Borys Kagarlicki, Imperium peryferii. Rosja i system światowy

Warszawa 2012

Tytuł oryginału: Pierifierijnaja impierija: Rossija i mirosistiema

Copyright © 2012 by Borys Kagarlicki

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-62467-82-2

Supported by a grant from the Open Society Foundations.

Książka ukazuje się przy wsparciu Open Society Foundations.

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Seria Historyczna [7]

Warszawa 2012

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

seria historyczna

Historia, tak jak ją rozumiemy, to przede wszystkim próba opowiedzenia przeszłości na nowo, tak by „dało się z nią żyć” i zbudować lepszą przyszłość. Nie służy konserwowaniu naszej tożsamości, lecz pokazuje, że współpraca i konflikty jednostek oraz grup niekoniecznie przebiegają według podziałów narodowych. W książkach publikowanych w Serii opowiadamy dzieje z perspektywy mniejszości i klas, partii lewicowych i ruchów emancypacyjnych, wspólnot lokalnych i masowych organizacji społecznych, kobiet i zapomnianych ofiar. Naród traktujemy jako wspólnotę konstruowaną, pełną sprzeczności, niejednorodną – i historycznie przygodną.

Polska i Europa potrzebują nowych opowieści o sobie samych i relacjach z innymi. Pomogą je stworzyć reedycje dawnych tekstów, przekłady, nowe książki polskich autorów – bo żeby „wybrać przyszłość”, trzeba znieść zastany monopol na przeszłość.

WPROWADZENIE
HISTORIA JAKO POLITYKA

„Doświadczenie historyczne dla nas nie istnieje; pokolenia i stulecia przeminęły tu bez pożytku. Patrząc na nas, można by powiedzieć, że ogólne prawo ludzkości nas nie dotyczy. Samotni w świecie, nic nie daliśmy światu, niczego nie nauczyliśmy go; nie wnieśliśmy żadnej idei do ogółu idei ludzkich, niczym nie przyczyniliśmy się do postępu ludzkiego rozumu, a to, co dał nam ten postęp, wypaczyliśmy”¹ – gorzko konstatował XIX-wieczny rosyjski myśliciel Piotr Czaadajew. Ów pesymizm nie przeszkodził mu jednak twierdzić nieco później: „Uważam naszą sytuację za szczęśliwą, o ile tylko zdołamy właściwie ją ocenić; myślę, że wielkim przywilejem jest możliwość obserwowania i osądzania świata z wysokości myśli wolnej od niepohamowanych namiętności i nędznej interesowności, które gdzie indziej mącą wzrok człowieka i wypaczają jego sądy. Co więcej, jestem głęboko przekonany, że powołani jesteśmy do rozwiązania większości problemów porządku społecznego, urzeczywistnienia większości idei zrodzonych w starych społeczeństwach, udzielenia odpowiedzi na najważniejsze pytania nurtujące ludzkość. Często to mówiłem i chętnie powtarzam: z samej, by tak rzec, natury rzeczy przeznaczone jest nam stać się prawdziwym sądem sumienia w wielu procesach toczących się przed wielkimi trybunałami ducha ludzkiego i społeczeństwa”².

Przedmiot i metoda

W początkach lat 90. XX wieku Rosja po raz kolejny zadziwiła świat gwałtownymi i nieoczekiwanymi przemianami. Zaledwie jedna dekada przyniosła krach Związku Radzieckiego, błyskawiczne przekształcenie czołowych działaczy partii komunistycznej w zażartych liberałów, porażająco szybką i prostą zamianę haseł przez kręgi rządzących, którzy szafowali całym wachlarzem politycznych idei: od „odrodzonego socjalizmu” i „państwa prawa” do silnej władzy wykonawczej i rosyjskiego narodowego odrodzenia.

W „spokojnych” czasach ludziom wydaje się, że przeszłość nijak ich nie dotyczy, zaś studia nad nią sprowadzają się do lektury podręczników i monografii. Dopiero zaostrzenie sytuacji politycznej sprawia, że zaczynamy, czasami wbrew własnej woli, „żyć w historii” i „tworzyć historię”. Wówczas, nieoczekiwanie dla nas samych, odkrywamy, że NASZE NADZIEJE I ZŁUDZENIA, BŁĘDY I SUKCESY – TAKŻE SĄ CZĘŚCIĄ HISTORII, ŻE ZA PRZESZŁOŚĆ ODPOWIEDZIALNI JESTEŚMY W TEJ SAMEJ MIERZE, CO ZA PRZYSZŁOŚĆ. Przeto zrozumienie tego, jakie znaczenie dla dnia dzisiejszego może mieć zgromadzone doświadczenie, winno być naszym wspólnym obowiązkiem, w przeciwnym wypadku ryzykujemy błądzeniem – stanem, w którym nasze działania pozostają dla nas niejasne.

Jednym z fundamentalnych wyróżników marksisty jest właśnie to, że zdaje on sobie sprawę z ciągłości historii. Kiedy na przełomie sierpnia i września 1991 roku w Moskwie wzięły górę siły antykomunistyczne, ich pierwszym krokiem było burzenie pomników i zmiana nazw ulic – próba wygnania ze stolicy upiorów komunistycznej przeszłości i zasiedlenia jej nowymi, tymi sprzed rewolucji. Lecz ów projekt wziął w łeb. Nie tak łatwo zabić upiora. Przemianowanie nazw ulic i miast przyniosło skutek odwrotny do zamierzonego, ujawniając, na ile idee, słowa, pojęcia, które przez dziesiątki lat zakorzeniły się w społecznej świadomości, stały się nieusuwalną częścią kultury narodowej.

Wszystko, co wówczas działo się w kraju, mogłoby wydać się niewyobrażalną i niesmaczną fantasmagorią, jednak my byliśmy w niej zanurzeni, owa nieprawdopodobna rzeczywistość była losem, jaki przypadł nam w udziale. Cena politycznych błędów Rosji zawsze była niezmiernie wysoka – i płacili ją, rzecz jasna, nie politycy, a cały kraj. Dlatego spoglądając w przeszłość, wchodzimy zazwyczaj w rolę sędziego lub prokuratora. Nie możemy jednak zapomnieć, że poszukiwania winnych nie stawiają nas ponad wydarzeniami. Wręcz przeciwnie. W historii nie istnieją i istnieć nie powinny jednoznaczne oceny oraz ostateczne, nieodwołalne wyroki. Naszym zadaniem nie jest osądzać, a rozumieć.

Zrozumieć nie znaczy wszak wybaczyć. Zrozumieć przeszłość znaczy: być w stanie ją przezwyciężyć. W ostatecznym rozrachunku chodzi przecież o to, by potrafić zmienić naszą teraźniejszość. Po to właśnie istnieje historia.

Niestety, historia zawsze była ściśle związana z polityką. Od najdawniejszych czasów wydarzenia z przeszłości były wykorzystywane dla legitymizacji ambicji władzy. Wystarczy lektura starych kronik lub prac Tytusa Liwiusza, by pojąć, w jakim stopniu poglądy na opisywane zdarzenia są uzależnione od religijnych i politycznych przekonań autora. Opierający się na faktach historycznych narodowy mit z biegiem czasu staje się w Europie podstawą państwowej ideologii; natomiast krytyka historycznych mitów zyskuje rangę potężnej broni rewolucjonistów końca XVIII wieku. W tradycji marksistowskiej historyzm oraz krytyczne podejście do społeczeństwa okazują się nierozerwalnie związane.

Nigdzie w Europie nie kłócą się tak zajadle o historyczne szczegóły, jak w naszym kraju. Oceny Iwana Groźnego, Aleksandra II czy Piotra I nie da się oddzielić od politycznej pozycji danego autora. Wszystkie te postaci i symbole wciąż jeszcze są wśród nas. Mówi się o nich tak, jakby dopiero co wyszły za drzwi. Cały kraj przypomina ogromny dom pełen zjaw, które pod niewidzialną (a czasem widzialną) postacią towarzyszą uczestnikom współczesnych wydarzeń. Okazuje się, że przeszłość ma bezpośredni związek z przyszłością, niekiedy wydaje się ona współczesnym wręcz ważniejsza od teraźniejszości. Przy tym historia pozostaje skrajnie zideologizowana i upolityczniona. Oczywiście ten stan rzeczy nie jest niczym wyjątkowym. „Władza nad przeszłością” to forma kontroli politycznej. Wyjątkowość Rosji polega jednak na tym, że w konsekwencji braku rozwiniętych w jakimkolwiek stopniu form przedstawicielstwa obywatelskiego historia nabrała tu fundamentalnego znaczenia dla legitymizacji władzy. Zmieniające się reżimy i rządy pozbawione możliwości potwierdzenia swojej władzy przez uczciwie zdobyty mandat były zmuszone apelować do przeszłości, do źródeł.

Do gatunku „poszukiwań winnego” można zaliczyć liczne tomy autorstwa rodzimych historyków. Od czasów Nikołaja Karamzina jedni skarżą się na tatarsko-mongolski najazd z XIII wieku, który „zatrzymał rozwój kraju”, inni obwiniają rewolucję 1917 roku albo bolszewików, którzy „zepchnęli Rosję z właściwej drogi”. Słowianofile za nieszczęścia Rosji winią Piotra Wielkiego, który hołdując zachodnim trendom, pozbawił Rosję jej samoistności.

Przyczyny wszelkich nieszczęść można doszukiwać się również w decyzji Włodzimierza Czerwone Słoneczko o przyjęciu chrztu z rąk Bizancjum, a nie Rzymu. Średniowieczni kronikarze wspominają co prawda, że książę miał także inne możliwości: mógł, na przykład, przyjąć judaizm, co wywołuje przerażenie zwolenników teorii „żydowskiego spisku”.

„Rozumem Rosji nie ogarniesz / Arszynem zwykłym jej nie zmierzysz...” – pisał Fiodor Tiutczew. Z jednej strony ogólne, „europejskie” schematy zupełnie nie nadają się do opisu rosyjskiej rzeczywistości, podobne ujęcia zahaczają bowiem o groteskę. Z drugiej strony próby analizy rosyjskiej historii z pozycji narodowej wyjątkowości i samoistności muszą ponieść tak samo beznadziejną klęskę.

W XIX wieku walkę o rosyjskie dzieje toczyły dwie szkoły historyczne: liberalna i słowianofilska. Po upadku Związku Radzieckiego szkoły te odrodziły się w pierwotnej formie, ignorując zarówno doświadczenia XX wieku, jak i odkrycia archeologiczne czy dorobek rewizjonistycznej historii zachodniej. Mimo że występują przeciwko sobie, zapadnicy i słowianofile są absolutnie jednomyślni co do tego, że rosyjska historia jest zjawiskiem izolowanym oraz „wyjątkowym” i jako taka nie podlega logice właściwej innym krajom. Ci pierwsi widzą w owym fakcie dziwaczną anomalię zrodzoną pod wpływem wielu przypadkowych okoliczności: przezwyciężenie owego „nienormalnego” położenia jest zadaniem oświeconej władzy, gotowej zerwać z przeszłością, a w razie konieczności dokonać nawet rytualnego gwałtu na narodzie i jego kulturze. Słowianofile zdecydowanie odrzucają podobną ideę, wierzą za to w „szczególną drogę” Rosji i zachwycają się jej specyficznym charakterem. Pielęgnują i chuchają na wszystko, co może posłużyć za dowód istnienia wyjątkowej „prawosławnej” lub „euroazjatyckiej” cywilizacji, słowem wszystko, co przeciwstawiałoby Rosję reszcie świata.

Trzeba przyznać, że wyobrażenie Rosji jako kraju w cudowny sposób egzystującego poza światową historią i międzynarodową gospodarką nie jest obce także niektórym zachodnim historykom. Nie kto inny jak Fernand Braudel pisał, że „Rosja pozostaje na wpół zamknięta”³, stąd nie wykazuje szczególnego zainteresowania kontaktami zewnętrznymi, gdyż tak ogromne państwo organizuje się w „samodzielną gospodarkę-świat”⁴. Najważniejsze wydarzenia rosyjskiej historii społeczno-ekonomicznej opisuje on bez jakiegokolwiek związku z analogicznymi procesami zachodzącymi w innych krajach. Powstanie pańszczyzny wyjaśnia wyłącznie dążeniem cara do okazania wsparcia właścicielom ziemskim, których chłopi mogli zbiec, rozpierzchając się po bezgranicznej rosyjskiej ziemi. Uwadze wybitnego francuskiego historyka w dziwny sposób umyka fakt, że podobne procesy, o których sam zresztą wspomina, zachodziły w tym samym czasie także w innych, nie tak wielkich krajach Europy Wschodniej.

W klasycznej pracy Braudela Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm rozdział o Rosji jest do tego stopnia pozbawiony związku z innymi częściami książki, że pojawia się pytanie: po co w ogóle ujęto Rosję w książce poświęconej rozwojowi światowego rynku? Odpowiedź jest prosta: historia Rosji nie istnieje w oderwaniu od dziejów Europy oraz świata – nie tylko w kontekście chronologicznym czy geograficznym. Rosyjska specyfika czy „unikatowość” jest zaledwie swoistym symptomem procesów zachodzących na skalę globalną, nierzadko – ekstremalnym. Właśnie dlatego zrozumienie rosyjskiej historii jest niezbędnym warunkiem zrozumienia przemian zachodzących w świecie, zaś bez zrozumienia dziejów świata rosyjska historia musi się jawić jako łańcuch nonsensownych zagadek, którego, jak pisał Tiutczew, nie sposób pojąć umysłem ani zmierzyć zwykłym arszynem. „Zwykły arszyn” to zresztą contradictio in adiecto, taka miara długości nie funkcjonowała przecież nigdzie poza Rosją. Wszelako właśnie w tym poetyckim przejęzyczeniu wyraża się cała jałowość kulturowo-historycznych dyskusji o losie Rosji.

Za „unikatowością” Rosji rzeczywiście przemawia wiele: to kraj, gdzie, jak wyraził się Piotr Wielki, „bywa niebywałe”. „Unikatowość” Rosji należy jednak tłumaczyć nie „tajemniczą słowiańską duszą” i nie zacofaniem względem „postępowego Zachodu”, a specyficzną pozycją, jaką nasz kraj zajmował w światowym systemie gospodarczym. W rosyjskiej historii nie ma nic „nieprawidłowego” czy tajemniczego, jednak niepodobna pojąć jej dziejów, tak samo jak dziejów jakiegokolwiek innego kraju, wyłączając je z globalnego kontekstu.

Szkoła Pokrowskiego

Na szczęście idee słowianofilów i zapadników nie były jedynymi, jakie wydała z siebie rosyjska tradycja historyczna. Rewolucja 1917 roku zakwestionowała mity oficjalnej rosyjskiej historiografii. Samo wyobrażenie o rosyjskiej kulturze było skazane na gruntowną rewizję. W początkach XX wieku, kiedy przyszłe wstrząsy były jeszcze w sferze przeczuć, liberalni publicyści pisali, że rewolucja musi doprowadzić do narodowego odrodzenia. Przecież to dzięki doświadczeniu rewolucji świadomość Anglików i Francuzów, ich wyobrażenia o sobie uległy radykalnej zmianie.

W pierwszym ćwierćwieczu XX wieku Rosja domagała się ponownego przemyślenia przeszłości z perspektywy marksistowskiej krytyki historycznej. Jej głównym przedstawicielem, a właściwie pierwszym historykiem rewizjonistą we współczesnym rozumieniu tego słowa był Michaił Pokrowski. Uczeń wybitnego liberalnego historyka Wasilija Kluczewskiego doszedł do wniosku, że rosyjskie dzieje wymagają radykalnej rewizji, a marksistowska analiza jest kluczem do wypracowania ich nowego rozumienia. Los historycznego rewizjonizmu, reprezentowanego w Rosji radzieckiej przez szkołę Pokrowskiego, okazał się jednak nie do pozazdroszczenia. Zapotrzebowanie na jego idee istniało wyłącznie w momencie rewolucyjnego zrywu. Odkąd biurokracja na czele ze Stalinem wzięła górę nad rewolucyjnymi frakcjami, zmieniło się także podejście do historii.

Rozpoczęta w niesławnej pamięci 1937 roku rozprawa ze szkołą Pokrowskiego, który umarł pięć lat wcześniej, przybrała charakter poważnej kampanii ideologicznej. Posadzeni na ławie oskarżonych „starzy bolszewicy” zostali skazani na rozstrzelanie, a teoria Pokrowskiego musiała zniknąć nie tylko z programów nauczania historii, lecz i z pamięci społecznej. Ci uczniowie wybitnego historyka, którym udało się ujść z życiem, zostali poddani represjom. Ich mistrza obwiniano o to, że jego koncepcja „pozbawiona jest poczucia ojczyzny”, a jego prace odznaczają się „ignorowaniem leninowsko-stalinowskich wytycznych w kwestiach historii”⁵. Objaśnić, na czym polegać by miały owe wytyczne (tym bardziej ze strony od dawna już nieżyjącego Lenina), naturalnie nikt się nie pofatygował. Kampania propagandowa, do złudzenia przypominająca „procesy moskiewskie”, polegała na rozprzestrzenianiu zupełnie absurdalnych i karykaturalnych oskarżeń, które tak się miały do rzeczywistości, jak oskarżenia o szpiegostwo na rzecz wszystkich imperialistycznych krajów jednocześnie wysunięte przeciwko „starym bolszewikom”. Jemieljan Jarosławski, nadworny publicysta Stalina, podsumował pogrom, pisząc w „Prawdzie”, że poglądy tępionej szkoły to „antymarksistowskie zwyrodnienie i wulgaryzatorstwo”⁶.

Po rozprawie ze szkołą Pokrowskiego oficjalna nauka historyczna ponownie sięgnęła do przedrewolucyjnej tradycji. „Radziecki termidor” potrzebował własnych mitów. Spis władców, uzupełniony opisem zwycięstw państwa rosyjskiego, przeplata się z pojawiającym się tu i ówdzie utyskiwaniem na gospodarcze i kulturalne zacofanie. Okres radziecki prezentuje się na tym tle jako triumfalne zwieńczenie dotychczasowej historii, znamionując dalsze zwycięstwa oraz przezwyciężenie zacofania. Partia komunistyczna uosabia ponadtysiącletni rozwój Rosji, zaś historia, wypełniwszy swoje zadanie, staje się niepotrzebna (państwo kroczy „od zjazdu do zjazdu”, podczas których szczęśliwa ludność donosi partii o odniesionych sukcesach). Pogrom szkoły Pokrowskiego w latach 30. zakończył się powrotem radzieckiej historiografii do tradycyjnych koncepcji XIX-wiecznych, przyozdobionych cytatami z Marksa, Lenina i Stalina.

W latach 60., pod wpływem ducha przemian dokonujących się w społeczeństwie, wśród historyków znów odżyła polemika, jednak krytyka panujących koncepcji nie trwała długo. Wraz z końcem „odwilży” historyczna debata została przerwana. Po upływie kolejnych dwóch dekad upadek systemu radzieckiego sprawił, że z podręczników i akademickich monografii usunięto marksistowskie cytaty, w istocie niczego w książkach nie zmieniając.

Naturalnie wraz z rozpadem Związku Radzieckiego oficjalna historiografia została poddana ideologicznej korekcie. Zmianie uległa jednak tylko ocena okresu radzieckiego – nie był on już epoką wielkich zwycięstw, lecz przekształcił się w „karty mrocznej przeszłości”. Bez względu zatem na wszystkie polityczne perypetie podejście do przedradzieckiej historii (jak i do tradycji kulturowej) pozostawało bez zmian. Radzieccy historycy kontynuowali kurs liberalnych XIX-wiecznych autorów, a antykomunistyczni pisarze, potępiwszy w czambuł wszystko, co odnosiło się do Związku Radzieckiego, ogłosili powrót do tradycji liberalnej, pozbywając się wszystkich zbędnych cytatów. Oficjalny status idei, które dominowały pod koniec XIX wieku, w początkach XXI wieku pozostawał nienaruszony. Wydawało się, że wykształcone kręgi w ogóle ignorują fakty historii społecznej i gospodarczej. Chociaż wciąż pojawiały się nowe, niekiedy znakomite publikacje poświęcone tej tematyce, miały one znikomy wpływ na powszechne wyobrażenia o historii dominujące w potocznej świadomości i rozpowszechnione nawet wśród inteligencji.

Pokrowski od początku formułował swoje idee w zdecydowanej opozycji do poglądów obowiązujących wówczas w naukach historycznych. Wysoko ceniąc sobie względnie „neutralnego” Władimira Sołowjowa i w jawny sposób przeciwstawiając swoje idee liberalnym poglądom na przeszłość Rosji, proponował reinterpretację rosyjskich dziejów z materialistycznego punktu widzenia. Przy czym zwracał się przede wszystkim do czytelnika, „którego umysł nie został zwichnięty przez szkolne podręczniki historii”⁷. Oficjalna historiografia odpłaciła mu tą samą monetą. Pokrowski został wykreślony z ogólnie przyjętego spisu rosyjskich historyków. Nie przypadkiem jego prace pozostawały nieznane szerszej publiczności nawet wtedy, gdy po zniesieniu radzieckiej cenzury zaczęto wydawać teksty drugo- i trzeciorzędnych przedrewolucyjnych historyków. W oficjalnej szkolnej antologii rosyjskiej historii Pokrowski jest jedynym badaczem, któremu nie poświęcono ani jednego zdania; mało tego, nie pada tam nawet jego nazwisko!

Na czym, mimo wszystko, polega podstawowa różnica? Na tym, że rosyjską tradycję historiograficzną wyróżnia przecenianie roli czynników wewnątrzpolitycznych, przy jednoczesnym niedowartościowaniu zewnętrznych czynników ekonomicznych, i wyjątkowo słabe pojmowanie związku między jednymi a drugimi. Próba uchwycenia historii jakiegokolwiek państwa poza jej powiązaniami z historią ludzkości skazana jest na porażkę. Natomiast analiza rosyjskich dziejów jako narracji osobnej i izolowanej mogła doprowadzić wyłącznie do powstania dwóch konkurujących ze sobą mitów: zapadników (wierzących, że wszystkim nieszczęściom Rosji winne są zbyt słabe wpływy Zachodu) oraz słowianofilów (przekonanych, że wszystkie nieszczęścia biorą się z nadmiaru tych wpływów). Jedni i drudzy nie chcieli jednak roztrząsać tego, jak w rzeczywistości skonstruowane są związki Rosji ze światem zewnętrznym, jaka jest ich istota oraz przyczyna ich dramatycznej kondycji, uznając te kwestie za rodzaj mistycznej zagadki.

Sytuacji tej nie poprawił nawet ortodoksyjny marksizm w formie, w jakiej został przyjęty przez rosyjskich „legalnych marksistów” początku XX wieku. Historia poszczególnych krajów była rozpatrywana w oderwaniu od globalnych procesów, a ich rozwój odbierano jako coś w rodzaju wyścigu atletów biegnących jednocześnie i w tym samym kierunku po równoległych torach. Właśnie takie wyobrażenia (nawiasem mówiąc, przeczące nie tylko dialektyce Marksa, lecz także doświadczeniu rosyjskiej rewolucji) legły u podstaw oficjalnego radzieckiego marksizmu epoki Stalina. Stąd też i obrazy stalinowskiej retoryki: „dogonić i przegonić Amerykę”, „naprzód, w drodze do komunizmu”.

Mało prawdopodobne wydaje się, by Piotr Struwe i inni liberalni ideolodzy „legalnego marksizmu” domyślali się, że tworzą metodologiczny fundament dla całej szkoły komunistycznych propagandzistów i oficjalnych historyków, a jednak dokonane przez nich „marksistowskie” nakłucie liberalnej tradycji historycznej okazało się nad wyraz płodne. Zamiast przeprowadzić krytykę osiągnięć myśli historycznej XIX wieku, oficjalna radziecka historia sprowadziła swój marksizm do powtarzania tych właśnie idei, które z punktu widzenia Marksa należało zakwestionować.

Teoria cywilizacyjna

Odnowienie tradycji „szkoły Pokrowskiego” wydaje się konieczne, przynajmniej w imię naukowej rzetelności oraz historycznej sprawiedliwości. Nie wystarczy wszelako bezpośredni powrót do idei Pokrowskiego. O ile dominujące w rosyjskiej historiografii koncepcje w ciągu ostatnich stu lat nie podlegały istotnym zmianom, o tyle archeologia oraz prace archiwalne odnotowały znaczący postęp. Jednocześnie teoria systemów-światów w anglojęzycznej literaturze historycznej i socjologicznej przyniosła myśli ważne dla zrozumienia rozwoju społecznego. Paradoksalnie, czytając Pokrowskiego pod tym kątem, można łatwo dojść do wniosku, że rewizja panujących koncepcji rosyjskiej historii powinna być jeszcze bardziej radykalna niż u tego marksistowskiego badacza początku wieku.

Tymczasem realny rozwój myśli społecznej w postkomunistycznej Rosji poszedł zupełnie inną drogą. Upadek radzieckiej ideologii nie mógł nie wywołać poważnego kryzysu nauk społecznych. Ponieważ marksizm znalazł się poza prawem, a niemożliwe było już powtarzanie tez sprzed stu lat, umysłami zawładnęła teoria cywilizacji. Książka Samuela Huntingtona Zderzenie cywilizacji⁸ stała się modna, zanim ktokolwiek zdążył ją przeczytać. Powoływać się na nią mogli stronnicy zwalczających się wzajemnie obozów politycznych – jedni wieścili powrót Rosji na łono „cywilizacji europejskiej”, od której oddzieliła się czy to w 1917 roku, czy to w XIII wieku, inni, przeciwnie, wzywali do ochrony fundamentów „rosyjskiej” albo „euroazjatyckiej” cywilizacji.

