Tytuł oryginału

JUDE THE OBSCURE

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Replika, 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone

Copyright © for the Polish translation by Krzysztof Nowakowski

Korekta

Maria Ignaszak

Skład i łamanie

Dariusz Nowacki

Projekt okładki

Mikołaj Piotrowicz

Zdjęcie na okładce

Copyright © depositphoto/DarkBird

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydanie elektroniczne 2016

ISBN 978-83-7674-379-0

Wydawnictwo Replika

ul. Wierzbowa 8, 62-070 Zakrzewo

tel./faks 061 868 25 37

replika@replika.eu

www.replika.eu

PRZEDMOWA DO PIERWSZEGO WYDANIA

Historia tej powieści (której narodziny w obecnej postaci zostały ogromnie opóźnione wskutek konieczności publikacji w odcinkach) jest pokrótce następująca: plan jej był naszkicowany w 1890 roku z notatek robionych w 1887 roku (niektóre okoliczności nasunęła śmierć pewnej kobiety w tym właśnie roku) i w latach następnych. Sceneria akcji została powtórnie obejrzana w październiku 1892. Zarys historii powstał w 1892 i na wiosnę 1893 roku, a wszystkie części w tej formie, w jakiej ukazują się obecnie, w okresie od sierpnia 1893 roku i w ciągu roku następnego. Całość, oprócz paru rozdziałów, wydawca otrzymał z końcem roku 1894. Powieść zaczęto drukować pod koniec listopada 1894 roku w „Harpers Magazine” w miesięcznych odcinkach.

Jednakże, podobnie jak w przypadku Tessy d’Urberville, wersja w odcinkach została z wielu powodów skrócona i zmieniona, a obecne wydanie jest pierwszym, w którym całość powieści ukazuje się według wersji oryginalnej. Wobec trudności podjęcia od razu decyzji co do brzmienia tytułu, powieść drukowano pod tymczasowym tytułem, a właściwie dwa takie tytuły były kolejno w użyciu. Obecny, ostateczny tytuł, uznany, ogólnie biorąc, za najlepszy, jest tym, który wybrano najwcześniej.

Nie sądzę, aby cokolwiek mogło wywołać oburzenie czytelnika w powieści przeznaczonej dla dorosłych, która podkreśla tragizm niespełnionych zamierzeń i w prosty sposób mówi o szarpaninie i namiętnościach, o szyderstwie i klęskach towarzyszących najsilniejszej z namiętności ludzkich, o śmiertelnej walce między ciałem i duchem.

Tak jak wcześniejsze pozycje, które wyszły spod tego samego pióra, Juda nieznany jest po prostu próbą nadania kształtu i sensu urojeniom czy osobistym wrażeniom, przy czym zagadnienie ich konsekwencji czy niezgodności z logiką, trwałego czy przemijającego znaczenia nie było uważane za rzecz najważniejszą.

Sierpień 1895 r.

T. H.

POSTSCRIPTUM

Wydanie tej książki przed szesnastu laty wraz z powyższą wyjaśniającą przedmową miało nieoczekiwane następstwa; dziś można spojrzeć wstecz i poświęcić nieco uwagi temu, co się stało. W ciągu paru dni po ukazaniu się powieści krytycy wyrazili o niej swe zdanie, którego nie da się porównać do opinii o Tessie d’Urberville, chociaż parę osób nie podzielało zdania większości. Ocena książki została natychmiast przekazana z Anglii do Ameryki i po drugiej stronie Atlantyku głosy krytyki wzrosły do przeraźliwego crescendo.

Jeśli chodzi o mnie, najbardziej mnie zmartwiło to, że większa część powieści – ta, która przedstawia ruinę ideałów dwojga bohaterów i która przede wszystkim i właściwie prawie wyłącznie mnie interesowała – została praktycznie pominięta przez wrogą prasę w obu krajach; natomiast czytano i roztrząsano nieomal jedynie te dwadzieścia czy trzydzieści stron drastycznych szczegółów, które uważałem za niezbędne przy wykazaniu antytez w życiu Judy. I, co ciekawsze, przedruk jakiegoś fantastycznego opowiadania w popularnym czasopiśmie w następnym roku ściągnął na moją głowę dalsze tego rodzaju napaści z kilku środowisk.

Tyle o niefortunnym początku kariery Judy w formie książkowej. Po wyroku wydanym przez prasę następnym pechowym wypadkiem w historii tej powieści było spalenie jej przez biskupa – prawdopodobnie zrobił to, nie mając nadziei, że uda mu się spalić mnie we własnej osobie.

Następnie ktoś dokonał odkrycia, że Juda nieznany jest książką moralną – powściągliwą w ujęciu trudnego tematu – tak jakby autor nie utrzymywał przez cały czas w przedmowie, że to właśnie stanowiło jego intencję. Wobec tego wiele osób zdjęło ze mnie klątwę i ataki ucichły. Jedyny zaś wpływ krytyki na postępowanie ludzkie, jaki udało mi się odkryć, zaobserwowałem na sobie samym: eksperyment ten wyleczył mnie całkowicie z zapędów do pisania powieści.

