Pamięci dziesięcioletniego Ariego

i sześcioletniej Matyldy Midler

oraz tysięcy białostockich dzieci

zamordowanych przez nazistów

„Kto słucha świadka, sam staje się świadkiem”

Elie Wiesel[1]

Białystok, czerwiec 2022

Moja mama dała mi na imię Lea. Ale twierdzi, że sama je sobie wybrałam, jeszcze w jej brzuchu, choć ja tego nie pamiętam. Gdy byłyśmy na wystawie w tykocińskiej synagodze, zaczęłam po raz pierwszy kopać. A zaraz potem boleśnie wierzgać. Mama przestraszyła się, nabrała głęboko powietrza i próbowała mnie uspokoić. Nie pomogło. Przestałam dopiero, gdy stanęła przed kolejnym zdjęciem. Zobaczyła na nim małą dziewczynkę i krótki podpis pod ramką: Lea z Tykocina.

To między innymi w Tykocinie, z jidysz Tiktin, pojawili się pierwsi Żydzi, którzy trafili na Podlasie w XV wieku. Z tego miasta przyjechali potem do Białegostoku, gdzie Tykocka (dzisiaj Lipowa) była jedną z najbardziej reprezentacyjnych ulic zamieszkaną głównie przez zamożnych żydowskich mieszczan. Dziś nie ma już w Białymstoku Tykockiej, a małe dziewczynki nie dostają żydowskich imion, takich jak Lea.

Tak nazywała się jeszcze babcia pisarki Susan Sontag, która z Białegostoku wyjechała do Hollywood. Krewnych Sontag też już jednak w Białymstoku nie ma. Podobnie jak nie ma rodziny wybitnej intelektualistki Rebeki Solnit, której babcia ze strony ojca wyemigrowała stąd w latach dwudziestych XIX wieku. Nie ma potomków operowej diwy Rosy Raisy, czy jednego z najsłynniejszych białostoczan – okulisty Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto, ani Alberta Sabina, a w zasadzie Abrama Sapersteina, wynalazcy szczepionki na polio. Nie ma rodziny wybitnego lekarza Józefa Chazanowicza, którego dwudziestotysięczny białostocki księgozbiór stał się bazą Narodowej Biblioteki Izraela w Jerozolimie. Nie ma rodziny Nachuma Zemacha, który założył tu teatr Habima, dając początek dzisiejszej narodowej scenie Izraela, nie ma też krewnych jego brata, choreografa Benjamina Zemacha, nominowanego do Oscara za reżyserię sceny tanecznej w filmie She[2]. Nie ma potomków urodzonych w Białymstoku światowej sławy filmowców – braci Kaufman: Michaiła, Dawida oraz – zdobywcy Oscara za zdjęcia do filmu Na nadbrzeżach[3] – Borysa. Ani wielkich malarzy, jak przetrzymywany w białostockim getcie Izaak Celnikier czy Bencjon Rabinowicz.

Moja mama często pyta: jak by wyglądało nasze miasto i nasze życie, gdyby Białystokerzy[4] wciąż tu byli? Gdyby wojna nie zabrała połowy mieszkańców z ich kulturą, talentami, dynamizmem, przedsiębiorczością, charytatywną działalnością, szpitalami, aptekami, piekarniami, kramami, bożnicami, językiem?

Zaczęło się zwyczajnie. W ramach czerwcowego zaliczenia moja klasa miała przygotować prezentację o Białymstoku, pisaną z perspektywy przodków.

– Napiszcie o mieście, w którym żyjecie. Poznajcie je lepiej. Jakie kiedyś było? Kto w nim mieszkał? Za przewodników weźcie, kogo chcecie. Mogą to być postaci historyczne albo członkowie rodziny...

To było najprostsze. Od razu wybrałam prababcię Bronię. Akurat moi przodkowie pochodzili z tego miasta. I ich przodkowie również. Choć jak się okazało w mojej klasie, nie było to już częste.Białostoczan z babki prababki zbyt wielu nie zostało – albo wyjechali po lepsze życie za granicę lub do stolicy, albo zginęli podczas wojny.

Widok na przedwojenny Rynek z ratuszem i przystankiem transportu pozamiejskiego

Zresztą po ataku Rosji na Ukrainę wojna stała się nagle głównym tematem naszych rozmów. Nie tylko dlatego, że cała najbliższa rodzina naszej nowej koleżanki Yulii została zastrzelona w cywilnym aucie podczas ucieczki z Ukrainy. Bez przerwy oglądaliśmy w sieci relacje z inwazji i zdjęcia ciał na ulicach. Codziennie byliśmy na froncie, żyjąc w kraju bez wojny. Ale byliśmy pewni, że to tylko kwestia czasu. Na przerwach spekulowaliśmy, kiedy nastąpi nasz koniec i czy będziemy tego świadomi, jak nasi dziadkowie i pradziadkowie, którzy przeżyli światowe wojny. Lub ich nie przeżyli. Czy może stanie się to nagle, za sprawą przyciśnięcia jednego czerwonego guzika. Nasze dzieciństwo się skończyło.