Za prekursora cywilizacyjnego podejścia do historii przyjęto uważać Oswalda Spenglera. Jednak zanim napisał on słynny Zmierzch Zachodu⁹, podobne wyobrażenia o historii zostały sformułowane przez rosyjskiego konserwatywnego myśliciela Nikołaja Danilewskiego. Książka Danilewskiego Rosja i Europa, opublikowana w 1871 roku, kiedy rosyjskie społeczeństwo powoli otrząsało się z szoku spowodowanego klęską w wojnie krymskiej, przeniknięta jest wrogością do „niewdzięcznego Zachodu”, który nie potrafił docenić „wielkoduszności” Rosji. Danilewski w szczególny sposób podkreślał, że wrogiem Rosji nie są elity rządzące, a właśnie narody, społeczeństwa krajów zachodnich. Był przekonany, że w czasie toczącej się wojny krymskiej „europejska opinia publiczna była o wiele bardziej wroga względem Rosji niż jej sfery rządowe i dyplomatyczne”¹⁰. Istota konfliktu polega na głębokiej niechęci żywionej przez zbudowaną na zasadach „utylitaryzmu” i „praktycznej korzyści” zachodnią cywilizację względem cywilizacji rosyjskiej, harmonijnie łączącej w sobie praktycyzm i wyższą duchowość. Podczas gdy na Zachodzie „brak miejsca na prawo miłości i poświęcenia”¹¹, wszelkie działania Imperium Rosyjskiego były podejmowane w sposób jak najbardziej moralny, nawet jego ekspansywna polityka była nastawiona wyłącznie na pożytek podporządkowywanych mu narodów. „Jeszcze nigdy zajęcie przez naród przeznaczonych mu dziejowo ziem nie kosztowało mniej krwi i łez”¹². Rosyjski naród był krzywdzony i uciskany przez wszystkich, sam jednak nie skrzywdził nikogo: „Wzniesiony przez niego gmach państwowy nie został zbudowany na kościach podbitych narodów. Zajmował bowiem albo pustkowia, albo przyłączał drogą dziejowej, a nie przymusowej asymilacji takie plemiona, jak Czudowie, Wesowie, Meriowie czy dzisiejsi Komiacy, Maryjczycy czy Mordwini, pozbawione zaczątków życia historycznego, a nawet dążenia ku niemu, albo też przyjmował pod swój dach te otoczone przez wrogów plemiona i narody, które utraciły swoją tożsamość narodową lub nie mogły dłużej jej chronić, jak Ormianie czy Gruzini. Podbój odgrywał w tym procesie najmniejszą rolę, o czym łatwo się przekonać, prześledziwszy, w jaki sposób w skład Rosji weszły jej południowe krańce, słynące w Europie jako zdobycze nienasyconej, żarłocznej Rosji”¹³.

Gdy Danilewski ukończył pracę nad swą książką, dobiegała właśnie końca trwająca pół wieku wojna kaukaska, której towarzyszyły masowe mordy i czystki etniczne Czeczenów, Czerkiesów i innych narodowości, które nie rozumiały dobrodziejstw prawosławnej cywilizacji. Tak samo „podział Polski, na ile brała w nim udział Rosja, był aktem zupełnie legalnym i sprawiedliwym oraz wypełnieniem świętego długu wobec jej synów, którego nie powinny zmącić przypływy sentymentalizmu i wielkoduszności”¹⁴. Powstania Polaków i innych narodów wynikają z ich niewdzięczności oraz ambicji. Jeśli natomiast w samej Rosji wielu nie zgadza się z taką interpretacją, jest tak tylko dlatego, że pod wpływem zachodniego oświecenia „Rosjanie za bardzo przejęli się humanitarnymi bredniami”¹⁵. Do innych klęsk, jakie spadły na rosyjski naród, odnoszą się, według autora Rosji i Europy, takie obce narodowemu typowi kulturowemu innowacje, jak wprowadzenie do użytku stroju europejskiego, przyznanie oskarżonemu prawa do obrony i wprowadzenie wolności słowa pod koniec lat 60. XIX wieku.

Ani imperialne zdobycze, ani pańszczyźniana niedola rosyjskich chłopów nie są w jego oczach przedmiotami potępienia. Danilewski wysławiał rosyjskiego prawosławnego urzędnika tak jak Rudyard Kipling wychwalał misję białego człowieka; jednak ospały konserwatyzm rosyjskiego myśliciela opierał się na jak najpoważniejszej podstawie metodologicznej – teorii typów kulturowo-historycznych charakteryzujących się określonymi prawami rozwoju. W tym sensie ani Samuel Huntington, ani inne znakomitości teorii cywilizacji nie powiedziały od czasów Danilewskiego nic nowego. Różnica polega wyłącznie na tym, że każdy z nich proponował autorski spis cywilizacji i własną interpretację ich odrębności.

Gdy tylko zestawić teorię cywilizacji z faktami, od razu rzuca się w oczy jej antyhistoryczność. Samo pojęcie cywilizacji jak gdyby zastygło i jest rozpatrywane jako „fundamentalne”, niezmienne. Rzeczywiście, „podstawowe” (niezmienne) wydaje się to, co przetrwało bieg historii, a nie odwrotnie. Poza tym „cywilizacje” ulegają przecież nieustannym zmianom pod wpływem zewnętrznych czynników ekonomicznych i politycznych.

Wrogim obozom politycznym teoria cywilizacji wydała się równie atrakcyjnym narzędziem. U progu XXI wieku na Zachodzie służy ona jako ideologia nowych wypraw krzyżowych, a także usprawiedliwienie neokolonializmu. W XIX wieku Kipling wysławiał „brzemię białego człowieka”, który niesie na Wschód osiągnięcia cywilizacji przemysłowej. Teraz postępowe kraje mają za zadanie zaszczepić „zacofanej części świata” demokratyczne wartości, które, jak się okazuje, są zupełnie obce kulturze „muzułmańskiej” czy „konfucjańskiej”. By ten cel osiągnąć, można bezkarnie okupować ten czy inny zacofany kraj i korzystać z jego zasobów aż do czasu, kiedy miejscowa ludność „dojrzeje” do demokracji. Właśnie te przekonania stanowiły źródło nienawiści islamskich fundamentalistów, jaką żywili wobec „bezbożnego Zachodu”. Natomiast rosyjscy nacjonaliści powoływali się na Huntingtona, próbując objaśnić, dlaczego należy chronić prawosławie i „Świętą Ruś” przed presją „kultury atlantyckiej”, „islamskim zagrożeniem” i „chińskim uciskiem”. Nienaukowość, rozmycie oraz nieścisłość pojęć decydujące o ich nieskończonej plastyczności gwarantują „ujęciu cywilizacyjnemu” przewagę nad innymi perspektywami. Znacząca wydaje się dyskusja wyrosła właśnie na gruncie owej nieścisłości pojęć i  dotycząca tego, czy istnieje cywilizacja „eurozajatycka” tudzież „rosyjska”. Każdy uczestnik sporu tworzy własne definicje, wskutek czego powstaje ogromna liczba określeń samego „euroazjatyzmu”.

Podstawowy problem „szkoły cywilizacyjnej” polega jednak nie na niejasności pojęć, a na niechętnym liczeniu się z historią czy, szerzej, z faktami. W tym sensie mamy przed sobą klasyczny przykład „ideologii” w rozumieniu młodego Marksa, „fałszywej świadomości” stanowiącej zbiór ugruntowanych stereotypów, niepoddających się praktycznej weryfikacji. „Cywilizacja” jest pojmowana jako coś niezmiennego w czasie, pewien wzorzec kulturowy determinujący rozwój narodów w ciągu wieków. Stąd bierze się przekonanie, że istnieje jakiś „zachodni” lub „rosyjski” człowiek sam w sobie, poza konkretnym kontekstem politycznym, społecznym czy ekonomicznym. Istotnie, mimo że tradycje kulturowe są stałe, w pewnym stopniu ewoluują. Ich zawartość z czasem kształtuje się i zmienia wraz z rozwojem społecznym. Same w sobie są one wytworem tego rozwoju, stanowią sposób kolektywnego usymbolizowania i utrwalenia rezultatów społecznej ewolucji. Zatem „cywilizacje” i kultury przechodzą głębokie metamorfozy.

Przypominamy sobie, że Max Weber widział w konfucjanizmie mechanizm kulturowy (w odróżnieniu od etyki protestanckiej), który hamował indywidualną przedsiębiorczość. Natomiast socjologia postweberowska widzi w konfucjanizmie azjatycki odpowiednik etyki protestanckiej, który zapewnił sukces Japonii, Korei i Chin na światowym rynku.

Czyżby Weber się mylił? W żadnym razie. W jego czasach konfucjanizm funkcjonował bowiem jako ideologia konserwatywna i tradycjonalistyczna. Jednak wraz z modernizacją krajów Dalekiego Wschodu treść tradycji konfucjańskiej uległa przekształceniu. Błędnej interpretacji kulturowych mechanizmów w tym przypadku winne jest pomylenie przyczyny ze skutkiem. To nie dana kultura przesądza bowiem o powodzeniu lub niepowodzeniu modernizacji, lecz przeciwnie, sukces czy porażka modernizacji determinuje taki lub inny wariant kulturowego rozwoju. W tym sensie także konserwatyzm czy radykalizm islamu w drugiej połowie XX wieku nie jest dziedzictwem sięgającym czasów Mahometa. Islam przybrał taką formę pod wpływem nieudanych prób modernizacji na Bliskim Wschodzie. Było to swego rodzaju reakcją na wiele niepowodzeń i upokorzeń doznanych przez świat arabski.

Nietrudno zauważyć, że w epoce politycznych sukcesów i ekonomicznej prosperity kultura islamska miała zupełnie inny charakter. Przyjrzyjmy się „cywilizacji europejskiej” i muzułmańskiemu Wschodowi w XI wieku, kiedy zaczynają się wyprawy krzyżowe. Zachód jest w tym czasie zamknięty, konserwatywny, wrogi wobec wszelkich innowacji, militarny, agresywny. „Frankowie” (jak na Wschodzie nazywano wszystkich mieszkańców Europy Zachodniej) przybywają do Konstantynopola, a potem do Jerozolimy jako horda barbarzyńców niosąca totalne zniszczenie. Wodzowie krzyżowców z trudem powstrzymują swe wojska od grabieży na terytorium „sojuszniczego” Bizancjum. To ludzie niepiśmienni i brudni. Nie posiadają elementarnej wiedzy o świecie, są pełni przesądów i okrutni. Wschód natomiast jest w owym czasie dynamiczny, tolerancyjny, skłonny do innowacji i otwarty, co przesądza o jego porażce w starciu z agresywnym Zachodem. Wojenny sukces Europejczyków jest rezultatem stojącej na wyższym poziomie technologii militarnej. Jednak ich zwycięstwo okazuje się nietrwałe, ponieważ dysponujący technologiczną przewagą i bardziej dynamiczną strukturą społeczną Wschód ponownie „znokautuje” Zachód w XIII i XIV wieku¹⁶. Średniowieczne wyprawy krzyżowe przypominają zderzenie „cywilizacji”, które obserwujemy u progu XXI wieku, z tą różnicą, że jako „społeczeństwo otwarte” i „kultura oświecenia” występuje w nich nie Zachód, a świat muzułmański.

Gwałtownego przyspieszenia, jakie miało miejsce w XV-wiecznej Europie, nie da się ująć jedynie w kategoriach przenikania się kultur. Co prawda dzięki krucjatom Zachód uzyskał dostęp do osiągnięć technologicznych oraz wiedzy Wschodu, lecz odkrycia te same w sobie nie dawały gwarancji pomyślnego rozwoju. Nie przypadkiem ekspedycje krzyżowców zakończyły się klęską, po której nastąpił najazd imperium osmańskiego na Europę Południowo-Wschodnią. Wstępujące w erę burżuazyjnego rozwoju państwa zachodnie napór Turków odeprą dopiero w XVI wieku. W XVI wieku Wschód nie stał się bardziej konserwatywny, raczej zaczęto go takim widzieć na tle zawrotnego tempa rozwoju Zachodu. Cóż takiego jednak stało się w Europie na przełomie XV i XVI wieku?

Można powiedzieć, że u schyłku średniowiecza zaszła swego rodzaju „cywilizacyjna mutacja”. Zapoczątkowały ją wyprawy krzyżowe. Następnie, w XV i XVI wieku, Europa Zachodnia przeżywa renesans oraz reformację, przy czym w wymiarze kulturowym znaczenie renesansu było bodajże większe niż reformacji. Nie ma wątpliwości co do tego, że kultura europejska przeszła radykalną transformację; pytanie, jak do niej doszło. Posługując się metodami badań kulturoznawczych, nie sposób wyjaśnić czegokolwiek bez względu na to, ile czasu poświęci się wnikliwym studiom nad wczesnym średniowieczem. Tymczasem odpowiedź jest dość banalna: przyczyną zmiany kulturowej jest rozwój stosunków burżuazyjnych. Nie przypadkiem ogniska modernizacji kulturowej pojawiają się w średniowieczu tam, gdzie daje się zauważyć najbardziej dynamiczny rozwój nowej gospodarki rynkowej – we Włoszech i w Holandii. Zmienia się życie, przeobrażeniu ulega codzienne doświadczenie mas, przekształca się także ludzka świadomość.

Teoria systemów-światów

W przeciwieństwie do abstrakcji, mitów i ideologicznych spekulacji teorii cywilizacji, marksistowski pogląd na historię opiera się na dość oczywistych faktach. Jednak wśród marksistowskich badaczy próbujących wyjaśnić źródła europejskiego kapitalizmu istnieje podział na dwa nurty. Jedna grupa zwraca uwagę na rolę rewolucji technicznej, która zaszła w Europie w XV i XVI wieku, powiększanie się rynku wewnętrznego i ukształtowanie się burżuazyjnego typu produkcji. Miasta wykazują zwiększony popyt na produkcję wiejską, gospodarstwo naturalne zostaje zastąpione przez gospodarstwo towarowe, a to oznacza konieczność zmiany organizacji całej gospodarki. Ostatecznie swój charakter zmienia także rolnictwo, coraz bardziej przystosowując się do wymagań rynku. Kapitalizm rodzi się w wyniku rozwoju feudalizmu.

Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że za ów burzliwy rozwój gospodarczy odpowiedzialna była nie tylko i w niewystarczającym stopniu wewnętrzna dynamika systemu, ile pewne impulsy zewnętrzne. Dwa wydarzenia zmieniły oblicze Europy w XIV i XV wieku. Współcześni nie zdawali sobie sprawy z ich przełomowego znaczenia, widząc w nich raczej dopust Boży, a w każdym razie bezprecedensową katastrofę. Mowa o wielkiej dżumie i upadku Konstantynopola.

Pochłaniając do jednej trzeciej ludności Europy, dżuma przyczyniła się do wzrostu popytu na najemną siłę roboczą, w tym także na wsi. Natomiast upadek Bizancjum przesądził o kryzysie handlowym i wymusił poszukiwania nowych szlaków morskich, co z kolei doprowadziło do odkrycia Ameryki i podróży do Indii. Strumień złota z Nowego Świata wywołał „rewolucję cen”: złoto straciło pierwotną moc nabywczą, za to ostro wzrósł popyt na towary. Był to prawdopodobnie pierwszy przypadek, który w praktyce potwierdził przyszłą teorię Johna Maynarda Keynesa o inflacji jako stymulatorze wzrostu gospodarczego. Kolonizacja Ameryki umożliwiła powstanie transatlantyckiej gospodarki, w której ramach ukształtował się kapitalizm.

Teoria systemów-światów, stworzona przez Immanuela Wallersteina, Samira Amina czy Andre Gunder Franka, skupia uwagę właśnie na tych procesach globalnych. Moglibyśmy jednak zapytać, czy jeśli Europy nie dotknęłaby dżuma, a Konstantynopol nigdy by nie upadł, nie byłoby także europejskiego kapitalizmu? Przecież stosunki burżuazyjne dojrzewały we Włoszech, we Flandrii, w Czechach i innych częściach Europy na długo przed epoką wielkich odkryć geograficznych.

Historia, jak wiadomo, nie zna trybu przypuszczającego, jak zatem mamy rozstrzygnąć między dwoma równie przekonującymi objaśnieniami tego samego procesu? Każde z nich zawiera najprawdopodobniej odpowiedź częściową, należy więc stwierdzić, że „wewnętrzny” rozwój europejskich miast i impuls „zewnętrzny” dopełniły się wzajemnie. W okresie późnofeudalnym na Zachodzie kumulował się ogromny potencjał twórczy, technologiczny, a przede wszystkim społeczny i organizacyjny. Lecz do gwałtownego uwolnienia tych sił potrzebna była zewnętrzna stymulacja¹⁷.

Tak czy inaczej, bez „wielkiego przełomu” XIV–XV wieku kapitalizm nie przyjąłby tej formy, którą znamy z historii nowożytnej. Wspomniane wyżej wydarzenia przesądziły o kulturowej oprawie burżuazyjnej cywilizacji Zachodu.

W książce ReOrient Andre Gunder Frank stara się wyjaśnić dominację zdobytą przez Zachód w epoce nowożytnej wyłącznie zbiegiem okoliczności¹⁸. Kolumb przypadkiem odkrył Amerykę, która przypadkiem obfitowała w srebro, co przypadkiem zbiegło się z okresem upadku gospodarczego krajów azjatyckich itd. ReOrient jest godny uwagi przez to, że ukazuje teoretyczną ograniczoność analizy systemów-światów. Począwszy od demonstracji ograniczoności ortodoksyjnych marksistowskich schematów sprowadzających historię gospodarki wyłącznie do naturalnego rozwoju sił wytwórczych i stosunków produkcyjnych, szkoła ta pojęła w pewnym momencie, że bez zrozumienia sił kierujących historią społeczną nie sposób zrozumieć ani rozwoju światowego handlu, ani geopolityki.

W rzeczy samej, średniowieczna Europa była daleko w tyle za krajami Wschodu. Afrykańczycy śmiali się, widząc karawele Portugalczyków, bo widzieli już wspaniałe okręty chińskiej floty. Jednak właśnie te maleńkie stateczki odmieniły oblicze światowej gospodarki i polityki, podczas gdy olbrzymie Chiny, dysponujące nieporównanie większymi zasobami, nie miały w tym czasie żadnych rewolucyjnych dokonań. Wschód został w tyle, ponieważ w ramach azjatyckiej kultury handlowej kapitalizm nie mógł się ukształtować. Azjatycki sposób produkcji, którego funkcjonowanie w Chinach, Egipcie i Indiach opisywał Marks, nie był mitem, lecz rzeczywistością. Silne państwo czuwało tam nad gospodarczą równowagą i systematycznym rozwojem – dla Europy podobna sytuacja była zaś zupełnie obca. Dzięki temu starożytne Chiny wyprzedziły Zachód o całą epokę, jednak ów odczuwany przez Zachód brak równowagi krył w sobie ogromne możliwości. Rozwój historyczny nie jest procesem linearnym, jest raczej nierównomierny. Jeszcze w XVII wieku Europa wciąż uczy się technologii od Chin. Wschód wyprzedza Zachód zarówno pod względem piśmienności oraz wykształcenia, jak i na polu sił wytwórczych oraz dobrobytu.

Lecz to Zachód gwałtownie się rozwija, podczas gdy Wschód popada w stagnację. Przyczyna tego jest prosta i w pełni przekonująco wyłożył ją Karol Marks. To triumfujący na Zachodzie kapitalizm zmusza do bezwzględnej, za to efektywnej mobilizacji wszystkich ludzkich i technologicznych zasobów w celu kumulacji. Na Wschodzie kumulacja kapitału handlowego nie przeszła w burżuazyjny sposób produkcji.

Jakkolwiek rola wielkich odkryć geograficznych w historii kapitalizmu jest ogromna, nowy system dojrzewał w sposób naturalny już w łonie feudalizmu. Wszelako dopiero geograficzna ekspansja zamieniła MOŻLIWOŚĆ burżuazyjnego rozwoju Europy Zachodniej w REALNOŚĆ. Przed epoką wielkich odkryć geograficznych wszystkie ruchy protoburżuazyjne w Europie w XIV i XV wieku poniosły klęskę. Włoski renesans był w istocie pierwszą rewolucją burżuazyjną – przede wszystkim w sferze kultury, lecz także w dziedzinie polityki: nie przypadkiem jego podstawy teoretyczne znajdziemy w Księciu Machiavellego. Husyci byli natomiast prototypem burżuazyjnego ruchu narodowego bogatych, rozwiniętych i kwitnących miejskich Czech. Ich ideologia była zwiastunem reformacji, jednak husyci stanowili odizolowaną grupę i zostali pokonani, a sto lat później reformacja, jak pożar, ogarnęła całą Europę. Co zmieniło się w tym czasie? Zmieniły się warunki zewnętrzne. To, co możliwe, stało się rzeczywistością. Wyraźne poszerzenie granic światowej gospodarki umożliwiło wykształcenie się innego rodzaju rozwoju i doprowadziło do radykalnej zmiany stosunków sił społecznych, stymulując powstawanie nowych technologii oraz wertykalny i horyzontalny rozwój stosunków burżuazyjnych. Tym sposobem realny kapitalizm ukształtował się jako system globalny i przybrał konkretne cechy w procesie rozwoju gospodarki światowej.

Stosunki burżuazyjne istniały, rzecz jasna, także przed wielkimi odkryciami geograficznymi. Tak samo kapitał handlowy istniał na długo przed nimi, jednak nigdzie nie zdołał stać się dominującą siłą społeczną. Nie znalazłszy perspektyw handlowej ekspansji, XIV- i XV-wieczne Włochy zabrnęły w ślepą uliczkę. Stosunki handlowe uzyskały dominację gospodarczą dopiero dzięki odkryciom XV i XVI wieku. Lecz bodaj najbardziej doniosłym skutkiem wielkich odkryć było umożliwienie ostatecznej przemiany kapitału handlowego w kapitał przemysłowy. Ów geopolityczny przewrót, jaki dokonał się w XV i XVI wieku, uwolnił zarówno destrukcyjne, jak i twórcze siły kapitalizmu. Ten z kolei pozwolił na pomyślną realizację unikatowych społeczno-kulturowych możliwości, jakie otworzyły się na przełomie średniowiecza i epoki nowożytnej.

Stronnicy tradycyjnego marksizmu z niedowierzaniem odnosili się do teorii systemów-światów. Ich zdaniem w pracach badaczy tego kręgu kapitalizm przedstawiany jest jako sposób wymiany, a nie sposób produkcji. Istotnie, system światowy opisany w pracach Wallersteina i jego następców najbardziej przypomina zorganizowany hierarchicznie handel międzynarodowy; jednak tak naprawdę nie chodzi tu o handel jako taki, lecz o międzynarodowy podział pracy. Handel międzynarodowy istniał na długo przed pojawieniem się kapitalizmu, jednak dopiero w momencie formowania się światowego podziału pracy handel zaczął odgrywać w kumulacji kapitału ową decydującą rolę, jaką przypisywał mu Karol Marks.

Międzynarodowy podział pracy jest nieodłącznie związany z produkcją. Rzecz jasna, ukształtował się on w warunkach przedkapitalistycznych, a bez niego burżuazyjny ład byłby niemożliwy. Forma, jaką międzynarodowy podział pracy zaczął przyjmować już w średniowieczu, zdeterminowała społeczno-ekonomiczne, technologiczne, a nawet kulturowe procesy w wielu krajach. Na przykład Bizancjum, wykazujące duże zapotrzebowanie na surowce dostarczane do Konstantynopola z obszarów czarnomorskich i Rusi Kijowskiej, stymulowało rozwój lokalnego handlu, upowszechnienie rzemiosła odtwarzającego bizantyjskie technologie oraz rozprzestrzenienie prawosławia. Ten rodzaj dokładnego przeniesienia-kopiowania (technology transfer) był niemożliwy i pozbawiony sensu w krajach zachodnioeuropejskich niezwiązanych podziałem pracy z Cesarstwem Bizantyjskim.

Jeszcze bardziej rażący przykład – grodzenia w XVI-wiecznej Anglii, kiedy tysiące chłopów wygnano z należących do nich ziem, które przekształcono w pastwiska dla owiec. Przyczyną grodzeń nie było wewnętrzne zapotrzebowanie tamtejszego rolnictwa, ale rosnący popyt na wełnę spowodowany gwałtownym rozwojem przemysłu tekstylnego Flandrii. Parafrazując Thomasa Moore’a, można powiedzieć, że w Anglii owce zaczęły „pożerać ludzi”, bo w Niderlandach właśnie rodził się kapitalizm. Również w samej Anglii podobnie wzrastający popyt doprowadził do rozwoju stosunków burżuazyjnych, przede wszystkim w sektorze rolnictwa¹⁹.

Innymi słowy, międzynarodowy podział pracy sprawił, że nieuniknione stały się te procesy produkcyjne i społeczne, które bez jego udziału albo wcale nie miałyby miejsca, albo przybrałyby zupełnie inne formy, zachodziłyby w innym czasie, a być może nawet – w innym kraju.

Kapitalizm ukształtował się w tym samym czasie co globalny system gospodarczy i sposób produkcji. Zjawiska te wzajemnie się warunkowały. Burżuazyjne stosunki produkcji mogły się rozwijać i zyskać dominację tylko w ramach sprzyjającego systemu gospodarczego. Z kolei bez powstania nowych stosunków produkcji w „czołowych” krajach, które stały się „centrum” nowego systemu światowego, rewolucyjne przekształcenie świata byłoby niemożliwe.

W przeciwieństwie do ortodoksyjnego marksizmu podkreślającego znaczenie stosunków produkcyjnych, teoria systemów-światów dowodzi, że decydującą rolę w rozwoju kapitalizmu odegrała dopiero zapoczątkowana pod koniec XV wieku globalizacja powiązań gospodarczych, która umożliwiła krajom „centrum” eksploatację tanich zasobów i pracy „peryferii”. W obu przypadkach mowa o kumulacji kapitału. Ortodoksyjny marksizm kładzie nacisk na jej wewnętrzne źródła, zaś teoria systemów-światów podkreśla rolę czynników zewnętrznych. W związku z tym nasuwa się pytanie: czym jest kapitalizm – systemem-światem czy sposobem produkcji?

Wszak jedno nie wyklucza drugiego. Kapitalizm to system-świat, oparty na burżuazyjnym sposobie produkcji, niedający się jednak do niego sprowadzić. Efektywna mobilizacja zasobów wewnętrznych była niezbędna dla pomyślnej eksploatacji zasobów zewnętrznych. Właśnie dlatego Anglia i Holandia, które szybko przyjęły model burżuazyjny, wysuwają się na prowadzenie, natomiast dysponujące ogromnymi posiadłościami i bogactwem, lecz utrzymujące struktury feudalne imperium hiszpańskie traci czołową pozycję. Mimo ogromnej przewagi geopolitycznej brak wystarczających warunków wewnętrznych do rozwoju kapitalizmu spowodował, że nie zdołał się on ukształtować w XVI- i XVII-wiecznej Hiszpanii.

„Centrum” i „peryferie”

Eksploatacja peryferii przybierała różne formy w ciągu dziejów. O ile jednak jej konkretne przejawy są dobrze znane socjologom i ekonomistom, o tyle głęboki mechanizm redystrybucji pozostawał przedmiotem zażartych dyskusji badaczy. Podział kapitalistycznego systemu-świata na „centrum” i „peryferie” przez długi czas był przedmiotem analiz (poczynając od prac Róży Luksemburg, a kończąc nie tylko na dziełach Wallersteina, Amina i innych, ale i na książkach słynnego spekulanta finansowego George’a Sorosa). Dane statystyczne zebrane w XIX i XX wieku pokazują, że stosunki między strefami „peryferii” i „centrum” pozostają dość stabilne, chociaż przepaść między przodującymi i zacofanymi państwami według większości wskaźników systematycznie się zwiększa. Znakomicie ilustrują ją regionalne statystyki gospodarcze. Dane historyczne i statystyczne, jakimi dysponujemy, są w zupełności wystarczające, by potwierdzić, że globalna redystrybucja zasobów jest korzystna przede wszystkim dla krajów zamożnych. Tym niemniej zarówno dla ekonomistów, jak i dla polityków nierzadko pozostaje zagadką, jak właściwie dochodzi do podporządkowywania „peryferii” „centrum”: z czego ono wynika i jak jest reprodukowane.

Dlaczego taki stan rzeczy wciąż jest odtwarzany, bez względu na to, że mamy do czynienia nie tylko z ewolucją kapitalizmu, lecz także ze zmieniającymi się stosunkami międzynarodowymi?

Początkowo marksiści skłonni byli objaśniać ciężką sytuację krajów peryferyjnych ich kolonialną zależnością od Zachodu. W połowie XX wieku podobne ujęcie zdeterminowało strategię dekolonizacji, która ukróciwszy kontrolę stricte polityczną, powinna była zagwarantować także niezależność gospodarczą. Jednak doświadczenie Ameryki Łacińskiej już w XIX wieku wykazało, że niezależność polityczna nie pozwala państwom peryferyjnym zmienić swojej pozycji w systemie światowym. Analogicznie, Rosja carska, będąca nie tylko niepodległym państwem, lecz także wpływowym europejskim mocarstwem, nosiła wyraźne cechy społeczeństwa peryferyjnego.

Wyswobodziwszy się spod panowania europejskich najeźdźców, były kolonialny Wschód w latach 60. XX wieku stał się częścią „trzeciego świata”, w sensie ekonomicznym zlewając się w jedną całość z krajami Ameryki Łacińskiej, które wywalczyły sobie niepodległość już w początkach XIX wieku. Jednak nie przyczyniło się to do radykalnej zmiany światowej hierarchii. Odtąd dominującą pozycję „centrum” tłumaczono tym, że w nim skupia się produkcja przemysłowa, podczas gdy „peryferia” w globalnym podziale pracy przyjmują rolę dostarczyciela zasobów. W latach 60. XX wieku w kręgach socjologów i ekonomistów mówiono o uzależnieniu biednych krajów od bogatego Zachodu. Z kolei ruchy wolnościowe wysunęły zadanie industrializacji i modernizacji (za inspirujący przykład posłużyły tu pierwsze radzieckie plany pięcioletnie). Niestety, bez względu na oczywiste sukcesy, industrializacja nie rozwiązała problemu. Wówczas na pierwszy plan zaczęła wysuwać się zależność technologiczna i zdolność Zachodu do skupiania w swoich rękach strategicznych monopoli (na zaawansowane technologie, broń masowego rażenia, środki masowego przekazu itd.). Nawet skonstruowanie indyjskiej czy pakistańskiej bomby atomowej czy stworzenie arabskiego kanału telewizyjnego Al-Jazeera nie były w stanie zachwiać globalną hierarchią gospodarczą. Przyłączywszy się do światowej gospodarki po upadku komunistycznego reżimu, Rosja i Ukraina wyraźnie odznaczały się wszystkimi cechami peryferyjnego rozwoju – mimo że dysponowały rozwiniętym przemysłem, odziedziczyły po Związku Radzieckim silne wojsko i postępową naukę. Równie wysoki stopień industrializacji i urbanizacji nie powstrzymał degradacji Argentyny i Urugwaju pod koniec XX wieku.

Wiele pisano także o „nierównej wymianie” między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się. Kontrolujące światowy rynek zachodnie monopole dyktowały ceny zasobów, które czerpano z krajów peryferyjnych. Próbą zmiany tego stanu rzeczy było stworzenie kartelu producentów ropy (OPEC), który w pierwszej połowie lat 70. zdołał wyraźnie wpłynąć na ceny paliw. Skutkiem tego był strumień petrodolarów, który popłynął na Bliski Wschód i częściowo także do Europy Wschodniej. Niektóre kraje, posiadające znaczne zasoby ropy i niezbyt liczną ludność, zdołały się wzbogacić, jednak okazało się to niewystarczającym warunkiem, by mogły stać się częścią kapitalistycznego „centrum”, co zamanifestowało się z wyjątkową ostrością w czasie wojen rozpoczętych przez Stany Zjednoczone w Zatoce Perskiej w 1991 i 2003 roku.

Po upadku bloku radzieckiego w latach 1989–1990 byłe republiki komunistyczne ostatecznie stały się częścią burżuazyjnego systemu-świata, przy czym duża część owego terytorium wyraźnie zbliżyła się do „trzeciego świata”. Pod koniec XX wieku wiele peryferyjnych krajów odznaczało się wysokim stopniem urbanizacji oraz industrializacji. Liczne państwa zachodnie przeszły z kolei proces deindustrializacji. Znaczna część miejsc pracy przemieściła się z rozwiniętej Północy na zacofane Południe, jednak nie spowodowało to radykalnej zmiany stosunków między Północą i Południem. Pod koniec XX wieku, obserwując funkcjonowanie transnarodowych instytucji finansowych, ich krytycy wykazali, że eksploatacja „peryferii” i kontrola nad nimi jest sprawowana poprzez system długu zewnętrznego.

Bez względu na niejednokrotnie zmieniający się w toku dziejów globalny podział pracy leżąca u podstaw burżuazyjnego sposobu produkcji tendencja do kumulacji i koncentracji kapitału pozostawała niezmienna. Centralizacja kapitału w skali świata prowadzi do powstania kilku centrów kumulacji, nierzadko konkurujących ze sobą. Logika kumulacji i koncentracji kapitału powoduje, że jest on stale redystrybuowany na korzyść światowych „liderów”. Nawet poważny wzrost gospodarczy na „peryferiach” nie zmieni tej sytuacji w sposób radykalny. Paradoksalnie w określonych warunkach wzrost produkcji w tych krajach może nawet osłabić ich pozycję, ponieważ im efektywniej pracuje dany kraj, tym więcej wytwarza „wolnego” lub „dodatkowego” kapitału, który rozdzielany jest na korzyść głównych centrów kumulacji. Konkretne formy międzynarodowego podziału pracy stanowią rezultat tego globalnego procesu. Mogą one ewoluować, lecz logika kumulacji wykazuje się stałością.

Rosja lat 90. XX wieku przedstawia w tym kontekście dość jaskrawy obraz: oto na tle kryzysu na wielką skalę okazała się jednym z „donorów” światowej gospodarki. Ogromne sumy wymieniono na zachodnie waluty, przede wszystkim na amerykańskie dolary, i wywieziono za granicę. Symptomatyczne wydaje się, że odnotowany w latach 90. wzrost nie zmienił tej tendencji i we względnie pomyślnym okresie 2000–2003 tak bezpośredni, jak i pośredni odpływ kapitału wciąż był dość znaczny.

Przekształcenie form eksploatacji i kontroli towarzyszy każdemu nowemu etapowi ewolucji kapitalizmu, lecz, jak wspomniano wyżej, logika kumulacji kapitału i jego centralizacja pozostają niezmienne. Otwarta gospodarka narzucona państwom „peryferii” wiąże się z nieuchronną redystrybucją kapitału na korzyść „centrum”. Dlatego jedynie Japonia, stalinowska Rosja i kraje Azji Południowo-Wschodniej, które w różnym czasie i na różne sposoby zdołały „oddzielić się” od światowego rynku kapitałowego, były w stanie radykalnie zmienić swą pozycję w globalnej hierarchii.

Procesy społeczne zachodzące na „peryferiach” formującego się systemu kapitalistycznego różniły się, rzecz jasna, od tego, co działo się w „centrum”. Jeszcze na początku XX wieku Róża Luksemburg zauważyła, że dostawszy się w orbitę burżuazyjnego rozwoju, kraje owe przejść muszą radykalną ewolucję. Nie będzie ona jednak mechanicznym powtórzeniem procesów, jakie mają miejsce na Zachodzie. Róża Luksemburg rozpatrywała przypadek krajów kolonialnych i półkolonialnych wciągniętych w orbitę kapitalistycznego rozwoju. Feudalne lub tradycyjne elity przekształcają się w burżuazję, włączają się w wymianę rynkową, jednak nie stają się elitami kapitalistycznymi. Gdy w „centrum” zwycięża wolna praca, na „peryferiach” rozwija się handel niewolnikami będący najważniejszym źródłem kumulacji kapitału. Niewolnicza praca wspiera i stymuluje rozwój wolnej pracy (tanie surowce i produkty spożywcze, dodatkowy kapitał płynący z różnych źródeł zapewnia intensywny wzrost gospodarczy w krajach „centrum”).

Proces globalizacji, który w latach 90. stał się modnym tematem rozmów, nie tylko nie zmienił stanu rzeczy, ale wręcz przeciwnie, pogłębił społeczne sprzeczności w skali świata. Kolejni badacze na przełomie XX i XXI wieku stwierdzali, że odtąd przepaść dzieląca kraje biedne od bogatych zostanie zastąpiona przez konflikt transnarodowego kapitału i klasy pracującej na skalę światową²⁰. Jednak globalny antagonizm klasy robotniczej i kapitału nie jest nowością – pisali o nim już Marks i Engels w Manifeście komunistycznym. Tak samo przedstawiciele teorii systemów-światów nigdy nie twierdzili, jakoby sprzeczne interesy występowały jedynie między państwami. Społeczne konflikty wewnątrz każdego społeczeństwa z osobna są zbyt rażące, by można je było zignorować. Wszelako struktura społeczna i charakter społecznego konfliktu w „centrum” i na „peryferiach” są odrębne. Podstawową różnicą jest to, że kręgi władzy w krajach „centrum” dysponują znacznie poważniejszymi zasobami, co zapewnia o wiele więcej możliwości społecznego kompromisu i kształtowania konsensusu. W związku z tym polityczne systemy Zachodu okazują się trwalsze, demokracje – stabilniejsze, procesy polityczne i wyborcze „czystsze” itd. To nie „bogata tradycja demokratyczna” przesądza o trwałości zachodniej wolności; przeciwnie, to nieunikniona ekonomiczna niestabilność „peryferii” uniemożliwia formowanie „bogatych tradycji demokratycznych”.

Z tego punktu widzenia szczególnie znaczące jest to, co dzieje się właśnie w Rosji i Europie Wschodniej. Jeśli Róża Luksemburg mówiła o ewolucji świata kolonialnego, to tutaj widzimy społeczeństwa, w których – tak jak na Zachodzie – zaczęły się rodzić stosunki burżuazyjne. Ponadto kraje te aktywnie włączają się w nowy globalny rozwój (w odróżnieniu od znacznej części Europy Południowej, niewpisującej się w nowy system globalnych powiązań ekonomicznych i z tego powodu popadającej w stagnację). Jednak integrując się ze światowym systemem, zyskują one charakter peryferii. Ich burżuazyjny rozwój jest podporządkowany logice jakże odmiennej od panującej na Zachodzie. Wzrost gospodarczy i rozwój rynku nie prowadzą do autonomii społeczeństwa, lecz do jego zniewolenia, szeregi burżuazji powiększają się liczebnie, ale jednocześnie spada poziom jej kultury przedsiębiorczości. W rezultacie rozpaczliwe próby modernizacji podejmowane przez Rosję, która mimo swych osobliwości jest „normalnym” europejskim krajem, sprawiają, że coraz bardziej pogrąża się ona w zacofaniu: chcąc dogonić Zachód, rosyjskie społeczeństwo wciąż pozostaje w tyle.

W odróżnieniu od „centrum”, które może posłużyć za wzorzec mniej lub bardziej czystych stosunków burżuazyjnych, „peryferia” wytwarzają własny model kapitalizmu²¹. Charakterystyczny jest dla niego wysoki rozwój, a czasem nawet hipertrofia powiązań rynkowych, przy niskim poziomie rozwoju stosunków burżuazyjnych w dziedzinie produkcji. Zboże wyprodukowane przez chłopów pańszczyźnianych z guberni woroneskiej sprzedaje się na światowym rynku tak jak sprzedawana jest produkcja wolnych rolników. Jednak życie wiejskie toczy się wedle reguł innych niż reguły rządzące społeczeństwem burżuazyjnym. Nie istnieje tu rynek pracy. Owa sytuacja powoduje swego rodzaju paraliż sił kreatywnych – społeczeństwo wiejskie cierpi na chroniczny deficyt kapitału przemysłowego, nie jest zdolne do innowacji (nierzadko mimo ogromnego potencjału twórczego), jest technologicznie zacofane i zależne od Zachodu. Natomiast miejscowa burżuazja, mimo bogactwa surowcowego i wielkiej liczby rąk do pracy, nie jest w stanie samodzielnie przekształcić swoich nierzadko ogromnych środków w efektywne inwestycje. Przedsiębiorcy nieustannie wykazują silną potrzebę pomocy państwa lub zagranicznych partnerów.

Rosja nigdy nie była krajem odizolowanym od reszty świata. Na nic zdały się wysiłki zazdrosnych obrońców prawosławnej pobożności, którzy starali się odgrodzić kraj od wzmożonych w XVII wieku obcych wpływów – właśnie w tym czasie powiązania gospodarcze carstwa moskiewskiego z Zachodem nabierają nowej jakości. W miarę rozwoju burżuazyjnego rynku handel zmienia się w narzędzie integracji kraju z systemem-światem, a produkcja, przeznaczona wcześniej na zaspokojenie lokalnych potrzeb, teraz podporządkowana jest zewnętrznemu popytowi. Produkcja na potrzeby rynku oznacza reorganizację całego systemu powiązań łączących daną społeczność, nawet jeśli sama społeczność nie przekształca się w społeczeństwo burżuazyjne. Handel okazuje się jednym ze sposobów podporządkowania niekapitalistycznej (ze względu na swą wewnętrzną organizację) produkcji logice kapitalistycznej kumulacji.

W historycznej koncepcji Pokrowskiego ważne miejsce zajmuje idea kapitalizmu handlowego. Ta wczesna forma burżuazyjnej przedsiębiorczości, jaka rozwinęła się w epoce wielkich odkryć geograficznych, wciąż jeszcze była ograniczana przez ramy tradycyjnych technologii. Dopiero rewolucja przemysłowa otworzyła przed kapitalizmem perspektywę masowej produkcji. Jednak już w XVI–XVII wieku przewóz ładunków wymagał centralizacji, wysokiego poziomu zarządzania i znacznych inwestycji. Na samą konstrukcję statku składa się produkcja wielu chałupniczych warsztatów i gospodarstw wiejskich.

W Europie Zachodniej produkcja manufakturowa nabierała rozpędu, lecz na „peryferiach”, skąd przede wszystkim czerpie się surowce, sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. Aby kapitał handlowy mógł eksploatować drobnego producenta, musiał zawrzeć sojusz z wielkim właścicielem ziemskim i państwem stanowym. Drobny producent został przemocą podporządkowany logice kapitału i włączony w nowy podział pracy. Symptomatyczne wydaje się, że dla samego Pokrowskiego nie jest do końca jasne, dlaczego podobny sojusz, który w tej czy innej formie daje się zaobserwować także na Zachodzie, okazał się tam nietrwały, podczas gdy w Rosji utrzymał się w zasadzie do końca XX wieku. Odpowiedź na to pytanie można znaleźć, porównując produkcyjne zadania „centrum” i „peryferii” w ramach kształtującego się podziału pracy. Produkcja manufakturowa zastosowana w przemyśle przetwórczym natychmiast okazuje się wystarczająco wydajna, podczas gdy w sektorze surowcowym oraz rolnym większe zyski przynosi korzystanie z  pracy przymusowej.

W rezultacie integracja Rosji ze światową gospodarką nie przyniosła osłabienia samodzierżawia, lecz jego umocnienie; nie stanowiła przejścia do burżuazyjnego typu rolnictwa, lecz poskutkowała nasileniem się pańszczyzny. „To ów kapitał handlowy przechadzał się po rosyjskiej ziemi w czapce Monomacha, zaś właściciele ziemscy i szlachta byli zaledwie jego agentami, jego aparatem”²². W ten sposób tłumaczy Pokrowski dobrze znane przypadki bezprawia, jakiego w stosunku do arystokracji i szlachty dopuszczało się XVIII-wieczne samodzierżawie, kiedy to przedstawicieli uprzywilejowanej klasy nie tylko gnano na wojnę i zmuszano do służby w instytucjach państwowych, ale nawet okładano rózgami. Nie ulega wątpliwości, że teza Pokrowskiego jest cokolwiek polemiczna. W ostatecznym rozrachunku szlachta posiadała bowiem własne interesy i w tymże XVIII wieku zdolna była ich bronić, organizując przewroty państwowe, dzięki którym uzyskała swoje „swobody”. Mimo to nie sposób przecenić roli, jaką w rosyjskiej historii odegrał kapitał handlowy oraz ogólnoświatowe procesy gospodarcze.

Łatwo zauważyć, że każda nowa faza w rozwoju europejskiej, a potem także globalnej gospodarki pokrywała się z przełomowymi dla Rosji wydarzeniami. W żadnej mierze nie jest to jedynie przypadek. Wielkie przemiany XVI i XVII stulecia w Europie odbijają się w Carstwie Rosyjskim represjami Iwana Groźnego i Wielką Smutą. Z kolei boom gospodarczy XVIII wieku okazuje się dla szlacheckiej Rosji złotym wiekiem, epoką świetności i oświecenia opartego, nawiasem mówiąc, na bezwzględnej eksploatacji chłopstwa. W latach 60. i 70. XIX wieku dochodzi do kolejnego rewolucyjnego przekształcenia systemu-świata. W Rosji rozpoczyna się „epoka reform”. Kryzys globalnego kapitalizmu w latach 1914–1918 nie tylko kulminuje w wojnie światowej, lecz przyczynia się również do wybuchu rosyjskiej rewolucji; z kolei Wielkiej Depresji lat 1929–1932 towarzyszy stalinowska kolektywizacja itd.

Porównując Rosję z Anglią, Pokrowski upatruje w imperium brytyjskim „szczęśliwego” połączenia przemysłowego kapitalizmu metropolii i kapitalizmu handlowego, który „przemieścił się do kolonii”²³. Ów idylliczny stan równowagi naruszyła jedynie wojna o niepodległość w Ameryce Północnej. W przeciwieństwie do tego, między dwoma typami rosyjskiego kapitalizmu stale pojawiały się konflikty kończące się zazwyczaj niepomyślnie dla kapitału przemysłowego. Nietrudno stwierdzić, że Pokrowski formułuje jedną z podstawowych różnic między rozwojem kapitalizmu w „centrum” i na „peryferiach”. Przewaga „centrum” zawsze polegała właśnie na zdolności łagodzenia doświadczanych przez siebie sprzeczności za pomocą przemieszczenia ich na zewnątrz, zepchnięcia na „peryferie”. To, co Pokrowskiemu wydaje się „angielską osobliwością”, jest w rzeczywistości ogólną zasadą historyczną.

Międzynarodowy podział pracy i rozwój systemu-świata zakłada stopniowe przechodzenie od handlu do produkcji. Kapitał handlowy przestaje być przy tym samowystarczalny i zaczyna obsługiwać kumulację kapitału przemysłowego, na co wskazywał już Marks. Właśnie to przekształcenie kapitału handlowego w produkcyjny, a nie rabunki i przemoc, stanowi istotę opisanej przez Marksa początkowej kumulacji. Nic dziwnego, że kapitał handlowy przemieszcza się do kolonii i krajów zależnych, wypompowując z nich zasoby i tworząc na ich terenie nowe rynki zbytu dla produkcji przemysłowej. „Centrum” wciąż żąda od „peryferii” nowych zasobów, nowych, coraz bardziej złożonych produktów. Rozwój „peryferii” tworzy dodatkowe możliwości jej eksploatacji, w tym metodami finansowymi. Kształtowanie się światowego rynku kapitałowego wymaga istnienia rozwiniętych struktur burżuazyjnych w krajach zacofanych właśnie z tego powodu, że w przeciwnym wypadku możliwości eksploatacji tych terytoriów pozostawałyby skrajnie ograniczone. Podnosząc hasło modernizacji w krajach nierozwiniętych, lokalni nacjonaliści byli przekonani, że rzucają wyzwanie Zachodowi. W rzeczywistości jednak modernizacja „peryferii” zawsze była postulatem Zachodu, jego najważniejszym celem. Owa modernizacja powinna być jednak podporządkowana globalnej logice kumulacji kapitału. Stosunek „centrum” i „peryferii” zmienia charakter wraz z każdym cyklem kapitalistycznego rozwoju.

Cykle Kondratiewa

W połowie lat 20. XX wieku wielki rosyjski ekonomista Nikołaj Kondratiew, po przestudiowaniu danych statystycznych, poczynając od końca XVIII stulecia, doszedł do wniosku, że w rozwoju kapitalizmu istnieją „wielkie cykle”. Są one nieregularne i zazwyczaj trwają od czterdziestu do sześćdziesięciu lat, lecz ich dynamika jest zawsze taka sama. Najpierw daje się zaobserwować tak zwana „fala wzrostowa” (poziom produkcji, cen i zysków systematycznie rośnie, kryzysy nie są głębokie, a depresje gospodarcze nie trwają długo). Następnie przychodzi „fala niżowa”. Wzrost gospodarczy staje się niestabilny, kryzysy – częstsze, a okresy depresji się wydłużają²⁴.

Pierwszy zbadany przez Kondratiewa cykl rozpoczął się pod koniec lat 80. XVIII wieku wraz z rewolucją przemysłową i zakończył się po ustaniu wojen napoleońskich. Po 1817 roku w Europie pogarsza się koniunktura, a depresja gospodarcza zbiega się z okresem politycznego reakcjonizmu. Jednak w latach 1844–1851 następuje przełom, któremu towarzyszy nasilenie się aktywności ruchu rewolucyjnego i wybuch konfliktów zbrojnych. Ostatecznie nowy etap wzrostu gospodarczego formuje się pod koniec lat 50. XIX wieku, po zakończeniu wojny krymskiej i kryzysu przemysłowego, który nastąpił zaraz po niej. „Fala wzrostowa” trwa do początku lat 70. XIX wieku. Później rozpoczyna się następna epoka zawirowań gospodarczych, trwająca około dwóch dekad, aż do lat 90. Wzrost, który dał o sobie znać pod koniec XIX wieku, okazał się nietrwały. Począwszy od 1914 roku coraz wyraźniejsze stają się symptomy nowej stagnacji. Dane Kondratiewa już w początkach lat 20. wieszczą początek Wielkiej Depresji, która w latach 1929–1932 miała wstrząsnąć światem.

Odkrywszy istnienie długich cyklów w gospodarce światowej, Kondratiew nie zdołał jednak wyjaśnić, z czym są one związane. Istnienie podobnych fal rozwoju jest faktem statystycznym, który wraz z wraz z pojawianiem się w obiegu naukowych nowych danych tylko zyskuje na oczywistości. Jednak co sprawia, że po okresach względnego „wzrostu” następują okresy „zastoju”? Opierające się na chronologii próby mechanicznego przewidzenia kolejnego „cyklu Kondratiewa” musiały prowadzić do anegdotycznych rezultatów, zaś prognozowanie długich fal przez współczesnych ekonomistów przypominało czasami „badania” astrologiczne²⁵. Najważniejsze w cyklach Kondratiewa nie są jednak okresy, a fazy. Jest to historia formowania, rozwoju, a następnie rozkładu zastępujących się nawzajem modeli kapitalizmu. Właśnie z tego powodu jakiekolwiek prognozowanie cyklów oparte na chronologii jest zupełnie pozbawione sensu. Ważne nie jest to, „jaką mamy dziś epokę”, lecz to, w jakim stanie znajduje się światowy system.

Sam Kondratiew nie próbował niczego przewidywać, zajmował się tylko uogólnianiem faktów. „Zanim zacznie wzbierać fala wzrostowa każdego wielkiego cyklu, a czasami także w jej początkach, dają się zaobserwować znaczne zmiany w warunkach życia gospodarczego danego społeczeństwa. Zmiany te wyrażają się zazwyczaj (w tej lub innej kombinacji) w głębokich przemianach techniki produkcji i wymiany (które z kolei wyprzedzają znaczące techniczne wynalazki i odkrycia), w przekształceniu warunków obrotu pieniężnego, w zwiększeniu roli nowych krajów w światowym życiu gospodarczym”²⁶.

Według Kondratiewa, kapitalizm przechodzi okresowe „rekonstrukcje”. Zmieniają się nie tylko jego narzędzia. Pojawiają się nowi aktorzy, przekształceniu ulega układ sił między graczami. Kondratiew objaśnia istotę tych „rekonstrukcji” kapitalizmu koniecznością zmiany sfatygowanych urządzeń maszynami nowej generacji. Rzeczywiście, każdy cykl Kondratiewa tak czy inaczej związany jest z technologiczną innowacją; nierzadko jednak kilka generacji maszyn zmienia się w ciągu jednego cyklu, a nawet jednej jego fazy. Inaczej rzecz się ma z rewolucją techniczną, która wiąże się nie tylko ze zmianą urządzeń, lecz przede wszystkim ze zmianą funkcjonowania całego modelu produkcyjnego. Takie przewroty w istocie towarzyszą początkowi każdego nowego cyklu.

Ale z czym wiąże się zmiana modelu technologicznego? W tym przypadku chodzi nie tylko o prostą konieczność zamiany starych maszyn na nowe, ale o to, że rynkowy potencjał starego modelu technologicznego ulega wyczerpaniu. Odnowienie podstaw produkcji, masowe zastosowanie nowego sprzętu nie może nie dotknąć także życia społecznego. Bez przemian w samym społeczeństwie efektywne wykorzystanie odnowionych sił wytwórczych okazuje się niemożliwe. Dlatego „rekonstrukcje” nie mogą mieć stricte technologicznego charakteru. Obejmują także porządek społeczny, życie polityczne oraz stosunki międzynarodowe.

Nowe technologie nie tylko tworzą nowe sposoby produkcji i zmieniają stare, często prowadzą także do wyłonienia się nowych rynków. Już Marks zwrócił uwagę, że w miarę rozwoju i wzrastającej złożoności bazy technicznej kapitalistycznej gospodarki stopa zysku zaczyna wykazywać tendencję spadkową. Każda nowa generacja maszyn jest droższa od poprzedniej, wydatki na amortyzację rosną, pojawia się potrzeba bardziej wykwalifikowanej siły roboczej, zaś konkurencja wymusza obniżki cen. W związku z tym przeciętny zysk systematycznie się zmniejsza.

„Chociaż Marks nie mówił wprost o długich cyklach – zauważa znany radziecki ekonomista Stanisław Mienszykow – to przygotował grunt pod operację rozróżnienia wahań w dynamice kapitalistycznego rozwoju, odrębnych od średniookresowego cyklu gospodarczego, i wskazał ich materialną podstawę”²⁷. Odnotowane przez autora Kapitału obniżenie stopy zysku okazuje się być kluczem do zrozumienia mechanizmu długich fal. W XX wieku ekonomiści wciąż toczyli spór wokół tej Marksowskiej tezy: gdy jedni przedstawiali empiryczne dowody, które miały obalić diagnozy autora Kapitału, inni starali się wykazać jego rację, posiłkując się statystykami. Marksiści dowodzili, że spadek stopy zysku popycha kapitalistów na drogę zewnętrznej ekspansji (opanowywanie nowych rynków, konflikty zbrojne itd.). Jednak w większości przypadków przeoczano, że zaobserwowana przez Marksa tendencja odnosi się do gospodarki o mniej lub bardziej stabilnej strukturze sektorowej.

„Można utrzymywać – pisze Mienszykow – że u Marksa brak zakończonego modelu teoretycznego, który objaśniałby związek procesu technologicznego oraz stopy zysku. Nie wykluczam, że jest tak w istocie, jednak Marks wyszedł z propozycją co najmniej kilku najważniejszych elementów takiej teorii. Już w latach 20. mógł się nimi posłużyć Kondratiew”²⁸. Gdy przyłożymy idee autora Kapitału do analizy technologicznie niestabilnego systemu, wszystko wydaje się wracać na swoje miejsce.

Za każdym razem, kiedy w gospodarce powstaje nowy sektor, uzyskiwana w jego ramach stopa zysku okazuje się bardzo wysoka (co w znacznej mierze tworzy iluzję intensywnego, stałego wzrostu). Właśnie dlatego innowacje techniczne, początkowo rewolucjonizujące proces produkcji, nie tylko w dłuższej perspektywie nie prowadzą do zmian społeczno-ekonomicznych, lecz sprzyjają stabilizacji obecnego systemu władzy – wzmacniając pozycję obozu konserwatywnego, demonstrują tym samym wydajne funkcjonowanie porządku ekonomicznego i społecznego. W rzeczywistości klasy panujące wykorzystują innowacje technologiczne (i inne) w sposób pasożytniczy. W okresach politycznej i kulturowej reakcji dokonano licznych odkryć naukowych. Jednak stopa zysku w nowych sektorach dość szybko zaczyna spadać, szybciej nawet niż w sektorach tradycyjnych. Nie znaczy to, że technika przestała się rozwijać, po prostu jej rozwój nie stwarza jakościowo nowych rynków. Skutkiem wyczerpania się modelu technologicznego jest efekt nadmiernej akumulacji kapitału, powodujący z kolei kryzys panującego porządku – ekonomicznego, politycznego i społecznego. Dopiero ów kryzys prowadzi do powstania nowego modelu społecznego, zdolnego efektywnie wykorzystać skumulowany potencjał technologiczny. Jak wyraził się Mienszykow, społeczeństwo „zmienia skórę”²⁹.

Opanowywanie nowych rynków można porównać do uprawy nowej ziemi: potrzeba zaledwie nieznacznej ilości nawozów i niewielkiego wkładu pracy, by przez kilka lat przynosiła ona obfite plony. W momentach rewolucji technicznych nowe rynki powstają także wskutek pojawienia się w sprzedaży nowych, wcześniej nieznanych towarów. Jednak wzrost stopy zysku w dłuższej perspektywie możliwy jest tylko dzięki wciągnięciu w kapitalistyczny obieg nowych terytoriów, nowych sfer życia oraz nowych mas ludzkich. Właśnie z tego powodu, zauważa Kondratiew, kluczowym mechanizmem kapitalizmu okazało się włączanie w światowy rynek coraz większej liczby krajów, „rozszerzanie jego orbity”³⁰.

W tym sensie kolonializm wydaje się być oczywistym kompanem kapitalizmu. Kolonialna ekspansja w zadziwiający sposób to traci impet, to znów przybiera na sile. Po uzyskaniu zdobyczy terytorialnych w XVI wieku i początkach wieku XVII Zachód jakby zrobił sobie przerwę, następnie kolonizacja przybrała na sile w XVIII wieku, a w początkach XIX wieku znów zamarła. Koniec XIX stulecia jest naznaczony przez „kolonizatorską konkurencję” i „podział świata”. Po dekolonizacji lat 50. i 60. wydaje się, że podobne praktyki już na zawsze pozostaną w przeszłości. Jednak przełom XX i XXI wieku jawi się jako epoka nowych kolonialnych wojen, które choć noszą dziś inne nazwy, zachowują charakter starych konfliktów kolonialnych. Podobnego rodzaju powtórzenie, jak wykazał Kondratiew, nie jest przypadkowe: „Jest zupełnie jasne, że w systemie kapitalistycznym wciągnięcie w jego obieg nowych terytoriów zachodzi w takim momencie historycznym, który charakteryzuje się zaostrzoną potrzebą nowych rynków zbytu i rynków surowcowych odczuwaną przez Stary Świat”³¹.

Mówiąc o okresowych rekonstrukcjach kapitalizmu, Kondratiew zauważa, że ich przesłankę „stanowi koncentracja kapitału w rękach silnych centrów przedsiębiorczości”³². Z perspektywy geografii automatycznie prowadzi to do redystrybucji zasobów pomiędzy państwami. W granicach systemu-świata zwiększa się nacisk „centrum” na „peryferie”. Kiedy zaś kolejna „rekonstrukcja” z grubsza dobiega końca, daje się zaobserwować „obfitość wolnego kapitału i, co za tym idzie, jego niską wartość”³³. Kryzys nadmiernej akumulacji kapitału jest rozwiązywany za pomocą transferu wolnych środków na peryferie systemu (tym samym stwarza się iluzję ich pomyślnego rozwoju). Powstaje wrażenie, jakoby dzięki swobodnej grze sił rynkowych „peryferia” – lub przynajmniej ich najbardziej rozwinięta część – były o krok od tego, by dogonić Zachód. Niestety, radość z prosperity peryferii nie trwa długo, bowiem gdy zbliża się czas kolejnej „rekonstrukcji”, kapitał znów zaczyna płynąć w przeciwnym kierunku. Jak dotąd każda duża „rekonstrukcja kapitalizmu” kończy się dla peryferii klęską, jeśli nie katastrofą.

Cykliczność jest istotą kapitalizmu, ponieważ zarówno produkcja, jak i konsumpcja są w tym systemie podporządkowane logice wymiany towarowej. Krótkoterminowe rynkowe cykle koniunkturalne, dobrze zbadane przez ekonomistów już w XIX wieku, nakładają się na o wiele bardziej skomplikowane i zachodzące na większą skalę procesy społecznego, ekonomicznego i technologicznego rozwoju. Dokładnie w taki sam sposób średnie cykle, wedle porównania Kondratiewa, „jak paciorki nawlekają się na fale wielkich cyklów”³⁴.

Marks pisał, że rozwój sił produkcyjnych społeczeństwa wymaga okresowej rewizji stosunków produkcyjnych. Poprzez dzieje technologiczne baza kapitalizmu niejednokrotnie się zmieniała. Maszyna parowa wyparła manufaktury oparte na pracy rąk oraz turbiny wodne, elektryczność zrewolucjonizowała przemysł na przełomie XIX i XX wieku. Samochody, produkcja taśmowa, telefon i komercyjne linie lotnicze odnowiły oblicze gospodarki. Powstały w ich wyniku model nazwano później „fordyzmem”. Technologiczna rewolucja końca XX wieku była zaledwie kolejnym etapem tego procesu.

Tymczasem każda radykalna zmiana technologii kulminuje w przemianie ekonomicznej, a czasem także społeczno-politycznego modelu kapitalizmu. Te procesy w sposób nieunikniony nakładają się na „zwyczajne” cykle rynkowe. Mowa nie tylko o „długich falach” wzrostu i upadku gospodarczego, ale także o przeplataniu się okresów, kiedy kapitał ustawicznie się umiędzynarodawia, z okresami „narodowego rozwoju”. Fazy dominacji kapitału finansowego i handlowego są zastępowane przez fazy przewagi kapitału przemysłowego. Po okresach wolnego rynku następują epoki państwowego interwencjonizmu.

Okresom politycznego konserwatyzmu nierzadko towarzyszy gwałtowny rozwój technologiczny, lecz zazwyczaj przemiany w znacznie większym stopniu obejmują media, transport, telekomunikację i handel aniżeli produkcję. W tym czasie kapitał finansowy i handlowy dominuje nad przemysłowym, a globalna gospodarka góruje nad rynkiem narodowym. Fazy globalizacji i lokalnego rozwoju odzwierciedlają ową dynamikę – handel i finanse zawsze dążą do maksymalnej ekspansji. Istnienie granic tylko ją powstrzymuje. Jednak produkcja ma zawsze charakter lokalny. Niezbędna jest reprodukcja siły roboczej, ludzie muszą mieć gdzie mieszkać, nie mogą znajdować się w ciągłym ruchu. Natomiast światowy handel nie może bez końca rozszerzać swojego zasięgu, tym bardziej w sytuacji, gdy rynek wewnętrzny pogrążony jest w stagnacji. Państwo wyręcza przedsiębiorców, gwarantując ochronę narodowych interesów i odpowiedzialność społeczną. Wbrew przekonaniom zaczerpniętym z liberalnej mitologii, najbardziej stabilny wzrost gospodarczy przypada właśnie na te okresy. Wolny handel epoki piratów został zastąpiony przez merkantylizm, następnie jego miejsce zajęły bachanalia wolnego rynku, po których nieuchronnie musiała nastąpić kolejna fala protekcjonizmu itd.

Cykle upadku i wzrostu zbiegają się z okresami rewolucji i reakcji. Kondratiew odkrył, że „na okresy fal wzrostowych wielkich cyklów przypada największa liczba znaczących wstrząsów społecznych, tak rewolucji, jak i wojen”³⁵. Ograniczając się do konstatacji tego „faktu empirycznego”, wielki ekonomista nie objaśnił jednak bardziej szczegółowo odkrytej przez siebie prawidłowości. Jasne jest jednak, że owa zbieżność nie jest przypadkowa. Opisane przez niego cykle nie są bowiem ani automatycznym mechanizmem, ani naturalnym procesem, który zachodziłby sam z siebie – w tak konsekwentny i nieunikniony sposób, jak następowanie po sobie pór roku. Właśnie z tego powodu tak trudno jest przewidzieć początek nowego etapu. By nowy cykl wzrostu mógł się rozpocząć, społeczeństwo powinno przejść radykalną zmianę. Rewolucje i reformy tworzą nowy model, w którego ramach może nastąpić wzrost gospodarczy. Wyczerpanie tego modelu prowadzi do gospodarczego upadku, z którego społeczeństwo podnosi się jedynie, przechodząc przez kolejne kryzysy – w kierunku nowych rewolucji i reform.

Wszystkie te procesy mają miejsce w ramach kapitalizmu. Jednak już Wielka Rewolucja Francuska, ze swą plebejską furią, pokazała, że każdy podobny wstrząs grozi potencjalnym rozpadem całego kapitalistycznego porządku. Znaczenie rewolucji dla kapitalizmu jest dwojakie: z jednej strony może ona mu się przysłużyć jako mechanizm modernizacyjny, z drugiej zaś zadać mu śmiertelny cios. Wyraźnie zademonstrowała to Komuna Paryska 1870 roku, natomiast 1917 rok w Rosji doprowadził do pierwszego socjalistycznego eksperymentu.

Rosyjski los

Nie przypadkiem „długie fale” rozwoju kapitalistycznego po raz pierwszy zbadano właśnie w Rosji. Wystarczy zestawić daty kluczowych wydarzeń historycznych ojczystych dziejów z cyklami światowej gospodarki, by odkryć istnienie pewnych zbieżności. Odnosi się to i do opryczniny Iwana Groźnego, i do czasów Wielkiej Smuty, do prawa pańszczyźnianego oraz do jego reformy, do rewolucji 1917 roku, kolektywizacji, demontażu Związku Radzieckiego, a także wielkiej prywatyzacji lat 90. Począwszy od XVII, aż do XX wieku Rosja wciąż starała się dogonić Zachód, stale pozostając o krok w tyle, zaś każda nowa fala gospodarcza dosłownie ją podtapiała. Historyczna analiza Pokrowskiego i badania ekonomiczne Kondratiewa łączy nie tylko kraj oraz epoka, w których powstały. Diagnozy tych badaczy ujęte razem dają klucz do zrozumienia fundamentalnych dramatów i tragedii rosyjskiej historii.

„Długie fale” globalnego rozwoju nadawały rytm społecznym i politycznym przemianom Rosji w nie mniejszym stopniu niż w innych częściach świata. Z tym że tutaj wszystko wydawało się bardziej dramatyczne, czasami nawet – straszniejsze. Zawirowania światowej historii odbijały się tutaj ogromnymi wstrząsami. „Nic tam nie ma granic: ani bóle, ani pociechy, ani ofiary, ani nadzieje”³⁶ – pisał francuski podróżnik Adolphe markiz de Custine, który odwiedził Rosję w 1839 roku. „Namiętności Rosjan są przykrojone na wzór starożytnych ludów, wszystko u nich przypomina Stary Testament, ich nadzieje i cierpienia są wielkie jak ich państwo”³⁷. Kraj ten wydał mu się straszny, nieszczęśliwy i wielki; za swe niesamowite osiągnięcia zapłaci wysoką cenę, pozbawiając szczęścia swoich mieszkańców.

To, co tak szokowało francuskiego markiza w XIX wieku, było jedynie preludium rzeczywiście ogromnych wstrząsów, które miały nastąpić w XX wieku. Jednak ani katastrofy, których doznała Rosja, ani też heroiczne czyny, jakich w niej dokonano, nie stanowiły części jakiegoś wyjątkowego jej losu.

Dramat rosyjskiej historii polega właśnie na tym, że doświadczenie całego rodzaju ludzkiego przejawiało się w niej w formie skrajnej i tragicznej. W tym sensie nie istnieje i istnieć nie może żaden wyjątkowy „rosyjski los”. Nasz los jest bowiem losem ludzkości.

ROZDZIAŁ 1
KRAJ MIAST

Ruś powstała później niż większość krajów europejskich, a jej pojawieniu towarzyszyły specyficzne okoliczności.

Zrodziła się na szlaku „od Waregów do Greków”. W średniowieczu podróż drogą wodną była szybsza i bezpieczniejsza. Statki mogły transportować więcej ładunku niż furmanki. Drogi były w opłakanym stanie, a w niektórych miejscach nie było ich wcale. Jeśli zaś chodzi o bezpieczeństwo, to morskie sztormy, w porównaniu z kryjącymi się w lasach zbójami, półdzikimi plemionami i drużynami feudalnymi nieustannie gotowymi do przywłaszczenia sobie cudzych dóbr, nie były tak poważnym zagrożeniem.

Świat antyczny skupił się wokół Morza Śródziemnego. Wobec ekonomii śródziemnomorskiej na peryferiach okazało się leżeć Morze Czarne i bezpośrednio przylegająca do krajów śródziemnomorskich część Oceanu Atlantyckiego. Od VII do X stulecia handel morski rozpowszechnił się na Morzu Bałtyckim. Na południu do czasów wypraw krzyżowych wciąż panowali Bizantyjczycy-Grecy. Formułująca się na północy ekonomia bałtycka była spadkiem po wikingach bądź, jak ich nazywano na Rusi, Waregach.

Ruś okazała się elementem wiążącym, usytuowanym pomiędzy dwiema ekonomiami-światami. Statek handlowy mógł przepłynąć z Morza Czarnego w górę po Dnieprze. Co prawda przeszkadzały w tym progi na rzece, lecz dość szybko nauczono się je pokonywać. Następnie można było w dół, z nurtem rzek północnych, spłynąć do Morza Bałtyckiego. Jedynie niewielki teren rozciągający się pośrodku nie był przystosowany do transportu wodnego – w tym miejscu statki należało wlec po ziemi, o czym do dziś przypomina nam nazwa miasta Wołokołamsk (początkowo Wołok Łamski³⁸).

Jednocześnie ze szlakiem „od Waregów do Greków” istniał także szlak handlowy na Wołdze. Karawany kupieckie z towarami perskimi płynęły z Morza Kaspijskiego w górę po Wołdze, a następnie jej dopływami. Te dwa szlaki łączyły się w ziemi nowogrodzkiej, skąd perskie i bizantyjskie towary wędrowały do Europy Północnej³⁹.

Jak podają kroniki, w 862 roku arystokracja nowogrodzka zaprosiła na tron księcia Waregów Ruryka wraz z braćmi Syneusem i Truworem, mówiąc: „Ziemia nasza wielka jest i obfita, a ładu w niej nie ma. Przychodźcie więc rządzić i władać nami”⁴⁰. Słowa te, jak powiada Nikołaj Karamzin, są „bezpośrednie, krótkie i mocne!”⁴¹; mówiąc w skrócie, Waregom oferuje się stworzenie państwowości na Rusi.

W drugiej połowie XIX wieku i przez cały wiek XX rosyjscy historycy spierali się o powód, dla którego „zaproszono Waregów”; zwolennicy „teorii normańskiej” tłumaczyli narodziny państwowości wpływami zachodnimi, zaś słowianofile, a później oficjalni historycy radzieccy nie tylko odrzucali te wpływy, lecz także starali się udowodnić, że Ruryk w ogóle nie istniał. A nawet jeśli istniał, to z pewnością wymyśleni zostali Syneus i Truwor, był to błąd kopisty lub nieprawidłowe tłumaczenie jakiejś skandynawskiej sentencji⁴². Bez względu na zaciętość, dyskusja ta nie miała żadnego sensu. Przecież nie chodzi o to, jaką rolę odegrali Waregowie, ilu ich było, czy byli po prostu najemnikami, czy może przyszli do Nowogrodu jako elita wojskowo-polityczna. Pytanie brzmi, dlaczego właśnie w latach 60. IX wieku nowogrodzcy przywódcy nagle niespodziewanie zechcieli na swej ziemi zaprowadzić „porządek”, a już w 882 roku książę Oleg, zająwszy Kijów, stworzył państwo, które nazwano Rusią⁴³.

Terytorium dzisiejszej Równiny Rosyjskiej przez kilka stuleci zamieszkiwały plemiona słowiańskie oraz ugrofińskie i bez problemu obchodziły się bez państwa. Nagle w IX wieku sytuacja drastycznie się zmieniła, a po dwudziestu latach powstało wielkie, rozciągające się od Bałtyku do Morza Czarnego państwo, obejmujące swoją władzą wiele przeróżnych plemion. Na dodatek państwo to okazało się nad wyraz stabilne, w całości przetrwało aż do początku XII wieku – o wiele dłużej niż na przykład imperium Karola Wielkiego.

Potrzeba państwa pojawiła się raptownie, ale nieprzypadkowo. Była spowodowana nie tylko wewnętrznym rozwojem Nowogrodu. Decydujące znaczenie miało coś innego. W Europie w IX i X stuleciu kończą się „wieki ciemne”. Zachód wstępuje w epokę rozwoju ekonomicznego. Gospodarka naturalna powoli ustępuje, rozwija się ekonomika handlu. Jest to czas pierwszej geograficznej i polityczno-ekonomicznej ekspansji chrześcijańskiej Europy. W średniowieczu były zaledwie trzy takie okresy: wiek IX i X, kiedy świat europejski gwałtownie rozszerzył się na północny wschód, wchłaniając Skandynawię oraz większą część Europy Wschodniej; stulecie XII i XIII to okres wypraw krzyżowych, budowa miast i zamków oraz druga ekspansja w strefie Bałtyku, podczas której na północnym wschodzie zostały podbite i schrystianizowane ostatnie plemiona pogańskie – ugrofińskie, słowiańskie i bałtyckie; wreszcie stulecie XV i XVI, w których nastąpiły wielkie odkrycia geograficzne. Każda z tych epok okazała się przełomowa dla historii Rosji. Co więcej, zmieniła charakter, skład narodowościowy, a nawet geografię państwa rosyjskiego.

Czas zaprowadzić porządek

Już wybitny historyk Siergiej Sołowjow zauważył, że opierając się wyłącznie na procesach ekonomicznych, jakie dokonywały się we wspólnotach słowiańskich, nie jest możliwe wyjaśnienie rozwoju handlu staroruskiego. „Niepokoiła mnie występująca wszędzie identyczność produkcji w kraju zamieszkanym przez plemiona słowiańskie: czym mogli wymieniać się Polanie i Siewierzanie, Drewlanie i Dregowicze, Krywicze i Radymicze? Prowadzili przecież takie samo życie, zajmowali się tym samym, mieli takie same potrzeby oraz jednakowe narzędzia do ich zaspokajania: chleb, miód, wosk, skóry zwierzęce, którymi dysponowali Drewlanie, mieli też Polanie i pozostałe plemiona”⁴⁴. Handel, w opinii Sołowjowa, pojawił się dopiero wraz z przyjściem Waregów, a w szczególności wraz z pojawieniem się drużyny książęcej. W rzeczywistości jednak także drużyna opierała się na gospodarce naturalnej. Przecież nie kupowała sobie niezbędnych produktów, lecz „żywiła” się, zbierając daninę bądź zwyczajnie grabiąc wspólnoty agrarne (zabezpieczając je jednocześnie przed najazdami innych szajek). Jeszcze w wiekach XIV–XV, jak zauważa Michaił Pokrowski, dziedzictwo feudalne stanowiło „całość samowystarczalną”, słabo związaną ze światem zewnętrznym⁴⁵. Cóż zatem można powiedzieć o okresie IX i X wieku?

Oficjalni historycy radzieccy niejednokrotnie postrzegali Ruś Kijowską przede wszystkim jako wspólnotę agrarną, dowodząc, że Ruś była „wielką osłoną rolniczą, która zatrzymała nieograniczone przenikanie koczowniczych ord ze wschodu na zachód”⁴⁶. W dziełach tego typu państwo kijowskie jawi się jako swego rodzaju „granica”, za którą kończy się wszelka „cywilizacja”, podobnie jak w przypadku Dzikiego Zachodu w XIX-wiecznej Ameryce. Minusem tego typu teorii, nie wspominając już o ich rasistowskim charakterze, jest niezgodność z rzeczywistością. Po pierwsze, okazuje się, że na wschód od Dniepru ludzie w ogóle nie znali rolnictwa. W rzeczywistości w VIII i IX wieku od wschodu Ruś nie sąsiadowała z dzikimi plemionami koczowników, lecz z bogatymi państwami – Kaganatem Chazarskim i Bułgarią Nadwołżańską, które początkowo były o wiele lepiej rozwinięte i bogatsze niż Słowianie wschodni i Waregowie⁴⁷. Po drugie zaś, koczownicy niejednokrotnie przechodzili przez Ruś do Europy. Pod koniec IX wieku Węgrzy bez przeszkód przeszli nieopodal Kijowa, by następnie w latach 60. terroryzować kraje zachodnie, dopóki w 955 roku niemiecki król Otton I nie pokonał ich pod Augsburgiem – po czym Węgry szybko przyjęły katolicyzm i przekształciły się w „tarczę chrześcijaństwa”, podporę świata zachodniego. W XIII wieku Tataro-Mongołowie, rozgromiwszy Ruś, podeszli do Dunaju, lecz nie zatrzymał ich opór wojskowy, a problemy polityczne we własnym obozie.

W zasadzie historycy radzieccy mają rację, wiążąc rozwój miast z podziałem pracy, oddzieleniem rzemiosła od gospodarki wiejskiej⁴⁸. Odnosi się to jednak do powstawania miast w historii ludzkości w ogóle. Miasta Rusi Kijowskiej nie były oczywiście pierwszymi w historii świata. Ich burzliwy rozwój, a przede wszystkim ich gwałtowne bogacenie się nie mogą być wytłumaczone procesami wewnętrznymi, jakie dokonywały się w plemiennych wspólnotach słowiańskich⁴⁹.

Nikołaj Rożkow w pracy Miasto i wieś w historii rosyjskiej zauważa, że wyraźna przewaga gospodarki naturalnej na terenach wiejskich uniemożliwia „naturalne” pojawienie się miast dzięki rozwojowi rynku wewnętrznego: „handel wewnętrzny był ograniczony, nie odgrywał znaczącej roli”. Jednak stwierdziwszy „nadzwyczajną słabość wymiany wewnętrznej”, dodaje, że „bardzo ważny okazuje się handel zewnętrzny. Wszystkim, w większym bądź mniejszym stopniu, znane są fakty, które wskazują na ożywione kontakty Rusi Kijowskiej z Arabami i Chazarami, a przede wszystkim z Bizancjum”⁵⁰.

Tymczasem drogi handlowe łączyły Ruś Kijowską nie tylko ze Wschodem i Bizancjum. Pod koniec VIII wieku Europa Zachodnia zaczyna budzić się po „wiekach ciemnych”. We Francji ma miejsce ożywienie kulturalne, które później zostanie nazwane „renesansem karolińskim”. W Rzymie w 800 roku Karol Wielki zostaje ogłoszony cesarzem. Jego armie dochodzą do Moraw, skąd wypędzają Arabów. W IX i X wieku również w Europie Północno-Wschodniej można zaobserwować burzliwy wzrost polityczny i ekonomiczny. W 874 roku pojawiło się pierwsze państwo Słowian zachodnich – Wielkie Morawy. Pod koniec IX wieku Węgrzy (Madziarzy) tworzą swoje państwo nad Dunajem, zawładnąwszy w 906 roku częścią ziem należących do Wielkich Moraw, natomiast Czechy rozwijają się w granicach Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W X wieku na mapie Europy pojawia się Polska.

W IX wieku zaczynają formułować się państwa skandynawskie. Normanowie nie tylko grabią europejskie wybrzeże, ale docierają także do Włoch. Zdobyte dobra, wzbogacając elitę skandynawską, stymulowały rozwój światowego handlu i formowanie się instytucji państwowych. Zaczyna się rozwijać gospodarka towarowa. Już w połowie X wieku królestwo Danii jest zjednoczone. Władza państwowa pojawia się w Norwegii i Szwecji. IX i X wiek w Bizancjum jest okresem wzrostu ekonomicznego. W Europie jednocześnie pojawiają się dwie strefy handlowo-ekonomiczne: obok tradycyjnej strefy śródziemnomorskiej pojawia się nowa strefa bałtycko-północnomorska, która jednoczy Anglię i Skandynawię. Rzeki równiny rosyjskiej stają się nadzwyczaj ważne dla handlu, bowiem łączą z sobą te dwie strefy. Szlak „od Waregów do Greków” staje się najważniejszym ogniwem pojawiającej się nowej ekonomiki handlowej. Łączy on Europę w jedną całość. Tym szlakiem handlowym z południa na północ przewożone są nie tylko towary, to nim rozprzestrzenia się cywilizacja, chrześcijaństwo, technika rzemieślnicza.

Wraz ze szlakiem prowadzącym ze Skandynawii do wybrzeża Morza Czarnego, przez rozległą równinę, która w przyszłości stanie się fundamentem państwa rosyjskiego, ciągnęły się także inne szlaki handlowe. Jeden z nich prowadził przez Morze Kaspijskie i Wołgę na północ, dostarczając zacofanym krajom europejskim wyroby z bardziej rozwiniętych krajów Wschodu – Kalifatu Arabskiego i Persji. Inny szlak prowadził drogą lądową do Europy Zachodniej. O tym ostatnim szlaku posiadamy dużo mniej informacji, ale znalezione skarby pozwalają historykom wnioskować, że istniała „starożytna transeuropejska trasa handlowa”, której fragmentem centralnym był „szlak ze Średniego Naddniestrza do południowoniemieckiego Podunaja”⁵¹. Jak widzimy, wszystkie te szlaki spotykały się i przecinały między Nowogrodem a Kijowem.

Gwałtowny rozkwit miast i współpraca między nimi były spowodowane burzliwym rozwojem handlu międzynarodowego. Pokrowski słusznie zauważa, że był to w znaczącym stopniu „handel zbójecki”⁵², a miasta początkowo pełniły rolę ufortyfikowanego miejsca postoju dla wędrujących między Bałtykiem a Morzem Czarnym kupców-zbójów i były „bardziej związane z tymi zagranicznymi rynkami niż z otaczającym je krajem”⁵³.

Stworzona przez elity miejskie ekonomia w dużym stopniu była pasożytnicza. Elity rządzące wykorzystywały własny kraj i ludność przede wszystkim jako źródło darmowych bądź tanich zasobów, co w rosyjskiej historii będzie się niejednokrotnie powtarzać. Chcąc uczynić z produktu towar, należało go skonfiskować od bezpośredniego wytwórcy. Dokonywało się to w formie daniny lub po prostu grabieży. Nikołaj Rożkow, analizując wzajemne relacje miasta i wsi w państwie kijowskim, dochodzi do następującego wniosku: „działalnością handlową zajmowały się wyłącznie elity wspólnoty – książęta, drużyny i bardziej lub mniej majętni mieszczanie – zaś większość ludności w niej nie uczestniczyła, ponieważ nie sprzedawała, a oddawała za darmo, w postaci daniny, produkty pochodzące z polowań bądź pszczelarstwa”⁵⁴. Tę samą myśl jeszcze dobitniej wypowiada współczesny badacz Siergiej Niefiedow. Podkreśla on, że na Rusi istniała wyraźna granica, która dzieliła miasta i mieszkańców wsi, oddzielała „mężów” od „smerdów”⁵⁵. Mieszczanie nie płacili daniny, korzystali z praw i przywilejów, które były chronione przez obyczaje i prawo. „Z punktu widzenia mieszczan, smerdowie byli nieposiadającymi praw poddanymi, a czasami nawet zdobyczą wojenną”⁵⁶. Nie wydaje się zatem niczym dziwnym, że Ruska Prawda, napisana za panowania Jarosława Mądrego, w odróżnieniu od innych „barbarzyńskich prawd” nie zabraniała wywozu niewolników za granicę.

Posuwając się na północny wschód, zarówno Słowianie, jak i Skandynawowie rozpoczęli pobieranie danin od miejscowych plemion. Daninę tę płacono przede wszystkim w postaci futer. Jednocześnie kupcy-zbóje porywali niewolników. Futra i niewolnicy stanowiły najbardziej chodliwy towar na bardziej rozwiniętych ziemiach południowych. Autorzy arabscy w X wieku pisali, że rusko-skandynawscy handlowcy tego czasu byli, w drodze łączenia obowiązków, przywódcami dobrze uzbrojonych oddziałów, liczących nieraz setki bojowników. Takie małe prywatne armie, zgodnie z opinią historyków skandynawskich, „dawały ich przywódcom możliwość zebrania daniny od ludności lokalnej i ochronienia tego, co zostało zgrabione”⁵⁷.

Oczywiście nie cały handel był w taki sposób zmilitaryzowany. Kupcy ruscy, skandynawscy, a potem niemieccy byli jednocześnie żołnierzami, ale znaczącą część handlu na wielkim szlaku rzecznym prowadzili Grecy, Ormianie, Arabowie i Żydzi, niedysponujący zorganizowanym wojskiem, przynajmniej w tym stopniu, w jakim dysponowali nim Słowianie i Skandynawowie. To jednak zagraniczni kupcy przywozili większą część brzęczącej monety.

W takich warunkach państwo powinno było, z jednej strony, zapewnić kupcom z zagranicy ochronę na rzekach przed lokalnymi „złymi ludźmi”, a z drugiej – obronić własnych handlowców przed zbójami i przed sobą nawzajem. Wydaje się, że nieprzypadkowo wyższe sfery Nowogrodu, zapraszając Waregów, odwołują się do niekończących się „sporów” między swymi. Innymi słowy, książę Waregów, jako bezstronny, był potrzebny nie tylko jako obrońca, ale też jako sędzia.

Paląca konieczność ustanowienia porządku państwowego, bez którego wzajemne „spory” uzbrojonych kupców mogłyby po prostu sparaliżować wymianę handlową, wynikała właśnie z połączenia handlu z rozbojem. Nie chodziło tylko o drużynę książęcą, która ochraniałaby karawany kupców zamorskich, ale także o sądy rozstrzygające wzajemne pretensje oraz władzę będącą w stanie zagwarantować wypełnienie postanowień sądu.

W związku z ekspansją, jaka miała miejsce w IX i X stuleciu, Ruś stała się konieczna. W ruskiej historii nie ma „wieków ciemnych” tylko dlatego, że podczas „wieków ciemnych” nie było i być nie mogło ruskiej historii. Państwo pojawiło się jako skutek ekspansji handlowej zapoczątkowanej wraz z przezwyciężeniem barbarzyństwa na Zachodzie. Kraje bałtyckie stały się burzliwie rozwijającą się strefą handlową. Do niedawna całkiem dzicy Waregowie nagle zostali potencjalnymi konsumentami skomplikowanych wyrobów wyprodukowanych w Bizancjum i na Wschodzie. Szlak handlowy między Morzem Czarnym a Bałtykiem był wygodny i konieczny, w związku z czym należało go podtrzymywać i ochraniać. Potrzebny był „porządek”.

Przed powstaniem rynku bałtyckiego nadające się do żeglugi rzeki na południu oraz liczne jeziora przepływowe na północy nie posiadały żadnej wartości ekonomicznej i geopolitycznej. Żyjące nad ich brzegami plemiona były pozostawione same sobie. Jednak pojawienie się wareskiej ekonomii wszystko zmieniło. Możliwa, a nawet konieczna stała się więź między bogatym i rozwiniętym bizantyjskim Południem a dynamicznie rozwijającą się wareską Północą. Na całym ogromnym terytorium szlaku rzecznego pojawiła się potrzeba dbania o porządek i bezpieczeństwo. Konieczne było jedno państwo.

Nieprzypadkowo założycielami ruskiej państwowości byli nowogrodzianie, którzy byli nie tyle żołnierzami, ile kupcami. Nie przypadkiem również w stwarzanie państwa ruskiego najaktywniej włączyli się Waregowie. To nie oni podporządkowali sobie Słowian, to nie Słowianie się zjednoczyli, lecz w jedną całość zjednoczyły się w państwie liczne słowiańskie, ugrofińskie i skandynawskie plemiona oraz drużyny rozmieszczone wzdłuż szlaku rzecznego. Dominowali, jako najliczniejsi, Słowianie. Waregowie tworzyli elitę wojskową. Natomiast plemiona ugrofińskie zostały podbite i się zasymilowały.

Kijów i jego wrogowie

Fryderyk Engels w książce Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa napisał, że państwo jest zorganizowaną przemocą, a powstaje wtedy, gdy społeczeństwo jest podzielone na klasy. Badając Wschód, Marks zauważył jeszcze jedną przyczynę powstawania państwa: konieczność zorganizowania i podtrzymania systemu irygacyjnego na rozległym terytorium. Chcąc tego dokonać, należało przemieścić siłę roboczą zgodnie ze scentralizowanym planem, a do tego niezbędny był przymus, mimo że podział społeczeństwa na klasy mógł znajdować się jeszcze w zalążku. Historia Rusi pokazała, że potrzeba zaistnienia państwa może być w tym samym stopniu spowodowana koniecznością zaprowadzenia porządku na szlakach handlowych. Państwowość ruska była pod tym względem źródłowo bliska „modelowi azjatyckiemu”, chociaż jednocześnie rozwijała się w bliskich relacjach z Europą Zachodnią.

Państwo zapewniało bezpieczeństwo handlu. Nie chodzi więc o etniczną jedność Słowian, ponieważ nowe państwo wchłonęło Ugrofinów i Waregów, a następnie Greków, Pieczyngów i Żydów. Nie zostały zjednoczone plemiona, lecz terytoria. Na rozległej przestrzeni, obfitującej w wiele żeglownych rzek, konieczne były jedna władza i system bezpieczeństwa. Co prawda od pewnego momentu kontrola nad terytorium stała się dla władców celem samym w sobie, ale dokonało się to nieco później. Początkowo potrzebny był jedynie porządek na szlaku, po którym przemieszczały się karawany kupców. „Był to handel regularnie organizowany przez państwo”⁵⁸ – pisze historyk--bizantynista Giennadij Litawrin. Nowogrodzianie wiedzieli, po co zapraszają drużynę Waregów.

Kupcy z Nowogrodu i drużyny Waregów, wędrując na południe, w zaskakująco krótkim czasie zjednoczyli wielkie terytoria, zabezpieczając nieprzerwany potok towarów i wiedzy w kierunku Bałtyku. Rosja jako państwo narodziła się ze szlaku tranzytowego. Opisując system pierwszego państwa ruskiego, Wasilij Kluczewski podkreśla: „Z łatwością zauważamy zasadnicze zainteresowanie ekonomiczne, które kierowało tym życiem, zbliżało i jednoczyło oddzielne i poróżnione części ziemi: danina, jaką otrzymywał książę kijowski i jego drużyna, utrzymywała handel zewnętrzny Rusi. To ekonomiczne zainteresowanie kierowało także polityką zewnętrzną pierwszych książąt kijowskich. Polityka ta była ukierunkowana na dwa główne cele: 1) zdobycie zamorskich rynków, 2) utorowanie i zabezpieczenie szlaków handlowych wiodących do tych rynków”⁵⁹.

Oczywiście średniowieczny handel nie był zajęciem pokojowym. Jeżeli w XVII wieku Holendrzy powiadali, że wojna i handel idą w parze, to tym bardziej można te słowa odnieść do wieków IX i X. Michaił Pokrowski zauważa, że w tych czasach na Rusi charakterystyczne było „połączenie wojny, handlu i zbójectwa”⁶⁰. Również Kluczewski twierdzi, że ruskie ataki na Carogród (Konstantynopol) były nierozerwalnie związane z konfliktami natury komercyjnej, a traktaty pokojowe, którymi kończyły się wojny, były zazwyczaj „traktatami handlowymi”.

„Wszystkie pochodzące z X wieku umowy Rusi z Grekami, o których informacje zachowały się do dziś, posiadają charakter handlowy. Spośród nich zachowały się dwie umowy Olega, jedna Igora i jedna króciutka umowa bądź początek umowy Światosława. Umowy te były sporządzane w języku greckim z wymaganymi zmianami formy i były tłumaczone na język zrozumiały na Rusi. Czytając je, z łatwością można zauważyć, jakie interesy wiązały w X wieku Ruś z Bizancjum. Najdokładniej i szczegółowo określone są w nich warunki corocznych relacji handlowych Rusi z Bizancjum oraz regulacje dotyczące prywatnych stosunków Rusinów w Konstantynopolu z Grekami: pod tym względem umowy te odznaczają się nadzwyczajną starannością w wypracowaniu norm prawnych, dotyczących w szczególności prawa międzynarodowego”⁶¹.

Walczyć należało zarówno ze zbójami, jak i z koczownikami zamieszkującymi stepy w niższym biegu Dniepru, czyli tzw. Dzikie Pola. Mimo że Pieczyngowie, a następnie Połowcy nieraz dokonywali ataków na miasta ruskie, to częstszą przyczyną wypraw na nie były przeszkody, jakie spotykały kupców greckich ze strony koczowników. Wyprawy Rusinów na Dzikie Pola były przede wszystkim ekspedycjami odwetowymi, czego książęta kijowscy wcale nie ukrywali. Książę Mścisław, tłumacząc swej drużynie powód wyprawy przeciw Połowcom w 1167 roku, stwierdza wprost, że należy ich ukarać, ponieważ przeszkadzają w handlu. „Zajmują szlak grecki, zarówno słony, jak i żelazny”⁶². Szlakiem greckim nazywano szlak prowadzący z Carogrodu-Konstantynopola, szlak słony łączył Kijów z koloniami greckimi na Krymie, a szlak żelazny (według opinii Sołowjowa) zapewniał dostawy wyrobów z metalu pochodzących z Bizancjum i Bliskiego Wschodu⁶³.

Niejednokrotnie bywało tak, że drużyny książąt kijowskich, rozbiwszy Pieczyngów lub Połowców, spływały w dół po Dnieprze i tam oczekiwały karawan kupieckich.

Mniej więcej do końca XII wieku walka ze stepem układała się pomyślnie dla Rusi. Zostali pokonani Pieczyngowie i powoli przekształcili się z grabieżców w pośredników handlowych. Sami nie będąc kupcami, brali na siebie, jak by się dziś powiedziało, „pośrednictwo informacyjne” pomiędzy Grekami i Rusinami. Otrzymywali zlecenia handlowe od Greków z Chersonezu, swego rodzaju mail orders, które następnie, jeszcze przed pojawieniem się nawigacji na rzekach, były przekazywane kupcom ruskim w Kijowie. W opinii Giennadija Litawrina zlecenia Greków „dotyczyły zamawiania na Rusi konkretnego pod względem asortymentu i ilości towaru, który miałby być gotowy na czas przyjazdu na Ruś (na wiosnę?) chersonezkiego kupca, który towar ten zamówił”⁶⁴. Z niewielką przesadą można powiedzieć, że Grecy zamawiali towary przez Pieczyngów w taki sposób, jak my to robimy dziś przez internet.

Powoli następowała asymilacja Pieczyngów z Rusinami. Nowym niebezpieczeństwem w rusko-greckim handlu stali się Połowcy, jednak również oni już na początku XIII wieku z wrogów Rusi przekształcili się w jej sojuszników (przecież w obronie Połowców przed nowym, nieznanym, dotychczas żyjącym na stepach narodem wystąpiło w 1223 roku wojsko ruskie nad rzeką Kałką, nad którą zostało zdruzgotane przez Tatarów).

Liczne wojny Ruś prowadziła także przeciwko Chazarom, którzy w IX i X wieku kontrolowali południową część szlaku „od Waregów do Greków”. Przed pojawieniem się Rusi Kijowskiej także w handlu dominowali Chazarowie. Zjednoczenie całego szlaku rzecznego przez jedną władzę wymagało pozbycia się ich. Początkowo walka nie była jednostronna. Dla przykładu można podać, że mieszkający na terytoriach przygranicznych Radymicze płacili daninę raz Kijowowi, raz Chazarom. Wiatycze byli sojusznikami Chazarów i dopiero w 966 roku książę Światosław, pokonawszy ostatecznie Chazarów, podbił jednocześnie Wiatyczów.

Początkowo dwojaki był także stosunek do handlu ruskiego Greków. Z jednej strony Konstantynopol potrzebował surowców, lecz z drugiej karawany kupieckie dość boleśnie przypominały ekspedycje wojskowe. Co roku wiosną z Kijowa wypływało od stu do dwustu załadowanych towarami łodzi, które ochraniała liczna załoga. Bez osłony wojskowej karawany nie przedostałyby się przez progi na Dnieprze, ponieważ tam z dużym prawdopodobieństwem padłyby łupem koczowników. Jednocześnie, przybywając do Chersonezu bądź Carogrodu, takie karawany mogły budzić lęk wśród Greków. Z tego powodu władze bizantyjskie starały się ograniczyć Rusinom dostęp do Bosforu, co z kolei wzbudzało wśród Rusinów niezadowolenie i prowokowało konflikty.

Wiemy o siedmiu wyprawach Rusi na Greków: w 860 bądź 865 roku panujący w Kijowie Askold zorganizował pierwszą wyprawę przeciw Bizancjum, ponieważ chciał zemścić się za zabójstwo ruskich kupców. Książę Igor, jak twierdzą ruskie kroniki, dwa razy wybrał się na Carogród, następnie Światosław walczył w Bułgarii, początkowo jako sojusznik cesarza, a od 971 roku jako jego przeciwnik. Książę Włodzimierz, zanim ochrzcił Ruś w obrządku greckim, złupił bizantyjskie miasto Chersonez na Krymie, a w 1043 roku Jarosław, syn Włodzimierza, zorganizował ostatnią taką wyprawę. Większość z tych wypraw miała charakter pośredni między grabieżą a ekspedycją karną. Jedynie Światosław prowadził na Bałkanach prawdziwą długotrwałą wojnę.

Początkowo Światosław walczył z Chazarami, Bułgarami Nadwołżańskimi, Wiatyczami, których pokonał, dając początek księstwu ruskiemu w Tmutarakanie na Krymie. Następnie na prośbę cesarza bizantyjskiego Nicefora wyruszył, jako sojusznik Greków, nad Dunaj, do Bułgarii. Jego sojusznictwo zostało opłacone pokaźną sumą bizantyjskiego złota. Poza tym Grecy obiecali, że jeżeli Światosław podbije Bułgarię, pozostanie ona jego własnością. Ponadto grecki poseł Kalokir zawarł ze Światosławem osobistą umowę, wedle której Światosław miał mu pomóc w zdobyciu korony cesarskiej w rywalizacji z Niceforem; za pomoc ruski książę miał być wynagrodzony niezliczonymi bogactwami z cesarskiego skarbca.

W 967 roku drużyna Światosława przybyła do Bułgarii. Kraj został podbity, a zwycięzcy w najokrutniejszy sposób rozprawili się z „braćmi-Słowianami”. Książę osiedlił się w Perejasławcu nad Dunajem, a Kijów pozostawił bez przywódcy. Stara już matka Światosława – księżna Olga – nie radziła sobie ze sprawowaniem władzy, koczownicy-Pieczyngowie znajdowali się u wrót stolicy, a w mieście panowało niezadowolenie. Kijowianie wysłali do Światosława pełen wyrzutów list: „Książę, poszukujesz obcej ziemi i ochraniasz ją, zaś od własnej się odwróciłeś, lada włos i zdobyliby nas wraz z twoją matką i dziećmi Pieczyngowie; jeżeli nie wrócisz, nie obronisz nas, to tym razem nas zdobędą; czy nie żal ci swojej ojczyzny ani starej matki, ani małych dzieci?”⁶⁵.

Światosław musiał wrócić. Jednak spędziwszy w Kijowie trochę czasu, oddał władzę swoim synom, a sam wrócił na Bałkany, gdzie spotkał się z nowym cesarzem Bizancjum – Janem Tzimiskesem. Bułgarzy nie chcieli ponownie wpuszczać Rusinów do Perejasławca, a Grecy starali się wyprzeć Światosława z Bułgarii. Zresztą sam ruski książę groził, że zdobędzie miasta greckie w taki sam sposób, w jaki zdobył bułgarskie. Mimo zuchwałej odwagi drużyny ruskiej, nie miał żadnych szans na zwycięstwo, ponieważ Grecy byli w stanie wystawić dużo więcej żołnierzy, a Światosław nie mógł nawet wypełnić powstałych braków. Został zatem zmuszony do opuszczenia Bułgarii. W drodze powrotnej wpadł w zasadzkę Pieczyngów i został zabity, z jego czaszki uczyniono puchar.

Nic dziwnego, że już w XIX wieku wyprawy wojenne Światosława wywołały ostrą polemikę wśród historyków. Zdaniem Nikołaja Karamzina książę Światosław był „Aleksandrem naszej dawnej historii”. Jednak w odróżnieniu od Aleksandra Macedońskiego, nie stworzył państwa, a jego działalność zakończyła się klęską. Dlatego „Światosław jako wzór wielkich dowódców nie jest wzorem wielkiego władcy: chwałę zwycięstw uważał za coś większego niż dobro państwa i choć swym charakterem oczarowuje wyobraźnię poety, zasługuje na wyrzut ze strony historyka”⁶⁶. Innymi słowy, Karamzin uważa, że Światosław był kimś w rodzaju nieodpowiedzialnego wojskowego awanturnika, którego odwaga nie miała sensu. Historycy drugiej połowy XIX wieku zajmowali stanowisko jeszcze bardziej kategoryczne, głoszące, że celem księcia kijowskiego udającego się na Bałkany był „tylko rabunek”⁶⁷. Zupełnie inaczej działalność Światosława oceniali autorzy radzieccy, którzy uważali, że była ona ukierunkowana na „rozwiązanie największych zadań państwowych, które wymagają skumulowania wszystkich sił”⁶⁸. Przy czym te „zadania państwowe” są rozumiane wyłącznie w sensie geopolityki XIX-wiecznej, polegającej na utrzymaniu obecności rosyjskiej na Bałkanach, obronie braci Słowian przed ekspansją Cesarstwa Bizantyjskiego itd. Gdzieś w tle tylko wspomina się o zabezpieczeniu szlaków handlowych, a i to w odniesieniu do wcześniejszych wypraw na Kaganat Chazarski.

W poczynaniach Światosława istotnie nie da się zaobserwować żadnej geopolitycznej logiki. Walczy raz po stronie Greków przeciw Bułgarom, innym razem przeciwko Grekom i Bułgarom jednocześnie. Raz wyrusza z drużyną na południowy wschód, a następnie, nie dokończywszy dzieła, przerzuca się na południowy zachód. Trudno jednak wyprawy Światosława nazwać zbójeckimi najazdami. Po pierwsze, w celu grabieży wcale nie musiał iść na Bałkany, mógł przecież zaatakować bogate miasta greckie na Krymie. Po drugie, organizacja jego wypraw była zbyt złożona pod względem wojskowo-politycznym oraz dyplomatycznym. Oczywiście wiemy, że w tych czasach nie istniały wojny bez grabieży, czy jednak oznacza to, że książę nie miał poza grabieżą żadnych innych celów? Wielu autorów podejrzewa, że kroniki ruskie przesadzają co do liczebności jego wojska i osiągnięć; niemniej jednak pewne jest, że wyprawy były starannie przygotowywane nie tylko pod względem wojskowo-technicznym, lecz także dyplomatycznym. Działania morskie były skoordynowane z lądowymi, operacje wojskowe były przeplatane pertraktacjami itd. Walka tego rodzaju zakłada bardziej bądź mniej rozwinięte państwo, w którym elita nie może pozwolić sobie na życie jedynie ze zwykłej grabieży.

Światosław zrobił o krok więcej niż inni: starał się – co prawda, bez skutku – zrobić to, co czynili także następni ruscy władcy w ciągu stuleci: walczył o wojskowo-polityczną kontrolę nad szlakami handlowymi. Głównym miejscem zmagań z Grekami i Bułgarami było ujście Dunaju, które łączyło szlak „od Waregów do Greków” z inną szybko formułującą się arterią handlową. Zapanowawszy nad bułgarskim Perejasławcem, Światosław oświadcza: „Nie lubo mi jest w Kijowie być, chcę żyć w Perejasławcu nad Dunajem, gdyż tam jest środek ziemi mojej, bowiem tam wszystkie dostatki schodzą się: od Greków złoto, pawołoki, wina i owoce rozliczne, z Czech zaś i z Węgier srebro i konie, z Rusi zaś skóra i wosk, miód i czeladź”⁶⁹. Można zatem zauważyć, co słusznie czyni Sołowjow, że Perejasławiec „nazwany jest środkiem nie ze względu swojego położenia pośród ziem Światosława, lecz jako ośrodek handlowy”⁷⁰.

Niestety, zadanie to przekraczało siły Rusi. Światosław nienależycie ocenił sytuację, stawiając wyłącznie na przewagę swej drużyny i nie rozumiejąc, że wojna to nie tylko pojedynki. Sukcesów na polu bitwy, jakie osiągnął na Powołżu i na Bałkanach, nie udało mu się utrwalić. Ponadto pogrom Chazarów przysporzył Rusi więcej problemów niż korzyści.

Los Kaganatu Chazarskiego

Historię piszą zwycięzcy i z tego powodu los Kaganatu Chazarskiego podobny jest do losu Kartaginy. Historia Kartaginy jest postrzegana przez pryzmat Cesarstwa Rzymskiego, a historię Chazarów postrzegamy głównie przez pryzmat historii rosyjskiej. U wielu autorów piszących o tym państwie można odczuć niechęć, która nakazuje podejrzewać, że jest związana z dominującą w Kaganacie Chazarskim religią – judaizmem. Dla przykładu Boris Rybakow obstaje przy „pasożytniczym” charakterze państwa chazarskiego, co wymagało jego likwidacji⁷¹. Znany radziecki badacz Michaił Artamonow stwierdził wprost, że przy ocenie historii państwa chazarskiego wielu historykom przyświeca niechęć do Żydów⁷².

Jednak wyobrażenie o Kaganacie Chazarskim jako państwie żydowskim nie jest w pełni słuszne. Wśród poddanych chazarskiego kagana byli chrześcijanie, żydzi oraz muzułmanie. To tu między 851 a 863 rokiem chrześcijaństwo głosił święty Cyryl, ten sam, który wraz z Metodym zasłynął jako misjonarz na Morawach i stworzył alfabet słowiański. Cyryl został przyjęty na dworze kagana, gdzie niejednokrotnie dyskutował o wierze z tamtejszymi rabinami. Na terytorium kagana istniała diecezja prawosławna. Rozpowszechniony był także islam. Francuski historyk René Grousset uważa, że oficjalnie przyjęty przez chazarskiego kagana pod koniec VIII wieku judaizm był przede wszystkim religią dworu i chazarskiej arystokracji. „Natomiast pośród ludu muzułman i chrześcijan było więcej niż Żydów”⁷³. W X wieku jeden z kaganów z powodów politycznych dokonał konwersji na islam, a na początku XI wieku na Półwyspie Tamańskim panował chan chazarski, który przyjął prawosławie i greckie imię Jerzy. Ze względu na wiarę kaganowie wiele razy występowali przeciwko światu greckiemu i islamskiemu, jednak zazwyczaj handlowali z jednymi i drugimi. Już w latach 695–705 w Kaganacie Chazarskim ukrywał się przed swoimi wrogami cesarz grecki Justynian II, który ożenił się z siostrą kagana, późniejszą cesarzową Teodorą.

„Obranie judaizmu za religię państwową” – pisał w Historii Chazarów Artamonow – „miało znaczenie dla politycznego umocnienia się, nie tylko w celu demonstracji własnej niezależności, lecz także w celu zrównania Kaganatu Chazarskiego z Cesarstwem Bizantyjskim i Kalifatem Arabskim, było także odpowiedzią na próby podporządkowania własnym interesom Chazarów raz z jednej, raz z drugiej strony. Ze względu na politykę zewnętrzną był to akt ze wszech miar efektywny. Chazarowie wysunęli judaizm na trzecie miejsce pośród światowych religii, lecz nie byli w stanie utrzymać tego miejsca, ponieważ starożytny judaizm okazał się mniej użyteczny dla społeczeństwa feudalnego niż młodsze religie, takie jak chrześcijaństwo czy islam”⁷⁴.

Nowa religia przyniosła nową wiedzę, idee, a nawet technologie. „Przyjęcie judaizmu odegrało w historii Kaganatu Chazarskiego taką samą rolę jak przyjęcie chrześcijaństwa przez Ruś – oznaczało przyłączenie Kaganatu Chazarskiego do bliskowschodniego kręgu kulturowego, zapożyczenie osiągnięć kulturowych cywilizacji Bliskiego Wschodu. Do kaganatu przybywali żydowscy rzemieślnicy, handlowcy i uczeni faryzeusze, przynosząc ze sobą umiejętności rzemieślnicze i handlowe, nowe technologie i naukę, co pozwoliło stworzyć prawidłowo funkcjonujące państwo” – pisze Siergiej Niefiedow⁷⁵. Zaczęło się rozwijać również rolnictwo. Kaganat Chazarski produkował ryż i winorośl, stosowano pługi z żelaznymi lemieszami. Przy budowie budynków i twierdzy państwowych wykorzystywano wapno gaszone i czerwone cegły – technologia ta była owiana tajemnicą i uważano, że monopol na nią miał tylko kagan. Zdobyto także umiejętność wytwarzania szkła oraz kryształu, który jeszcze przez długi czas na Rusi był nazywany „szkłem żydowskim”⁷⁶.

Przyjęcie judaizmu przez elitę rządzącą nie wymagało bynajmniej masowych konwersji ze strony poddanych. W odróżnieniu od tradycji chrześcijańskiej i muzułmańskiej, tradycja żydowska bardzo powściągliwie, a czasami wręcz negatywnie odnosiła się do prób nawracania cudzoziemców. Historycy nie są zgodni co do tego, jak bardzo rozpowszechnił się judaizm wśród poddanych kagana. Większość badaczy uważa, że dziedziczny charakter wiary żydowskiej przemienił ją w Kaganacie Chazarskim w szczególną ideologię kasty rządzącej, coś, co odróżniało jej członków od pozostałych mieszkańców państwa, wyznających inne religie. Są też badacze, którzy udowadniają, że judaizm w Kaganacie Chazarskim był rozpowszechniony i miał charakter masowy⁷⁷. Tak czy inaczej, społeczeństwo Kaganatu nie było jednorodne ani pod względem religijnym, ani narodowym. Sami Chazarowie byli Turkami, a pod ich panowaniem znalazły się rozległe terytoria wcześniej skolonizowane przez Greków. Oficjalne przyjęcie judaizmu umożliwiło imigrację Żydów z Bizancjum, zwłaszcza w X wieku, kiedy Żydzi byli tam prześladowani. Społeczeństwo Kaganatu tworzyło więc turecko-żydowsko-grecki zlepek narodowościowy, podobnie jak Ruś Kijowska, która na jednym terytorium zjednoczyła Słowian, Waregów oraz plemiona ugrofińskie. Dla społeczeństwa zorganizowanego w ten sposób charakterystyczny jest narodowościowy podział pracy; w tym przypadku zhellenizowana ludność rolnicza oraz żydowsko-muzułmańscy kupcy i rzemieślnicy byli podporządkowani wojskowej arystokracji chazarskiej.

„Religia żydowska nie wypierała ani starożytnego pogaństwa, ani chrześcijaństwa, ani islamu” – pisze Artamonow. „Tolerancja religijna Chazarów jest czymś wyjątkowym w praktyce średniowiecznej, lecz także w Kaganacie nie była sformułowana, nie stała się zasadą polityki wewnętrznej państwa chazarskiego”⁷⁸. Pluralizm religijny Kaganatu Chazarskiego nie był zatem rezultatem równoległej działalności misjonarskiej, lecz wynikiem pstrokacizny narodowościowej. Jednak rywalizacja trzech religii sama przez się pokazuje, że opowieści ruskich kronikarzy o analogicznej rywalizacji w Kijowie, gdy do księcia Włodzimierza po kolei przychodzili głosiciele chrześcijaństwa, islamu i judaizmu, wcale nie jest nierealistyczna.

Kulturowy i ekonomiczny wpływ Kaganatu Chazarskiego na Ruś Kijowską, o którym nie rozpisują się późniejsi historycy, potwierdziły zarówno wykopaliska archeologiczne, jak i źródła bizantyjskie oraz arabskie. Jednak w miarę wzrostu potęgi Kijowa państwa zaczęły zamieniać się miejscami. Mimo to książętom kijowskim nie udało się w pełni zająć miejsca upadającego Kaganatu Chazarskiego.

Zwycięstwo „kagana kijowskiego” Światosława nad Chazarami nie oznaczało absolutnego zniszczenia ich państwa. Rozpoczynając wojnę, Światosław, zdaniem Artamanowa, dążył do tego, by „w całości przejąć kontrolę nad handlem wschodnim, odgrywającym bardzo ważną rolę w ekonomii państwa ruskiego”⁷⁹. Jednak książę kijowski nie był w stanie utrzymać zdobytych terytoriów. „Nie poświęcając należytej uwagi wschodowi, rozpoczął ciężką wojnę nad Dunajem, co spowodowało, że nie zdążył umocnić władzy ruskiej na Powołżu. Pod panowaniem ruskim pozostały jedynie tereny nad Donem do Cieśniny Kerczeńskiej, natomiast Bułgaria Nadwołżańska oraz Kaganat Chazarski krótko znajdowały się pod panowaniem ruskim i odbudowały swoją niezależność”⁸⁰.

Podczas wypraw Światosława na południowym wschodzie pojawiła się wojskowo-polityczna próżnia. O pozostałości po Kaganacie Chazarskim ze zmiennym skutkiem walczyła Ruś, Chorezm i Bizancjum. Ostatecznie państwowość chazarska została zniszczona dopiero przez wspólną ekspedycję rusko-grecką na Półwysep Tamański i Krym w 1016 roku. To pozwala sądzić Groussetowi, że Grecy i Ruś, zniszczywszy wspólnymi siłami Kaganat Chazarski, „poważnie się przeliczyli”⁸¹. Chodziło o to, że to właśnie Kaganat Chazarski odgrywał rolę osłony przed plemionami koczowniczymi. Plemiona te przemieszczały się na zachód po stepach na południe od Kijowa, gdzie dotychczas panowali Chazarowie. Upadek Kaganatu rozpoczął się od nieudanej próby zatrzymania Węgrów. Pogrom wojska chazarskiego przez Światosława sprawił, że dużo swobodniej poczuli się Pieczyngowie, czego skutki Ruś odczuwała jeszcze w czasach Światosława. Niepowstrzymywani już przez Chazarów Pieczyngowie doszli do Kijowa, następnie sam Światosław zginął z ich rąk. Po pogromie Kaganatu okazało się, że Ruś nie jest w stanie kontrolować politycznie rozległych terytoriów, które wcześniej należały do Kaganatu – z wyjątkiem niewielkiego, ale bogatego księstwa Tmutarakań, w którym słowiańsko-wareska arystokracja wojskowa zastąpiła chazarską. Pozostałe terytoria weszły w skład Dzikich Pól, po których nieustannie przemieszczały się plemiona koczowników. Wkrótce na miejsce Pieczyngów przyszli Połowcy, a w XIII wieku tą samą drogą przybyli Mongołowie.

Chrześcijaństwo i handel

Wyprawy Światosława na Bałkany zakończyły się całkowitą klęską, lecz najważniejszym ich rezultatem było to, że w Przyczarnomorzu ostatecznie wydzielone zostały„sfery wpływów” między Kijowem a Konstantynopolem. Począwszy od czasów księcia Włodzimierza, wojskowo-handlowa ekspansja książąt kijowskich na południe przekształca się we współpracę z Bizantyjczykami. Co prawda Włodzimierz dokonał jeszcze jednego napadu grabieżczego na Krym, ale to właśnie on był zdecydowanym szerzycielem religijnych i politycznych wpływów greckich w Kijowie. Ruś powoli zaczęła się stabilizować. Odtąd Kijów nie będzie już występował jako rywal, lecz jako sojusznik Konstantynopola. Wprawdzie co pewien czas będą pojawiać się konflikty między Kijowem a Konstantynopolem, jednak przeważać będzie współpraca. Ruscy kupcy otrzymają w Bizancjum korzystne ulgi, cesarz grecki będzie rekrutować na Rusi żołnierzy do swej armii. Z Konstantynopola do Kijowa zaczną przyjeżdżać rzemieślnicy, duchowni, dyplomaci. Pewien pisarz grecki z zadowoleniem stwierdził: „Tak bardzo poskromione zostały wilki z zachodu, że zmienili się w posłuszne stado owiec. Ruś zaczęła teraz bronić Bizancjum przed atakami zwierząt”⁸².

Rozpoczęta przez księżną Olgę, a dokończona przez Włodzimierza chrystianizacja Rusi okazała się logiczną konsekwencją tego procesu. Zarówno na Rusi, jak i w Skandynawii to właśnie kupcy-chrześcijanie byli poprzednikami misjonarzy. Przed chrztem Danii budowa świątyń chrześcijańskich była ważnym zajęciem lokalnych władców, ponieważ przyciągała kupców. Według kronik kupcy przyjeżdżali „z radością i bez obaw”, w konsekwencji czego „było mnóstwo różnego rodzaju towarów”⁸³. Kupcy powracający z Carogrodu, podobnie jak ich greccy przyjaciele, rozpowszechnili chrześcijaństwo na Rusi jeszcze przed panowaniem księcia Włodzimierza, a nawet księżnej Olgi. Pierwsza cerkiew w Kijowie – pod wezwaniem św. Eliasza – została zbudowana w 940 roku, a księżna Olga przyjęła chrzest dopiero w latach 50. X wieku; natomiast oficjalne przyjęcie prawosławia przez Włodzimierza miało miejsce dopiero w 988 roku.

Począwszy od połowy XIX wieku, liberalni historycy postrzegali przyjęcie chrześcijaństwa w obrządku wschodnim jako największe nieszczęście Rosji, ponieważ w wyniku tej decyzji państwo zostało w sensie religijnym przeciwstawione Zachodowi. Jednak w czasach księcia Włodzimierza schizma między Kościołami wschodnim i zachodnim jeszcze się nie dokonała i wcale nie była pewna. Dlatego chrzest Rusi, mimo że w obrządku bizantyjskim, wcale nie przeciwstawił sobie Rusi i Europy Zachodniej, wręcz przeciwnie, zbliżył je do siebie. Dużo ważniejszy jest fakt, że w czasach Olgi i Włodzimierza Bizancjum było państwem rozwiniętym i oświeconym, a Zachód dopiero pokonywał „wieki ciemne”. Opisana w kronikach historia o tym, jak wysłani przez księcia Włodzimierza do różnych państw posłowie porównywali muzułmańskie, katolickie i prawosławne nabożeństwo, dziś jest uważana za wymysł późniejszych kronikarzy. Jednak nawet jeśli byłaby to prawda, historia ta mówi o czymś ważnym. Przecież ruscy posłowie zostali porażeni przede wszystkim wspaniałością świątyń prawosławnych w Konstantynopolu – „bogate szaty kapłanów, nakrycie ołtarzy, piękno malarstwa, zapach kadzidła” – podczas gdy u katolików obrzędy nie miały „żadnej wzniosłości i piękna”⁸⁴. Zwróciwszy się pod względem kulturowym w stronę Bizancjum, książęta kijowscy zyskali wielką przewagę nad swymi zachodnimi sąsiadami.

Staroruska urbanizacja

Jeśli w VIII wieku wschodni Słowianie nie posiadali rozwiniętego państwa ani wielkich miast, to dwieście lat później od Bałtyku do Morza Czarnego rozciągało się wielkie i bogate państwo. Porażało cudzoziemców nie tylko wielkością zajmowanego terytorium, lecz także liczbą miast i ich bogactwem. Na początku IX wieku Ruś była jeszcze nieznana Bizantyjczykom, ale już w 860 roku patriarcha Focjusz pisał o Rusinach jako o narodzie, który jeszcze niedawno będąc zupełnie nieznanym, szybko osiągnął „wspaniałe wyżyny i niezliczone bogactwa”⁸⁵. Zagraniczni podróżnicy nazywali Ruś Kijowską „krajem miast”⁸⁶. Uznane przez Greków bogactwo i rozwój Rusi jeszcze bardziej zachwycały Skandynawów. „Niepełne informacje podawane nam przez kroniki ruskie – zauważają historycy – pozwalają sądzić, że w XI wieku na Rusi istniało 86 miast. W XII wieku mowa jest jeszcze o 120 miastach, zaś przed najazdem mongolsko-tatarskim, czyli przed wiekiem XIII, ich liczba dochodziła do 250. W rzeczywistości miast było o wiele więcej, bowiem nie o wszystkich wspominały kroniki”⁸⁷. Radziecki badacz Michaił Tichomirow naliczył na Rusi 271 miast. Dla porównania, w Niemczech przed rokiem 900 istniało ich zaledwie trzydzieści. Nawet jeśli weźmiemy pod uwagę, że dane Tichomirowa dotyczą okresu późniejszego, to różnica jest porażająca⁸⁸.

Oczywiście, co zauważa Igor Danilewski, nie zawsze chodzi tu o miasto w „naszym rozumieniu tego słowa”⁸⁹. Przecież „miastem” od IX do XII wieku można było nazywać także ogrodzoną częstokołem wieś albo zamek książęcy. Jednak świadectwa podróżników arabskich, którzy w odróżnieniu od zacofanych ludzi Zachodu mieli już do czynienia z rozwiniętą kulturą miejską, nie pozostawiają wątpliwości, że współczynnik „urbanizacji” na Rusi Kijowskiej osiągnął bardzo wysoki poziom. „Arabowie postrzegali Rusinów jako naród niezajmujący się rolnictwem, lecz handlem i wyprawami wojennymi” – zauważają współcześni badacze⁹⁰. Przynajmniej jedna trzecia część narodu, w opinii podróżników arabskich, zajmowała się „wyłącznie handlem międzynarodowym”⁹¹. Podróżnik Ibn-Dast w ogóle nie odnajduje na Rusi wsi, wydaje mu się, że wszyscy mieszkają wyłącznie w miastach!

Jeżeli niektóre regionalne centra nie były niczym innym jak rozwiniętymi dworami książęcymi, to z pewnością Kijów i Nowogród należały do grona najświetniejszych miast ówczesnej Europy – nie tylko ze względu na rozmiary, ale także poziom zagospodarowania. W Nowogrodzie można było spotkać drewniane nawierzchnie dróg, co odróżniało go od większości miast zachodnich. Najstarsze nawierzchnie uliczne w tym mieście datowane są na 953 rok, a ostatnie na połowę XV wieku.

W Europie Zachodniej w IX i X wieku wymiana pieniężna nie była jeszcze rozwinięta. Natomiast Rusini handlowali wówczas z Bizantyjczykami i Arabami, którzy płacili srebrem, dlatego ekonomia na Rusi miała bardziej rynkowy charakter. Zgadzają się z tym także historycy zachodni: „Pod względem socjalnym i ekonomicznym Ruś Kijowska była krajem znacznie bardziej rozwiniętym niż zacofana, opierająca się na strukturach feudalnych Europa Zachodnia, w której rynki, jarmarki i rzemiosło dopiero zaczęły pojawiać się we Flandrii, na wybrzeżach Bałtyku i w północnych Włoszech”⁹². Na Rusi nie panowała wymiana naturalna, lecz stosunki handlowo-pieniężne. W IX i X wieku Ruś eksportowała do Skandynawii srebro⁹³, które przybywało nie z Bizancjum, lecz z krajów wschodnich. Pod koniec IX wieku na terytorium dzisiejszego Afganistanu odkryto bogate złoża srebra. Samanidzi otrzymali możliwość wybijania bardzo dużej liczby monet, co sprzyjało rozwojowi handlu nie tylko w Azji Środkowej, ale również nad Morzem Kaspijskim i na Wołdze. Po analizie zbiorów historycy-numizmatycy doszli do wniosków, że „handel europejsko-arabski pojawił się pod koniec VIII wieku jako handel Europy Wschodniej z krajami kalifatu”⁹⁴.

Oczywiście nie wszystkie monety docierały na Ruś bądź do Skandynawii w wyniku operacji handlowych. Srebro mogło być po prostu skradzione. Jednak różnice tego typu ważne są dla ludzi żyjących późniejszymi pojęciami. W okresie wczesnego średniowiecza handel, grabież i najemnictwo były wzajemnie powiązane.

Wschodnie monety pojawiły się na Rusi przez 910 rokiem. Samanidzkie dirhemy zaczęły być popularne na Rusi i stąd powędrowały do krajów skandynawskich, co z kolei, stymulowało handel na Bałtyku. Także Kijów wybijał własne monety, jednak w małej liczbie. Nie było takiej potrzeby – pieniądze obficie przywożono z południa. Wybijanie własnych monet w Kijowie nie było spowodowane względami ekonomicznymi, lecz politycznymi, należało bowiem udowodnić, że książę kijowski w niczym nie ustępuje swoim południowym sąsiadom. Wymiana pieniężna na Rusi Kijowskiej odzwierciedlała specyfikę państwa znajdującego się, wedle słów współczesnego historyka, „między Arabami i Waregami, Zachodem i Konstantynopolem”. Powstały tutaj system miar i wag odzwierciedla ślady „międzynarodowej współpracy kulturowej”⁹⁵.

Do Bizancjum, państw arabskich i Kaganatu Chazarskiego Ruś eksportowała wosk, miód, futra, sokoły myśliwskie; wywożono tam też niewolników. Handel niewolnikami był ważnym źródłem dochodów dla „kupców-zbójów”, dlatego, co zauważa Pokrowski, sprzedawano do niewoli nie tylko jeńców zagranicznych, lecz również współplemieńców, przede wszystkim dziewczęta⁹⁶. Później książęta ruscy w zamian za pieniądze dostarczali Grekom pomoc wojenną, co było swego rodzaju eksportem usług. Na długo przed chrystianizacją Rusi, już w 910 roku, wojsko ruskie dokonało najazdu na przykaspijskie ziemie Persji, będąc, według wszelkich danych, w zmowie z Grekami. W tym samym roku ruska drużyna przybyła w składzie armii bizantyjskiej na Kretę. W 935 roku wojsko bizantyjskie przybyło do Włoch, a w jego skład wchodziła także drużyna ruska (składająca się zapewne nie tylko ze Słowian, ale i Waregów). Natomiast w 964 roku, według historyków arabskich, Rusini „jako najemnicy Greków”⁹⁷ walczyli na Sycylii z Saracenami. Później w wojsku bizantyjskim istniał stały „korpus ruski” (w X i XI wieku w jego skład wchodzili nie tylko Rusini i Skandynawowie, ale i Anglicy). Także Cerkwie ruską i bizantyjską łączyły nie tylko religijne, ale i służbowe relacje⁹⁸.

Stworzywszy na Krymie, na ziemiach, które wcześniej znajdowały się pod kontrolą państwa chazarskiego, księstwo tmutarakańskie, Rusini zyskali ważną handlową i wojskową placówkę. O ile książęta i drużyna byli Rusinami, to ludność księstwa „nie składała się z napływowych Słowian, lecz przede wszystkim z ludności miejscowej”, czyli Greków lub ludności już zhellenizowanej⁹⁹. Jak twierdzi Artamonow, władza ekonomiczna w mieście znajdowała się w rękach „kupców żydowsko-chazarskich”. Grupa ta składała się zarówno z Chazarów będących żydami wyłącznie pod względem religijnym, jak i z etnicznych Żydów, którzy „po przyjęciu przez Chazarów religii żydowskiej stali się Chazarami”¹⁰⁰.

Turcy i Grecy, tak jak wcześniej Waregowie, coraz bardziej stawali się częścią społeczeństwa ruskiego. Z Tmutarakania do cesarstwa przywożono ważny surowiec strategiczny – ropę naftową. Wykorzystywano ją w produkcji „ognia greckiego”, którym strzelała flota cesarska. Dostawy te były dla Bizancjum tak ważne, że pod koniec XI wieku, w przededniu wypraw krzyżowych, Grecy odbili Tmutarakań z rąk książąt ruskich.

Rozkwit handlu

Ze wschodu na północ transportowano wyroby rzemieślnicze, klejnoty, wino, bite monety. Szczególne miejsce w tym handlu zajmowały futra. Zabawny może wydać się fakt, że Ruś dostarczała futra do miast arabskich, ale taka była wówczas moda. „Zapotrzebowanie na futra powiększało się na Wschodzie – pisze Sołowjow – wraz z rozpowszechnieniem się bogatego i wystawnego stylu życia podczas panowania wybitnego kalifa Harun ar-Raszida. Posiadanie futra było czymś zacnym, dlatego kupowano je za duże pieniądze; zachowała się informacja, że jako pierwsza modę na podbite gronostajami bądź sobolami futra zapoczątkowała Zobeida, żona Haruna. Oprócz futer Rusini przywozili nad Wołgę także niewolników. Wymieniając określone towary, Rusini mogli brać od Arabów drogie kamienie, korale, najczęściej w kolorze zielonym (na ulubione naszyjniki ruskich kobiet, których mężowie tracili majątki, płacąc nieraz w dirhemach od 15 do 20 kopiejek w srebrze za każdy koralik), wyroby ze złota i srebra, łańcuszki, naszyjniki, bransolety, pierścienie, szpilki, rękojeści, guziki, sprzączki do zdobienia ubrań lub zbroi konia, być może również jedwabne, wełniane i papierowe tkaniny, warzywa, przyprawy korzenne i wino. Jednak Rusini woleli wymieniać swoje towary na arabskie monety – dirhemy – które wszędzie i pod każdym względem posiadały wielką wartość. Dzięki temu arabskie monety rozpowszechniły się w różnych regionach ówczesnej Rusi; jako cenne i rzadko spotykane przechodziły, podobnie jak biżuteria, z pokolenia na pokolenie, z rąk do rąk. Zakopywano je w ziemi z umarłymi, zagrzebywano jako skarb, dzięki czemu dotrwały do naszych czasów”¹⁰¹.

Duża część towarów była dostarczana do chazarskiego miasta Itil, a stamtąd przez kupców żydowskich sprzedawana na Bliski Wschód. Oczywiście, co zauważa Pokrowski, ruscy kupcy docierali również do Bagdadu, a Arabowie często podróżowali po Rusi. Wymiana kwitła i „mało który król ze Wschodu nie posiadał futra uszytego z ruskich skór”¹⁰².

Ze Wschodu przybywały setki tysięcy srebrnych monet, zaś z Bizancjum docierały na Ruś wyroby rzemieślnicze. W czasach radzieckich historycy starannie prześledzili drogę srebra: „Dzięki pracom archeologicznym import bizantyjski i przyczarnomorski jest zauważany na całej długości szlaku «od Waregów do Greków», a nawet sięga po rejon Jeziora Białego”¹⁰³. Również źródła skandynawskie podkreślają, że z Grecji Waregowie woleli otrzymywać „nie pieniądze, a jedwab i inne tkaniny, metal, szkło i wino”¹⁰⁴. Rusini również starali się przywozić z Carogrodu gotowe produkty. W konsekwencji w handlu z Bizancjum Ruś miała deficyt, natomiast saldo dodatnie – w handlu z krajami muzułmańskimi. Do Bizancjum dostarczano głównie surowce do wyrobów rzemieślniczych, a otrzymywano gotowe produkty z warsztatów greckich, natomiast na południe wieziono przedmioty zbytku i niewolników, wymienianych na srebro, którego Persowie i Arabowie mieli w nadmiarze. „Towary islamskie były przywożone na Ruś, skąd docierały do Skandynawii, jednak popyt na towary ruskie był w kalifacie dużo większy niż popyt wśród Rusinów na wyroby islamskie, zaś powstała różnica spłacana była w srebrze, co w pełni zadowalało obie strony – pisał Peter Sawyer w książce Kings and Vikings. – Pewna część monet muzułmańskich była eksportowana z Rusi do sąsiednich państw europejskich, dlatego w dużej ilości monety te można odnaleźć w Skandynawii”¹⁰⁵.

Litawrin zauważa, że wielu Rusinów i Waregów udawało się do Bizancjum „na zarobek”¹⁰⁶. Chodzi tu o zjawisko masowe, ponieważ praktyka tego typu była regulowana przez specjalne umowy rusko-bizantyjskie. W Konstantynopolu mogło znajdować się jednocześnie około tysiąca Rusinów. Przebywający w stolicy cesarstwa Waregowie i Rusini nie byli emigrantami, lecz handlowcami, działaczami religijnymi (intelektualistami) oraz, jak przyjęło się dziś mówić, gastarbeiterami – rzemieślnikami i żołnierzami zaciężnymi, którzy po zarobieniu pieniędzy planowali powrócić do ojczyzny¹⁰⁷.

Po schrystianizowaniu Rusi wymianie handlowej towarzyszyło rozpowszechnianie oświaty i technologii. W średniowieczu „przeniesienie technologii” zawsze oznaczało także przesiedlenie ludzi. W X i XI wieku pomiędzy Bizancjum i Rusią dokonuje się masowe „przesiedlenie majstrów i organizowanie na nowym miejscu produkcji, przybycie mistrzów z Grecji w celu zbudowania i udekorowania świątyń”¹⁰⁸. Z Konstantynopola do Kijowa przyjeżdżają mistrzowie-szklarze. Ciekawe, że właśnie tego typu produkcja zaczęła się rozwijać w Wenecji dwieście lat później, gdy wskutek wypraw krzyżowych technologia ta pojawiła się w Europie Zachodniej.

Wyprodukowany wedle technologii bizantyjskiej sprzęt kościelny masowo pojawił się w Skandynawii, schrystianizowanej później niż Ruś. Ruś, tak samo jak Bizancjum, które było bardziej rozwinięte niż inne kraje europejskie, pod względem rozwoju kulturalnego i technologicznego w wieku X i XI wyraźnie wyprzedzała większość krajów Zachodu. Mimo że Ruś Kijowska nie zasłynęła z własnych wynalazków, to bliskie relacje z Bizancjum pozwalały jej rozwijać się szybciej niż państwa zachodnie. „Mówiąc o kolczudze, należy stwierdzić, że była ona znana na Rusi już od X wieku, zaś w Europie sprzęt tego typu pojawił się dopiero w XI i XII wieku. Źródła kronikarskie potwierdzają także, że na Rusi w X i XI wieku nie tylko znano «ogień grecki», ale potrafiono także posługiwać się bronią palną”¹⁰⁹. W XII wieku istniały już modele broni produkowanej „seryjnie”, a w opinii archeologów przybrała ona charakter masowy¹¹⁰.

Numizmatycy zaznaczają, że monety kijowskie odznaczały się dobrą jakością – oczywiście w porównaniu z wzorcami zachodnioeuropejskimi z tego okresu¹¹¹. W XII wieku ziemie ruskie znacznie wyprzedzały państwa Europy Północnej pod względem obróbki metalu. Wyraźnie poświadczają to zarówno dane archeologiczne, jak i źródła kronikarskie. „W obróbce metalu wykorzystywane były złożone metody technologiczne: termiczna obróbka stali, najróżniejsze sposoby obróbki metalu na zimno, spawanie. W celu wyprodukowania najbardziej rozpowszechnionego narzędzia – noża – spawano stal z żelazną podstawą głowni. Dwu-, trzywarstwowe noże charakteryzowały się na pierwszym etapie rozwoju rzemiosła w Nowogrodzie bardzo wysoką jakością”¹¹².

Rozwój rzemiosła prowadził do tego, że już pod koniec XII wieku Ruś eksportowała do Bizancjum nie tylko surowce, lecz również wyroby rzemieślnicze, w tym także artystyczne¹¹³. Ruskie wyroby odnaleziono w Koryncie, a bizantyjski poeta Jan Tzetzes wspomina o „podarowanym mu wykonanym na Rusi kałamarzu”¹¹⁴. Wyroby ruskiego rzemiosła w jeszcze większej ilości były eksportowane do innych krajów europejskich.

Wywóz ruskiej produkcji na Wschód był jednak trudniejszy, ponieważ tamtejsza produkcja stała na nieporównywalnie wyższym poziomie niż na Zachodzie. Niemniej jednak nabywców, dzięki którym docierały nawet do Indii, znajdowały broń i zbroje oraz len i płótno lniane. Bez względu na wstrząsy historyczne, wszystkie te towary aż do XIV wieku bez problemów docierały z Rusi na Wschód. Przez Derbent eksportowano len, skąd wysyłano go do Azji Środkowej, Persji i Indii¹¹⁵. W taki sposób również rolnictwo na Rusi powoli zostało wciągnięte w handel międzynarodowy. Dokonuje się udoskonalenie uprawy roli. W tym okresie historii ruskiej geograficzna bliskość ziem greckich staje się czynnikiem decydującym również wewnątrz kraju. Na ziemiach południowej Rusi, bliskich Bizancjum, stosowano pług żelazny, podczas gdy na północy używano sochy.

W zdumienie wprawia, że, poza małymi wyjątkami, w ciągu dwustu lat rosyjscy i radzieccy historycy, mówiąc (za kronikarzami) o znaczenie szlaku „od Waregów do Greków”, nie wykazali nim szczególnego zainteresowania. Powtarzając świadectwa kronikarskie, od razu przechodzono do opisywania konfliktów między książętami, wypraw wojennych bądź polemiki dotyczącej roli książąt normańskich (wareskich) w Nowogrodzie i Kijowie. W katalogu Państwowej Publicznej Biblioteki Historycznej w Moskwie wśród ogromnej liczby prac o Rusi Kijowskiej z trudem można odnaleźć choćby pół tuzina książek poświęconych związkom rusko-bizantyjskim. A takiej, w której wspominano by o „szlaku od Waregów do Greków”, nie ma ani jednej! Relacje rusko-bizantyjskie były analizowane przede wszystkim z punktu widzenia historii kościelnej, niekiedy w kontekście wpływu kulturowego Greków na Ruś¹¹⁶. Jednak wymiana handlowa poprzedzała wymianę kulturową co najmniej o stulecie! Można powiedzieć, że średniowieczni kronikarze ruscy zademonstrowali lepsze rozumienie logiki procesu historycznego niż badacze XIX i XX wieku.

Co jest przyczyną tak nikłego zainteresowania „śladami bizantyjskimi” w rosyjskiej historii? Z jednej strony nikt ich nie odrzuca i dlatego nie mogą być, w odróżnieniu od „teorii normańskiej”, tematem dyskusji politycznych. Z drugiej jednak strony Bizancjum znalazło się na peryferiach rosyjskiej świadomości ideologicznej. Szkoła zapadników wrogo odnosiła się do wszystkiego, co bizantyjskie, widząc we wpływach greckich i prawosławnych przeszkodę dla integracji kulturowej z Zachodem. Natomiast dla zwolenników „niezależności” zarówno Bizantyjczycy, jak i Normanowie byli tak samo odrażający. Skoro zapadnicy szczególną uwagę poświęcali Normanom, to przeciw „teorii normańskiej” ukierunkowana była cała polemika poczwienników. Ani jedni, ani drudzy nie byli w stanie uznać, że Ruś pojawiła się jako miejsce spotkania Bizantyjczyków z Normanami. W czasach radzieckich sytuacja ta nie zmieniła się znacząco. Pod wpływem marksizmu nieznacznie wzrosło zainteresowanie historią ekonomiczną, lecz historycy radzieccy więcej uwagi poświęcali produkcji lokalnej, jak również relacjom zachodzącym w dobrach feudalnych. Po zniszczeniu w latach 30. XX wieku szkoły Pokrowskiego handel rzadko stawał się przedmiotem samodzielnych badań. Zainteresowanie ekonomią agrarną było w pełni uzasadnione w przypadku Europy Zachodniej. Tam ekonomia rzeczywiście wyrosła z gospodarki naturalnej. Ruś jednak gospodarki naturalnej, w sensie zachodnim, nie znała. Mówiąc dokładniej, w okresie gospodarki naturalnej nie istniało ani państwo ruskie, ani ruski naród. Kronikarze, starając się zrozumieć, „skąd wyszła ziemia ruska”, od razu słusznie wskazywali na handel.

ROZDZIAŁ 2
SCHYŁEK XIII WIEKU

Jeżeli pod względem cywilizacyjnym Rosja na początku swojej historii była tak rozwinięta, to dlaczego począwszy od XVII wieku do końca XX wieku głównym zadaniem tego państwa była walka o zmniejszenie dystansu wobec Zachodu? Co było przyczyną zacofania? Począwszy od wieku XVIII, liberalna historiografia dopatrywała się przyczyny w dwustuletniej niewoli tatarskiej.

Pogląd ten pochodzi od Karamzina, który twierdzi, że „barbarzyńska zasłona, zaciemniwszy horyzont Rosji, ukryła przed nami Europę wówczas, gdy zbawienna wiedza i nawyki coraz bardziej się w niej rozmnażały, lud uwalniał się z niewoli, miasta wchodziły ze sobą w bliskie relacje w celu wzajemnej obrony przed ciemiężcą; wynalezienie kompasu rozpowszechniło podróżowanie po morzu i handel; rzemieślnicy, artyści i naukowcy wspierani byli przez rządy; powstały wyższe uniwersytety; rozum ćwiczył się w kontemplacji i poprawności myślenia; obyczaje stawały się coraz łagodniejsze; wojny utraciły swe wcześniejsze okrucieństwo; szlachta wstydziła się rozbojów, a szlachetni witeziowie słynęli z miłosierdzia wobec słabszych, wielkoduszności i godności; uprzejmość, ludzkość (humanitas), uczciwość stawały się coraz bardziej znane i pożądane¹¹⁷.

Czy winne jest jarzmo tatarskie?

Niestety, naszkicowana przez Karamzina mapa szybkiego rozwoju Europy Zachodniej daleka jest od prawdy. Najcięższy okres jarzma tatarskiego miał miejsce w XIV wieku. Historycy rosyjscy, którzy winę za zacofanie kraju zrzucają na jarzmo tatarskie, rzadko zajmują się tym, co działo się wówczas na Zachodzie. Tymczasem XIV wiek w Europie był okresem niszczycielskich wojen, kryzysu ekonomicznego i dżumy. Jeżeli Włochy i południowa Francja na początku stulecia rzeczywiście rozwijały się bardzo szybko, to potem nastąpił długotrwały kryzys ekonomiczny, który w pełni został przezwyciężony dopiero w następnym stuleciu. Wreszcie zupełnie niezrozumiałe jest ogólne pojęcie „Zachód”. W zależności od tego, czy bierzemy pod uwagę Włochy czy Węgry, Czechy czy Polskę, tempo i poziom rozwoju znacznie się od siebie różniły.

Karamzin, jako prawdziwy przedstawiciel swej epoki, uważa, że źródłem biedy był niedostatek oświaty, co z kolei było wynikiem ucisku. „Dręczona przez Mongołów Rosja wszystkie swoje siły ukierunkowała wyłącznie na to, by nie zginąć: nie było nam po drodze z oświatą!”¹¹⁸. Późniejsi historycy przyczyny zacofania poszukiwali raz w prawosławiu, innym razem w „nieudanym” zjednoczeniu ziem ruskich wokół Moskwy, a nie pod sztandarem Tweru, Litwy bądź Nowogrodu. O ile dwa ostatnie objaśnienia przestały być popularne w XX wieku, to odwoływanie się do jarzma tatarskiego łączy wszystkie podręczniki doby radzieckiej. Historycy radzieccy nieustannie podkreślali, że „jeżeli Ruś Kijowska w X i XI wieku oraz księstwa ruskie w XII i XIII wieku podążały tą samą drogą, co przodujące państwa Europy Zachodniej, nie pozostając za nimi w tyle, to najazd tatarsko-mongolski, który trwał ponad dwieście lat, na długo zaburzył normalne życie Rusi. Wstrzymał rozwój sił wytwórczych, techniki, nauki i kultury”¹¹⁹. Historycy zachodni w ślad za rosyjskimi kolegami powtarzali, że najazd tatarski „doprowadził do spowolnienia zarówno postępu materialnego, jak i politycznego państwa; można również powiedzieć, że pozostawił konkretny efekt moralny wpływający na charakter narodu, obniżający poczucie dumy narodowej, przyuczający ludzi do pokory”¹²⁰. Nawet Karol Marks podzielał tę opinię. Jego zdaniem autorytaryzm, zacofanie i ustrój pańszczyźniany są owocami „odrażającej i służalczej szkoły odebranej podczas panowania Tatarów”¹²¹.

Ta powtarzająca się w tysiącach tekstów i przez nikogo nieobalona teza nasuwa poważne pytania. Charakterystyczne jest, że Karamzin, który jako pierwszy sformułował myśl o jarzmie tatarskim jako przyczynie rosyjskiego zacofania, zyskał opinię wielkiego znawcy kronik, ale słabego analityka. Historię państwa rosyjskiego napisał na początku XIX wieku, a od tego czasu badacze posunęli się daleko zarówno w wiedzy o faktach, jak i w ich analizie. Większa część przytoczonych przez Karamzina argumentów już w połowie XIX wieku nie była traktowana poważnie. Na przykład za dowód na zacofanie Rosji i jej dzikość w XIV i XV wieku Karamzin uważał obyczaj, zgodnie z którym procesy sądowe odbywały się na „polu”, co znaczy, że jedna ze stron mogła wyzwać drugą, a nawet samego sędziego, na pojedynek, na którym zapadała decyzja o końcowym losie sprawy. Po upływie stu lat Pokrowski przytacza ten sam przykład jako dowód, że całokształt rozwoju Rosji przebiegał analogicznie do Zachodu, ponieważ w średniowiecznej Francji istniał dokładnie taki sam obyczaj, który zachował się z pewnością tak długo, jak w Rosji¹²².

Mimo że zmienił się stosunek do Karamzina, to głoszona przez niego teza zajęła w rosyjskiej historii szczególne, wspólne dla wielu badaczy miejsce, którego nie zanegowano, ale też nie analizowano, jeżeli pominąć kilka wypowiedzi Sołowjowa i próby krytyki historycznej, jaką podjął Pokrowski. Po oficjalnym potępieniu w czasach stalinowskich szkoły Pokrowskiego i poddaniu represjom jej przedstawicieli dyskusja ostatecznie została zdławiona.

Interesujące, że historycy radzieccy nie doprecyzowują, czy przyczyną upadku był jedynie najazd tatarski, czy także trwające dwieście lat po nim jarzmo tatarskie. Rzeczywiście najazd Batu-chana na Ruś w XIII wieku był katastrofą, należy jednak pamiętać, że w średniowieczu społeczeństwa niejednokrotnie przeżywały różne katastrofy.

Najazd Mongołów

Od Połowców i innych plemion koczowniczych, z jakimi stykała się Ruś, Mongołowie odróżniali się tym, że potrafili zdobywać miasta. Już fortyfikacje z belek tworzyły skuteczną osłonę przed Połowcami i Pieczyngami, a kamienne mury były dla nich zupełnie nie do zdobycia. Mongołowie jednak jeszcze przed najazdem na Ruś podbili Chiny, co świadczy o tym, że korzystali z technologii wojskowych stojących na o wiele wyższym poziomie. Dobrze znane im były machiny oblężnicze. Już choćby z tego powodu Tataro-Mongołów nie należy uważać za półdzikich koczowników, jak zwykło się to czynić. Znajdowali się na wyższym stopniu organizacji wojskowej i politycznej niż Połowcy i Pieczyngowie. Właśnie w tym tkwi tajemnica ich zwycięstw.

Zniszczenie Kijowa i innych miast było czymś strasznym, jednak w tamtych czasach grabież zdobytych miast przez zwycięzców była praktyką powszechną i również książęta ruscy nie stanowili w tej kwestii wyjątku. W XII i XIII wieku pogromy miast ruskich dokonywane przez wojska tychże ruskich książąt były czymś zwyczajnym, podobnie jak sprzedaż wziętych do niewoli rodaków do Bułgarii Nadwołżańskiej. Po zdobyciu szturmem Kijowa w 1169 roku książę włodzimierski Andrzej, nazwany ze względu na swe wykształcenie i religijność Bogolubskim, dokonał katastrofalnego spustoszenia miasta. „Ku zawstydzeniu zwycięzcy zapomnieli, że są Rosjanami: w ciągu trzech dni ograbili nie tylko mieszkańców i ich domostwa, ale również klasztory, cerkwie, bogatą świątynię św. Zofii i Cerkiew Dziesięcinną; zrabowali drogocenne ikony, szaty liturgiczne, księgi, a nawet dzwony…”¹²³ Tak jawna grabież była nowym doświadczeniem dla Kijowa, który nigdy wcześniej nie był zdobywany szturmem. Także inne centra handlowe niejednokrotnie przeżywały tego rodzaju katastrofy.

Inną kwestią jest to, że zniszczenie jednych miast ruskich stawało się przyczyną wywyższenia drugich. Upadek Kijowa przyczynił się do podniesienia rangi Włodzimierza i Suzdala. Tym razem ucierpiały jednak prawie wszystkie miasta, oprócz Nowogrodu i Pskowa, do których Tatarzy nie doszli. Tym właśnie najazd mongolski różnił się od pogromów, jakich regularnie na sobie nawzajem dokonywali książęta ruscy. Trudno przecenić skalę nieszczęścia. Mimo wszystko ważny pozostaje fakt, że znaczące centra handlowe na północy Rusi – Nowogród i Psków – które były w stanie obronić się przed zachłannością książąt ruskich w XII wieku, nie ucierpiały również w XIII wieku od Tatarów. Z drugiej strony Tatarzy ograbili nie tylko Ruś, bowiem niemałą stratę ponieśli także jej zachodni sąsiedzi – Polska i Węgry.

Skala katastrofy, jaką została dotknięta Ruś po najazdach Batu-chana, jest różnie opisywana przez źródła średniowieczne. Dla przykładu, legat papieski Jan di Piano Carpini informował, że Kijów został prawie doszczętnie zniszczony: „Miasto to bowiem było bardzo wielkie i ludne, a teraz jakby w nicość obrócone. Znajduje się tam zaledwie dwieście domów”¹²⁴. Jednak w materiałach misji franciszkańskiej wspomina się także o „dwustu szlachetnie urodzonych mieszkańcach Kijowa, z którymi spotykał się legat papieski”¹²⁵. Jeżeli samych tylko „szlachetnie urodzonych” mieszkańców pozostało nie mniej niż dwustu, to mieszkańców w ogóle i domów w mieście z pewnością ocalało więcej. Ukraiński historyk Serhij Klimowski, opierając się na danych archeologicznych, zauważa, że natychmiast po odejściu Tatarów na Górze Zamkowej w Kijowie „bardzo szybko zaczęto się osiedlać, co potwierdza obecność tam dużej ilości ceramiki pochodzącej z tego okresu”¹²⁶. W sensie politycznym brak władzy, będący konsekwencją rozgromienia książąt południoworuskich, wyszedł mieszczanom na dobre: „Kijów był w tym okresie autonomiczną, samodecydującą wspólnotą miejską”¹²⁷. Mimo że władza książęca istniała nominalnie, miasto obchodziło się bez osobistej obecności księcia, a ze źródeł kościelnych dowiadujemy się, że miejscowi metropolici byli zmuszeni uwzględniać nie opinie władzy świeckiej, lecz kijowian.

Badacze zwracają także uwagę na inne informacje: „Kwestia rzeczywistej sytuacji w Kijowie po zdobyciu go przez Mongołów (czy życie w mieście umarło?) może być rozpatrywana w kontekście kolejnej informacji brata Jana. Legat papieski w zniszczonym Kijowie spotkał bogatych kupców z Grecji, Wenecji, Pizy i Akry… Wymienione przez brata Jana imiona kupców są związane z najbogatszymi rodami, które władały znaczącymi kapitałami handlowymi. Pytamy, co robili ci ludzie w zniszczonym Kijowie?”¹²⁸.

Okrucieństwo najazdu mongolskiego było porażające nawet według standardów średniowiecznych. Spustoszenie Polski i Węgier miało katastrofalny charakter. O ile na północy Rusi miastom handlowym udało się uniknąć pogromu, o tyle na Węgrzech zniszczone zostało praktycznie wszystko. Wybicie ludności całych miast, a nawet terenów co do ostatniego człowieka było powszechną praktyką. „Mongołowie szturmem zdobyli i spalili Peszt, a król Bela uciekł nad Adriatyk – pisze René Grousset. – Mieszkańcy cierpieli z powodu strasznej przemocy, jaka ich spotykała, nierzadko byli wybijani co do jednego. W Rogerii carmen miserabile¹²⁹ znajduje się wiele podobnych historii: Mongołowie podstępnie namawiali uciekinierów do powrotu do swych domów, obiecując całkowite bezpieczeństwo, by następnie wszystkich, którzy powrócili, zabić”. Eksterminacja ludności była zaplanowana i dobrze przemyślana, dochodziło do niej nie tylko w miastach, lecz także na terenach wiejskich. „Od razu po zakończeniu zbieranych dla nich przez chłopów żniw zabijali wszystkich, dokładnie tak samo, jak zabijali (po zgwałceniu) wszystkie kobiety z terenów, które potem opuszczali, i przechodzili w celu niszczenia na inne ziemie”¹³⁰.

Szturmy i oblężenia były przeprowadzane na ziemiach Rusi północno-wschodniej i południowej. Natomiast centralne miasta na północy i na północnym zachodzie, nie tylko Psków i Nowogród, lecz także Smoleńsk, Połock, Witebsk, Pińsk, Turów, Mińsk i wiele innych znaczących miast, pozostały nienaruszone.

Ruś nie spełniła roli „osłony” na drodze ord mongolskich z Azji do Europy. Przeszedłszy Ruś, zastępy Batu-chana wkroczyły na terytoria państw zachodnich, które były w pełni zdolne do walki. Zauważamy nawet coś więcej, bo niektórych wodzów ruskich pokonanych przez Tatarów odnajdujemy w wojsku Batu-chana podczas najazdu na Zachód¹³¹. Pokonawszy Polskę i Węgry, zwyciężywszy rycerzy niemieckich na Śląsku i ograbiwszy Czechy, Mongołowie planowali nawet pochód do Włoch i Francji, gdzie czekała na nich obfita zdobycz. „W rzeczy samej wojska Batyja pokonały rycerzy europejskich we wszystkich potyczkach – podkreślają historycy zachodni. – To nie zmęczenie Tatarów bądź czynniki geograficzne zbawiły Europę, lecz niespodziewana śmierć wielkiego chana Ugedeja, przez którą w imperium mongolskim wybuchł kryzys związany z dziedziczeniem tronu”¹³².

Doświadczywszy najazdu mongolskiego, Węgry, Polska i Czechy powoli „wracały do siebie” i kontynuowały rozwój wraz z całym Zachodem. W Czechach XIV wiek okazał się nawet okresem swego rodzaju boomu ekonomicznego, który zakończył się w następnym stuleciu rewolucyjnymi wystąpieniami husytów, będącymi praobrazem reformacji i nowożytnych rewolucji burżuazyjnych.

Zachód w XIV wieku

Teza Karamzina o pomyślnym rozwoju Zachodu w XIV wieku zupełnie nie odpowiada rzeczywistości. Etap jarzma tatarskiego w Rosji przypada na najbardziej niekorzystny okres dla większej części Europy Zachodniej. Niektórzy historycy uważają nawet, że można mówić o „XIV-wiecznym kryzysie”¹³³. Francuski historyk Jacques Le Goff twierdzi, że „na przełomie XIII i XIV wieku świat chrześcijański przestaje się rozszerzać terytorialnie, a nawet kurczy się wewnątrz swoich granic. Ludzie przestają karczować lasy, zdobywać ziemię; więcej, ziemie marginesowe – wzięte pod uprawę pod naporem demograficznego przyrostu i w zapale ekspansji – zostają opuszczone. Zaczyna się opuszczanie pól, a nawet wiosek […] Niedokończona jeszcze budowa wielkich katedr zostaje przerwana. Krzywa demograficzna ugina się i zaczyna spadać. Zwyżka cen zatrzymuje się, przygotowując depresję”¹³⁴. Rozpoczęło się psucie monety, co doprowadziło do dezorganizacji rynków i krachu bankowego. Włoskie spółki kupieckie i finansowe przeżyły falę bankructw, a gwałtowny rozwój miast zmienił się w zastój.

