałość, odpowiedzialność społeczna, otwartość, pewność siebie, postawy polityczne, postawy religijne, pracowitość, prowadzenie samochodu w stanie nietrzeźwym, przemoc małżeńska, samokierowanie, samokontrola, siła oddziaływania społecznego, skłonność do poczucia, że jest się źle traktowanym lub oszukiwanym przez innych, skłonność do poszukiwania lub unikania ryzyka, skłonność do wybuchów złości, sumienność, towarzyskość, trudności z koncentracją uwagi, ugodowość, uległość, umiejętność odraczania gratyfikacji, umiejętność przetwarzania informacji społecznych, zachowania przestępcze, zachowania represyjne, zadowolenie z pracy, zahamowanie behawioralne, zdolności przywódcze, zmienność nastrojów[46].

Artykuł ten nosił tytuł Personality Development Across the Life Course (Rozwój osobowości w ciągu całego życia). Dotyczył zarówno dzieci, jak i dorosłych, co oznacza, że badania przeanalizowane przez autorów nie opierały się wyłącznie na standardowych testach osobowości. Nie można posadzić sześciolatka przy stole, dać mu ołówka i kartki papieru, a następnie poprosić, żeby zaznaczył, w jakim stopniu zgadza się (lub nie zgadza) z takimi twierdzeniami, jak „Kiedy ludzie nie traktują mnie jak należy, wpadam w złość”. Samoopisowe kwestionariusze osobowości wykorzystuje się przede wszystkim w badaniach prowadzonych wśród dorosłych. Warto podkreślić, że samego terminu „osobowość” używa się przede wszystkim w odniesieniu do ludzi dorosłych. Badacze zajmujący się dziećmi na ogół skupiają się na konkretnej cesze, która ich interesuje – agresji, pewności siebie, ekspresyjności emocjonalnej i tak dalej.

Ponieważ istnieje tak wiele aspektów osobowości, które można mierzyć, a testy psychologiczne typu papier–ołówek nie zawsze są narzędziem odpowiednim lub możliwym do zastosowania, zachowania i cechy zaliczane do kategorii „osobowość” mierzy się na rozmaite sposoby. Agresję u dzieci można ocenić na podstawie opinii ich rodziców, nauczycieli lub rówieśników, albo też na podstawie spostrzeżeń badaczy, którzy obserwują dzieci w ich domach, na placu zabaw czy w laboratorium. Ocena zachowań przestępczych może się opierać na aktach sądowych, a ocena przemocy małżeńskiej – na relacji samej ofiary.

Ponieważ jednak samoopisowe testy osobowości są łatwe do zastosowania i dostarczają mnóstwa danych, które można przetwarzać za pomocą komputera, spora część naszej wiedzy dotyczącej osobowości opiera się na wynikach badań przeprowadzonych właśnie tą metodą. Nie mówię tutaj o narzędziach wykorzystywanych do diagnozowania chorób psychicznych (takich jak Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości – MMPI) ani o takich, które okazały się nie spełniać kryteriów naukowych (takich jak test Rorschacha czy typologia osobowości według Myers-Briggs). Mam na myśli testy, które doskonalono przez wiele lat – metodą prób i błędów – aby uczynić je trafnymi i rzetelnymi. Miarą ich trafności jest stopień, w jakim pozostają zgodne z innymi metodami oceny. Służą do diagnozy osobowości w normalnym zakresie – pomagają oszacować miejsce zajmowane przez daną osobę na kilku podstawowych wymiarach osobowości. Liczba owych wymiarów różni się w zależności od testu, jednak w większości popularnych kwestionariuszy jest ich pięć: sumienność, ugodowość, neurotyczność, otwartość i ekstrawersja. Każdy z tych wymiarów ma dwa bieguny: ugodowość–konfliktowość, ekstrawersja–introwersja i tak dalej. (Neurotyczność to skłonność do ulegania zdenerwowaniu, lękowi lub przygnębieniu; jej przeciwieństwem jest stabilność emocjonalna. Otwartość oznacza gotowość do rozważania nowych idei lub zdobywania nowych doświadczeń). Metoda ta opiera się na założeniu, że nieskończoną różnorodność ludzkich osobowości można przyrządzić z zaledwie pięciu składników, nieznacznie modyfikując recepturę[47].