Wielu dorosłych kpiło z tych lęków, mówili, że nasz strach i zły nastrój wynikają z tego, że jesteśmy zepsuci, leniwi i mamy wszystko. W tym czasie większość klasy chodziła na psychoterapię i cierpiała na ataki paniki, na które dalsi i bliżsi członkowie rodziny wciąż zalecali „ciężką pracę i wzięcie się za siebie”. Kilkoro z nas miało myśli samobójcze, o których pisało na naszej WhatsAppowej grupie „Myśli S”, gdzie zwierzaliśmy się i udostępnialiśmy sobie publikowane w sieci recepty na szybki koniec przetykane linkami do kultowych horrorów.

A teraz miałam napisać o dawnym Białymstoku. Tym przedwojennym i wojennym. Wcale mi się to nie uśmiechało. Historii o mieście wysłuchiwałam, odkąd pamiętam. Apiać to samo – jak mówiła prababcia. O przechadzkach po ruchliwej Lipowej, na której mieszkała babcia, o waniliowej chałwie i tłustych śledziach w beczkach pod Ratuszem, o obrotowych drzwiach hotelu Ritz, które były najlepszą zabawą dzieci ganianych przez portiera, o szykownych damach w kapeluszach na niedzielnych spacerach w miejskim parku pełnym kwitnących róż, o furmankach na Siennym Rynku, gdzie koń odgryzł dziadkowi palec, i o plażowaniu na Dojlidach i Jurowcach. Ziew.

– A na jakiej ulicy mieszkał ten kolega prababci Broni? – zapytałam mamę.

– Tej ulicy już nie ma, kochanie. Chyba Zasławska. Nieopodal stoi dziś uniwersytet. Krótka, niepozorna uliczka, niewiele wnosząca do historii miasta. Kiedyś nazywała się Zasławskim zaułkiem.

Faktycznie, Zasławskiej nie było na aktualnej mapie. Podobnie jak Śledziowej, Rabińskiej, Różańskiej, Żydowskiej i kilku innych, biegnących kiedyś przez centrum, które namierzyłam w sieci na przedwojennym planie. Byłam zaskoczona, że wszystko do prezentacji mogłam znaleźć w internecie, nie wychodząc z domu: stare plany, archiwalne zdjęcia i gazety, nawet skany dokumentów. Wszystko prócz Zasławskiej.

Ale pomimo to dalej uparcie wpisywałam w Mapach Google: Zasławska, opatrując ją różnymi numerami. Zero trafień. Gdy miałam już opuścić stronę, od niechcenia wpisałam jeszcze: Zasławska 4.

Nagle mapa zawirowała, obraz się przybliżył, a moim oczom ukazała się charakterystyczna pinezka lokalizująca miejsce. Mapa dojechała do czytelnego wykroju ulic, a między Lniarskiego i Grochową czerwieniła się ikonka wskazująca wyszukiwany adres: Zasławska 4. Natychmiast upuściłam w to miejsca „ludzika”.

Po chwili byłam na brukowanej ulicy naprzeciw niewielkiego domu z dwuskrzydłową drewnianą bramą i okiennicami. Wokół czułam kwaśny zapach zsiadłego mleka. Na podwórzu stał chłopiec, na oko mój rówieśnik, jednak niecodziennie ubrany – w jasnej koszulce z dziwacznym kołnierzykiem, krótkich białych spodenkach i równie białej czapce, przypominającej tę z komiksów o dawnych żeglarzach. Najwyraźniej na mnie czekał.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Wypowiedź z ceremonii w Yad Vashem w 2002 r.

[2] Film w reżyserii Lansinga C. Holdena, Irvinga Pichela z 1935 r.

[3] Film w reżyserii Elii Kazana z 1954 r.

[4] Bialystoker – z jidysz „białostocki”, tak określali i określają siebie białostoczanie żydowskiego pochodzenia.

Projekt okładki i wyklejki
Karolina Żelazińska

Na okładce wykorzystano fragment obrazu Marka Podwala Herring on Bialy oraz zdjęcie z archiwum Bena Midlera.

Mapa na wyklejce
ze zbiorów Tomasza Wiśniewskiego

Koncepcja graficzna
Martyna Ochojska
Marta Sawicka-Danielak
Karolina Żelazińska

Konsultacja judaistyczna
dr Agnieszka Witkowska-Krych

Redaktor prowadząca
Dorota Jabłońska

Redakcja
Agata Broma

Korekta
Anna Burger
Agata Tondera

Copyright © by Marta Sawicka-Danielak, 2023
Copyright © by Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2023

ISBN 978-83-8032-937-9

Książka powstała w ramach obchodów 80. rocznicy powstania w getcie białostockim.
Partnerem publikacji jest Miasto Białystok.

Wielka Litera Sp. z o.o.
ul. Wiertnicza 36
02-952 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.