Burzliwa polemika nad książką spowodowała następujący incydent: pewien amerykański literat, który nie wybielał swoich zasad moralnych, zakomunikował mi, że po nabyciu egzemplarza książki, zachęcony pełnymi zgorszenia recenzjami, zagłębił się w lekturę, ciągle oczekując drastycznych epizodów, i w końcu cisnął powieścią o podłogę, złorzecząc recenzentom, przez których zmarnował półtora dolara na to, co on łaskawie określił jako „traktat religijny i etyczny”.

Bardzo mu współczułem i dałem słowo uczciwego człowieka, że wprowadzająca w błąd opinia o książce nie była moim chwytem, mającym na celu zwiększenie poczytności pisma wśród abonentów.

Następnie w piśmie o światowym rozgłosie ukazał się sugestywny artykuł z podtytułem wyrażającym grozę, a wkrótce potem autorka jego listownie wyraziła chęć zawarcia ze mną znajomości.

Wróćmy jednak do samej książki. Fakt, że jako mechanizm pełnej tragizmu intrygi zostało użyte prawo małżeńskie, a także to, że pisząc o życiu rodzinnym, starałem się wykazać, że, jak mówi Diderot, „prawo cywilne powinno być wyrazem praw natury” (stwierdzenie, które zresztą trzeba potraktować z pewną rezerwą), uczyniło mnie współodpowiedzialnym za niedobrą sytuację w naszej literaturze, jeśli idzie o książki o tematyce małżeńskiej, jak je określił niedawno pewien znany literat. Nie wiem. Mój pogląd na te sprawy w owym czasie, o ile dobrze pamiętam, był taki sam jak i teraz, a mianowicie: uważam, że powinna istnieć możliwość rozwiązania małżeństwa z chwilą, gdy staje się ono okrucieństwem dla którejś ze stron, bo wtedy przestaje być właściwie małżeństwem i teoretycznie, i moralnie. Zagadnienie to wydało mi się dobrym założeniem dla fabuły tragedii opowiedzianej dla niej samej, aby przedstawić szczegóły zawierające wiele prawd powszechnych, nie bez nadziei, że da się w nich odnaleźć pewne arystotelesowskie, oczyszczające cechy.

Podobnie trudności istniejące przed dwudziestu czy trzydziestu laty w zdobywaniu wiedzy książkowej bez środków pieniężnych posłużyły za jeden z tematów do powieści; ale informowano mnie, że niektórzy czytelnicy uznali te epizody za atak na dostojne instytucje, później zaś, gdy założono Kolegium Ruskina, mówiono, że powinno ono otrzymać nazwę Kolegium Judy Nieznanego.

Wysiłek artystyczny jest zawsze drogo opłacony, jeśli szukając tematu do tragedii, autor usiłuje wtłoczyć siłą instynkty ludzkie do przestarzałych i ciasnych form, w których się one nie mieszczą. Żeby oddać sprawiedliwość Bludyerowi i buntowniczemu biskupowi, mieli oni jedynie na myśli, co następuje: „My, Brytyjczycy, nienawidzimy idei i mamy zamiar okazać się godni w praktyce tego przywileju naszej ojczyzny. Obraz przedstawiony przez was może nie wykazywać czegoś niezgodnego z prawdą czy oddalonego od normy, lub nawet przeciwnego kanonom sztuki, ale nie jest to obraz życia, jaki możemy pozwolić malować my, których powodzenie życiowe opiera się na uznanych zasadach postępowania”.

To jednak nie miało znaczenia. Jeśli chodzi o sceny z życia małżeńskiego, pomimo że uderzyły w sedno sprawy i pomimo przeraźliwych okrzyków pewnej biednej pani z „Blackwood” o zawiązaniu bezbożnej ligi przeciwmałżeńskiej, sławetny ten kontrakt, mam na myśli sakrament, nadal cieszy się powodzeniem i ludzie wstępują w związki małżeńskie, które nie zawsze zasługują na nazwę prawdziwego małżeństwa, z taką samą lekkomyślnością jak dawniej. Poważnie nastrojeni czytelnicy wyrzucali nawet autorowi w listach, że nie posunął się dalej, poruszając to zagadnienie, i nie wskazał drogi do tak bardzo potrzebnej reformy.

Gdy Juda nieznany wyszedł w odcinkach w Niemczech, pewien doświadczony niemiecki recenzent zakomunikował autorowi, że bohaterka powieści, Sue Bridehead, jest pierwszym w literaturze powieściowej portretem kobiety, jaka w tysięcznych wcieleniach pojawia się co roku – kobiety zrodzonej przez ruch feministyczny, wiotkiej, bladej, „samotnej” kobiety, przeintelektualizowanego i emancypowanego kłębka nerwów, wytworu współczesnych warunków panujących do tej pory głównie w miastach. Jest to typ kobiety, która nie uważa za konieczne, aby większość istot jej płci obierała małżeństwo jako zawód i chełpiła się swoją wyższością, mając licencję na uprawianie miłości we własnym mieszkaniu. Krytyk ten wyraził żal, że naszkicowanie portretu tej nowej istoty pozostawiono mężczyźnie, a nie osobie jej własnej płci, która nie dopuściłaby do takiego załamania bohaterki pod koniec powieści.

Czy to stwierdzenie opiera się na faktach – nie umiem powiedzieć. Nie jestem także w stanie teraz, gdy od ukazania się powieści upłynęło tyle czasu, zastosować do niej jakiegoś ogólniejszego krytycyzmu wykraczającego poza niewielkie poprawki, jakich może ewentualnie wymagać. Nie ulega wątpliwości, że z każdej książki da się odczytać o wiele więcej niż treść, którą autor świadomie w niej zawarł, co może jej wyjść na dobre albo na złe, zależnie od okoliczności.

Kwiecień 1912 r.

T. H.

Część pierwsza

W MARYGREEN

Zaprawdę niejeden mężczyzna

tracił głowę dla niewiast i stawał

się sługą ich zachcianek. Wielu

również przez niewiasty ginęło,

błądziło i grzeszyło… O wy,

mężczyźni, jakże mają niewiasty

nie być silne, skoro widzą,

co dla nich czynicie?

EZDRASZ

I

Nauczyciel wyjeżdżał ze wsi i wszyscy wyglądali na zmartwionych. Młynarz z Cresscombe pożyczył mu konia i mały, biało pomalowany wózek z budą na przewiezienie rzeczy do miasta odległego o jakieś dwadzieścia mil, dokąd się przenosił; wehikuł tych rozmiarów z łatwością pomieścił ruchomości odjeżdżającego. Część bowiem umeblowania dostarczyły władze szkolne, a jedynym nieporęcznym sprzętem w posiadaniu nauczyciela oprócz skrzynki z książkami było małe pianino, kupione na licytacji w okresie, kiedy snuł plany uczenia się muzyki. Zapał wszakże minął i nauczyciel nigdy nie osiągnął biegłości w grze na fortepianie, nowy zaś nabytek przysparzał mu od tej pory wiecznych kłopotów przy przeprowadzkach.

Proboszcz wyjechał na cały dzień, jako że był człowiekiem niechętnie patrzącym na zmiany. Nie zamierzał wrócić wcześniej jak wieczorem, gdy przyjedzie już i urządzi się nowy nauczyciel i wszystko znowu potoczy się zwykłym trybem.

Kowal, włodarz i sam nauczyciel stali teraz w saloniku przed instrumentem, wielce zakłopotani. Nauczyciel powiedział, że nawet, jeśli uda się załadować pianino na wózek, nie będzie wiedział, co z nim począć po przyjeździe do Christminster, dokąd się przenosił, bo na razie stanie tam w jakimś tymczasowym mieszkaniu.

Do grupki mężczyzn, z frasunkiem wodzących dłońmi po brodach, podszedł mały, jedenastoletni chłopiec, który z przejęciem brał udział w pakowaniu, i powiedział, oblewając się rumieńcem na sam dźwięk swego głosu:

– Ciotka ma dużą drewutnię, proszę pana, i można by tam pianino postawić, dopóki pan nie znajdzie stałej kwatery.

– Ot i niezła myśl – rzekł kowal.

Postanowiono wysłać deputację do ciotki chłopca, starej panny, zamieszkałej we wsi, z zapytaniem, czy nie pozwoli ona umieścić u siebie pianina aż do chwili, kiedy pan Phillotson po nie przyśle. Kowal i włodarz wyruszyli, aby ocenić przydatność zaproponowanego schronienia, a chłopiec i nauczyciel zostali sami.

– Żal ci, że odjeżdżam, Judo? – zapytał łagodnie ten ostatni.

Łzy napłynęły do oczu chłopca; nie należał on do dziennej zmiany uczniów, którzy regularnie uczęszczali do szkoły i w mało romantyczny sposób stykali się bliżej z życiem nauczyciela. Chodził na wieczorną naukę, i to tylko odkąd pan Phillotson tutaj uczył. Prawdę mówiąc, chłopcy z dziennej zmiany trzymali się teraz z daleka, jak pewni dobrze znani uczniowie Mistrza, nie zdradzając najmniejszej ochoty do pomocy.

Juda w zakłopotaniu otworzył książkę, którą trzymał w rękach – pan Phillotson podarował mu ją na pożegnanie – i przyznał, że żałuje.

– I ja również – powiedział pan Phillotson.

– Dlaczego pan wyjeżdża, panie nauczycielu? – zapytał chłopiec.

– Ach! to długa historia. Nie zrozumiałbyś moich racji, Judo. Zrozumiesz może, gdy będziesz starszy.

– Ja bym chyba i teraz zrozumiał, proszę pana.

– No dobrze, ale nie rozpowiadaj o tym na prawo i lewo. Czy wiesz, co to uniwersytet i dyplom uniwersytecki? Jest to stempel świadczący o wartości człowieka, niezbędny dla każdego, kto chce czegokolwiek dokonać w dziedzinie nauczania. Moim zamiarem, a może raczej marzeniem, jest otrzymać dyplom uniwersytecki, a potem złożyć śluby kapłańskie. Gdy zamieszkam w Christminster czy w okolicy, znajdę się niejako przy głównym ołtarzu, i jeśli moje plany są w ogóle wykonalne, będę miał prawdopodobnie lepszą sposobność zrealizowania ich niż w innej miejscowości.

Kowal wrócił wraz z towarzyszem. Drewutnia panny Fawley była sucha i nadawała się doskonale, a staruszka chętnie zgodziła się przechować tam pianino. Instrument pozostawiono więc w szkole aż do wieczora, kiedy będzie więcej rąk do przenosin, nauczyciel zaś po raz ostatni rozejrzał się dokoła.

Juda pomógł załadować drobne przedmioty, a o dziewiątej pan Phillotson zasiadł już obok skrzyni z książkami oraz innych bagaży i pożegnał się z przyjaciółmi.

– Nie zapomnę o tobie, Judo – powiedział z uśmiechem, gdy wózek już ruszał. – Żebyś mi się poczciwie sprawował, pamiętaj! Bądź dobry dla zwierząt i ptaków i czytaj, co tylko się da. A jeśli kiedy trafisz do Christminster, nie zapomnij mnie odszukać w imię dawnej znajomości.

Wózek, skrzypiąc, minął błonie i zniknął na zakręcie przy plebanii. Chłopiec powrócił do studni na skraju murawy, gdzie zostawił wiadra, zanim poszedł pomagać przy ładowaniu rzeczy swego nauczyciela i protektora. Usta mu teraz drżały i otworzywszy pokrywę, aby spuścić w dół wiaderko, zatrzymał się chwilę i oparł czoło i ramiona o cembrowinę; twarz jego wyrażała skupienie właściwe myślącemu dziecku, przedwcześnie draśniętemu przez ciernie życia. Studnia, do której zaglądał, równie wiekowa jak sama wieś, z obecnej pozycji chłopca przypominała długą lunetę, z lśniącym krążkiem rozedrganej wody na końcu, gdzieś w odległości stu stóp. Bliżej wierzchu widać było pas zielonego mchu, a jeszcze bliżej – kępę paproci.

Z melodramatycznym zacięciem istoty obdarzonej fantazją Juda powtarzał sobie, że nauczyciel setki razy ciągnął wodę z tej studni w taki sam ranek jak dziś, ale już nigdy więcej nie będzie jej czerpać. „Widziałem, jak spozierał w głąb, gdy zmęczył się windowaniem w górę wiaderka, akurat tak samo jak ja w tej chwili, i jak odpoczywał ździebko, zanim poniósł wodę do domu! Ale pan nauczyciel był zbyt uczony, żeby siedzieć tutaj dłużej – w takiej małej, zapadłej dziurze jak nasza wioska!”

Z oczu Judy łza spłynęła w głębinę studni. Poranek był nieco mglisty i oddech chłopca rozsnuł się w bezwietrznym i ciężkim powietrzu jak jeszcze gęściejszy opar. Z zadumy obudził go nagły krzyk:

– Przyniesiesz wreszcie tę wodę, czy nie, ty wałkoniu, błaźnie jeden!

Wołała stara kobieta, która od progu pobliskiej chaty krytej omszałą strzechą, podeszła do furtki ogrodowej. Chłopiec szybko machnął ręką na znak, że usłyszał, i zabrał się do windowania wiadra, co stanowiło ogromny wysiłek dla istoty jego wzrostu. Wreszcie je wyciągnął, przelał wodę do dwóch własnych, mniejszych wiaderek i postawszy sekundę dla złapania tchu, ruszył z nimi poprzez szmat wilgotnej murawy, gdzie stała studnia, prawie pośrodku małej wioski, czy raczej sioła, Marygreen.

Wioska była równie staroświecka jak mała, a leżała w kotlince falistej wyżyny obok wzgórza północnego Wesseksu. Mimo jej sędziwego wieku wykop studzienny stanowił pewnie jedyną całkowicie niezmienioną pozostałość dawnych czasów. W minionych latach zburzono wiele strzechą krytych chat o mansardowych oknach i wycięto wiele drzew rosnących na błoniu. Przede wszystkim rozebrano zapadły w ziemię dawny kościół, zdobny w drewniane wieżyczki i dziwnie przysadzisty; gruzy albo zwalono na stosy przy drodze, albo zużytkowano w sąsiedztwie na mury chlewków, ławki ogrodowe, podpórki do płotów i kamienne ozdoby na klombach z kwiatami. W innym miejscu wystawiono w zamian nowy, wysoki budynek we współczesnym stylu gotyckim, obcym dla angielskiego oka, a to dzięki inicjatywie pewnego burzyciela pamiątek historycznych z Londynu, który w ciągu jednego dnia obrócił tam i z powrotem. Miejsca zaś, gdzie tak długo stała świątynia ku czci bóstw chrześcijańskich, nawet nie zaznaczono na płaskim skrawku zielonej murawy, który od niepamiętnych czasów służył za cmentarz, a zniszczone mogiły uczczono groszowymi krzyżami z lanego żelaza o pięcioletniej gwarancji.

II

Chociaż Juda Fawley był wątłej budowy, bez postoju przydźwigał do chaty oba wiaderka po brzegi wypełnione wodą. Nad drzwiami wisiał niewielki prostokątny kawałek niebieskiej deski z napisem wymalowanym żółtymi literami: „Drusilla Fawley. Piekarnia”. Za małymi, w ołów oprawnymi szybkami – chata była jednym z niewielu starych, niezburzonych budynków – znajdowało się pięć słoików z cukierkami i trzy bułeczki na talerzu malowanym w liście.

Gdy chłopak opróżniał wiaderko na tyłach domu, dotarła do niego z wewnątrz ożywiona rozmowa tocząca się między jego cioteczną babką, ową Drusillą z szyldu, a paroma innymi wieśniaczkami. Przyjrzawszy się wyjazdowi nauczyciela, omawiały teraz szczegóły wydarzenia i pozwalały sobie na wysnuwanie horoskopów na przyszłość.

– A któż to taki? – zapytała jedna z kobiet, widocznie obca w tych stronach, na widok wchodzącego chłopca.

– Racja, pani może i nie wie, pani Williams. To mój cioteczny wnuczek, przyjechał już po pani ostatniej bytności.

Informacji tej udzieliła wysoka i chuda staruszka, stała mieszkanka wsi, która o najzwyklejszych rzeczach mówiła tragicznym tonem. Do każdej ze słuchaczek zwracała się kolejno z jednym zdaniem.

– Przyjechał tu z Mellstock, z południowego Wesseksu, będzie już chyba rok, nie najlepszy dla niego, Belindo. – I obracając się na prawo: – Tam mieszkał jego ojciec, ale złapały go dreszcze i śmierć na niego sprowadziły i… – obracając się w lewo – jak wiesz, Karolino, po dwóch dniach skonał. Łaska by to była, gdyby Bozia Wszechmogący zabrał i ciebie razem z matką i ojcem, ty biedny, niepotrzebny nikomu chłopczyno! Zabrałam go do siebie, niech siedzi, póki nie postanowię, co z nim dalej zrobić, ale tymczasem musi zarabiać na chleb, jak potrafi. Teraz właśnie ogania od ptaków pole farmera Trouthama. Robota powstrzymuje go od psich figlów. Czemu się chowasz, Judo? – ciągnęła, gdy chłopiec cofnął się na bok, odczuwając spojrzenia kumoszek jak policzek.

Miejscowa praczka odparła, że panna czy pani Fawley (zwracano się do niej i tak, i tak) dobrze zrobiła, wziąwszy chłopaka, bo to-to „dotrzyma jej towarzystwa w samotnym życiu, nanosi wody, zamknie okiennice przed nocą i pomoże co nieco przy wypieku chleba”.

Panna Fawley podała tę pomoc w wątpliwość…

– Czemu nie namówiłeś nauczyciela, aby cię zabrał do Christminster i zrobił z ciebie uczonego? – ciągnęła z chmurną żartobliwością. – Słowo daję, nie znalazłby lepszego! Ten chłopak wprost szaleje za książkami. To już rodzinne. Jego kuzynka Sue podobno taka sama, ale ja nie widziałam jej od lat, chociaż tak się przytrafiło, że przyszła na świat akurat tutaj, w tych czterech ścianach. Moja siostrzenica z mężem, gdy się pobrali, nie wynajmowali osobnego domu przez rok, a może i dłużej, a i potem go mieli tylko do chwili… Lepiej o tym nie mówić. Judo, dziecino moja, pamiętaj, żebyś się nigdy nie żenił. Nikt z rodziny Fawleyów nie powinien już nigdy myśleć o żeniaczce. Powiadam ci, Belindo, ich jedynaczka była dla mnie jak rodzone dziecko, dopóki się nie rozlecieli! Ach! żeby też mała dziewuszka musiała doświadczyć takich zmiennych kolei!

Gdy Juda zauważył, że ogólne zainteresowanie znowu się na nim skupia, umknął do piekarni i tam zjadł kawałek ciasta przeznaczony dla niego na śniadanie. Godziny swobody dobiegały końca i wydostawszy się z ogrodu przez płot w głębi, chłopiec podążył ścieżką na północ aż do rozległego pustkowia, gdzie w rozdole, poniżej poziomu otaczającej wyżyny, ciągnęły się obsiane pola. Kotlina ta była areną jego trudów ponoszonych na rzecz pana Trouthama, farmera, i chłopiec zeszedł w sam jej środek.

Wszędzie naokoło brunatna powierzchnia roli łączyła się na linii horyzontu z niebem, a potem ginęła stopniowo we mgle, która zacierała krawędzie kotliny i uwydatniała pustkę. Na jednostajnym tle odcinała się tylko sterta zeszłorocznego zboża na środku pola, gawrony odfruwające na widok chłopca i ścieżka w poprzek ugoru, skąd przyszedł. Choć ongiś krzątał się tu niejeden z jego własnych, wymarłych już krewniaków, teraz deptali ścieżkę ledwie mu znajomi ludzie.

– Jak tu brzydko! – szepnął do siebie.

Świeże ślady brony ciągnęły się jak rowki w sztuce nowego manczesteru, nadając przez to całej przestrzeni jakiś małostkowy i utylitarny wygląd, zacierając różnice poziomu i obdzierając pole z wszelkiej przeszłości z wyjątkiem ostatnich paru miesięcy; a przecie każda grudka ziemi i każdy kamień nasuwały tu aż nadto wiele skojarzeń – echa pieśni z dawnych żniwnych dni, echa wymówionych słów i znojnej pracy. Każdy cal tej roli był w swoim czasie terenem pracy i wesołości, rubasznych zabaw, kłótni i znużenia. Na każdym kwadratowym łokciu grupkami przysiadali w słońcu zbieracze kłosów. Między żęciem a zwózką zboża łączyły się tu pary, zaludniając potem pobliską wioskę. Pod żywopłotem, na granicy pól i dalej położonego lasu, dziewczęta oddawały się kochankom, którzy w następne żniwa nawet nie raczyli na nie spojrzeć. Na tym polu, od dawien dawna obsiewanym zbożem, niejeden mężczyzna składał miłosne przysięgi kobiecie, ale w porze następnych siewów, gdy przysięgi zostały już dopełnione w sąsiednim kościele, wzdrygał się na sam dźwięk jej głosu. Jednak ani Juda, ani gawrony obok niego nie zaprzątali sobie tym głowy. Dla nich pole było pustkowiem, dla jednej strony miejscem pracy, dla drugiej – spichlerzem, gdzie można się pożywić.

Chłopiec stanął pod wspomnianą stertą i co parę sekund mocno potrząsał kołatką. Przy każdym klaśnięciu gawrony przestawały dziobać ziarno, unosiły się w górę i odfruwały z powolnym ruchem skrzydeł o lśnieniu kolczugi, a potem zataczały koło i patrząc podejrzliwie na chłopca, siadały na roli, żeby znowu wyjadać ziarno w znaczniejszej już teraz odległości.

Juda potrząsał kołatką, aż zabolało go ramię i w końcu zaczął współczuć ptakom i ich niweczonym chęciom. Tak jak on zdawały się żyć w świecie, który wcale ich nie potrzebował. Czemu miałby je odpędzać? Coraz wyraźniej przybierały postać miłych przyjaciół i sług – jedynych przyjaciół, o których mógł powiedzieć, że się nim cokolwiek interesują, bo przecież ciotki nic nie obchodził, jak to często zaznaczała. Juda przestał kołatać i gawrony znów przyfrunęły.

– Biedne małe kochaneczki! – powiedział głośno. – Zjecie sobie obiadek, zjecie. Wystarczy dla nas wszystkich. Farmera Trouthama stać, abyście sobie podjadły. Jedzcie, ptaszyny, jedzcie, maluśkie! Smacznego!

Gawrony zostały i pożywiały się, znacząc czarnymi jak atrament cętkami rolę orzechowego koloru, a Judę cieszył ich apetyt. Magiczna nić braterstwa połączyła życie chłopca z życiem ptaków. Jakkolwiek marny i żałosny był ten ptasi żywot, ogromnie przypominał jego własny.

Odrzucił już teraz kołatkę jako podłe i odrażające narzędzie, obelgę dla ptaków i dla niego samego, skoro był im przyjazny. Nagle poczuł dotkliwe uderzenie w pośladki, po czym nastąpiło głośne klaśnięcie, wyjawiając zaskoczonemu chłopcu, że kołatka posłużyła za narzędzie kary. Juda ocknął się w tej samej chwili co ptaki i jego zdumionym oczom ukazał się farmer we własnej osobie, sam wielgachny Troutham; czerwoną, błyszczącą gębę pochylał nad drżącym chłopcem i potrząsał rozhuśtaną kołatką.

– Ach, to tak! – powiedział. – „Jedzcie, ptaszyny, jedzcie, maluśkie!” To tak, paniczu? „Jedzcie, ptaszyny”, rzeczywiście! Połaskoczę cię w portki i zobaczymy, jak prędko znowu powiesz: „Jedzcie, kochane ptaszyny!”. A i przedtem wałkoniłeś się koło szkoły zamiast tu przyjść, hę? To tak zarabiasz na te sześć pensów dniówki, które ci daję za odganianie gawronów z mojego pola?!

Obdarzając uszy Judy tą namiętną retoryką, Troutham jednocześnie schwycił lewą dłoń chłopca w swoją lewą rękę i kręcąc w kółko jego drobnym ciałem trzymanym na odległość ramienia, znowu bił go po tylnych częściach ciała płaską stroną kołatki, aż echo szło po polu od razów, które padały pojedynczo lub po dwa za każdym obrotem.

– Już dosyć, proszę pana, już dosyć! – wołało dziecko, kręcąc się w kółko, tak bezbronne wobec dośrodkowych skłonności swej osoby jak ryba na haczyku, zanim wyląduje na ziemi, przy czym wzgórze, sterta, las, ścieżka i gawrony obracały się również w przedziwnym dookolnym biegu. – Ja… ja… proszę pana… tylko myślałem… że w ziemi jest tyle ziarna… widziałem, jak je sieli… i że gawrony mogłyby pojeść sobie ździebko na obiad… a pan by nie zbiedniał… bo pan Phillotson mówił, że mam być dobry dla ptaków… o… o… o!

Zgodne z prawdą wyjaśnienie wyprowadziło farmera jeszcze bardziej z równowagi, niż gdyby Juda uparcie zapierał się czy milczał; ciągle więc okładał wirującego dzieciaka, a klekot kołatki nadal rozlegał się po polach, sięgając aż do uszu robotników pracujących w pewnej odległości, co nasunęło im przypuszczenie, że Juda pilnie przykłada się do straszenia ptaków. Echo razów odbijało się od nowiutkiej wieży kościelnej ukrytej we mgle; w swoim czasie Troutham dołożył się hojnie do jej budowy, aby zadokumentować swą miłość Boga i bliźniego.

Wreszcie farmera zmęczyło wymierzanie kary i postawiwszy na ziemi trzęsącego się chłopca, wyjął z kieszeni sześciopensówkę i dał mu ją jako zarobek za dzień pracy. Potem kazał mu iść precz do domu i nie pokazywać się nigdy więcej na tych polach.

Juda umknął z zasięgu ramienia farmera i ruszył ścieżką, płacząc – nie tyle z bólu, chociaż i ból odczuwał dotkliwy, nie tyle na widok skazy w urządzeniu świata, wskutek której to, co dobre dla ptaków, jest złe dla bożych ogrodników, ale z powodu budzącej grozę świadomości, że ściągnął na siebie całkowitą hańbę, jeszcze zanim upłynął rok jego pobytu w parafii, i może stać się dla ciotecznej babki ciężarem na całe życie.

Z tą mroczną myślą w głowie nie miał ochoty pokazać się we wsi, poszedł więc do domu okólną drogą w cieniu wysokiego żywopłotu i poprzez pastwisko. Tu zauważył dziesiątki dżdżownic, które połową ciała wyległy na wilgotną powierzchnię ziemi, jak to zwykły zawsze czynić o tej porze roku i przy takiej pogodzie. Nie sposób było iść szybko, nie miażdżąc przy tym kilku naraz za każdym krokiem.

Chociaż farmer Troutham skrzywdził go przed chwilą, Juda był chłopcem, który sam nie potrafiłby zrobić krzywdy jakiemukolwiek stworzeniu. Nie zdarzyło mu się nigdy przynieść do domu gniazda z małymi ptaszkami, żeby potem nie martwić się przez pół bezsennej nocy, a następnego ranka nie umieścić gniazdka z powrotem na jego dawnym miejscu. Nie znosił widoku ścinania czy nadcinania drzew, bo wyobrażał sobie, że to je boli, a w dzieciństwie po prostu cierpiał, gdy przycinano gałęzie wtedy, gdy soki podeszły już wysoko i drzewo obficie krwawiło. Ta słabość charakteru, jak by to można określić, nasuwała przypuszczenie, że Juda był jednym z ludzi zrodzonych do wielu cierpień, zanim zapadająca nad ich niepotrzebnym życiem kurtyna oznajmi koniec wszelkiego bólu. Chłopiec szedł więc i teraz na palcach, ostrożnie wybierając drogę pomiędzy dżdżownicami, a nie niszcząc żadnej.

Gdy wrócił do chaty, ciotka właśnie sprzedawała jakiejś małej dziewczynce bochenek chleba za pensa i po wyjściu klientki zapytała:

– Cóż to się stało, że tak sobie wracasz do domu w środku ranka?

– Odprawili mnie.

– Co?

– Pan Troutham odprawił mnie, bo pozwoliłem gawronom podziobać troszeczkę ziarna. A to moje zasługi – ostatnie w życiu.

I tragicznym gestem rzucił na stół sześciopensową monetę.

– Ach! – rzekła ciotka, wstrzymując oddech. I uczęstowała go przemową na temat, jak to przez całą wiosnę będzie miała na karku takiego wałkonia jak on. – Jeśli nie umiesz straszyć ptaków, to co innego potrafisz? No, no! nie frasuj się tak. Na dobrą sprawę farmer Troutham nie jest z lepszej gliny niż ja. Ale to tak, jak powiedział Job: „A teraz śmieją się ze mnie młodsi w leciech, których ojców nie rozumiałem godnych kłaść ze psy trzody mojej”[1]. Jakkolwiek było, jego ojciec służył za parobka u mojego ojca i musiałam mieć źle w głowie, żem ci pozwoliła u niego pracować; nie byłabym tego nigdy zrobiła, ale chciałam cię powstrzymać od psot.

Bardziej zła na chłopca w ogóle za sprawienie jej kłopotu swoim przybyciem do Marygreen niż za zlekceważenie obowiązków, ciotka skarciła go najpierw z tego punktu widzenia, a dopiero później pod kątem moralności.

– To nie znaczy, żebyś był w porządku, pozwalając ptactwu na wydziobywanie tego, co farmer Troutham posiał. Oczywiście, źle postąpiłeś. Ach! Judo, Judo, czemuż to nie zabrałeś się do Christminster czy gdziekolwiek bądź razem z tym twoim nauczycielem? Ale… ach! nie, moje biedne dziecko! takiś przecie ordynaryjny. Nikt w naszej rodzinie nigdy nic nie zbudował i nigdy nie zbuduje!

– Ciociu, a gdzie jest to piękne miasto, ta miejscowość, dokąd pojechał pan Phillotson? – zapytał chłopiec po chwili milczenia.

– Boże wielki! a toż powinieneś wiedzieć, gdzie leży Christminster! Będzie ze dwadzieścia mil od nas. Ale miarkuję, że to za wspaniałe miejsce dla ciebie, mój biedny chłopcze, abyś mógł z nim kiedy mieć coś do czynienia.

– Czy pan Phillotson zawsze tam będzie mieszkał?

– Skąd ja mogę wiedzieć?

– Czy mógłbym do niego pojechać?

– A niech Pan Bóg broni! Widać zaraz, żeś nietutejszy, inaczej nie pytałbyś nawet o takie rzeczy. Nikt od nas nie zadawał się nigdy z ludźmi z Christminster ani ludzie z Christminster z nami.

Juda wyszedł z chaty i czując tak mocno jak nigdy dotychczas, że jego obecność na tym świecie jest niepożądana, położył się na wznak na kupie ściółki przy chlewie. Mgła już zrzedła i można było rozeznać poprzez nią położenie słońca. Chłopiec nasunął na twarz słomkowy kapelusz i przez szpary w plecionce patrzał na jasną poświatę, snując jednocześnie niesprecyzowane myśli. Doszedł do wniosku, że im człowiek jest starszy, tym więcej ma obowiązków. Wypadki nie trzymają się kupy, tak jak się tego spodziewał. Logika natury zbyt jest przerażająca, aby ją brać pod uwagę. Jego poczucie harmonii zakłócał fakt, że litość dla jednej grupy stworzeń stanowi okrucieństwo dla innej. Gdy się podrasta, zauważył, i czuje, że się jest w samym środku wydarzeń, a nie obok, jak wtedy, kiedy się było malcem, chwyta nas jakiś dreszcz lęku. Wszystko naokoło oślepia i ogłusza, a ten hałas i ten blask uderza o małą komórkę, która jest twoim życiem, wstrząsając nią, wprowadzając do niej zamęt.

Żeby tylko dało się zrobić coś takiego, aby nigdy nie dorosnąć. Nie chciał być dorosłym mężczyzną.

Nagle, w sposób naturalny dla małego chłopca, Juda zerwał się, zapominając o przygnębieniu. Przez resztę ranka pomagał ciotce, a po południu, gdy już nie zostało nic do roboty, poszedł na wieś. I tam zapytał jakiegoś człowieka, w której stronie leży Christminster.

– Christminster? A tamój! choć po prawdzie sam tam nigdy nie byłem. Co bym miał do roboty w takim mieście?

Człowiek wskazał na północny wschód, a w tym właśnie kierunku leżało pole, gdzie Juda ściągnął na siebie taką hańbę. Na razie nieprzyjemnie odczuł ten zbieg okoliczności, ale budzące grozę skojarzenie raczej wzmogło jego zainteresowanie miastem. Farmer Troutham powiedział, żeby mu się Juda nie pokazał już więcej na polu; tymczasem Christminster leżało właśnie za jego gruntem, a ścieżka przecie była publiczna. Chyłkiem więc Juda wykradł się z wioski i zszedł w tę samą kotlinę, gdzie rankiem poniósł karę. Ani na cal nie schodził w bok i wspinał się na długie i monotonne zbocze po drugiej stronie, aż ścieżka przy kępie drzew doszła do gościńca. Tu był koniec uprawnej roli i chłopiec zobaczył przed sobą posępną, rozległą nizinę.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Wersety z Pisma św. cytowane są w przekładzie J. Wujka.

W sprzedaży!

Tessa d’Urberville. Historia kobiety czystej

Thomas Hardy

Jedna ze stu najważniejszych książek wszechczasów!

Szalone kontrowersje, jakie wzbudziła książka Thomasa Hardy’ego, Tessa D’Urberville, ukazując otwarty portret seksualnej hipokryzji społeczeństwa epoki wiktoriańskiej, tylko przyczyniły się do tego, że stała się ona komercyjnym sukcesem natychmiast po ukazaniu w roku 1891. Ufna i bezbronna Tessa zostaje w myśl przyjętych ówczesnych zachowań wystawiona przez własną rodzinę jako atrakcyjny towar, by zyskać majątek. Bezlitośnie uwiedziona i wykorzystana przez rzekomego przyszłego męża, w konsekwencji samotnie rodzi dziecko, które wkrótce umiera. Wówczas Tessa spotyka młodego idealistę, Angela Clare’a. Ostatecznie jednak, kiedy poznaje jej przeszłość, ten odrzuca ją. Pozbawiona nadziei i środków do życia, będąc ofiarą obłudnej, skostniałej angielskiej moralności, Tessa ucieka przed cierpieniem, decydując się na straszny, desperacki krok.

Bogaty, poetycki język, którym Hardy kreśli wstrząsającą historię miłości, zdrady oraz zbrodni, w połączeniu z krytyką społecznych konwenansów wraz z dogłębną refleksją nad rolą przeznaczenia w ludzkim życiu sprawiają, że Tessa D’Urberville należy do najbardziej poruszających i pamiętnych powieści Hardy’ego.

W 1979 roku na podstawie powieści powstał wielokrotnie nagradzany i doceniony przez krytykę film Romana Polańskiego z Nastassją Kinski w roli głównej, a roku 2008 nakręcono dokonały serial z Gemmą Arterton.

Wkrótce w sprzedaży!

Ojciec Brown

G. K. Chesterton

Ojciec Brown, skromny, szczery i przesympatyczny ksiądz, posiada niebywałą zdolność do rozwiązywania nawet najbardziej skomplikowanych zagadek kryminalnych. W nieprzeciętnej błyskotliwości leży tajemnica jego sukcesu. Wpada na trop przestępcy wyobrażając sobie, że znajduje się w jego umyśle. Jest zawsze tam, gdzie powinien być najlepszy detektyw, dziwnym trafem często pojawia się na miejscu zbrodni jako pierwszy. I nie wątpi, że zawsze można uzyskać przebaczenie i odkupienie…

Na motywach opowiadań o księdzu Brownie powstał rewelacyjny serial telewizyjny „Ojciec Brown” z Markiem Williamsem w roli tytułowej.