Samoopisowe testy osobowości mogą budzić poważne zastrzeżenia – wiele osób podchodzi do nich sceptycznie – ale prawda jest taka, że każda metoda oceny osobowości ma swoje wady, a przecież od czegoś trzeba zacząć. Jeśli dane uzyskane za pomocą jednej metody nie znajdują potwierdzenia w innych dowodach empirycznych, to nie są wiele warte. Zapewniam Cię, że żaden z wniosków przedstawionych w tej książce nie opiera się wyłącznie na wynikach testów osobowości.

Powróćmy jednak do rozwoju osobowości w ciągu całego życia. Autorzy wspomnianego artykułu stwierdzili „umiarkowaną ciągłość” osobowości od dzieciństwa po życie dorosłe oraz doszli do wniosku, że z upływem czasu nasza osobowość staje się coraz bardziej stabilna. Jednakże nawet w wieku średnim pozostaje w pewnym stopniu elastyczna. Jeżeli Twoje życie się zmieni, to Ty również możesz stać się innym człowiekiem.

***

Chociaż ewolucja wyposażyła przedstawicieli naszego gatunku we wrodzone zainteresowanie mechanizmami ludzkich działań, jednak nie dostarczyła nam wyjaśnienia dotyczącego tego, dlaczego ludzie zachowują się w taki, a nie inny sposób – dlaczego jedni są pobudliwi, a inni spokojni, jedni wycofani, a inni otwarci i towarzyscy. Opowieści o źródłach osobowości, podobnie jak historie o początku wszechświata, są wytworami kultury – mitami kulturowymi, które mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie przez długie wieki, albo też obalone i zastąpione nowymi niemal z dnia na dzień.

Psycholog rozwojowy Jerome Kagan podaje dobry przykład kulturowego pochodzenia takich wyjaśnień – różnicę między autobiograficznymi pismami Alice James (siostry Henry’ego i Williama) a pracami pisarza Johna Cheevera. Oboje cierpieli na napady depresji, które nękały ich w dorosłym życiu. Jednakże Alice James, która pisała w drugiej połowie XIX wieku, „uważała – podobnie jak ogromna większość jej współczesnych – że odziedziczyła nerwowe, ponure usposobienie po swoich przodkach” – pisze Kagan – podczas gdy Cheever, który tworzył w drugiej połowie ubiegłego stulecia, „przypuszczał, że jego napady depresji są następstwem dziecięcych doświadczeń, (...) konfliktów, które – jak sądził – wytworzyła w nim jego rodzina”[48]. W wieku XIX i w pierwszej połowie XX wyjaśnienia różnic osobowościowych odwoływały się przede wszystkim do „natury” (nature) – do procesów dziedziczenia. Mity kulturowe zmieniły się dość gwałtownie w połowie ubiegłego stulecia. Od tamtej pory wyjaśnienia różnic między ludźmi odwołują się przede wszystkim do „wychowania” (nurture), czyli sposobu, w jaki traktują nas rodzice, kiedy dorastamy. Zauważ, że nie definiuję wychowania jako synonimu pojęcia „środowisko”. Słowo „środowisko” ma dużo szersze znaczenie – odnosi się do wszystkiego, co nie jest dziedzicznością. Tymczasem termin „wychowanie” wyróżnia jeden z elementów środowiska – ten, którego dostarczają nam rodzice. To wychowanie, a nie ogólnie rozumiane środowisko, odgrywa pierwszoplanową rolę w naszych mitach kulturowych dotyczących genezy osobowości.

Wspomniałam wcześniej o dwóch nowych miotłach, które wymiatają zakurzone pajęczyny z zakamarków psychologii – o psychologii ewolucyjnej i genetyce behawioralnej. Przedstawiciele obu tych dyscyplin często spotykają się z zarzutem, że ich zdaniem „wszystko sprowadza się do genów”. Zarzut ten jest nieuzasadniony w obu wypadkach, często jednak nie dostrzega się jego dwojakiego znaczenia. Dla psychologa ewolucyjnego pojęcia „natura” i „genetyczny” oznaczają coś innego niż dla genetyka behawioralnego. Psycholog ewolucyjny używa słowa „natura” w odniesieniu do sposobów, w jakie wszyscy ludzie (a przynajmniej wszyscy przedstawiciele tej samej płci) są do siebie podobni, podczas gdy genetyk behawioralny odwołuje się do niego, aby wyjaśniać różnice między ludźmi.