XIV wiek nie był także, wbrew temu, co pisze Karamzin, epoką humanizmu i oświaty. Nagły rozwój ekonomiczny i kulturalny, który zmienił oblicze Zachodu w XII i XIII stuleciu, zakończył się szeregiem katastrof. Wraz z pojawieniem się gospodarki rynkowej, która zdezorganizowała tradycyjne społeczeństwo, rozpoczęła się epoka ostrych konfliktów społecznych i okrutnych wojen. Armie stawały się coraz liczniejsze i przyczyniały się do coraz większych zniszczeń. Początkowo powstania wstrząsnęły miastami we Francji i Belgii, a następnie wystąpienia chłopów zagroziły porządkowi społecznemu we Francji i w Anglii. Ponadto liczba ludności rosła szybciej niż wydajność pracy w rolnictwie, a rozwój miast zwiększał zapotrzebowanie na żywność. W konsekwencji w XIV wieku Europa cierpiała głód, a kulminacją kryzysu żywnościowo-demograficznego była epidemia dżumy.

Dżuma przyszła do Europy z Krymu, na który przynieśli ją Tatarzy. Z kolei Genueńczycy z Kaffy¹³⁵ rozsiali „czarną śmierć” na Śródziemnomorzu, zarażając początkowo Bizancjum, a następnie Włochy. Dżuma rozpowszechniała się wzdłuż szlaków handlowych i obchodząc całą Europę, dotarła z Niemiec na Ruś, gdzie spustoszyła Nowogród i Psków.

W niektórych państwach europejskich ofiarą dżumy padła niemal połowa ich ludności. W Anglii na początku XIV wieku mieszkały 4 miliony ludzi, spośród których nie mniej niż milion umarło w 1349 roku. Dżuma powracała jeszcze w latach 1360–1362, 1369 i 1375. Pisząc o epidemii dżumy w Nowogrodzie i Pskowie, Karamzin kończy swoją opowieść optymistycznie, twierdząc, że „wszędzie po odejściu zarazy ludzie zaczynali się szybko rozmnażać: jak cudowna jest Natura, zawsze gotowa do rekompensaty straty, jaka miała miejsce w jednym z jej królestw, przez nową aktywną i życiodajną moc”¹³⁶. W rzeczywistości większość państw zachodnich przeżyła długą depopulację, a na przykład Anglia liczbę ludności sprzed XIV wieku osiągnęła ponownie dopiero w XVII stuleciu. Historycy angielscy podkreślają, że „liczba ludności regularnie się zmniejszała, dochodząc do około 2,5 miliona lub mniej w połowie XV wieku”. Katastrofa ta w pełni zmieniła oblicze państwa: „całe wspólnoty zostały zaniedbane, pustoszały wsie angielskie, wiele z nich ucierpiało w wyniku podwójnego uderzenia, spowodowanego długotrwałymi wojnami i kryzysem demograficznym”¹³⁷.

Katastrofie ekonomicznej i demograficznej towarzyszyły zawirowania ideologiczne i kulturowe. „Czarna śmierć wywołała poczucie kryzysu duchowego, którego ówczesny Kościół nie mógł skutecznie pokonać” – pisze angielski historyk Roy Strong¹³⁸. Kroniki tych lat opisują obraz nędzy i rozpaczy, podobny do tego, jaki Ruś przeżywała po najeździe Batu-chana: „Po odejściu dżumy we wszystkich miastach, zamkach i osadach wiele dużych i małych budynków niszczało z powodu opuszczenia ich przez mieszkańców; również wsie i zamki zostały zapuszczone i nie ma w nich domów mieszkalnych, ponieważ wszyscy umarli; i najwidoczniej wiele z tych wsi już nigdy nie będzie zamieszkanych”¹³⁹.

Połączenie epidemii, głodu, konfliktów społecznych i wojen nie mogło nie doprowadzić na Zachodzie do przewlekłego kryzysu ekonomicznego. Wyjątkiem były Czechy, które w zasadzie nie zostały dotknięte ani dżumą, ani głównymi wojnami XIV stulecia. Skutkowało to niespotykanym rozkwitem ziem czeskich i idącym w ślad za tym ożywieniem ruchów reformatorskich.

Dżuma w większości państw Zachodu doprowadziła do zmian strukturalnych w ekonomii mających daleko idące konsekwencje. „Dla tych wszystkich, których ominęła straszna śmierć, życie w końcówce XIV i w XV wieku wcale nie było takie ciężkie jak wcześniej. Dla wielu chłopów nastąpił okres nowych możliwości i rozkwitu”¹⁴⁰. Pod koniec stulecia upadek przeszedł w gwałtowny rozwój ekonomiczny. Niedobór siły roboczej doprowadził do nowego stosunku sił w społeczeństwie, pojawił się popyt na wolnych robotników, a praca najemna stała się popularna nie tylko w mieście, lecz także na wsi. Z drugiej strony niedobór robotników popychał ku udoskonaleniu techniki, co już w połowie XV wieku uwidoczniło się w ogólnym stanie ekonomii. O wiele mocniejszy stał się jej towarowy charakter, ponieważ nie było możliwe zajmowanie się „naturalnym rolnictwem” w warunkach chronicznego deficytu siły roboczej i upadającej produkcji zboża.

Mimo że w Rosji dżuma zebrała mniejsze żniwo niż na Zachodzie, to również na tych terenach odcisnęła swoje piętno. Spustoszenie Pskowa wiosną i latem 1352 roku było tak samo straszne, jak w miastach zachodnich. Nowogród także ucierpiał. Opierając się na zachowanych źródłach, można przypuszczać, że Moskwa ucierpiała mniej, co mogło wpłynąć na jej dalszy rozwój. Mimo to „XIV-wieczny kryzys” dotknął Ruś w znacznie mniejszym stopniu niż inne państwa europejskie i w żadnym wypadku nie można twierdzić, że w tym okresie rozwijała się ona wolniej niż państwa sąsiednie. Podobnie nie ma też powodu, by twierdzić, że trajektoria jej rozwoju była inna, szczególna. Równocześnie lata 40. XIV wieku są okresem konfliktu wewnętrznego w Ordzie: jarzmo tatarskie w sposób naturalny staje się słabsze, strach przed najazdami powoli odchodzi do historii, a życie gospodarcze zaczyna się odradzać nawet w najbardziej „zranionych” regionach Rosji.

Pod władzą Tatarów

Nie tylko opinia Karamzina o rozkwicie Europy Zachodniej w XIV wieku jest nieprawdziwa; niepojęte jest również to, skąd wzięło się jego przekonanie, że Tatarzy odizolowali Rosję od pozostałej części Europy (ta przejęta od niego teza była powtarzana przez wielu historyków aż do czasów radzieckich, a nawet poradzieckich). Istnieją przesłanki, by sądzić, że decyzja Mongołów o podporządkowaniu sobie Rusi i pobieranie daniny uratowało kraj od jeszcze większego zniszczenia, jakie dotknęło na przykład Węgry. Utworzywszy w 1242 roku Złotą Ordę, Tatarzy funkcjonowali odrębnie od Rosji, nie starając się nawet narzucić jej swojej kultury czy zwyczajów. Nie wtrącali się ani w sprawy sądownictwa, ani religijne. W XIII wieku na dworze chanów były reprezentowane wszystkie religie – od chrześcijaństwa po buddyzm. Jednak państwo tatarskie, w odróżnieniu od Rusi, powstawało na granicy Europy, w czasie gdy Bizancjum znajdowało się w fazie upadku, dlatego rządzący Złotą Ordą, odwróciwszy się od pogaństwa, przyjęli nie prawosławie, lecz islam (chociaż pojedynczy przedstawiciele arystokracji tatarskiej na Krymie przyjmowali chrześcijaństwo). W żadnym wypadku nie można mówić o wrogości chanów wobec chrześcijaństwa. Chanowie tatarscy nie tylko wyróżniali się tolerancją religijną (a dokładniej indyferentyzmem wobec kwestii religijnych), ale również współpracowali z Cerkwią prawosławną.

„Jednym z niezwykłych skutków panowania tatarskiego nad Rosją było wywyższenie naszego duchowieństwa, zwiększenie liczby mnichów oraz majątków kościelnych – konstatuje Karamzin. – Polityka chanów, polegająca na ciemiężeniu ludu i książąt, wspierała Cerkiew i kapłanów; okazywano im szczególną życzliwość; pochlebiano metropolitom i biskupom; z wyrozumiałością odnoszono się do ich pokornych modlitw, niejednokrotnie, z szacunku do kapłanów, gniew zamieniano na miłość do wiernych”¹⁴¹.

Współpraca władz cerkiewnych z najeźdźcami pozostała jednym z najbardziej wstydliwych epizodów w historii rosyjskiego prawosławia, a wspominając go, nieuchronnie podważano roszczenia Cerkwi do odegrania szczególnej „roli narodowej” w Rosji. Ideolodzy oficjalnego prawosławia usprawiedliwiali się, mówiąc, że hierarchii cerkiewnej nie łączyły z chanami żadne interesy, zaś Tatarzy wspierali prawosławie wyłącznie dlatego, że odczuwali „przesądny strach przed nieznanym Bogiem chrześcijan”¹⁴². W rzeczywistości chanowie dobrze wiedzieli, czym jest chrześcijaństwo – kapłani i misjonarze pojawili się na ich dworze już w latach 50. XIII wieku. Listy polecające od chanów nadawały Cerkwi immunitet. Z kolei prawosławni hierarchowie wzywali wiernych do modlitwy za chanów. „Sojusz Cerkwi prawosławnej i tatarskiego chana był początkowo jednakowo wygodny dla obu stron – pisze Pokrowski – a że w konsekwencji okaże się on wygodniejszy dla tej pierwszej, tego Tatarzy nie przewidzieli właśnie dlatego, że byli zbyt praktycznymi politykami”¹⁴³.

Nałożona przez Tatarów na księstwa ruskie danina była praobrazem współczesnego systemu podatkowego. Pod tym względem chanowie mongolscy, którzy znali metody biurokracji chińskiej, wyprzedzali wielu władców zachodnioeuropejskich. To dzięki Tatarom stworzony został jeden mniej lub bardziej uporządkowany system egzekwowania podatków w całej Rosji. Baskak, czyli ten, kto egzekwował podatki w imieniu chana, stał się praobrazem rosyjskiego urzędnika. „Sposób, w jaki Tatarzy rozłożyli podatki (na sochy, tzw. system sochowy) – zauważa Pokrowski – przetrwał do XVII wieku”¹⁴⁴. Początkowo, przyznaje Karamzin, tatarskie daniny wzbogaciły Moskwę, która pełniła rolę pośrednika między Ordą a innymi księstwami ruskimi. „Niewola tatarska wzbogaciła skarbiec wielkoksiążęcy dzięki spisowi ludności, ustanowieniu daniny pogłównej oraz różnych podatków, które dotąd nie były znane, a które zbierane niby dla chana, przez chytrych książąt zamienione zostały w ich własny dochód: baskaków, którzy początkowo byli tyranami, a później przekupnymi przyjaciółmi naszych władców, łatwo było oszukać podczas uciążliwego rachowania. Lud narzekał, ale mimo wszystko płacił”¹⁴⁵. Usługi oferowane chanowi Ordy przez księcia moskiewskiego Iwana Kalitę umożliwiły mu nie tylko zgromadzenie ogromnego bogactwa, lecz także wykupienie ziemi od biedniejszych władców. Zrozumiałe jest, że w oczach historyków Iwan Kalita pozostaje kolaborantem i zdrajcą, tym bardziej że przez jego donos zginął książę Aleksander Twerski, który starał się poderwać lud do walki z Tatarami. Jednak niektórzy historycy skłonni byli postrzegać Iwana Kalitę jako sprytnego taktyka, który, w odróżnieniu od naiwnego sąsiada, był świadom, że czas walki bezpośredniej jeszcze nie nadszedł. Poza tym Moskwę i Ordę łączyły interesy, które nie sprowadzały się wyłącznie do egzekwowania podatków.

Niewola tatarska nie doprowadziła do całkowitej izolacji Rosji od Europy. Przeciwnie: przez ziemie chana przebiegał szlak z Moskwy na Krym i do Morza Śródziemnego. Od drugiej połowy XIII wieku imperium mongolskie nie tylko nie znajdowało się w konflikcie z Zachodem, lecz wręcz pełniło rolę ważnego pośrednika handlowego między Europą a Azją. W opinii amerykańskiego historyka Glenna Amesa istniał „bezpośredni szlak do Chin, z którego przez całe stulecie (od 1260 do 1368 roku) mogli korzystać zachodni podróżnicy i misjonarze, a możliwe to było dzięki «pokojowi mongolskiemu», Pax Mongolica”¹⁴⁶. Imperium Czyngis-chana i jego następców stworzyło jeden system komunikacji, który rozpościerał się na ogromnych przestrzeniach między Europą Wschodnią a Dalekim Wschodem. „Po zaprzestaniu podbojów, gdy Mongołowie zaczęli budować imperium, w całej Eurazji zorganizowali drogi karawanowe. Były one dobrze strzeżone i umożliwiały Zachodowi podtrzymywanie bezpośrednich więzi z Chinami. Dzięki temu systemowi wielu europejskich kupców i misjonarzy mogło udać się na wschód w poszukiwaniu nowych rynków i dusz w celu nawrócenia na prawdziwą wiarę. Mongolscy chanowie demonstrowali tolerancję religijną wobec chrześcijaństwa, a nawet byli nim zainteresowani”¹⁴⁷.

Dzięki trosce chanów mongolskich rozwinął się Wielki Jedwabny Szlak. Handel stał się bezpieczny, a translokacja karawan była dobrze zorganizowana. „Wielkie Imperium Mongolskie zjednoczyło Wielki Step, co umożliwiło przeprowadzenie nowej trasy Wielkiego Jedwabnego Szlaku – bezpośrednio po stepie od Karakorum przez Saraj ku wrotom Krymu. Tysiące zaprzężonych w wielbłądy ogromnych furmanek z jedwabiem, porcelaną oraz innymi towarami przemierzało ten szlak od jednego karawanseraju do drugiego. W porcie w Kaffie towary były przeładowywane na statki włoskie, które transportowały je po całym Śródziemnomorzu”¹⁴⁸.

Okres rozkwitu zakończył się w drugiej połowie XIV wieku, kiedy powstanie w Chinach położyło kres rządom dynastii mongolskiej, dżuma zniszczyła Śródziemnomorze, a powstały w Azji Mniejszej sułtanat osmański rozpoczął pochód na Bałkany. W Złotej Ordzie wybuchła wojna domowa. W miarę jak słabł porządek mongolski, na Rusi nasilały się dążenia do niezależności politycznej.

Nie posiadamy żadnych dowodów, które wskazywałyby, że Tatarzy przeszkadzali książętom ruskim w utrzymywaniu kontaktów z Zachodem lub Bizancjum. Źródła przekonują nas, że kontakty te były zachowane z wcześniejszą intensywnością. W 1253 roku na dworze Batu-chana przebywał poseł króla francuskiego Ludwika IX, misjonarz i mnich franciszkański Wilhelm z Rubruk, który na Krymie spotkał się z rozwiniętym handlem. Ważną rolę odgrywali w nim kupcy ruscy. Wkrótce po zniszczeniu Kijowa przez Batu-chana legat papieski Jan di Piano Carpini spotkał w mieście genueńskich i weneckich kupców, którzy przyjechali do Kijowa z Konstantynopola i Akry przez ziemie Tatarów; Wilhelm z Rubruk informuje nas także o kupcach z Rusi, którzy przyjechali z Sudaku (Soldaia)¹⁴⁹. Również kronika ruska wspomina o „gościach z Carogrodu” na ziemi kurskiej i o surożanach¹⁵⁰ na Wołyniu w drugiej połowie XIII wieku¹⁵¹. W tym samym czasie spotykamy się z licznymi informacjami o handlu, jaki prowadzili na ziemiach ruskich kupcy „łacińscy”. We Włodzimierzu i Suzdalu Niemcy skupowali towary, które przypłynęły po Wołdze z krajów muzułmańskich. Arabski podróżnik w 1263 roku informował, że na Dolnej Wołdze „nieustannie spotyka się statki ruskie”¹⁵².

Wilhelm z Rubruk odkrył, że na dworze chana przebywali nie tylko chrześcijanie, wyznawcy nestorianizmu, lecz także rzemieślnicy z Europy (Wilhelm Buchier z bratem Rogerem), a nawet rycerz-templariusz¹⁵³. Wilhelm Buchier sporządził dla chana w Karakorum wspaniałe srebrne drzewo, z którego lało się wino i kumys. Tatarzy, jak wiadomo, utrzymywali bliskie relacje z Genueńczykami osiadłymi na Krymie (podczas bitwy na Kulikowym Polu po stronie Tatarów walczyła piechota genueńska). Sobory kremlowskie i fortyfikacje były budowane przez włoskich i angielskich architektów. Tak bliskie relacje Rosji z Włochami są przeciwieństwem tego, co obserwujemy w Europie Północnej, gdzie królowie szwedzcy nie wyszli poza krąg niemieckich budowniczych.

Rzeczywistości nie odpowiadają także wyobrażenia o Złotej Ordzie jako terytorium dzikim, zamieszkanym przez barbarzyńskie plemiona koczowników. Takie państwo nie byłoby w stanie przez tak długi czas utrzymać kontroli nad rozwiniętymi już terytoriami Rusi i Azji Centralnej, o bogatej kulturze. Liczne miasta Ordy oficjalna tradycja historyczna skłonna była opisywać jako centra wojskowo-administracyjne, w najlepszym razie jako osady handlowe, powstałe z punktów przeładunkowych na drogach karawan. Jednak z danych archeologicznych wyłania się inny obraz, który świadczy jednoznacznie nie tylko o rozwoju produkcji lokalnej, ale i o związku „urbanizacji” Złotej Ordy z rozwojem rzemiosła i gospodarki rolnej. Pod tym względem bardzo ważna jest praca badawcza Wadima Jegorowa poświęcona geografii Złotej Ordy. Rozpoczynając od rytualnego powtórzenia tezy o zacofaniu, koczowniczej dzikości i „regresywnym wpływie” Tatarów na podległe im kraje, autor przechodzi następnie do opisania sytuacji realnej, która w sposób najoczywistszy przeczy tezie początkowej. Jegorow przyznaje, że na początku XIV wieku w Złotej Ordzie budowa miast i architektura „rozkwitły wspaniale”¹⁵⁴. Na terytoriach zajętych przez Mongołów już w latach 40. XIII wieku rozpoczęła się szybka odbudowa istniejących wcześniej miast. W następnym dziesięcioleciu na jeszcze niedawno dzikich stepach zaczynają pojawiać się osady miejskie. Do budowy swoich miast chanowie zapraszają artystów z Persji i Azji Centralnej, którzy przynoszą nie tylko nowe technologie, ale także nowe elementy stylu, które następnie przenikną na Ruś (stąd na przykład piękne cebulaste kopuły wieńczące ruskie cerkwie powstałe po XIV stuleciu). W drugiej połowie XIII wieku proces ten nieco wyhamował z powodu konfliktów politycznych i religijnych, jakie wybuchły pośród elity mongolskiej w związku z islamizacją, ale otrzymał nowy impuls na początku następnego stulecia. Dynamicznie rozwija się gospodarka Ordy, historycy wyliczają około 38 punktów wybijania monet¹⁵⁵. Źródła potwierdzają, że w Ordzie istniał rozwinięty i efektywny aparat biurokratyczny, na powstanie którego w dużej mierze wpływ miały Chiny. W ogóle chińska technologia i wiedza wywarły duży wpływ na Mongołów, a przez nich na Ruś. Liczne zapożyczenia poprawiły jakość ceramiki. W Ordzie, chcąc naśladować chińską porcelanę, zaczęto produkować fajans. Na wschód od Uralu pojawił się pług nowej konstrukcji, który zapożyczono z Chin. Dzięki niemu swoją formę zmieniła ruska socha. Na ziemiach imperium mongolskiego rozpowszechniają się odlewy żeliwne, które później zapożyczy Zachód¹⁵⁶. Zapożyczeniem z Chin jest także wiatrak, który na ziemiach ruskich rozpowszechnił się przede wszystkim tam, gdzie panowali Tatarzy, a nie w Nowogrodzie, który uniknął wpływów tatarskich.

Między regionami, które znalazły się pod władzą chanów, dokonuje się wymiana handlowa, tworzy się rynek wewnętrzny, z którym czynnie współdziałają także księstwa ruskie, formuje się nowy szlak handlowy na Powołżu – nazwany „drogą tatarską”¹⁵⁷. Obserwuje się również wzrost gospodarki rolnej, która nie ma nic wspólnego z potocznym wyobrażeniem o koczowniczym trybie życia zacofanych plemion stepowych. „Pojawienie się w tym czasie dużych miast i mniejszych osad doprowadza do powstania na stepach obszernych terytoriów zajętych pod osiadły tryb życia, rozciągających się na dziesiątki kilometrów. Prawie całe pobrzeże Wołgi zabudowuje się miasteczkami, osadami i wioseczkami. Wzdłuż lewego brzegu rzeki Achtuby (od samego źródła do Saraia-al-Jadid i dalej) pojawia się nieprzerwana, zamieszkana przez ludność prowadzącą osiadły tryb życia przestrzeń, na której znajdują się małe miasteczka, osady i zamki arystokratów otoczone polami uprawnymi. Taki rozległy rejon powstaje w miejscu, w którym Wołga i Don znajdują się w najbliższej odległości od siebie. W innych miejscach pojawiają się niewielkie osady rzemieślnicze, najprawdopodobniej tam, gdzie występuje konieczny dla danego rzemiosła surowiec”¹⁵⁸.

Opisany pejzaż agrarny Złotej Ordy na południowym Powołżu nie różni się zbytnio od tego, co moglibyśmy zaobserwować w tym czasie w dolinie Rodanu i Loary.

„Rozdzielenie” Rusi

Źródeł „ruskiego zacofania” należy poszukiwać w zdarzeniach, które miały miejsce jeszcze przed przyjściem Batu-chana na Ruś¹⁵⁹. Klęski Rusinów w XIII wieku były spowodowane rozdzieleniem sił. Rozdzielenie to było z kolei rezultatem poprzedzającego je rozwoju ekonomicznego, socjalnego i politycznego. W IX i X wieku stworzenie jednego państwa sprzyjało rozwoju handlu i budowie miast, co z kolei prowadziło do pojawienia się nowych centrów handlowo-politycznych, które rzuciły wyzwanie Kijowowi. To właśnie wrogość między wzmacniającymi się księstwami z północno-wschodniej Rusi, tradycyjnym „centrum” kijowskim i Nowogrodem doprowadziła do upadku jednego państwa. Rywalizacji handlowej towarzyszyły najazdy i grabieże. W zasadzie wzajemne najazdy książąt ruskich na siebie pod koniec XII wieku całkowicie odpowiadają pogromom, jakich za kilka dekad mieli dokonać Tatarzy. W nowo powstałych miastach zaostrzyły się konflikty socjalne, które niekiedy doprowadzały do buntów i waśni domowych.

Obraz rozbicia dzielnicowego na Rusi prawie niczym nie różni się od tego, co widzimy w tym czasie na Zachodzie. W Europie stulecia XI i XII były nie tylko okresem rozwoju miast, ale również epoką masowej budowy murowanych zamków. Drewniane fortyfikacje pochodzące z wczesnego średniowiecza z trudnością mogły wytrzymać długotrwałe oblężenia, a jedynie większe centra polityczne były otoczone solidnymi murami. Rozwój ekonomii w X wieku umożliwił poprawę jakości budownictwa. Pojawiły się bardziej złożone, a jednocześnie bardziej niezawodne zabudowy fortyfikacyjne, a co najważniejsze, budować je mógł którykolwiek, bardziej lub mniej wpływowy senior. Jeżeli w Walii masową budową zamków zajmowali się królowie Anglii, którzy robili to w celu utrzymania pod kontrolą nielojalnych poddanych, to we Francji, Włoszech i na terenie dzisiejszych Niemiec zamki były budowane przez feudałów w celu obrony tak przed chłopami i sąsiednimi seniorami, jak i przed królem.

Podobnie jak podczas I wojny światowej, środki obrony wyraźnie przewyższyły pod względem efektywności środki ataku, przez co działania wojskowe musiały przyjąć formę wojny pozycyjnej. Aby dokonać efektywnej zmiany stosunku sił na swoją korzyść, konieczne były większe armie, których stworzenie i utrzymanie przez długi czas było dużym obciążeniem dla rządzących.

Skutkiem masowej budowy zamków było wzmocnienie władzy feudałów nad chłopami z jednej strony oraz osłabienie władzy królewskiej nad feudałami z drugiej. Dziedzictwo feudalizmu na Zachodzie coraz bardziej oddalało się od klasycznego modelu „gospodarki naturalnej”, mieszkańcy zamków pod względem trybu życia i interesów byli coraz słabiej związani z podległym im chłopstwem. Eksploatacja chłopów nasiliła się właśnie dlatego, że klasa rządząca potrzebowała towarów, by móc prowadzić wymianę. Przez to, że ziemie były podzielone, a ich odbiór od sąsiada stawał się coraz trudniejszy, wraz z liczbą ludności powiększyła się także liczba rycerzy bez ziemi albo posiadających jedynie jej niewielki kawałek, którzy w ogóle zostali wyłączeni z systemu gospodarki naturalnej.

Tłumaczenie: Łukasz Leonkiewicz, Beata Szulęcka

Redakcja: Magdalena Jankowska

Korekta: STUDIO Agnieszka Szatkowska

Projekt okładki: Marcin Hernas | essera.org.pl

Zdjęcia na okładce: Epelpol Entertainment, EastNews, domena publiczna

Układ typograficzny i łamanie: manufaktura

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, p. II

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w siedzibie głównej Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa) w Świetlicy KP w Łodzi (ul. Piotrkowska 101), Świetlicy KP w Trójmieście (ul. Nowe Ogrody, Gdańsk) i Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz w księgarni internetowej KP (www. sklep.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.