Projekt okładki i stron tytułowych Piotr Gidlewski

Fotografia na okładce Agencja Shutterstock

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Redaktor Dorota Polewicz

Fotoedycja Barbara Chmielarska-Łoś

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Michał Nakoneczny / 88em.eu

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2017

Copyright © for the text by Marta i Andrzej Goworscy, 2017

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)
Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19062-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

SPIS TREŚCI

TRZY ZAMKI

ROZDZIAŁ I. DZIECIŃSTWO

Koniec świata w Apatitach

Dobranoc, Sowiety

ROZDZIAŁ II. WIEK MŁODZIEŃCZY

Pociąg wspomnień

Artek – łagier utopia

ROZDZIAŁ III. STUDIA

Czerwoniec

Student powinien znać…

ROZDZIAŁ IV. KROK W DOROSŁOŚĆ – ON

Lekcja Afganu

Afgańskie Mary

ROZDZIAŁ V. KROK W DOROSŁOŚĆ – ONA

Czarne kwiaty

Szachcioreczki

ROZDZIAŁ VI. WIEK ŚREDNI – ON

Blaszka na trzeźwość

Kiedy buchary przestawały buchać…

ROZDZIAŁ VII. WIEK ŚREDNI – ONA

Oblubieniec

Wyznanie pod specjalnym nadzorem

ROZDZIAŁ VIII. CZAS PROFESJONALISTÓW

Likwidatorzy

Komandirowka

ROZDZIAŁ IX. ZMĘCZENI ŻYCIEM

Putiowka dla dwojga

Okno na drugie życie

ROZDZIAŁ X. STAROŚĆ

Dni po dniu płaczu

Sojuz inwalidów i starców

ŹRÓDŁA FOTOGRAFII

PRZYPISY

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

TRZY ZAMKI

TRZY ZAMKI

Wirujący dysk jest niemal biały. Wystarczy jednak, że zmniejszymy prędkość, a pojawią się delikatne kolory. Jeszcze zwalniamy i zaczyna przypominać barwny wiatraczek, który kupowało się na straganach. Po całkowitym zatrzymaniu okazuje się, że jest podzielony na siedem tęczowych wycinków. To proste doświadczenie z wykorzystaniem tarczy Newtona potwierdza jedną z kardynalnych zasad fizyki, zgodnie z którą światło wcale nie jest białe, a stanowi mieszaninę barw. Odsłania też prawdę o nas samych – podmiotach obserwujących. Ludzkie oczy nie są doskonałe i łatwo ulegają złudzeniom optycznym, nader często interpretując rzeczywistość po swojemu.

Wydarzenia historyczne można porównać do barwnej tarczy. Z biegiem lat nasza pamięć niczym dysk przyspiesza i niegdyś wyraziste, budzące emocje kryzysy, strajki, ale również fakty z prywatnego archiwum: śluby, pogrzeby czy też pierwsze pocałunki, zamazują się i stają niemal jednolitą całością. Nie ma w tym nic złego. Nie dałoby się żyć w natłoku coraz to nowych doznań i tak samo przeżywać wyborów sprzed lat, jak i z zeszłego tygodnia. Trudno jednak oprzeć się jesienno-listopadowemu przygnębieniu, które emanuje z blaknących faktów. Możliwe, że te właśnie emocje zainspirowały znanego antropologa Claude’a Lévi-Straussa do napisania Smutku tropików. Na pewno nie były też obce Ryszardowi Kapuścińskiemu podczas prac nad jego Imperium.

Grażdanina N.N., czyli obywatela nomen nescio – niewiadomego imienia – poświęciliśmy powojennym losom mieszkańców Związku Radzieckiego. Kraj ten nie istnieje już od ćwierćwiecza i dla najmłodszych Czytelników może być równie odległy jak Cesarstwo Rzymskie. Przez ten czas zdążyły już przylgnąć do niego etykiety supermocarstwa, hegemona czy imperium zła. Dzięki nim łatwiej nam było rozstać się ze światem, który utożsamiał. Dla trzystu milionów obywateli był jednak domem, który z dnia na dzień przestał istnieć. Rozsypała się, zdawało się, nienaruszalna konstrukcja. Wniwecz obróciły się nie tylko butne deklaracje generalnych sekretarzy, lecz także pielęgnowane w cichości ducha marzenia o ukwieconej daczy pod Leningradem czy prychającym zaporożcu. W naszej książce postanowiliśmy wyciągnąć dłoń po kawałek tej najmniejszej, ludzkiej Atlantydy, by z bliska przyjrzeć się jej barwom.

Tarcza pamięci sama się rozpędza. Nie trzeba jej w tym pomagać. Dużo trudniejszym zadaniem jest jej spowolnienie. Chcąc to uczynić, trzeba zamazującej się historii przeciwstawić człowieka z krwi i kości. Na szczęście internet, zwłaszcza ten „rosyjski”, pełen jest wspomnień ludzi pamiętających sowieckie czasy. Z tych reminiscencji wybraliśmy takie, które dało się ułożyć na linii życia grażdanina rozpostartej od narodzin aż po śmierć. W naszej książce znajdują się więc rozdziały poświęcone radzieckiej młodzieży, w których piszemy o dobranockach wyświetlanych w Kraju Rad, o obozie pionierskim Artek oraz specyfice sowieckich studiów wyższych. Dorosły mężczyzna walczy w Afganistanie, a kobieta w średnim wieku wydobywa węgiel w Donbasie. Następnie grażdanin idzie na terapię odwykową, a później rzuca się w objęcia religii, i to protestanckiej. Na zakończenie bohater, już w wieku dojrzałym, rusza w podróż służbową, aby jako starzec przeżyć w sanatorium romans życia i ostatecznie umrzeć w domu opieki.

Każdy z rozdziałów Grażdanina N.N. wymagał nieco innego podejścia. W naszych podróżach na Wschód zdążyliśmy jeszcze odwiedzić Związek Radziecki. Minęło kilka lat, imperium runęło w posadach, ale nam udało się zachować wspomnienia z ginącego świata. Znalazły one odzwierciedlenie w tej książce, choć nie mogłyby jej wypełnić. Myszkowaliśmy więc po blogach, czytaliśmy wpisy na Facebooku i VK (rosyjskim odpowiedniku popularnego serwisu społecznościowego), ale też oglądaliśmy filmy dokumentalne i przeczytaliśmy dziesiątki książek. Wszystko po to, żeby przybliżyć się do barw, jakie zamajaczyły na tarczy. Czy się to udało? Obywatel odsłonił przed nami całe swoje życie, ze wstydliwymi, a nierzadko pikantnymi szczegółami i nagle… odwrócił się plecami.

Mówi się, że nie wystarczy znać rosyjski, żeby pokochać Władimira Wysockiego. Cóż bowiem może być niesamowitego w opuchniętym od alkoholu mężczyźnie, który z dezynwolturą uderza w gitarowe struny i ciemnym, wibrującym głosem opiewa spacer po górach bądź wielkie znużenie, które go dopadło. A jednak, gdy po raz kolejny wysłucha się tych pieśni, wszystko się zmienia. Lody pękają i nieoczekiwanie bard staje się przyjacielem. Pomni lekcji danej przez Wysockiego, postanowiliśmy jeszcze mocniej docisnąć wirujący dysk i osobiście zapoznać Czytelników z grażdaninem. Do każdego z esejów dopisaliśmy opowiadanie, w którym nie dość, że obywatel spogląda nam prosto w oczy, to jeszcze ściska dłoń, obejmuje podczas bruderszaftu i ostatecznie kona w naszych ramionach. W tych tekstach, poskładanych niczym kolaż ze wspomnień i anonimowych zdjęć, nic nie jest zmyślone.

Czy teraz można już doświadczać pełni kolorów radzieckiej Atlantydy? Cóż, pozostał ostatni, trzeci zamek do otwarcia. Klucz do niego – chciałoby się rzec – jest właśnie w Państwa dłoniach.