Psychologowie ewolucyjni nie powiedzieli niczego nowego, kiedy wysunęli tezę, że ludzie przychodzą na świat z pewnymi wrodzonymi zdolnościami i predyspozycjami. Pogląd, że coś jest wrodzone – niezależnie od tego, czy zostaje wyrażony wprost, czy nie – stanowi jeden z aksjomatów wszystkich teorii osobowości. Dla behawiorystów owym elementem wrodzonym jest umiejętność uczenia się na podstawie własnych doświadczeń, a dla zwolenników teorii społecznego uczenia się (którzy wierzą w uczenie się przez obserwację) – zdolność uczenia się na podstawie doświadczeń innych ludzi. Dla freudystów jest nim libido, napędzane przez dwa nieświadome popędy: seksualny i agresji, a dla zwolenników teorii Abrahama Maslowa – dążenie do samorealizacji. Podobnie jak psychologowie ewolucyjni, zwolennicy wszystkich tych teorii odwołują się do „natury” przede wszystkim po to, aby wyjaśnić cechy wspólne dla wszystkich ludzi. Próbując wytłumaczyć, dlaczego ludzie różnią się między sobą, teorie te odwołują się głównie do różnic środowiskowych i odmiennych doświadczeń.

Genetycy behawioralni to psychologowie, którzy specjalizują się w badaniu różnic między ludźmi. Wykazali oni, że jedną z przyczyn występowania takich rozbieżności – nie jedyną, lecz jedną z wielu – jest fakt, że ludzie mają różne geny.

Jednakże ani różnice genetyczne, ani odmienne środowiska nie mogą rozwiązać zagadki indywidualności. Ani jedne, ani drugie nie są w stanie wyjaśnić, dlaczego Laleh i Ladan Bijani – jednojajowe bliźniaczki syjamskie, które (jak powiedziała Ladan) były „na siebie skazane” przez dwadzieścia dziewięć lat – różniły się pod względem światopoglądu, stylu życia, celów życiowych i osobowości. Żadne z nich nie tłumaczą, dlaczego Jerzy i Donald – jednojajowi bracia bliźniacy, którzy nie są ze sobą zrośnięci, ale dorastają w jednym domu, wychowywani przez tych samych rodziców – są różnymi osobami, z których każda ma własną, niepowtarzalną osobowość.

To prawda, bliźnięta jednojajowe (nawet te, które dorastają w różnych rodzinach) podzielają wiele drobnych dziwactw. Jednakże ludzie, którzy je znają, wyrażają opinie w rodzaju: „Ladan to ta bardziej przyjacielska z sióstr”. Niezależnie od tego, czy dorastają razem, czy osobno, bliźnięta jednojajowe nie udzielają jednakowych odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszach osobowości – współczynnik korelacji między ich wynikami wynosi zaledwie około 0,50. To korelacja umiarkowana, a nie silna. Alice James sądziła, że jej depresja jest dziedziczna, ale ryzyko wystąpienia ciężkiej depresji u jednojajowego brata bliźniaka (lub siostry bliźniaczki) osoby dotkniętej tym zaburzeniem wynosi zaledwie 40%. Prawdopodobieństwo, że jednojajowy brat bliźniak (siostra bliźniaczka) osoby cierpiącej na schizofrenię także zapadnie na tę chorobę, wynosi 48%[49].

Bliźnięta jednojajowe mają jednakowe geny – rozwinęły się z tego samego zapłodnionego jaja. Teoria Alice James – dziedziczenie – nie wyjaśnia różnic między bliźniętami jednojajowymi. Nie tłumaczy ich również teoria Johna Cheevera. Ladan i Laleh wszędzie chodziły razem – w jakim stopniu ich dziecięce doświadczenia mogły się różnić? Jeśli jedna z nich była świadkiem kłótni lub nieszczęść rodzinnych, to druga doświadczała tego samego. Jeśli jedną trzymano w zamknięciu albo przeciwnie – codziennie zabierano na plac zabaw lub na pobliski targ, to drugą także. Jeśli jedną bardzo wcześnie poddano surowemu treningowi czystości, to czy opiekunowie mogli być łagodni i pobłażliwi dla drugiej? Nadopiekuńcza matka, niezdecydowany albo wiecznie nieobecny ojciec, rodzice żyjący w zgodzie, rodzice, którzy bez przerwy się kłócą, niedostatek i przemoc, kontakt z książkami i muzeami – wszystkie te doświadczenia są wspólne dla bliźniąt jednojajowych dorastających w tej samej rodzinie. Mimo to bliźnięta jednojajowe, które dorastają razem, różnią się pod względem osobowości.

W klasycznej brytyjskiej powieści detektywistycznej, takiej jak powieść autorstwa Dorothy Sayers, zatytułowana Five Red Herrings (Pięć fałszywych tropów)[50], detektyw przez większą część książki bada podejrzanych – jednego po drugim – i wykazuje, dlaczego żaden z nich nie mógł popełnić przestępstwa (bądź nie miał powodów, aby to uczynić). Ten, który pozostaje po wyeliminowaniu wszystkich pozostałych, zostaje uznany za sprawcę.

W tym wypadku jednego z podejrzanych można wykluczyć od razu. Nikt nie twierdzi, że „wszystko jest genetyczne” ani że zachowanie lub osobowość są „zdeterminowane” przez geny. Bez wątpienia nie tylko geny sprawiają, że bliźnięta jednojajowe, które mają jednakowy materiał genetyczny, różnią się pod względem osobowości.

Mnie jednak nie interesują wyłącznie bliźnięta. Ludzie różnią się też od swoich braci i sióstr, mimo że rodzeństwo ma wiele wspólnych genów i dorasta w tym samym środowisku rodzinnym. Różnice między rodzeństwem to wątek często spotykany w literaturze. W Królu Learze Szekspira dwie córki króla obsypują go pochlebstwami, podczas gdy trzecia się sprzeciwia i tego nie robi, wzbudzając jego konsternację i gniew. W Piotrusiu Króliku autorstwa Beatrix Potter Ciapcio, Kłapcio i Puchowy Ogonek są grzecznymi króliczkami, które posłusznie robią to, co się im każe, natomiast Piotruś bez przerwy wpada w tarapaty. Takie historie znaleźć można nie tylko w literaturze pięknej. Może czytałeś artykuły prasowe poświęcone dwóm braciom z Bostonu – jeden jest rektorem college’u, a drugi ściganym przez policję gangsterem[51].

Jednakże bracia i siostry również nie są moim jedynym przedmiotem zainteresowania. Bliźnięta oraz zwykli bracia i siostry są bardzo użyteczni – o czym przekonamy się w następnym rozdziale – ponieważ umożliwiają weryfikację pewnych teorii rozwoju osobowości. Detektyw musi mieć jakieś narzędzia – nowe narzędzia pociągają za sobą nowe metody pracy detektywistycznej i często prowadzą do nowych wniosków. Podejrzany, którego uznano za winnego w czasach Szekspira, dzisiaj mógłby zostać oczyszczony z zarzutów na podstawie odcisków palców albo wyników badań DNA. Współczesne metody testowania teorii osobowości wykorzystują fakt, że bliźnięta i zwykłe rodzeństwo biologiczne są podobne pod pewnymi względami i różne pod innymi.

Wszyscy jesteśmy podobni pod pewnymi względami i odmienni pod innymi. Podobnie jak psychologowie ewolucyjni, uważam, że ludzie przychodzą na świat z bogatym wyposażeniem standardowym. Żeby się dowiedzieć, jak działa to wyposażenie, warto sprawdzić, jak reaguje na różne bodźce płynące ze środowiska. Wszystkie zdrowe dzieci są wyposażone w mechanizm nabywania języka, ale to, którego języka się nauczą, zależy od tego, jakich bodźców dostarczy im środowisko. Psycholingwistom byłoby bardzo trudno zrozumieć, jak działa mechanizm nabywania języka, gdyby wszyscy ludzie posługiwali się tym samym językiem.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Reuters, 12 grudnia 2002: Adult conjoined twins may get surgery (http://www.cnn.com); J. Wong i K. Espina, 8 lip ca 2003: Iranian twins die after historic surgery (http://dailynews.att.net/); W. Arnold, 8 lipca 2003: Iranian twins die after separation surgery (http://www.nytimes.com/).

[2] Lykken i Tellegen, 1993.

[3] Dyson, 2002.

[4] Arthur Conan Doyle, Korona z berylów (1892), w: Doyle, 1995, tłum. Tadeusz Evert, s. 91.

[5] Grafton, 1989, s. 3.

[6] Tey, 1974, tłum. Krystyna Jurasz-Dąmbska, s. 7.

[7] Tamże, s. 96. Wiem, że porównywanie się z fikcyjnymi detektywami, takimi jak Alan Grant czy Kinsey Millhone, zakrawa na arogancję. Jednak już po ukończeniu tej książki odkryłam, że ktoś inny dokonał podobnego porównania – otóż zostałam nazwana „panną Marple psychologii rozwojowej”. Zob. Wesseling, 2004.

[8] Arthur Conan Doyle, Skandal w Czechach (1892), w: Doyle, 1995, tłum. Irena Doleżal-Nowicka, s. 166.

[9] Pinker, 2002.

[10] Pinker, 2005, tłum. Agnieszka Nowak, s. 17.

[11] Napolitan i Goethals, 1979.

[12] Gilbert i Malone, 1995.

[13] Myers, 2002.

[14] Buss, 1995.

[15] Hamilton, 1964. Zob. Dawkins, 2007.

[16] Searby i Jouventin, 2003.

[17] Trivers, 1971.

[18] Wilkinson, 1990.

[19] Ridley, 1996.

[20] Garcia i Koelling, 1966; Garcia, McGowan i Green, 1972.

[21] Cyt. za: Seligman i Hager, 1972, s. 15.

[22] Pinker, 1994, s. 18.

[23] Pinker, 2002, tłum. Małgorzata Koraszewska, s. 435.

[24] Carpenter, 1975; DeCasper i Fifer, 1980.

[25] Dunbar, 2009, tłum. Tomasz Pańkowski, s. 79.

[26] Huteryci – chrześcijańskie wyznanie protestanckie, odłam anabaptystów, założony w XVI wieku przez Jakuba Huttera. Huteryci żyją w zamkniętych, samowystarczalnych społecznościach (przyp. tłum.).

[27] Dunbar, 2009.

[28] Murphy, 1976, cyt. w: Lykken, 1995.

[29] Sacks, 1985.

[30] Farah, 1992.

[31] Pliniusz Starszy (I wiek n. e.), Historia naturalna, Księga VII.

[32] Tey, 1974, tłum. Krystyna Jurasz-Dąmbska, s. 89.

[33] Bellew, ok. 1955, s. 16.

[34] Makbet, akt I, scena 4, w: Shakespeare, 1951, tłum. Zofia Siwicka, s. 411.

[35] Gladwell, 2005, s. 42.

[36] Dunbar, 2009, tłum. To masz Pańkowski, s. 11 i 101.

[37] Pinker, 2003.

[38] Allport i Odbert, 1936.

[39] D. E. Brown, 1991.

[40] Muhle, Trentacoste i Rapin (2004) podają, że wśród bliźniąt jednojajowych współczynnik konkordancji dla klasycznie rozumianego autyzmu wynosi 60%. Przy szerszej definicji autyzmu, obejmującej zespoły pokrewne, takie jak zespół Aspergera, współczynnik konkordancji wzrasta do 92%.

[41] Dawson, Carver, Meltzoff, Panagiotides, McPartland i Webb, 2002.

[42] Mind blindness – termin utworzony przez Barona-Cohena na wzór pojęcia color blindness [daltonizm], oznaczający niezdolność rozróżniania stanów psychicznych (przyp. tłum.).

[43] Baron-Cohen, 1995; zob. też Frith i Frith, 2001.

[44] Barkow, 1992.

[45] Gray, 1999, s. 563.

[46] Caspi i Roberts, 2001.

[47] McCrae i Costa, 1999.

[48] Kagan, 1998b, s. 36.

[49] Korelacje między wynikami testów osobowości – zob. Bouchard, Lykken, McGue, Segal i Tellegen, 1990; depresja – zob. Plomin, De Fries, McClearn i Rutter, 1997; schizofrenia – zob. Gottesman, 2001.

[50] Sayers, 1931/1968.

[51] Staples, 2003.

Rozdział 2
Ten przeklęty prostokąt

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3
Małpie figle

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
Kolejność narodzin
oraz inne różnice
środowiskowe w rodzinie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5
Osoba i sytuacja

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6
Modułowa struktura umysłu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7
Układ odpowiedzialny
za relacje z innymi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8
Układ socjalizacyjny

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9
Układ odpowiedzialny
za status społeczny

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10
Rozwiązanie

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: No Two Alike. Human Nature and Human Individuality

Copyright © 2006 by Judith Rich Harris

All rights reserved

Copyright © 2010 for the Polish edition by Wydawnictwo Smak Słowa

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Nowak

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawnictwa Smak Słowa.

Edytor: Anna Świtajska

Redakcja: Magdalena Kossak

Korekta: Anna Mackiewicz

Opracowanie graficzne: Intergraf Gdańsk

Okładka i strony tytułowe: Agnieszka Wójkowska

Ilustracje wykorzystane na okładce: © istockphoto.com / Wild Wing Carving, Richard Goerg

ISBN 978-83-62122-52-3

Wskazówki dla bibliotekarzy:

1/ psychologia ewolucyjna 2/ genetyka behawioralna 3/ psychologia rozwojowa 4/ psychologia społeczna

Smak Słowa

ul. Sobieskiego 26/4, 81-781 Sopot

tel./fax (+48 58) 551 01 98

www.smakslowa.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha  8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl