Gdy zakończyła się „wojna, która miała położyć kres wszystkim wojnom”, wielka trójka – prezydent Woodrow Wilson, brytyjski premier David Lloyd George oraz premier Francji Georges Clemenceau – spotkała się w Paryżu na sześć miesięcy 1919 roku, by przygotować trwały pokój. Margaret MacMillan w przełomowym dziele historii narracyjnej daje żywy i bliski opis tych pamiętnych dni, gdy na gruzach upadłych imperiów rodziły się nowe byty polityczne (jak Irak, Jugosławia czy Palestyna) i ustalano ponownie granice współczesnego świata.

Na początku roku 1919 po Paryżu krążył żart, iż Rada Czterech (Wielka Brytania, Francja, USA, Włochy) pracowicie przygotowuje „sprawiedliwą i trwałą wojnę”. Sześć miesięcy rozmów zakończyło się 28 czerwca, gdy Niemcy zmuszono do podpisania traktatu, którego żaden aliancki polityk nie przeczytał w całości, jak utrzymuje w barwnym opisie MacMillan, wykładowczyni historii na uniwersytecie w Toronto. Prezydentowi Wilsonowi bardzo zależało na Lidze Narodów, ale nawet jego własny senat odrzucił i ją, i cały traktat. Gdy pośpieszne, doraźne rozwiązania zastąpiły początkową inercję negocjacji, apele wielu narodów o samostanowienie musiały ustąpić retoryce usprawiedliwiającej narodową chciwość. Według MacMillan wyróżniali się tu Włosi, którzy nie wygrali żadnej bitwy, oraz ocaleni od katastrofy Francuzi; Japończycy wyrwali dla siebie wyspy na Pacyfiku oraz kolonię w Chinach, znaną z niemieckiego piwa. Poważny i mało sympatyczny Wilson nie zdobył nic; po powrocie do domu doznał paraliżującego wylewu. Inni członkowie rady targowali się o łupy, jak czyniły też Grecja, Polska lub nowa Jugosławia. Wilson zauważył istnienie „niesmaku starym ładem”, który jednak dominował w większości decyzji; pojawiły się destrukcyjne problemy w rodzaju bolszewizmu. Hitler winił traktat o więcej nieszczęść, niż faktycznie spowodował, jego sygnatariusze często nie mogli jednak przeprowadzić swej woli. Klarowny styl MacMillan wprowadza czytelników do kolorowego, godnego uwagi świata, a rozmach narracji obejmuje wszystkie kontynenty, które na próżno kształtowali czyniciele pokoju.

Publishers Weekly

Oryginalne wydanie zostało wydane pod tytułem:

Peacemakers: Six Months That Changed the World

© Margaret MacMillan 2001

© All Rights Reserved © Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2018

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Miłosz Młynarz

Redakcja:

Dariusz Marszałek

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-735-4

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Podziękowania

Mapy

Wstęp

Część I
Przygotowania do pokoju

Rozdział I
Woodrow Wilson przybywa do Europy

Rozdział II
Pierwsze wrażenia

Rozdział III
Paryż

Rozdział IV
Lloyd George i delegacja imperium brytyjskiego

Część II
Nowy ład świata

Rozdział V
Jesteśmy ligą ludu

Rozdział VI
Rosja

Rozdział VII
Liga Narodów

Rozdział VIII
Mandaty

Część III
Znowu Bałkany

Rozdział IX
Jugosławia

Rozdział X
Rumunia

Rozdział XI
Bułgaria

Rozdział XII
Przerwa zimowa

Część IV
Problem niemiecki

Rozdział XIII
Kara i prewencja

Rozdział XIV
Pomniejszanie Niemiec

Rozdział XV
Wystawianie rachunku

Rozdział XVI
Niemiecki pat

Część V
Między Wschodem a Zachodem

Rozdział XVII
Odrodzona Polska

Rozdział XVIII
Czesi i Słowacy

Rozdział XIX
Austria

Rozdział XX
Węgry

Część VI
Pełna trosk wiosna

Rozdział XXI
Rada Czterech

Rozdział XXII
Odejście Włoch

Rozdział XXIII
Japonia i równość rasowa

Rozdział XXIV
Sztylet skierowany w serce Chin

Część VII
Podpalanie Bliskiego Wschodu

Rozdział XXV
Największy polityk Grecji od Peryklesa

Rozdział XXVI
Koniec Osmanów

Rozdział XXVII
Arabska niezależność

Rozdział XXVIII
Palestyna

Rozdział XXIX
Atatürk i zerwanie traktatu z Sèvres

Część VIII
Końcówka

Rozdział XXX
Galeria Zwierciadlana

Zakończenie

Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

PODZIĘKOWANIA

Książka ta nosi na stronie tytułowej moje nazwisko, nie powstałaby jednak bez wielu ludzi, którzy zachęcili mnie do zajęcia się tak obszernym tematem, dopingowali, gdy traciłam nadzieję, i znosili, gdy mówiłam wyłącznie o Lidze Narodów. Muszę wyliczyć tu tych, którym należą się szczególne podziękowania. Sandra Hargreaves, Avi Shlaim, Peter Snow i Lord Weidenfeld pomogli przekształcić pomysł w poważne dzieło. To, że skończyłam z Johnem Murrayem jako wydawcą, uważam za ogromne szczęście. Grant McIntyre i Matthew Taylor okazali się drobiazgowymi, nieocenionymi redaktorami. Niezmierny dług intelektualny zaciągnęłam u mego współpracownika i przyjaciela Boba Bothwella, który całymi latami wspierał mnie w tworzeniu poglądów nie tylko na konferencję paryską, ale i pisanie o historii. Orde Morton, Thomas Barcsay, David MacMillan, Catharina MacMillan, Thomas MacMillan, Alex MacMillan, Megan MacMillan, Ann MacMillan, Peter Snow, Daniel Snow i Barbara Eastman czytali części książki, służąc wielce potrzebną radą. Moi rodzice, Eluned i Robert MacMillan, bez skarg przeczytali każde słowo, często kilka razy. Wsparło mnie dwoje znakomitych zbieraczy materiałów: Rebecca Snow, wynajdująca ilustracje, oraz John Ondrovcik, który sprawdził tekst i zestawił bibliografię. Rozmaite etapy mych badań wspomagali Bob Manson, Al Wargo i Errol Aspevig.

Jestem wdzięczna za zgodę na cytowanie materiałów (lub przekazanie praw) ze zbiorów Narodowego Archiwum Szkocji (Lothian Papers, GD 40/17), Nigela Nicholsona (Harold Nicholson, Peacemaking, 1919), archiwum Izby Lordów (w imieniu Beaverbrook Foundation Trust zarządzającego Lloyd George Papers), wydawnictwa Princeton University Press (red. Arthur S. Link, The Deliberations of the Council of Four, 2 t. (Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1992) oraz zarządu British Museum (Balfour Papers). Przy ustalaniu praw autorskich dołożono wszelkich wysiłków, autorka chętnie jednak nawiąże kontakt z pominiętymi dotąd ich posiadaczami.

Wyrażam wdzięczność także memu pracodawcy, Ryerson University, za danie mi czasu oraz oksfordzkiemu Saint Anthony’s College za wspaniały czas na stanowisku starszego pracownika naukowego. Snowowie i MacMillanowie w Londynie oraz Danielowie-Shlaimowie w Oxfordzie okazywali niewyczerpaną gościnność i zachętę. Jeśli książka nie odzwierciedla tego wszystkiego, stało się tak wyłącznie z mojej winy.

MAPY

WSTĘP

W roku 1919 Paryż był stolicą świata. Konferencja pokojowa stanowiła najważniejsze spotkanie, a jej uczestnicy należeli do najpotężniejszych na nim osób. Spotykano się tu codziennie, spierając, debatując, kłócąc i godząc. Rozstrzygano, zawierano umowy, tworzono nowe kraje i organizacje, jadano razem i wspólnie chodzono do teatrów. Przez sześć miesięcy między styczniem a czerwcem Paryż był jednocześnie stolicą, sądem apelacyjnym i parlamentem świata, ogniskiem jego lęków oraz nadziei. Konferencja oficjalnie trwała jeszcze dłużej, do roku 1920, ale liczyło się owe pierwsze pół roku, gdy podejmowano najważniejsze decyzje i zapoczątkowano najważniejsze procesy. Świat do tej pory nie widział podobnego zdarzenia i nie zobaczył go później.

Czyniciele pokoju pojawili się w Paryżu, gdyż dumna, pewna siebie i bogata Europa rozszarpała sama siebie. Wojna, która zaczęła się w 1914 roku walką o władzę i wpływy na Bałkanach, zaangażowała wszystkie mocarstwa – od carskiej Rosji na wschodzie do Wielkiej Brytanii na zachodzie – i wiele mniejszych państw. Poza walkami utrzymały się jedynie Hiszpania, Szwajcaria, Holandia i kraje skandynawskie. Wojowano w Azji, Afryce, na wyspach Pacyfiku i Bliskim Wschodzie, przeważnie jednak na ziemiach Europy, w obłąkanej sieci okopów, ciągnących się od Belgii na północy do Alp na południu, wzdłuż granic Rosji z Niemcami i ich austro-węgierskim sojusznikiem czy na samych Bałkanach. Żołnierze nadciągali z całego świata: Australijczycy, Kanadyjczycy, Nowozelandczycy, Hindusi i Nowofundlandczycy walczyli za imperium brytyjskie; Wietnamczycy, Marokańczycy, Algierczycy, Senegalczycy za Francję; a wreszcie Amerykanie, rozwścieczeni ponad miarę wytrzymałości niemieckimi atakami na swe statki.

Poza polami wielkich bitew Europa niewiele się zmieniła. Istniały wciąż wielkie miasta, linie kolejowe, wciąż działały porty. Nie były to czasy II wojny, gdy obracano w perzynę wszystko. Główne straty dotyczyły ludzi: przez owe cztery lata zginęły miliony żołnierzy (czas masowego zabijania cywilów jeszcze nie nadszedł) – 1,8 miliona Niemców, 1,7 miliona Rosjan, 1,384 miliona Francuzów, 1,29 obywateli Austro-Węgier, 743000 Brytyjczyków (plus 192000 poddanych imperium) i tak dalej do małej Czarnogóry (3000 ludzi). Dzieci traciły ojców, żony mężów, młode kobiety szansę na zamążpójście, a Europa tych, którzy mogliby stać się jej naukowcami, poetami, przywódcami, oraz dzieci, które mogłyby się im narodzić. Rachunek zgonów nie uwzględnia jednookich, jednorękich czy jednonogich, płuc uszkodzonych gazem czy nieodwracalnie uszkodzonych nerwów.

Przez cztery lata czołowe państwa pchały swych ludzi, bogactwa, owoce przemysłu, nauki i techniki w wojnę, która mogła zacząć się od przypadku, ale ze względu na równowagę sił nie dawała się zakończyć. Dopiero latem roku 1918, gdy zawiedli sojusznicy Niemiec, a przybyli Amerykanie, alianci wreszcie zyskali przewagę. Wojna zakończyła się 11 listopada. Znużeni ludzie liczyli powszechnie, że cokolwiek się stanie, nie okaże się gorsze od tego, co właśnie dobiegło końca.

Cztery lata wojny na stałe zachwiały pewnością siebie, która doprowadziła Europę do światowej dominacji. Po zdarzeniach frontu zachodniego Europejczycy nie mogli dłużej oznajmiać światu o swej misji cywilizacyjnej. Wojna pogrążyła rządy, upokorzyła wielkich i obaliła całe społeczeństwa. Rewolucje roku 1917 zastąpiły w Rosji carat czymś dotąd nieznanym. Pod koniec konfliktu zniknęły Austro-Węgry, pozostawiając w centrum Europy wielką dziurę. Dogorywało imperium osmańskie ze swymi wielkimi posiadłościami bliskowschodnimi oraz kawałkiem Europy. Cesarstwo niemieckie stało się republiką. Do życia zbudziły się stare państwa – Polska, Litwa, Estonia, Łotwa – a o narodziny walczyły nowe – Jugosławia i Czechosłowacja.

Paryską konferencję pokojową pamięta się zwykle dzięki układowi z Niemcami, podpisanemu w Wersalu w czerwcu 1919 roku, ale uczyniła o wiele więcej. Trzeba było podpisać traktaty z innymi wrogami – Bułgarią, Austrią, Węgrami (już oddzielnymi państwami) oraz imperium osmańskim – wytyczyć nowe granice w Europie i na Bliskim Wschodzie, a co najważniejsze odtworzyć międzynarodowy ład, być może na innych podstawach. Czy nadszedł czas Międzynarodowej Organizacji Pracy, Ligi Narodów, porozumień co do międzypaństwowych sieci telegraficznych czy lotnictwa? Po tak wielkiej katastrofie oczekiwania były ogromne.

Zanim jeszcze w 1918 roku zamilkły działa, rozległy się głosy gniewne, płaczliwe i żądające: „Chiny należą do Chińczyków”, „Kurdystan musi być wolny”, „Polska musi zmartwychwstać”. Odzywały się w wielu językach i domagały się wielu rzeczy: USA muszą zostać żandarmem świata – Amerykanie muszą wracać do domu, Rosjanie potrzebują pomocy – nie, trzeba ich zostawić samym sobie. Narzekano: Słowacy na Czechów, Chorwaci na Serbów, Arabowie na Żydów, Chińczycy na Japończyków. Niektóre głosy martwiły się, czy nowy ład świata będzie lepszy od starego. Na zachodzie szeptano o niebezpiecznych ideach ze wschodu, na wschodzie rozmyślano nad groźbą zachodniego materializmu. Europejczycy zastanawiali się, czy zdołają kiedyś odzyskać siły, Afrykanie bali się, że świat o nich zapomniał, Azjaci zauważali, że przyszłość należy do nich – kłopot leżał tylko w teraźniejszości.

Wiemy trochę o życiu pod koniec wielkiej wojny. Głosy w roku 1919 bardzo przypominały obecne. Gdy w 1989 roku zakończyła się zimna wojna, a radziecki marksizm zniknął na śmietniku historii, z głębokiej hibernacji obudziły się starsze siły religii czy nacjonalizmu. O ich sile przypomniały nam Bośnia i Rwanda. W 1919 roku tak samo silnie odczuwano narodziny nowego ładu: raptownie przesuwały się granice, a w powietrzu wisiały nowe idee gospodarcze oraz polityczne. W niebezpiecznie kruchym świecie było to ekscytujące, choć i przerażające. Dziś niektórzy dowodzą zagrożenia ekspansją islamu, w 1919 roku chodziło o rosyjski bolszewizm. Różnica polega na tym, że teraz nie mamy konferencji pokojowej czy czasu. Politycy i doradcy spotykają się na krótko, dwa, może trzy dni, a potem znów się rozjeżdżają. Kto wie, która droga rozwiązywania problemów świata jest lepsza?

Między światem z roku 1919 a naszym istnieje wiele powiązań. Przypomnijmy dwa bardzo różne zdarzenia z lata 1993: na Bałkanach Serbowie i Chorwaci rozrywali Jugosławię, a w Londynie krezusi z pacyficznej wysepki Nauru sfinansowali nieudany musical o życiu Leonarda da Vinci. Tak Jugosławia, jak Nauru zawdzięczały niezależną państwowość paryskiej konferencji pokojowej. Jej ustalenia nieustannie później zmieniano, a z wieloma dylematami borykamy się do dziś: stosunki chińsko-japońskie, europejsko-amerykańskie, Rosji z sąsiadami, Iraku z Zachodem.

Aby walczyć z tymi problemami i je rozwiązywać, do Paryża przybyli z całego świata politycy, dyplomaci, bankierzy, żołnierze, profesorowie, ekonomiści i prawnicy: prezydent USA Woodrow Wilson i jego sekretarz stanu Robert Lansing; Georges Clemenceau i Vittorio Orlando, premierzy Francji oraz Włoch; Lawrence z Arabii, okryty tajemnicą oraz arabskimi szatami; Eleutherios Venizelos, wielki grecki patriota, który sprowadził na swój kraj katastrofę; Ignacy Paderewski, pianista zmieniony w polityka; wielu innych musiało jeszcze dowieść swej wartości – dwóch przyszłych sekretarzy stanu USA, przyszły premier Japonii i pierwszy prezydent Izraela. Niektórzy urodzili się władcami, jak królowa Rumunii Maria, inni, jak premier brytyjski David Lloyd George, zdobyli władzę własnymi siłami.

Koncentracja władzy gromadziła reporterów, ludzi interesu oraz rzeczników i rzeczniczki tysiąca spraw. Francuski ambasador w Londynie pisał: „Spotyka się tylko wyjeżdżających do Paryża. Paryż staje się miejscem rozrywki setek Anglików, Amerykanów, Włochów i nieokreślonych zagranicznych panów, zwalających się nam pod pretekstem udziału w rozmowach o pokoju”[1]. Prawo głosu dla kobiet, prawa dla czarnych, regulacje pracy, wolność dla Irlandii, rozbrojenie, codzienne postulaty i postulujący ze wszystkich zakątków świata. Tej zimy i wiosny Paryż trząsł się od planów państwa żydowskiego, odrodzenia Polski, niezależnej Ukrainy, Kurdystanu czy Armenii. Nadchodziły petycje Konferencji Towarzystw Sufrażystek, paryskiego Komitetu Karpacko-rosyjskiego, Serbów banackich, antybolszewickiej Rosyjskiej Konferencji Politycznej, krajów istniejących i takich, o których jedynie marzono. Niektóre, jak syjoniści, przemawiały w imieniu milionów, inne, jak przedstawiciele bałtyckich Alandów, kilku tysięcy. Nieliczne pojawiły się zbyt późno: Koreańczycy z Syberii wyruszyli pieszo w lutym 1919 roku i gdy w czerwcu zakończyła się główna część konferencji, dotarli jedynie do arktycznego portu w Archangielsku[2].

Konferencja pokojowa od początku cierpiała przez chaos w kwestii organizacji, celów i procedur – prawdopodobnie nieunikniony, zważywszy rozmiar zagadnień. Mocarstwa wielkiej czwórki – Wielka Brytania, Francja, Włochy i USA – planowały konferencję wstępną, by ustalić wysuwane warunki, a potem główne obrady, gdzie negocjowano by z wrogiem. Niezwłocznie zrodziły się pytania: kiedy swe zdanie mogli wyrazić inni alianci? Japonia stała się już ważnym graczem na Dalekim Wschodzie. A mniejsze państwa, jak Serbia czy Belgia? Oba straciły znacznie więcej ludzi od Japonii.

Wielka czwórka ustąpiła i plenarne sesje konferencji stały się spotkaniami rytualnymi. Prawdziwa praca odbywała się na nieoficjalnych zebraniach Czwórki i Japonii, a gdy z kolei i one stały się zbyt uciążliwe, rozstrzygnięć dokonywali przywódcy Czwórki. Mijały miesiące, a wstępna konferencja niepostrzeżenie przekształcała się w główną. Zerwano z tradycją dyplomatyczną, co rozwścieczyło Niemców, gdy ich przedstawicieli wreszcie wezwano do Francji, by okazać im ostateczną wersję traktatu.

Czyniciele pokoju chcieli postępować szybciej i z lepszą organizacją. Uważnie zbadali jedyny przykład: kongres wiedeński, kończący wojny napoleońskie. Brytyjski MSZ powierzył wybitnemu historykowi napisanie książki na ten temat, by służyła w Paryżu jako przewodnik (później przyznał, że jego dzieło nie wywarło prawie żadnego wpływu)[3]. Problemy rozwiązywane w Wiedniu były znaczne, ale nieporównanie mniejsze od paryskich. Ówczesny brytyjski minister spraw zagranicznych, lord Castlereagh, zabrał ze sobą tylko 14 współpracowników; w 1919 brytyjska delegacja liczyła niemal 400 osób. W 1815 roku sprawy załatwiano spokojnie i bez pośpiechu: Castlereagha i jego partnerów zniesmaczyłoby ogromne publiczne zainteresowanie pokojową konferencją roku 1919. W tej ostatniej uczestniczyło znacznie więcej stron – do Paryża wysłano ponad 30 delegacji; uczyniły to Włochy, Belgia, Rumunia czy Serbia, które wszystkie w 1815 roku nie istniały. Kraje Ameryki Łacińskiej należały wtedy wciąż do imperiów portugalskiego i hiszpańskiego, Tajlandia, Chiny i Japonia były odległymi, tajemniczymi państwami. W 1919 roku ich dyplomaci pojawili się w Paryżu odziani w prążkowane spodnie oraz fraki. Kongres wiedeński – poza deklaracją potępiającą handel niewolnikami – nie interesował się światem pozaeuropejskim. W Paryżu konferencja zajmowała się tematami od Arktyki po antypody, od małych wysp Pacyfiku do całych kontynentów.

Kongres wiedeński zaczął się po ustąpieniu wielkich wstrząsów, wywołanych w 1789 roku przez rewolucję francuską. Do roku 1815 ich wpływ już się zakończył, ale w 1919 rewolucja rosyjska liczyła tylko dwa lata, a jej znaczenie dla świata pozostawało niejasne. Zachodni przywódcy obserwowali rozszerzanie się bolszewizmu, co zagrażało religii, tradycji i wszystkim więziom scalającym ich społeczeństwa. W Niemczech i Austrii rady robotników oraz żołnierzy przechwytywały już władzę w miastach. Buntowali się żołnierze i marynarze, Paryż, Lyon, Bruksela, Glasgow, San Francisco, a nawet senne Winnipeg na kanadyjskich preriach przeżywały generalne strajki. Czy były to izolowane wybuchy płomieni, czy świadectwo wielkiego podziemnego pożaru?

Czyniciele pokoju w 1919 roku wierzyli, że ścigają się z czasem. Musieli narysować na mapie Europy nowe linie, tak jak ich poprzednicy uczynili to w Wiedniu, ale pamiętać też o Azji, Afryce i Bliskim Wschodzie. Dyżurnym hasłem stało się „samostanowienie”, które jednak nie pomagało w wyborze wśród rywalizujących nacjonalizmów. Czyniciele pokoju musieli pełnić funkcje policjantów i żywić głodnych, a więc stworzyć międzynarodowy ład, który uniemożliwiłby kolejną Wielką Wojnę. Wilson obiecał nowe sposoby ochrony słabych oraz rozstrzygania sporów. Wojna stanowiła akt piramidalnego szaleństwa i marnotrawstwa, być może jednak przyniosła coś dobrego. Czyniciele pokoju musieli oczywiście naszkicować traktaty. Bez wątpienia należało ukarać Niemcy za rozpoczęcie wojny (a może tylko za jej przegranie, co podejrzewało wielu), stworzyć im bardziej pokojową przyszłość, zmienić ich granice, by zadośćuczynić Francji na zachodzie oraz nowym państwom na wschodzie. Odrębny traktat dotyczył Bułgarii i imperium osmańskiego. Austro-Węgry stanowiły szczególny problem, przestały bowiem istnieć. Mała Austria i chwiejące się Węgry to wszystko, co z nich pozostało – większość terytoriów przeszła do nowych państw. Oczekiwania względem konferencji były ogromne, podobnie jak ryzyko rozczarowania.

Czyniciele pokoju reprezentowali też własne kraje, a ponieważ w większości z nich panowała demokracja, musieli liczyć się z opinią publiczną. Przywykli do planowania w okresach wyborczych i ważenia kosztów pozyskiwania czy odpychania istotnych części społeczeństwa, tym samym nie mogli działać dowolnie. Poczucie zaniku starych ograniczeń kusiło, nadszedł czas podnoszenia starych i nowych żądań. Brytyjczycy i Francuzi po cichu ustalili podział Bliskiego Wschodu. Włosi blokowali żądania powstającej Jugosławii, nie chcieli bowiem silnego sąsiada. Clemenceau narzekał przed współpracownikiem: „Dużo łatwiej wojować niż zawierać pokój”[4].

Miesiące w Paryżu przyniosły wiele: traktat pokojowy z Niemcami i podstawy pokoju z Austrią, Węgrami oraz Bułgarią. Wytyczono nowe granice w środku Europy i na Bliskim Wschodzie, choć prawdą jest, że większość pracy nie przyniosła trwałych owoców. Mówiono wtedy i powtarza się do teraz, że obrady trwały za długo, a ich uczestnicy źle je poprowadzili. Powszechnie przyjęto, że pokojowe ustalenia roku 1919 zakończyły się klęską, że doprowadziły wprost do II wojny. Taki pogląd przecenia jednak ich moc.

W świecie roku 1919 istniały dwie rzeczywistości, które nie zawsze się stykały. Jedna to Paryż, a druga teren, gdzie podejmowano własne decyzje i toczono własne bitwy. Czyniciele pokoju dysponowali owszem własnymi armiami i flotami, ale tam, gdzie istniało niewiele portów, dróg czy linii kolejowych (jak wewnątrz Azji Mniejszej czy na Kaukazie) przesuwanie sił było powolne i żmudne. Nowy środek, samoloty, nie potrafił jeszcze wypełnić tej luki. W centrum Europy, gdzie istniały szlaki, upadek porządku oznaczał, że nawet jeśli dysponowano silnikami i samochodami, to brakowało paliwa. Henry Wilson, jeden z najbardziej inteligentnych generałów brytyjskich, oznajmił Lloydowi George’owi: „Naprawdę nie ma sensu ganić tego czy innego państewka. Problem w tym, że paryskie postanowienia zostają na papierze”[5].

Potęga wymaga woli, jak odkrywają to dziś USA i świat: woli poświęcenia, czy to pieniędzy, czy życia. W 1919 roku wola Europejczyków szwankowała; Wielka Wojna oznaczała, że przywódcy Francji, Wielkiej Brytanii lub Włoch nie mają już zdolności nakazania swym narodom, by płaciły wysoką cenę za potęgę. Ich siły zbrojne kurczyły się codziennie, a na pozostałych żołnierzach i marynarzach nie mogli polegać. Podatnicy chcieli końca kosztownych awantur za granicą. Zdolność działania zachowały tylko USA, ale same nie widziały się w tej roli, a ich potęga nie osiągnęła jeszcze wystarczających rozmiarów. Kusi, by uznać, że Stany straciły szansę nagięcia Europy do swej woli, zanim zapuściły tam korzenie rywalizujące ideologie faszyzmu i komunizmu. To jednak oznaczałoby projektowanie w przeszłość tego, co wiemy o amerykańskiej potędze po kolejnej wielkiej wojnie. W 1945 roku USA były supermocarstwem, a państwa Europy wielce osłabły, ale w roku 1919 Stany nie dysponowały jeszcze potęgą znacznie większą od innych mocarstw. Europejczycy mogli ignorować ich życzenia – i czynili to.

Armie, floty, koleje, gospodarki, ideologie, historia: wszystkie te czynniki mają wagę w rozumieniu paryskiej konferencji pokojowej. Nie należy jednak zapominać o ludziach – to w końcu oni piszą raporty, podejmują decyzje i nakazują armiom ruchy. Czyniciele pokoju przynieśli ze sobą interesy własnych państw, jak również swe sympatie i antypatie. Nigdzie nie odegrały one większej roli niż wśród potężnych mężczyzn – szczególnie Clemenceau, Lloyda George’a i Wilsona – którzy wspólnie zasiedli w Paryżu.

[1] Cambon, t. 3, s. 292.

[2] Temperley, History, t. 1, ss. 243-246.

[3] Webster, s. 15.

[4] Ribot, s. 255.

[5] Callwell, t. 2, s. 197.

CZĘŚĆ I

PRZYGOTOWANIA DO POKOJU

ROZDZIAŁ I

WOODROW WILSON PRZYBYWA DO EUROPY

4 grudnia 1918 roku z Nowego Jorku wypłynął „George Washington”, wioząc amerykańską delegację na konferencję pokojową. Oddawano saluty armatnie, tłumy na nabrzeżu wiwatowały, ryczały syreny holowników, a nad głowami przelatywały wojskowe samoloty i sterowce. Robert Lansing, sekretarz stanu, wypuścił gołębie, niosące do jego krewnych wiadomości z wyrazami głębokiej nadziei na trwały pokój[1]. Statek, były niemiecki liniowiec, minął Statuę Wolności i wypłynął na Atlantyk, gdzie oczekiwała go eskorta niszczycieli i okrętów liniowych, by dowieźć do Europy ten ładunek wielkich oczekiwań[2].

Na pokładzie znajdowali się najlepsi możliwi eksperci, pozyskani z uniwersytetów i kół rządzących, skrzynie materiałów i badań, ambasadorowie Francji oraz Włoch, a także Woodrow Wilson. Żaden prezydent nie udał się dotąd do Europy podczas sprawowania urzędu. Przeciwnicy oskarżali go o łamanie konstytucji i nawet zwolennicy uznawali ten czyn za niezbyt mądry. Czy Wilson straci wielki autorytet moralny, poniżając się do negocjacyjnej szamotaniny? On sam nie miał wątpliwości. Pokój był równie ważny, co wcześniej wygranie wojny. Wilson czuł się zobowiązany wobec Europy, domagającej się lepszego świata, oraz amerykańskich żołnierzy. Tuż przed wyjazdem oznajmił wahającemu się Kongresowi: „Jest teraz mym obowiązkiem dopełnić tego, za co oddali swą krew i życie”. Brytyjski dyplomata okazał się bardziej cyniczny, uznając, że Wilson ciągnie do Paryża „jak debiutantka w towarzystwie, zahipnotyzowana perspektywą pierwszego balu”[3].

Wilson pisał do swego wielkiego przyjaciela, Edwarda House’a, przebywającego już w Europie, że zamierza zostać tylko do poczynienia głównych ustaleń pokojowych. Nie zamierzał uczestniczyć w oficjalnej konferencji z wrogami[4]. Mylił się: wstępna konferencja mimowolnie przeszła w główną, a prezydent pozostał w Paryżu przez większość przełomowych sześciu miesięcy (styczeń-czerwiec 1919). Kwestia, czy powinien tam się pojawić, tak zajmująca dla współczesnych, obecnie zdaje się nieistotna. Prezydenci USA – od Roosevelta w Jałcie przez Cartera w Camp David do Clintona w Wye River – zajmowali się wytyczaniem granic oraz wykuwaniem pokojowych porozumień. Wilson ustalił warunki rozejmów, które zakończyły Wielką Wojnę. Dlaczego nie miałby zająć się także pokojem?

W 1912 roku Wilson nie startował z hasłami związanymi z polityką zagraniczną, ale okoliczności i własne, progresywistyczne zasady polityki skierowały go na zewnątrz kraju. Prezydent, jak wielu rodaków, uznawał Wielką Wojnę za walkę między siłami demokracji, jakkolwiek ułomnie reprezentowanej przez Wielką Brytanię i Francję, a reakcji oraz militaryzmu, nazbyt dobrze uosabianymi przez Niemcy z Austro-Węgrami. Napaść na Belgię, nieograniczona wojna podwodna i zuchwała próba skuszenia Meksyku do wojny z USA popchnęły Wilsona oraz amerykańską opinię publiczną ku aliantom. Gdy w lutym 1917 Rosja przeszła demokratyczną rewolucję, zniknęło jedno z ostatnich zastrzeżeń – po stronie alianckiej nie stała już autokracja. Choć Wilson w 1916 prowadził kampanię, opowiadając się za neutralnością, w kwietniu 1917 USA przystąpiły do wojny. Prezydent był przekonany, że ma rację, co wiele znaczyło dla syna prezbiteriańskiego duchownego, który odziedziczył po ojcu głęboką wiarę, jeśli nie powołanie.

Wilson urodził się w Wirginii w roku 1856, niedługo przed wojną secesyjną. Pod pewnymi względami pozostał Południowcem do końca życia, ceniąc honor i paternalistycznie odnosząc się do kobiet czy czarnych, ale zaakceptował wynik konfliktu z Północą. Do jego wielkich bohaterów należał Abraham Lincoln, Edmund Burke i William Gladstone[5]. Młody Wilson kierował się zarazem wysokimi ideałami oraz niezwykłą ambicją. Spędził w Princeton bardzo szczęśliwe cztery lata studiów, prowadził nieszczęśliwą praktykę prawniczą, by zacząć pierwszą karierę wykładowcy i pisarza. W 1890 powrócił do Princeton jako gwiazdor kadry, a w 1902 został rektorem uczelni, wsparty niemal jednomyślnie przez zarząd, kolegów i studentów.

Przez następnych osiem lat Wilson zmienił Princeton z sennej uczelni dla paniczów w wielki uniwersytet. Stworzył nowe programy, zebrał znaczne kwoty i wprowadził do kadry wykładowców najbardziej inteligentnych, najlepszych młodych ludzi z całego kraju. W 1910 Wilson był postacią znaną w Stanach i demokraci z New Jersey, prowadzeni przez konserwatywnych szefów, zamierzali wystawić go na gubernatora. Zgodził się pod warunkiem utrzymania progresywistycznego programu kontroli wielkiego biznesu oraz poszerzania demokracji. Wybory wygrał w cuglach i w roku 1911 zaczęły powstawać kluby „Wilson na prezydenta”. Wilson przemawiał w imieniu pozbawionych majątków, praw i wszystkich pozostawionych w tyle przez gwałtowny rozwój gospodarczy końca XIX stulecia. W 1912, po długiej i zaciętej walce na konwencji, otrzymał prezydencką nominację demokratów. Listopad przyniósł mu zwycięstwo, gdy Teddy Roosevelt podzielił republikanów, startując jako progresywista. W 1916 Wilson zwyciężył ponownie, otrzymując w powszechnym głosowaniu jeszcze więcej głosów.

Jego kariera stanowiła pasmo triumfów, choć zdarzały się chwile gorsze personalnie i politycznie, napady depresji czy nagłe, zaskakujące choroby. Co więcej, Wilson zostawiał za sobą zastępy wrogów, wcześniej będących jego przyjaciółmi. Szef demokratów w New Jersey wzniósł kiedyś toast: „Za niewdzięcznika i kłamcę”[6]. Wilson nigdy nie przebaczał tym, którzy się z nim nie zgadzali. Jego adiutant prasowy i zaprzysięgły zwolennik Ray Stannard Baker stwierdził: „Jest dobry w nienawiści”[7]. Wilson był też uparty – jak z podziwem pisał House: „Podczas prezentowania sprawy zachowuje całkowicie otwarty umysł, przyjmuje wszelkie sugestie czy rady, które prowadzą do słusznej decyzji. Słucha jednak tylko wtedy, gdy rozważa i gotuje decyzję. Gdy ta zostaje podjęta, staje się ostateczna i kończą się wszelkie rady czy sugestie. Wtedy nie zmienia zdania”[8]. Niektórzy to podziwiali, inni uznawali za niebezpieczny egotyzm. Francuski ambasador w Waszyngtonie widział „człowieka, który żyjąc kilka stuleci wcześniej, stałby się największym tyranem świata, bowiem zdaje się nie uznawać w najmniejszym stopniu, że kiedykolwiek nie ma racji”[9].

Ta strona charakteru Wilsona uwidoczniła się przy wyborze głównych członków delegacji (pełnomocników). Sam został jednym z nich, oprócz House’a, „mego drugiego ja”, jak lubił powtarzać. Niechętnie włączył jako trzeciego Lansinga, swego sekretarza stanu – głównie dlatego, że pozostawienie go stwarzałoby problem. Dawniej Wilson podziwiał jego zasób wiedzy, drobiazgowy umysł prawnika oraz widoczną gotowość do pełnienia drugoplanowej roli, ale w 1919 pierwotna sympatia przerodziła się w irytację i pogardę. Narzekał przed House’em, który notował to z rozkoszą: „Nie ma wyobraźni, zdolności budowy, a w ogóle posiada mało jakichś prawdziwych zdolności”[10]. Czwarty pełnomocnik, generał Tasker Bliss, przebywał już we Francji jako przedstawiciel USA w Najwyższej Radzie Wojennej. Ten refleksyjny i inteligentny człowiek uwielbiał leżeć w łóżku z piersiówką, czytając Tukidydesa w oryginale – wielu młodszych członków delegacji uważało go za przeżytek. Wilson rozmawiał z nim na konferencji jedynie pięć razy, więc może nie miało to większego znaczenia[11]. Ostatni kandydat prezydencki, Henry White, był czarującym, towarzyskim, emerytowanym dyplomatą, który szczyt kariery osiągnął na długo przed wojną. Pani Wilson w Paryżu wielce korzystała z jego dotyczących etykiety rad[12].

Wybory Wilsona wzbudziły poruszenie w USA i trwające do dziś kontrowersje. Były republikański prezydent William Taft oznajmił: „Masa sknerów. Przysięgnę, że na nic się zdadzą”[13]. Wilson umyślnie pominął republikanów, przeważnie z zapałem wspierających wojnę i obecnie dzielących jego wizję Ligi Narodów. Satyryk Will Rogers kazał mu im proponować: „Wiecie co, podzielimy się po połowie. Ja pojadę, a wy możecie sobie zostać”. Nawet najwięksi stronnicy nakłaniali Wilsona, by wyznaczył na przykład Tafta czy senatora-seniora ważnej komisji spraw zagranicznych, Henry’ego Cabota Lodge’a. Prezydent odmówił, wysuwając rozmaite nieprzekonujące argumenty[14]. Prawdziwy powód stanowiła jego niechęć i brak zaufania do republikanów. Ta decyzja okazała się kosztowna – podkopała pozycję Wilsona w Paryżu i zaszkodziła marzeniu o nowym ładzie świata, w którego centrum znajdowałyby się Stany.

Wilson pozostaje kłopotliwy w przeciwieństwie do Lloyda George’a i Clemenceau, jego paryskich partnerów. Cóż myśleć o przywódcy, wykorzystującym najszlachetniejszy język Biblii, a tak bezlitosnym wobec oponentów? Kochającym demokrację, a gardzącym większością innych polityków? Chcącym służyć ludzkości, ale mającym tak niewiele osobistych znajomości? Czy był, jak uważał Teddy Roosevelt, „najbardziej nieszczerym i wyrachowanym oportunistą, jakiego mieliśmy za prezydenta”[15]? Czy może, jak chciał Baker, należał do rzadkich idealistów w rodzaju Kalwina czy Cromwella, „którzy czasami zjawiali się na ziemi w blasku dziwnej potęgi i na krótko unosili błądzącą ludzkość ku zadowoleniu wyższemu, niż mogła sprostać”[16]?

Wilson pragnął władzy i chciał czynić rzeczy wielkie. Dwie strony jego charakteru spajała zdolność (a być może złuda) do podbudowy decyzji, tak by stawały się nie jedynie konieczne, lecz moralnie słuszne. Neutralność na początku wojny była dla Amerykanów, nawet całej ludzkości, słuszna, a ostateczne przystąpienie do walki oznaczało krucjatę przeciw ludzkiej chciwości i szaleństwu, przeciw Niemcom, za sprawiedliwość, pokój oraz cywilizację. To przekonanie, bez którego mógłby nie próbować w Paryżu tego, co uczynił, odbierało jednak Wilsonowi tolerancję w stosunku do różnic i nie pozwalało dostrzec słusznych żądań innych. Ci, którzy mu się sprzeciwiali, byli nie tylko w błędzie, ale i podli.

Byli to na przykład Niemcy. Decyzja o podjęciu wojny dręczyła Wilsona, który starał się o kompromisowy pokój między aliantami a państwami centralnymi. Choć jego oferta mediacji została odrzucona, niemieckie okręty podwodne topiły amerykańskie jednostki, przeciwnicy w rodzaju Roosevelta potępiali jego tchórzostwo, a własny gabinet nie wyrażał jednolitego zdania, prezydent wciąż czekał. Zdecydował się wreszcie, gdy uznał, że Niemcy nie pozostawili mu wyboru. W kwietniu 1917 oznajmił Kongresowi, prosząc o wypowiedzenie wojny: „Straszliwą jest rzeczą prowadzić ten wielki, pokojowy naród do wojny, wojny najstraszniejszej i najbardziej niszczycielskiej ze wszystkich, gdzie zdają się ważyć losy samej cywilizacji”[17]. W jego umyśle Niemcy, a przynajmniej ich przywódcy, nieśli ciężkie brzemię winy. Mogli otrzymać przebaczenie, ale musieli zostać ukarani.

Zdjęcia z roku 1919 przedstawiają go jako wymizerowanego grabarza, ale prawdziwy Wilson był przystojny, o pięknych prostych rysach i szczupłej, prostej sylwetce. Jego zachowanie miało w sobie coś z kaznodziei oraz wykładowcy. Wielce wierzył w rozsądek i fakty, choć uważał za wieszczy fakt przybycie do Europy w piątek 13 grudnia – trzynastka stanowiła jego szczęśliwą liczbę[18]. Głęboko emocjonalny, nie ufał emocjom innych. Sprawdzało się to w skłanianiu ludzi, by pragnęli lepszego, ale groziło też ich oszołomieniem (na przykład nacjonalizmem). Lloyd George, który nigdy nie dorównał Wilsonowi, wyliczał przyjacielowi jego zalety: „uprzejmy, szczery, bezpośredni”, by jednym tchem dodać: „nietaktowny, uparty i próżny”[19].

Prezydent publicznie był sztywny i formalny, ale wśród bliskich okazywał się czarujący, nawet swawolny. Szczególnie rozluźniał się w żeńskim towarzystwie. Zwykle znakomicie się kontrolował, ale podczas konferencji pokojowej często tracił cierpliwość (być może w Paryżu doznał wylewu). Wilson uwielbiał gry słowne i limeryki, chętnie też ilustrował swe twierdzenia ludowymi opowiastkami czy naśladował akcenty (szkocki i irlandzki swych przodków lub Murzynów z Południa, pracujących dla niego w Waszyngtonie). Skromny w nawykach, co najwyżej wypijał szklaneczkę whisky wieczorem. Interesował się nowinkami technicznymi i lubił nowe ruchome obrazy. Podróżując do Europy, zwykle po obiedzie udawał się na pokaz filmowy – ku ogólnej konsternacji pewnego wieczora zaprezentowano tam melodramat „Druga żona”[20].

Relacje Wilsona z kobietami zawsze powodowały pewne plotki. Podczas pierwszego małżeństwa miał bliskie związki z paroma damami (być może nawet romanse). Pierwsza żona, którą kochał głęboko, jeśli nie namiętnie, zmarła w 1914, a pod koniec 1915 ożenił się już ponownie z bogatą waszyngtońską wdową, młodszą o 17 lat. Wywołane tym plotki dziwiły i rozwścieczały prezydenta, który nigdy nie wybaczył pewnemu brytyjskiemu dyplomacie żartu krążącego po stolicy: „Co uczyniła nowa pani Wilson, gdy prezydent się oświadczył? Ze zdziwienia spadła z łóżka”. Rodzina i przyjaciele okazali się bardziej wyrozumiali – córka wykrzyknęła: „Czyż to nie cudowne widzieć ojca tak uszczęśliwionego?”. House, późniejszy zacięty wróg pani Wilson, pisał w dzienniku o uldze, gdy prezydent znalazł kogoś do dzielenia swego ciężaru: „Jego samotność budzi żal”[21].

Edith Bolling, nowa pani Wilson, towarzyszyła prezydentowi do Europy – tego przywileju odmówiono niżej postawionym żonom. Była ciepła, energiczna, dużo się śmiała. Uwielbiała golfa, zakupy, orchidee i przyjęcia. Powszechnie uważano jej oczy za piękne, ale niektórzy twierdzili, że jest odrobinę otyła i ma za duże usta. W Paryżu uznawano jej stroje za nieco zbyt obcisłe, zbyt wycięte, a spódnice za krótkie[22]. Wilson twierdził, że jest piękna. Jak on sam, Edith pochodziła z Południa. Jak oznajmiła znajomemu Amerykaninowi, nie chciała rozpuszczać pokojówki wizytą w Londynie, Brytyjczycy bowiem zbyt dobrze traktują czarnych[23]. Miała sposób bycia kobiety z Południa, przystępny i flirtujący, ale twardo prowadziła interesy: rodzinny sklep jubilerski, odziedziczony po śmierci pierwszego męża. Gdy poślubiła Wilsona, prezydent wyjaśnił, że oczekuje udziału w jego obowiązkach. Edith zgodziła się z zapałem. Nie była intelektualistką, ale cechowała się rzutkością i stanowczością[24]. Niezłomnie oddana nowemu mężowi, cieszyła się jego uwielbieniem.

Na pokładzie „George’a Washingtona” Wilsonowie zachowywali izolację, jadając przeważnie w apartamentach i przechadzając się pod rękę po pokładzie. Amerykańscy eksperci siedzieli nad mapami i dokumentami, zapytując się z pewnym niepokojem, jak ma wyglądać polityka USA. Wilson mówił dużo o ogólnych zasadach, niewiele jednak o szczegółach. Młody człowiek nazwiskiem William Bullitt śmiało podszedł do prezydenta, oznajmiając, że wszyscy są zakłopotani jego milczeniem. Zaskoczony Wilson zgodził się uprzejmie na spotkanie z tuzinem czołowych ekspertów. Jeden z nich stwierdził później: „To absolutnie pierwszy raz, gdy prezydent dał się dowiedzieć, jakie ma idee i zamiary”. Takie okazje zdarzały się potem bardzo rzadko[25]. Eksperci wyszli ze spotkania pokrzepieni i pod wrażeniem. Wilson był nieoficjalny i przyjazny, mówił o ciężkim zadaniu i o tym, że polega na nich, by dostarczali najlepsze informacje. Mogą pojawiać się o każdej porze, „mówiąc, co jest słuszne, a ja o to zawalczę”. Przeprosił za opowiadanie o swych ideach: „Nie były bardzo dobre, ale uważał je za lepsze od wszystkiego, co słyszał”[26].

Co się tyczy zawierania pokoju, to zdaniem Wilsona ich kraj słusznie będzie pełnić funkcję arbitra. Należy sprostać wielkim amerykańskim tradycjom sprawiedliwości oraz wspaniałomyślności. Bądź co bądź, Stany będą „jedynymi bezinteresownymi na konferencji”. Prezydent ostrzegł następnie: „Ludzie, z którymi zaczniemy rozmowy, nie reprezentują swych narodów”. Należało to do głębokich przekonań Wilsona, co ciekawe u człowieka, w którego własnym Kongresie dominowali polityczni oponenci. Przez całą konferencję trwał w przekonaniu, że przemawia w imieniu mas i gdyby tylko mógł dotrzeć do Francuzów, Włochów czy nawet Rosjan, podzieliliby jego poglądy[27].

Wilson przedstawił kolejny ulubiony wątek, zapewniając słuchaczy, że USA nie podjęły wojny z samolubnych powodów. Odróżniało je to (jak wiele rzeczy) od innych państw, nie chciały bowiem ziem, kontrybucji czy nawet odwetu. By podkreślić odmienność uczestnictwa Amerykanów, prezydent stale nazywał swój kraj „towarzyszem”, nie „sojusznikiem”. Stany ogólnie biorąc działały z altruizmu, jak na przykład przy zajęciu Kuby: „Ruszyliśmy na wojnę z Hiszpanią nie po ziemie, ale na ratunek bezradnej kolonii, mającej szansę na wolność”[28].

Wilson odwoływał się głównie do przykładów latynoamerykańskich, ten obszar formował bowiem jego doświadczenia w polityce zagranicznej. Przeformułował (ku swemu przynajmniej zadowoleniu) doktrynę Monroego, słynne wyzwanie rzucone w 1823 Europejczykom jako przestroga przed ponowną kolonizacją Nowego Świata. Doktryna ta stała się fundamentem amerykańskiej polityki zewnętrznej; wielu uważało ją za maskowanie dominacji USA nad sąsiadami. Wilson postrzegał ją raczej jako platformę pokojowej współpracy wszystkich państw obu Ameryk i model dla wojowniczej Europy. Lansing żywił tu wątpliwości, częste w przypadku idei prezydenta: „To wyłącznie państwowa polityka Stanów i odnosi się do ich bezpieczeństwa oraz żywotnych interesów”[29].

Wilson nie zwracał większej uwagi na jego zdaniem błahe sprzeciwy Lansinga[30]. Nie żywił wątpliwości, że ma rację. Gdy amerykańscy żołnierze pojawiali się w Haiti, Nikaragui czy Dominikanie, chodziło o porządek i demokrację. Podczas pierwszej kadencji Wilson oznajmił: „Zamierzam nauczyć republiki południowoamerykańskie wybierania dobrych ludzi!”[31]. Rzadko wspominał o ochronie Kanału Panamskiego czy amerykańskich inwestycji. Podczas jego prezydentury Stany ustawicznie interweniowały w Meksyku, próbując wprowadzić pożądany przez siebie rząd. Wilson mówił: „Celem USA jest wyłącznie zabezpieczenie pokoju i porządku w Ameryce Środkowej przez dopilnowanie, by procesy samostanowienia nie zostały tam przerwane lub pominięte”[32]. Został przykro zaskoczony, gdy Meksykanie nie ujrzeli amerykańskiego desantu i gróźb w tym samym świetle.

Meksykańska awantura ujawniła także inklinacje Wilsona (być może nieświadome) do ignorowania prawdy. Gdy pierwszy raz wysłał tam żołnierzy, oznajmił Kongresowi, że chodzi o reakcję na ustawiczne prowokacje i obrazy generała Huerty względem USA i ich obywateli. Huerta, człowiek, który zapoczątkował meksykańską rewolucję, faktycznie starannie unikał takiego zachowania[33]. Na konferencji paryskiej Wilson twierdził, że nigdy nie widział tajnych porozumień alianckich czasu wojny, obiecujących na przykład Włochom ziemie wroga, choć brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour pokazał mu je w 1917[34]. Lansing oświadczył kwaśno na temat swego prezydenta: „Ignorowano nawet ustalone fakty, jeśli nie pasowały do owej intuicji, półboskiej mocy słusznego wyboru”[35].

Meksykański ambaras dowodził, że Wilson nie wahał się przed wykorzystaniem potęgi swego kraju, czy to finansowej, czy wojskowej. Pod koniec Wielkiej Wojny USA stały się znacznie silniejsze niż w roku 1914. Wtedy posiadały nieliczną armię i średniej wielkości flotę, a do Europy wysłały już ponad milion żołnierzy, marynarka zaś mogła rywalizować z brytyjską. Sami Amerykanie zaczynali uznawać, że wygrali wojnę za swych europejskich sojuszników[36]. Gospodarka USA wzrastała, gdy farmerzy i fabryki wspomagali aliantów pszenicą, wieprzowiną, żelazem i stalą. Udział Stanów w światowej produkcji oraz handlu rósł, a mocarstw europejskich spadał czy nie wzrastał. Co najważniejsze dla późniejszych stosunków, USA stały się bankierem Europy. Alianci byli winni ponad 7 miliardów dolarów rządowi Stanów, a połowę tej kwoty tamtejszym bankom. Wilson zakładał (jak się okazało, zbyt optymistycznie), że do osiągnięcia celu wystarczy presja finansowa[37]. Jego doradca prawny David Hunter Miller stwierdzał: „Europa to bankrut finansowy, a jej rządy to bankruci moralni. Samo napomknięcie o wycofaniu Ameryki z powodu sprzeciwu jej chęciom sprawiedliwości, uczciwości i pokoju oznaczałoby upadek każdego bez wyjątku rządu Europy oraz rewolucję w każdym europejskim kraju, z jednym możliwym wyjątkiem”[38].

Podczas spotkania na pokładzie „George’a Washingtona” Wilson mówił także krótko o trudnościach związanych z narodami, które pojawiły się na pobojowisku środkowej Europy: Polakami, Czechami, Jugosłowianami i wieloma innymi. Mogły one wybrać dowolną formę rządów, ale ich nowe państwa musiały obejmować tylko tych, którzy chcieli w nich pozostać. Uczestnik spotkania pisał: „Kryterium to nie przywódcy społeczni, intelektualni czy gospodarczy, ale większość ludzi. Muszą mieć wolność, tj. rodzaj rządu, którego chcą”[39].

Ów koncept samostanowienia okazał się jedną z najbardziej kontrowersyjnych oraz mętnych idei, które Wilson przywiózł do Europy. Podczas konferencji szef amerykańskiej misji w Wiedniu ustawicznie zwracał się do Paryża i Waszyngtonu o wyjaśnienie całego pojęcia. Nie otrzymał jakiejkolwiek odpowiedzi[40]. Interpretacja wypowiedzi Wilsona zawsze nastręczała trudności. „Autonomiczny rozwój”, „prawa uznających władzę do głosu we własnych rządach”, „prawa i wolności małych narodów”, świat bezpieczny „dla każdego miłującego pokój narodu, który jak nasz chce żyć własnym życiem, ustalając własne instytucje”[41]: z Białego Domu wypływały określenia, inspirując ludzi na całym świecie. Na co się jednak składały? Czy Wilson miał na myśli, jak się czasami okazywało, poszerzanie demokratycznych, własnych rządów? Czy faktycznie chciał, by wszyscy nazywający się narodem tworzyli własne państwo[42]? By przekonać Amerykanów do wsparcia rozwiązań pokojowych, napisał oświadczenie, którego nigdy nie wykorzystał, gdzie stwierdzał: „Oznajmiamy teraz, że wszyscy ci ludzie mają prawo do życia według swych chęci pod rządami, które sami ustanowili. Oto amerykańska zasada”[43]. Wilson nie sympatyzował jednak z irlandzkimi nacjonalistami i ich walką o wyzwolenie spod brytyjskiego panowania. Podczas konferencji powtarzał, że kwestia irlandzka to wewnętrzna sprawa Brytyjczyków. Gdy delegacja irlandzkich nacjonalistów prosiła go o wsparcie, Wilson poczuł chęć (co opowiedział doradcy prawnemu), by oznajmić, żeby szli sobie do diabła. Jego zdaniem Irlandczycy żyli w demokratycznym kraju i mogli radzić sobie demokratycznymi środkami[44].

Im bliżej przyjrzeć się Wilsonowskiej idei samostanowienia, tym więcej pojawia się problemów. Lansing zapytywał sam siebie: „Gdy prezydent mówi o samostanowieniu, to jaką jednostkę ma na myśli? Rasę, obszar, społeczność?”. Zdaniem sekretarza, stałe powtarzanie tego pojęcia stanowiło katastrofę: „Wzbudzi nadzieje, które nigdy się nie ziszczą. Obawiam się, że będzie kosztować tysiące ofiar. Ostatecznie się skompromituje, nazywane marzeniem idealisty, który nie zauważył zagrożeń, aż było za późno, by powstrzymać tych, którzy próbowali wcielić zasadę w życie”[45]. Lansing zapytywał, co tworzy naród? Wspólne obywatelstwo, jak w Stanach, czy wspólna grupa etniczna, jak w Irlandii? Jeśli naród nie miał własnych rządów, to czy powinien je mieć? W jakim stopniu? Czy naród, jakkolwiek go określić, może istnieć bez problemów w państwie wielonarodowym? Wilson czasami zdawał się tak uważać – w końcu pochodził z kraju, goszczącego wiele odmiennych narodowości i który stoczył zaciętą walkę, by pozostać jednością (co prezydent dobrze pamiętał).

Z początku nie zamierzał dzielić wielonarodowych imperiów, jak Austro-Węgry czy Rosja. W lutym 1918 powiedział Kongresowi, że „dobrze określone” aspiracje narodowe powinny zostać uznane, ale bez „wprowadzania nowych czy dawnych elementów rozdźwięku i antagonizmu, które zapewne za jakiś czas złamią pokój Europy, a w następstwie świata”[46].

Rodziło to kolejne pytania. Czym był „dobrze określony” nacjonalizm? Czy chodzi o Polskę? Oczywistość. Ale co z Ukraińcami? Słowakami? Podkategoriami, jak ukraińscy katolicy czy polscy protestanci? Możliwościom podziałów nie było końca, szczególnie w Europie Środkowej, gdzie historia pozostawiła bogatą mieszankę religii, języków i kultur. Połowę żyjących tam ludzi dawało się zaliczyć do tej czy tamtej mniejszości[47]. Jak przydzielić ich do któregoś kraju przy tak niejasnych liniach podziału narodów? Jedno rozwiązanie to pozostawienie sprawy ekspertom – niech zbadają historię, zbiorą dane statystyczne i przeprowadzą konsultacje na miejscu. Inne, pozornie bardziej demokratyczne, stosowane międzynarodowo od czasów rewolucji francuskiej to wybór przez plebiscyt, tajne głosowanie, zarządzane przez jakieś ciało międzynarodowe. Wilson zdawał się nie dopuszczać takiej możliwości, ale w 1918 popierało ją wielu. Kto miał głosować? Mężczyźni czy również kobiety? Mieszkańcy czy każdy urodzony na spornym obszarze (Francuzi stanowczo odrzucili plebiscyt w utraconej Alzacji i Lotaryngii, twierdząc, że przyniósłby zafałszowane wyniki, Niemcy bowiem zmuszali do emigracji ludność francuskojęzyczną, a sprowadzali swych rodaków). A jeśli mieszkańcy nie wiedzieli, do jakiego narodu należą? W 1920 zagraniczny badacz zapytał chłopa białoruskiego (gdzie mieszali się Rosjanie, Polacy, Litwini, Białorusini i Ukraińcy), kim jest, otrzymując odpowiedź: „Jestem tutejszym katolikiem”[48]. Co robić, pytali amerykańscy eksperci w Karyntii, z ludźmi, „którzy nie chcą dołączyć do narodu pobratymców lub są całkiem obojętni względem wszelkich kwestii narodowych”[49]?

Pod koniec roku 1919 utemperowany Wilson oznajmił Kongresowi: „Gdy wyrzekłem owe słowa [„wszystkie narody mają prawo do samostanowienia”], uczyniłem to bez wiedzy o istnieniu narodowości, które pojawiają się u nas dzień po dniu”[50]. Nie ponosił odpowiedzialności za rozrost ruchów nacjonalistycznych, pragnących własnych państw, co trwało od końca XVIII wieku, ale jak zauważył Sidney Sonnino, włoski minister spraw zagranicznych: „Wojna niewątpliwie wywarła taki wpływ, że zaczęto nadmiernie się ekscytować narodowością […]. Być może przyczyniła się do tego Ameryka, tak jasno wykładając owe zasady”[51].

Wilson spędzał większość czasu na spotkaniach z ekspertami w sprawie mu najbliższej: konieczności znalezienia nowego sposobu zarządzania stosunkami międzynarodowymi. Jego słuchaczy to nie zaskakiwało, gdyż prezydent wyłożył swe idee w słynnych „14 punktach” ze stycznia 1918 i późniejszych mowach. Równowaga sił, oznajmił Kongresowi w lutym 1918 podczas prezentacji „czterech zasad”, została na zawsze skompromitowana jako sposób utrzymywania pokoju. Miano odtąd skończyć z tajną dyplomacją w rodzaju, który doprowadził Europę do kalkulowania umów, pochopnych obietnic, sieci sojuszy i staczania się ku wojnie. Układy pokojowe nie mogą pozostawiać drogi przyszłym wojnom. Należy skończyć z odwetem, nieuzasadnionymi roszczeniami i wielkimi karami, które pokonani wypłacają zwycięzcom. To zło zdarzyło się w roku 1870, gdy Prusy pokonały Francję. Francuzi nie wybaczyli Niemcom okupu ani straty Alzacji oraz Lotaryngii. Rozpoczęcie wojny należy znacznie utrudnić, musi powstać kontrola zbrojeń, a nawet zacząć się ogólne rozbrojenie. Po wodach świata mają swobodnie pływać statki (Brytyjczycy dobrze wiedzieli, że to oznacza koniec ich tradycyjnej broni: duszenia gospodarki wroga blokadą portów i żeglugi, co powaliło Napoleona i ich zdaniem przyspieszyło triumf aliantów nad Niemcami). Bariery handlowe należy obniżyć, czyniąc narody świata bardziej współzależnymi.

Rdzeń wizji Wilsona tworzyła Liga Narodów, zapewniając zbiorowe bezpieczeństwo, które we właściwie prowadzonym społeczeństwie obywatelskim dawał rząd, sądy, prawa i policja. Jeden z ekspertów notował słowa prezydenta: „Stary system mocarstw, równowagi sił, zbyt często zawodził”. Liga miała stanowić radę, włączającą się w razie sporu, „jeśli bezskutecznie, wyjąć agresora spod prawa – a wyjęci spod prawa nie są teraz popularni”[52].

Wizja Wilsona należała do liberalnych i chrześcijańskich. Kwestionowała stanowisko, że najlepsza do utrzymania pokoju jest równowaga sił państw, w razie potrzeby wyrażana w sojuszach, a do powstrzymania ataku starczy siła, nie zbiorowe bezpieczeństwo. Wilson wskazywał też odpowiedź na rozwiązanie bolszewickie – rewolucja stworzy jeden świat, gdzie konflikt przestanie istnieć. Wierzył w odrębne narody i demokrację, zarówno jako najlepszą formę rządów, jak narzędzie dobra na świecie. Gdy ludzie wybierają rządy, te nie chcą i nawet nie mogą walczyć ze sobą[53]. W 1917 roku mówił w senacie: „Oto amerykańskie zasady. Nie mogliśmy bronić niczego innego. Są to zasady również przewidujących mężczyzn i kobiet całego świata, każdego nowoczesnego narodu, każdej oświeconej społeczności. Takie są zasady ludzkości i muszą one zwyciężyć”[54]. Jak uważał, przemawiał w imieniu wszystkich ludzi – Amerykanie zwykli uznawać swe wartości za powszechne, a sposób rządów i społeczeństwo za modelowe. Stany, bądź co bądź, założyli ci, którzy chcieli zostawić za sobą stary świat, a amerykańska rewolucja częściowo dotyczyła stworzenia świata nowego. Amerykańska demokracja, konstytucja, a nawet metody prowadzenia interesów stanowiły przykłady, za którymi należy podążać dla własnego dobra. Jeden z młodszych Amerykanów zauważył w Paryżu: „Zanim tu wszystko załatwimy z tymi facetami, nauczymy ich, jak prowadzić sprawy i to szybko”[55].

Stosunek Amerykanów do Europejczyków okazywał się złożony: stanowił mieszankę podziwu za dawne osiągnięcia, przekonania, że alianci byliby straceni bez USA, i podejrzeń, że jeśli nie zachowają ostrożności, chytrzy Europejczycy znów przysporzą im znoju. Delegaci gotujący się na konferencję zakładali, że Francuzi i Brytyjczycy już przygotowują pułapki. Być może Stany dadzą się skusić afrykańską kolonią, protektoratem nad Armenią czy Palestyną, a potem nagle okaże się za późno. Amerykanie znajdą się w kłopotach, czemu Europejczycy będą się z przyjemnością przyglądać[56].

Amerykańska wyjątkowość miała zawsze dwie strony: chęć do poprawy świata oraz gotowość do jego ignorowania, jeśli odrzucał amerykański przekaz. Pokój, oznajmił współpasażerom Wilson, musi opierać się na nowych zasadach: „Jeśli nie zadziałają, świat stanie się piekłem”. On sam, dodał półżartem, „schowa się gdzieś, może na Guamie”[57]. Wiara we własną wyjątkowość czyniła Amerykanów czasem w pewnym stopniu tępakami, chętnie pouczającymi inne narody zamiast ich słuchać i uznającymi, że ich własne motywy są czyste (w przeciwieństwie do innych). A Wilson był bardzo amerykański. Jak twierdził Lloyd George, przybył na konferencję w charakterze misjonarza ratującego pogańskich Europejczyków, wygłaszając „kazanka” pełne truizmów[58].

Wilsona łatwo było wyszydzać i wielu to czyniło. Łatwo także zapomnieć, jak ważne w 1919 okazywały się jego zasady i ilu ludzi (nie tylko w USA) chciało dzielić jego wielkie marzenie o lepszym świecie. Straszny punkt odniesienia stanowiły zgliszcza po Wielkiej Wojnie. Wilson podtrzymywał nadzieję, że ludzkość wbrew dowodom staje się lepsza, a narody któregoś dnia będą żyć w harmonii. W 1919, zanim jeszcze zapanowało rozczarowanie, świat chciał go słuchać. Słowa Wilsona poruszały nie tylko liberałów czy pacyfistów, ale także europejskie elity polityczne i dyplomatyczne, które jak potem fałszywie stwierdzano, nie chciały o nich słyszeć. Sir Maurice Hankey, sekretarz brytyjskiego gabinetu wojennego, a potem konferencji pokojowej, stale trzymał „14 punktów” w pudełku z najważniejszymi materiałami. Jak twierdził, stanowiły one „podłoże moralne”[59]. W całej Europie placom, ulicom, dworcom i parkom nadawano imię Wilsona. Plakaty wołały: „Chcemy pokoju Wilsona”. We Włoszech żołnierze klękali przed jego wizerunkami, a francuski lewicowy L’Humanité wydał numer specjalny, gdzie czołowe postacie tego kierunku prześcigały się w wychwalaniu prezydenta USA. Przywódcy pustynnego powstania Arabów, polskich nacjonalistów w Warszawie, buntownicy na greckich wyspach, studenci w Pekinie, próbujący zrzucić japońskie jarzmo Koreańczycy czerpali z „14 punktów”[60]. Sam Wilson uznawał to za radosne, choć zarazem przerażające. W rozmowie z George’em Creelem, swym błyskotliwym szefem propagandy, prowadzonej na pokładzie „George’a Washingtona” stwierdził: „Zastanawiam się, czy nieświadomie nie zarzucasz na mnie sieci, z której nie ma ucieczki”. Cały świat zwracał się ku USA, ale, ciągnął prezydent, obaj wiedzą, że tak wielkich problemów nie da się rozwiązać od razu: „Zdaje mi się, że dostrzegam – a całym sercem chciałbym się mylić – tragedię rozczarowania”[61].

„George Washington” dotarł do Brestu 13 grudnia 1918. Wojna zakończyła się ponad miesiąc wcześniej. Prezydent stał na mostku, gdy statek wpływał wolno w szpaler brytyjskich, francuskich i amerykańskich pancerników. Słońce świeciło po raz pierwszy od kilku dni. Ulice dekorowano wieńcami laurowymi oraz flagami. Plakaty składały hołd Wilsonowi: prawicowe za zbawienie przed Niemcami, lewicowe za obiecany nowy świat. Tłumy, w tym wielu ludzi we wspaniałych strojach bretońskich, pokrywały każdy metr chodników, każdy dach i każde drzewo. Wchodzono nawet na słupy latarń. Powietrze drżało od pisku bretońskich dud i skandowania: „Niech żyje Ameryka, niech żyje Wilson”. Prezydenta powitał minister spraw zagranicznych Stéphen Pichon: „Jesteśmy tak wdzięczni, że przybył pan tutaj, by dać nam słuszny pokój”. Wilson odpowiedział niezobowiązująco i delegacja amerykańska wsiadła na nocny pociąg do Paryża. O 3 rano lekarz prezydenta wyjrzał przez okno swego przedziału: „Widziałem nie tylko mężczyzn i kobiety, ale i małe dzieci, stojące z odkrytymi głowami, by wiwatować na trasie specjalnego pociągu”[62].

Przyjęcie Wilsona w Paryżu okazało się triumfem o jeszcze większych rozmiarach, „najbardziej wspaniałą demonstracją entuzjazmu i sympatii paryżan, o której kiedykolwiek choćby słyszałem, nie mówiąc już o oglądaniu”, stwierdził mieszkający tam Amerykanin. Pociąg wjechał na obwieszony flagami i wypełniony kwiatami Dworzec Luksemburski. Premier Clemenceau przybył tam z całym rządem oraz długoletnim rywalem, prezydentem Raymondem Poincaré. Gdy w całym Paryżu przyjazd Wilsona obwieściły saluty armatnie, tłumy zaczęły napierać na szpalery żołnierzy. Prezydent z żoną wśród szalonych wiwatów przejechał otwartym powozem przez Plac Zgody i Pola Elizejskie do swej rezydencji. Wieczorem na spokojnej rodzinnej kolacji oznajmił, że jest bardzo zadowolony z przyjęcia: „Starannie obserwował postawę ludzi i cieszył się z ich najwyższej radości”[63].

ROZDZIAŁ II

PIERWSZE WRAŻENIA

Przybywszy do Paryża, Wilson spotkał się po południu ze swym najbardziej zaufanym doradcą. Pułkownik Edward House nie wyglądał na bogatego Teksańczyka, którym był. Niski, blady, trzymający się z boku i wątły, często siadywał z kocem na kolanach, nie znosił bowiem zimna. Na samym początku konferencji rozchorował się na grypę i był bliski śmierci. Mówił cichym, łagodnym tonem, manipulując małymi, delikatnymi dłońmi, jakby coś w nich trzymał (według jednego z obserwatorów). Nieodmiennie wyrażał spokój, rozsądek i optymizm[64]. Często przypominał ludziom któregoś wielkiego, dawnego francuskiego kardynała, jak Mazarin.

House faktycznie nie był pułkownikiem, tytuł należał do honorowych. Nigdy nie walczył na wojnie, wiedział jednak dużo o konfliktach. Teksas jego dzieciństwa stanowił miejsce, gdzie mężczyźni wyciągali broń przy pierwszym podejrzeniu obrazy. Trzyletni House umiał już jeździć konno i strzelać. Jego bratu w dziecinnym pojedynku rewolwerowym odstrzelono pół twarzy, a drugi zginął po upadku z trapezu. Także House miał wypadek: spadł z liny i uszkodził głowę, po czym nigdy nie wyzdrowiał do końca. Ponieważ nie mógł już dominować innych fizycznie, nauczył się to czynić psychologicznie. Jak powiedział biografowi: „Szczułem jednych chłopców na drugich, by zobaczyć, co się stanie, a potem próbowałem ich godzić”[65].

House stał się mistrzem rozumienia ludzi. Niemal każdy, kto go poznał, niezwłocznie uznawał pułkownika za sympatycznego i przyjaznego. Syn jednego z jego wrogów stwierdzał: „Człowiek serdeczny, nawet gdy podrzynał ci gardło”66. House kochał władzę i politykę, zwłaszcza gdy mógł działać poza kulisami. Baker w Paryżu nazywał go, tylko w połowie z podziwem, „oczkiem węzła, przez które musi przejść tyle ważnych zdarzeń”67. Pułkownik rzadko udzielał wywiadów i niemal nigdy nie pełnił oficjalnych funkcji, co oczywiście prowokowało do spekulacji. On sam często powtarzał, że po prostu chce się przydawać, ale w dzienniku starannie odnotowywał, jak pilnie chcą się z nim spotkać ludzie potężni, oraz każdy komplement, nawet najbardziej przesadny^68.

House był demokratą, jak większość podobnych mu Południowców, należał jednak do liberalnego skrzydła partii. Gdy w polityce pojawił się Wilson, pułkownik miał już znaczenie w Teksasie i rozpoznał człowieka, z którym mógłby współpracować. Po raz pierwszy spotkali się w 1911, gdy Wilson przygotowywał się do startu w kampanii prezydenckiej. House po latach wspominał: „Niemal od początku nasze towarzystwo było bliskie, niemal od początku nasze myśli dźwięczały w harmonii”69. Pułkownik zaoferował Wilsonowi niezłomne przywiązanie i lojalność, czego ten oczekiwał, w zamian dając House’owi władzę. Po śmierci pierwszej żony prezydent jeszcze bardziej uzależnił się od doradcy, pisząc w 1915: „Jesteś jedyną osobą na świecie, z którą mogę wszystko przedyskutować. Mogę coś powiedzieć niektórym, innym coś innego, ale tylko przy tobie mogę wyrazić jasno wszystkie myśli”70. Gdy na scenie zjawiła się druga pani Wilson, uważnie obserwowała House’a wzrokiem wyostrzonym przez zazdrość.

Po wybuchu wojny Wilson wysłał pułkownika do stolic Europy, gdzie na próżno próbował powstrzymać walki, a gdy te dobiegły wreszcie końca, pospiesznie skierował go do Paryża na negocjacje rozejmu. Prezydent oświadczył: „Nie daję ci żadnych instrukcji, gdyż czuję, że wiesz, co robić”71. House jak najszczerzej uznawał nową dyplomację Wilsona za największą nadzieję świata, a Ligę Narodów za wspaniały pomysł. Równocześnie uważał, że przy osiąganiu wspólnego celu sprawdzi się bardziej od prezydenta. Wilson był zbyt idealistyczny i dogmatyczny, a on pełnił rolę załatwiacza – skinienie tam, wzruszenie ramion tu, lekka zmiana akcentów, obietnice najpierw tym, potem tamtym, wygładzanie różnic i doprowadzanie do użytku. Tak naprawdę House nie chciał, by Wilson pojawił się na konferencji. Przez następne miesiące lojalny przyboczny metodycznie opisywał w dzienniku pomyłki Wilsona, jego wybuchy, niespójności, niezręczność w negocjacjach oraz „jednotorowy” umysł^72.

Clemenceau uwielbiał pułkownika, częściowo dlatego, że go bawił, ale też zdawał się dobrze rozumieć troski Francji^73. Oświadczył mu: „Zgadzamy się, bo pan jest praktyczny. Rozumiem pana, ale rozmowa z Wilsonem to jakby mówić do Jezusa Chrystusa!”74. Lloyd George był chłodniejszy: House „widział jaśniej od większości mężczyzn czy nawet kobiet, aż do dna płytkich wód, które tu i ówdzie można znaleźć w największych z oceanów i ludzi”. Zdaniem brytyjskiego premiera pułkownik był czarujący, lecz dość ograniczony, „zasadniczo sprzedawca, nie wytwórca”. Sprawdziłby się jako ambasador, ale nigdy jako minister spraw zagranicznych. Lloyd George wnioskował uprzejmie: „Być może to jego zaleta, że nie był bynajmniej tak przebiegły, za jakiego się uważał”75. House z kolei nie mógł znieść premiera, „siewcy łajdactwa, który zmienia zdanie jak chorągiewka na dachu. Brak mu głębszej wiedzy w każdej sprawie, którą się zajmuje”76. Lloyd George wiedział jednak, jak skupić się na celu – w przeciwieństwie do pułkownika, uważającego każdą niezgodę za możliwą do rozwiązania. Baker stwierdzał: „To wspaniały arbiter, ale ma wadę: godzi […] mniejsze nieporozumienia kosztem trwałych zasad”77. W ten sposób House postępował już podczas dyskusji o rozejmie.

Wielka Wojna zaczęła się od serii błędów i skończyła chaosem. Alianci (pozwólmy sobie dołączyć tu ich amerykańskiego „towarzysza”) zostali zaskoczeni zwycięstwem. Austro-Węgry latem 1918 wyraźnie się załamywały, ale Niemcy wciąż zachowywali siły. Alianccy przywódcy planowali przynajmniej kolejny rok wojny, ale pod koniec października niemieccy sojusznicy zaczęli się wykruszać, prosząc o rozejmy, niemiecka armia wycofywała się zaś do kraju, wstrząsanego rewolucyjnymi spazmami. Rozejm z Niemcami, najważniejszy i ostatecznie najbardziej kontrowersyjny, zawarto podczas trójstronnych negocjacji nowego rządu w Berlinie z aliancką Najwyższą Radą Wojenną w Paryżu oraz Wilsonem w Waszyngtonie. Najważniejsze ogniwo stanowił tu osobisty przedstawiciel prezydenta USA, House. Niemcy prawidłowo ocenili, że najlepsza szansa na umiarkowane warunki pokoju to zdanie się na łaskę Wilsona, poprosili więc o rozejm oparty na „14 punktach”. Wilson, chcąc skłonić dość opornych sojuszników w Europie do przyjęcia swych zasad, wyraził zgodę w szeregu publicznych not.

Europejczycy uznali to za irytujące, nie byli zresztą gotowi do przyjęcia „14 punktów” bez zmian. Francuzi chcieli zapewnień rekompensaty za ogromne szkody poniesione podczas niemieckiej inwazji. Brytyjczycy nie mogli się zgodzić na zasadę wolności mórz, uniemożliwiającą im użycie przeciw wrogom blokady nawodnej. Podczas ostatniej tury paryskich negocjacji House zaakceptował alianckie zastrzeżenia – w efekcie „14 punktów” zmieniono tak, by dopuszczały reparacje od Niemiec oraz dyskusje na temat wolności mórz na konferencji. Znacznie zmodyfikowano też warunki samego rozejmu, przechodząc od wycofania niemieckiej armii z Francji i Belgii oraz zachodniej części samych Niemiec do ich rozbrajania, czego gorąco domagali się Francuzi^78.

Sposób zawarcia rozejmu pozwolił wysuwać później liczne oskarżenia. Niemcy twierdzili, że przyjęli go wyłącznie na podstawie pierwotnych „14 punktów”, a więc późniejsze warunki pokojowe były w dużej mierze nielegalne. Wilson i jego stronnicy mogli z kolei winić podstępnych Europejczyków o wykoślawienie czystych intencji nowej dyplomacji.

Po południu 14 grudnia 1919 roku House i Wilson odbyli pierwszą rozmowę, nabierając już podejrzeń co do europejskich zamiarów. Choć konferencja miała się oficjalnie rozpocząć dopiero za kilka tygodni, prowadzono już podchody. Clemenceau sugerował Brytyjczykom ogólną zgodę na warunki pokoju, a Europejczycy (w tym Włosi) spotkali się w Londynie na początku miesiąca^79. Równocześnie Clemenceau rozsądnie się ubezpieczał: odwiedził chorego House’a, zapewniając o całkowitym braku wagi londyńskich rozmów. On sam wziął w nich udział tylko po to, by ewentualnie pomóc Lloydowi George’owi w nadchodzących wyborach^80. Jak się okazało, wspólne europejskie podejście rozbiły kwestie włoskich żądań terytorialnych nad Adriatykiem oraz spór francusko-brytyjski o podział imperium osmańskiego. Trzy europejskie mocarstwa nie chciały też wywierać na Wilsonie wrażenia, że próbują rozstrzygać sprawy przed jego przyjazdem.

House, który podzielał pogląd prezydenta, że USA stają się arbitrem pokoju, bez mocniejszych podstaw uznał Clemenceau za rozsądniejszego od Lloyda George’a. W zgodzie z tą sugestią Wilson spotkał się wpierw z premierem Francji. Przebiegły stary polityk wysłuchał spokojnie prezydenta, przerywając mu jedynie po to, by wyrazić bezpośrednią aprobatę dla Ligi Narodów. Wilson odniósł korzystne wrażenie – ku zachwytowi House’a, który liczył, że Francja i USA stworzą wspólny front antybrytyjski^81. Wilsonowie spędzili święta z generałem Pershingiem w kwaterze pod Paryżem, a następnie wyjechali do Londynu.

W Wielkiej Brytanii Wilsona również powitały wiwatujące tłumy, ale rozmowy z tamtejszymi przywódcami początkowo szły źle. Prezydent zachowywał się sztywno, dotknięty faktem, że Lloyd George i główni ministrowie nie pospieszyli do Francji na jego przywitanie, a konferencję pokojową trzeba odwlec ze względu na brytyjskie wybory. Wilson jak wielu Amerykanów miał dwuznaczny stosunek do Wielkiej Brytanii, uznając dług wobec jej wielkiej tradycji liberalnej oraz zazdroszcząc i obawiając się jej potęgi. Jak oznajmił Andre Tardieu, najbliższemu współpracownikowi Clemenceau: „Gdyby Anglia nastawała na utrzymanie po wojnie morskiej dominacji, Stany mogą i pokażą jej, jak budować flotę!”82. Na galowym przyjęciu w Pałacu Buckingham Wilson powiedział twardo brytyjskiemu urzędnikowi (który niezwłocznie przekazał to zwierzchnikom): „Nie możecie mówić o nas, co tu przyszliśmy, jako o kuzynach, a tym bardziej braciach; nie jesteśmy ani tymi, ani tamtymi”. Jego zdaniem, mówienie o świecie anglosaskim to rzecz myląca, wielu Amerykanów pochodzi bowiem z innych kultur, a głupotą byłoby zbytnie podkreślanie faktu, że oba narody mówią po angielsku: „Tylko dwie rzeczy mogą ustanowić i podtrzymać bliższe relacje między pana krajem a moim: wspólnota ideałów oraz wspólnota interesów”83. Dalsze przykre zaskoczenie dla Brytyjczyków stanowił toast króla, wspominający wojska amerykańskie – Wilson nie wystosował podobnego komplementu względem gospodarzy. Lloyd George komentował: „Nie było blasku przyjaźni czy radości przy spotkaniu ludzi, uczestniczących we wspólnym przedsięwzięciu i tak bliskich wspólnego niebezpieczeństwa”84.

Lloyd George rozumiał najwyższą wagę dobrych stosunków ze Stanami, przystąpił więc do pozyskiwania Wilsona. Ich pierwsza poufna rozmowa zapoczątkowała odwilż^85. Premier z ulgą donosił współpracownikom, że prezydent zdaje się otwarty na kompromis w sprawach istotnych dla Wielkiej Brytanii, jak wolność mórz czy los kolonii niemieckich. Wilson sprawia wrażenie, że jego główny problem to Liga Narodów, którą chce omawiać, gdy tylko zacznie się konferencja pokojowa. Lloyd George przyznał mu rację, stwierdzając, że znacznie ułatwi to rozstrzyganie innych kwestii. Obaj przywódcy rozmawiali też o prowadzeniu konferencji: powinna raczej wyglądać tradycyjnie, opracowując traktaty z udziałem Niemiec oraz reszty pokonanych państw^86.

Przeszłość dawała niewiele wskazówek co do upragnionego przez Wilsona nowego ładu. Prawa podboju i zwycięstwa wrosły głęboko w historię Europy, a poprzednie wojny (jak napoleońskie) kończyły się zaborem przez zwycięzców tego, co chcieli: ziem czy dzieł sztuki. Od pokonanych oczekiwano też wypłacania odszkodowań za koszty działań, a czasem i straty. Czy jednak w ostatnim konflikcie wszyscy z tego nie zrezygnowali? Obie strony mówiły o sprawiedliwym pokoju bez aneksji, obie odwoływały się do praw narodów przy wybieraniu własnych rządzących (alianci głośniej i bardziej przekonująco). Określenia w rodzaju „demokracji” i „sprawiedliwości” pojawiły się wśród alianckich celów wojny, zanim jeszcze dołączyły do niej Stany. Wilson przejął aliancki program i uczynił z niego stały zestaw obietnic lepszego świata. Pozwolił co prawda na pewne rekompensaty dla zwycięzców: Francja odzyskałaby Alzację i Lotaryngię, a Niemcy musiałyby zadośćuczynić za straty Belgii. Francuzom to jednak nie wystarczało – mogli odebrać Niemcom ziemie, ale zależało im na zabezpieczeniu przed ponownym atakiem. Brytyjczycy z kolei chcieli pewnych niemieckich kolonii, Włosi części Bałkanów, a Japończycy części Chin. Czy dawało się to usprawiedliwić na gruncie nowej dyplomacji? W środku Europy znajdowały się narody – niektóre już uformowane, niektóre w stanie zalążkowym – które żądały wysłuchania. Do tego mieszkańcy kolonii, prawa kobiet, związki, czarni Ameryki, przywódcy religijni, humanitaryści: kongres wiedeński okazywał się przy tym zadaniem prostym.

I Clemenceau, i Lloyd George w pierwszych rozmowach z Wilsonem wskazywali na konieczność ustalenia alianckich pozycji w kwestii pokoju na konferencji wstępnej. Prezydent nie podzielał tego poglądu: gdyby z góry ustalono wszystkie warunki, ogólna konferencja stałaby się fikcją. Był jednak gotów do nieoficjalnych rozmów w sprawie wspólnego stanowiska. Lloyd George oznajmiał współpracownikom: „Faktycznie sprowadzało się to do tego samego, ale prezydent obstawał przy swoim”87. Ustalono spotkanie w Paryżu, co najmniej kilkutygodniowe wstępne dyskusje, a następnie przystąpienie do rozmów z wrogiem. Wilson uważał zapewne, że wtedy powróci do USA^88.

Po pierwszych spotkaniach z ludźmi, którzy w Paryżu mieli stać się jego najbliższymi partnerami, Wilson wyruszył do Włoch, gdzie spotkały go przyjęcia jeszcze bardziej ekstatyczne. Wiwaty, oficjalne przyjęcia i prywatne audiencje nie mogły jednak ukryć upływu czasu. Prezydent zaczął się zastanawiać, czy nie wynika to z premedytacji. Ludzie jego zdaniem chcieli pokoju, ale rządzący zwlekali, kierowani jakimiś ciemnymi motywami. Rząd Francji chciał urządzić Wilsonowi objazd pól bitewnych, ale odmówił z gniewem, oznajmiając małemu kręgowi bliskich: „Chcieli zmusić go, by zobaczył obszary zniszczeń, wściekłość przysłoniła mu wzrok i zaczął działać na korzyść rządów Anglii, Francji oraz Włoch”. Nie chciał uczestniczyć w takiej manipulacji; pokój należy zawrzeć spokojnie i bez emocji, „nawet jeśli cała Francja składałaby się z dziur po pociskach, nie zmieniłoby to ostatecznych rozstrzygnięć”89. Francuzi przyjęli gorzko tę odmowę – sytuacji nie poprawiła krótka wizyta w marcu.

Wilson zaczął dochodzić do wniosku, że jego poglądy nie zbliżają się z Francuzami tak bardzo, jak przedstawiał mu House. Rząd Francji przedstawił złożony program działań, umieszczając Ligę Narodów pod koniec listy kwestii do rozstrzygnięcia^90. Paul Cambon, ogromnie doświadczony ambasador w Londynie, oznajmił brytyjskiemu dyplomacie: „Zadanie konferencji pokojowej to zakończyć wojnę z Niemcami”. Liga stanowiła temat łatwy do odwleczenia^91. Wielu francuskich oficjeli uznawało ją za kontynuację wojennego sojuszu, mającą przede wszystkim wcielić w życie warunki pokoju. Wewnętrzna notatka nie przejmowała się tym, że większość francuskiej opinii publicznej myśli bardziej idealistycznie („to może nam pomóc”)92. Clemenceau publicznie wyrażał sceptycyzm. Następnego dnia po londyńskim przemówieniu Wilsona, wyrażającym wiarę, że Liga Narodów okaże się najlepszym środkiem bezpieczeństwa dla jej członków, premier wśród wiwatów Izby Deputowanych zapewniał: „Istnieje stary system sojuszy, zwany równowagą sił; ów system, którego się nie wyrzekam, będzie mą myślą przewodnią podczas konferencji pokojowej”. Przewrotnie mówił o Wilsonowskiej szlachetnej candeur, co można tłumaczyć jako „szczerość” lub „godną pożałowania naiwność” (oficjalny zapis przekształcił to słowo na grandeur). Amerykańska delegacja uznała mowę Clemenceau za wyzwanie^93.

Przemówienie to i reakcja USA położyły fundamenty jaskrawego, trwałego szczególnie w Stanach obrazu. Z jednej strony znajdował się Galahad, nieskalany w myślach i czynach, oświecający drogę ku złotej przyszłości, z drugiej pokraczny francuski troll o sercu poczerniałym od furii i złośliwości, myślący jedynie o odwecie; z jednej strony pokój, z drugiej wojna. Obraz wygląda ciekawie, ale nie oddaje sprawiedliwości żadnemu z przeciwników. Obaj byli liberałami, konserwatywnie sceptycznymi wobec gwałtownych zmian, różniącymi się temperamentem oraz doświadczeniem. Wilson wierzył w zasadniczą dobroć ludzkiej natury, Clemenceau w to wątpił – on sam i Europa przeszli zbyt wiele. Kiedyś oznajmił Wilsonowi: „Proszę mnie źle nie zrozumieć; my również przyszliśmy na świat ze szlachetnymi odruchami i wzniosłymi aspiracjami, które pan wyraża tak często i tak wymownie. Staliśmy się tym, czym jesteśmy, ponieważ ukształtowała nas twarda ręka świata, w którym musimy żyć, i przetrwaliśmy tylko dzięki grubej skórze”. Wilson żył w świecie bezpiecznej demokracji, „ja żyłem w świecie, gdzie dobrze widziano strzelanie do demokratów”94. Wilson wierzył, że użycie siły ostatecznie zawodzi, Clemenceau zbyt często widział sukces przemocy. Pewnego razu przy obiedzie powiedział Frances Stevenson, kochance Lloyda George’a: „Doszedłem do wniosku, że siła jest słuszna. Czemu tu znajduje się ten kurczak? Bo nie był dość silny, by oprzeć się tym, którzy chcieli go zabić. I jest też bardzo dobra!”95. Clemenceau nie przeciwstawiał się Lidze, ale nie pokładał w niej wielkiego zaufania. Chętnie przyjąłby lepszą współpracę międzynarodową, ale niedawna historia ukazała aż za dobrze wagę gotowości do ewentualnej walki^96. Clemenceau podążał tu za francuską opinią publiczną, dogłębnie podejrzliwą wobec Niemiec^97.

W drugim tygodniu stycznia 1919 Wilson powrócił do Paryża, czekając na rozpoczęcie wstępnej konferencji. Mieszkał we wspaniałej rezydencji, zapewnionej przez gospodarzy (żartując, że pośrednio opłacają ją Amerykanie, pożyczający Francji). Hôtel Murat należał do potomków wielkiego żołnierza i szwagra Napoleona, a oni wypożyczyli go rządowi. Gdy relacje Francji z USA uległy pogorszeniu, księżniczka Murat poprosiła o zwrot pałacu. Orszak prezydencki – w tym lekarz Wilsona, admirał Cary T. Grayson, oraz asystentka pani Wilson – rozlokował się bez większej przyjemności w zimnych, wspaniałych salach, wypełnionych skarbami przeszłości, powielanymi w nieskończoność przez wielkie zwierciadła. Brytyjski dziennikarz, który przybył na wywiad z prezydentem, zastał go w szarym flanelowym garniturze za imponującym biurkiem w stylu empire i z wielkim brązowym orłem nad głową^98.

Resztę amerykańskiej delegacji ulokowano w Hôtel Crillon, niezbyt blisko, ale także luksusowo. Należący do niej profesor pisał żonie: „Dano mi ogromny pokój z wysokim sufitem, białymi panelami, kominkiem, wielką łazienką, bardzo wygodnym łóżkiem, a wszystko obficie na różowo”99. Amerykanie byli zachwyceni jedzeniem, drobiazgową obsługą i rozbawieni starymi, powolnymi, hydraulicznymi windami, które czasami stawały między piętrami, aż z jednego zbiornika do drugiego przepłynęło dość wody^100. Sam hotel był niewielki, pomieszczenia biurowe znajdowały się więc w okolicy, między innymi w dawnych prywatnych jadalniach Maxima, gdzie wciąż unosiła się zastarzała woń wina i potraw. Goście stopniowo nadawali kwaterze własny charakter: powstał zakład fryzjerski, sieć prywatnych linii telefonicznych, a zamiast śniadań francuskich zaczęto serwować solidne amerykańskie^101. U drzwi pojawili się oczywiście strażnicy, a posterunki umieszczono też na płaskim dachu. Harold Nicolson, młody brytyjski dyplomata, autor jednego z najbarwniejszych opisów konferencji pokojowej, stwierdzał: „Wygląda tu jak na amerykańskim pancerniku i dziwnie pachnie”102. Brytyjskich gości uderzało, jak sztywno Amerykanie traktują rangę; wyżej postawieni z nich nigdy nie siadywali przy stole z mniej ważnymi^103.

Lansing i dwaj inni pełnomocnicy, Bliss oraz White, rezydowali na pierwszym piętrze, ale prawdziwe centrum władzy znajdowało się kondygnację wyżej, gdzie liczne, dobrze strzeżone pokoje zajmował House (zauważając z satysfakcją, że ma ich więcej od reszty). Tam tkał swe plany i przyjmował potężnych – premierzy, generałowie, ambasadorowie i dziennikarze pojawiali się u niego niemal w komplecie. Najważniejszą relację utrzymywał zawsze z prezydentem. Rozmawiali codziennie, osobiście lub dzięki bezpośredniemu połączeniu, zainstalowanemu przez łącznościowców armii. Czasami Wilson zachodził do Crillon; nigdy nie zatrzymywał się na pierwszym piętrze, ale zawsze wchodził od razu wyżej^104.

ROZDZIAŁ III

PARYŻ

Gdy czyniciele pokoju zaczęli w styczniu 1919 roku zjeżdżać do Paryża ze wszystkich stron świata, miasto było smutne i piękne, mieszkańcy przybici i posępni, ale kobiety pozostawały nadzwyczaj eleganckie. Delegat kanadyjski pisał do żony: „Raz za razem spotyka się postać jakby wziętą z La Vie Parisienne czy Vogue w ich szczęśliwszych chwilach”105. Dysponujący pieniędzmi wciąż mogli znaleźć piękne stroje i klejnoty, a restauracje pozostawały wspaniałe (gdy udawało im się zaopatrzyć). W nocnych klubach pary pląsały w nowych tańcach: fokstrotach czy tangach. Pogoda okazywała się nad podziw łagodna, w parkach wciąż zieleniła się trawa i rozkwitały nieliczne kwiaty. Wiele padało i Sekwana występowała z brzegów. Na nabrzeżach gromadziły się tłumy, oglądając wznoszącą się wodę, a uliczni grajkowie śpiewali o wielkim zwycięstwie Francji nad Niemcami oraz nadejściu nowego świata^106.

Oznaki Wielkiej Wojny, która właśnie dobiegła końca, dawało się zauważyć wszędzie: uciekinierzy ze zniszczonej północy, zdobyczne niemieckie działa na Placu Zgody i Polach Elizejskich, stosy gruzu i zabite deskami okna w miejscach upadku niemieckich bomb. Zamiast różanego ogrodu w Tuileriach ziała wielka dziura. Szeregi kasztanowców wzdłuż głównych alej przetrzebiono na opał. Z wielkich okien katedry Notre Dame wyjęto dla bezpieczeństwa witraże, zastępując je bladożółtymi płytkami; wnętrze świątyni zalewało teraz zimne światło. Dotkliwie brakowało węgla, mleka i chleba.

Rany odniosło też francuskie społeczeństwo. Gdy z latarni i okien zwisały zwycięskie flagi, kalecy i zdemobilizowani żołnierze w znoszonych mundurach domagali się zmian na rogach ulic. Żałobę nosiła niemal co druga kobieta. Lewicowa prasa wzywała do rewolucji, prawicowa do represji, strajki i protesty następowały jeden po drugim. Tej zimy i wiosny ulice zapełniały się demonstracjami mężczyzn oraz kobiet w tradycyjnych niebieskich strojach robotniczych, a potem kontrdemonstracjami klas średnich.

Ani Brytyjczycy, ani Amerykanie nie chcieli konferencji pokojowej w Paryżu. House zwierzał się dziennikowi: „Już sam sprawiedliwy pokój będzie trudny do osiągnięcia, a niemal niemożliwy, gdy zasiądzie się w stolicy państwa wojującego. Wszystko może pójść dobrze, a jednak okazać się tragedią”107. Francuzi byli zbyt pobudliwi, za wiele wycierpieli i żywili zbyt wiele uraz do Niemców, by zapewnić spokojną atmosferę. Wilson wolał Genewę, ale alarmujące doniesienia ze Szwajcarii przekonały go, że kraj znajduje się na skraju rewolucji, pełen niemieckich szpiegów^108. Clemenceau nieugięcie wskazywał na Paryż^109. Lloyd George stwierdził później w momencie szczególnej irytacji: „Nigdy nie chciałem konferencji w tej cholernej stolicy. House i ja uznawaliśmy za lepsze jakieś neutralne miejsce, ale staruszek tyle płakał i protestował, że ustąpiliśmy”110.

Być może legendą jest opowieść, że Clemenceau przed śmiercią prosił, by pogrzebać go na stojąco i twarzą w kierunku Niemiec. Z pewnością jednak przez większość życia zachowywał czujność względem wielkiego sąsiada Francji. Gdy zaczęła się wojna z Prusami, liczył ledwie 28 lat i należał do młodych republikanów, którzy walczyli w Paryżu po klęsce armii. Widział miasto głodujące, kapitulację rządu i nowe cesarstwo niemieckie, ogłoszone w wersalskiej Galerii Zwierciadlanej. Jako nowy poseł głosował przeciw warunkom pokoju, a jako dziennikarz, pisarz, polityk i wreszcie premier powtarzał tę samą przestrogę: Niemcy są zagrożeniem dla Francji. Wkrótce przed śmiercią powiedział amerykańskiemu dziennikarzowi: „Nienawiść mego życia kierowała się ku Niemcom za to, co zrobiły Francji”111. Po roku 1871 nie dążył aktywnie do wojny; po prostu uważał ją za nieuniknioną. Jego zdaniem, Francja nie stanowiła problemu: „Niemcy uważają, że logika ich zwycięstwa oznacza dominację, a my nie wierzymy, że logiką naszej klęski jest poddaństwo”112.

Clemenceau rozumiał, że Francja potrzebuje sojuszników. Przed rokiem 1914 nowe Niemcy były potężnym przeciwnikiem, coraz bogatszym, lepiej uprzemysłowionym i coraz więcej eksportującym. Francja stała tu w miejscu, a jej liczba urodzeń spadała. Dziś, gdy liczebność armii nie ma takiego znaczenia w bitwie, z trudem pamiętamy o jej ówczesnej wadze. Podczas debaty ratyfikacyjnej traktatu z Niemcami Clemenceau powiedział w senacie: „Nie nakazuje on Francuzom posiadania wielu dzieci, ale powinno to być pierwsze z jego postanowień”113. Te słabości wyjaśniają, dlaczego Francja zwróciła się ku tradycyjnym wrogom, carskiej Rosji na wschodzie oraz Brytyjczykom za Kanałem: rosyjska liczebność i brytyjski przemysł wraz z potęgą morską równoważyły przewagę Niemiec. W 1918 zmieniło się wiele, ale nie doszło do równowagi. Niemców wciąż było więcej od Francuzów. Ile czasu zabierze niemieckiej gospodarce, której infrastruktura w dużej mierze ocalała, odzyskanie sprawności? Poza tym Francja nie mogła już liczyć na Rosję.

Podczas konferencji pokojowej sojusznicy wielce się irytowali tym, co uważali za francuską nieustępliwość, chciwość i mściwość. Nie ucierpieli tyle, co Francja – pomniki w każdym mieście, miasteczku czy wsi z listą ofiar I wojny oraz garstką nazwisk z II, świadczą o jej stratach. Zginęła ¼ mężczyzn w wieku 18-30 lat; przed wojną kraj liczył 40 milionów ludzi, tracąc ponad 1,3 miliona (najwyższy procent ze wszystkich uczestników konfliktu). Drugie tyle żołnierzy odniosło rany. Na północy całe obszary zostały zryte pociskami, pokryte okopami, a krzyże nagrobne ciągnęły się w szeregach. Pod fortecą w Verdun, miejscem największej bitwy Francuzów, nic nie rosło i nie śpiewały ptaki. Kopalnie węgla, którego potrzebowała cała gospodarka kraju, znalazły się pod wodą, fabryki, które mogły spalać węgiel, zrównano z ziemią lub wywieziono do Niemiec. 15 500 km^2  Francji, przed wojną dostarczające jej 20% zbiorów, 90% rudy żelaza i 65% stali, leżało w całkowitej ruinie. Być może Wilson zrozumiałby żądania Clemenceau, gdyby przybył tam wcześniej i zobaczyłby te szkody na własne oczy^114.

Podczas konferencji francuski premier pilnował wszystkich jej istotnych wątków. Francuska delegacja korzystała ze wszystkiego, co mógł oferować kraj, ale przez pierwsze cztery miesiące narad nie spotkała się ani razu^115. Clemenceau rzadko konsultował się ze zirytowanymi urzędnikami MSZ i nie zwracał większej uwagi na uniwersyteckich ekspertów, którym nakazał pisanie raportów o roszczeniach gospodarczych oraz terytorialnych czy zasiadanie w rozmnożonych podczas konferencji komisjach^116. Stary, chytry Paul Cambon narzekał z Londynu: „Nie ma zorganizowanych idei czy metod pracy, bierze wszystkie obowiązki i całą odpowiedzialność, nic więc nie działa. Ten 78-latek, chory, cierpi bowiem na cukrzycę […], przyjmuje 50 ludzi dziennie i zajmuje się tysięcznymi szczegółami, które powinien zostawić ministrom […]. W żadnym momencie wojny nie byłem tak niespokojny, jak jestem przy zawieraniu pokoju”117.

Stéphen Pichon, minister spraw zagranicznych, był życzliwym, leniwym i niezdecydowanym człowiekiem, który każdego ranka odbierał instrukcje i nie myślał o nieposłuszeństwie^118. Clemenceau spontanicznie go polubił. Pewnego dnia zapytał:

– Kim jest ten Pichon?

– Pańskim ministrem spraw zagranicznych.

– Aha – odparł „stary tygrys” – zapomniałem o tym^119.

Innym razem Pichon i grupa ekspertów czekali cierpliwie na uboczu, aż zacznie się spotkanie. Clemenceau tymczasem wykłócał się z Balfourem o liczbę doradców. Brytyjczyk zauważył:

– Robią tyle samo, co pańscy, a jest ich mniej.

Clemenceau, wściekły, że go przegadano, obrócił się do Pichona:

– Idźcie sobie wszyscy! Nic tu po was!120

Jeśli Clemenceau w ogóle omawiał jakieś kwestie, to tylko wieczorami u siebie i z małą grupą. Należeli do niej wierny adiutant, generał Henri Mordacq, błyskotliwy specjalista od kłopotliwych pytań André Tardieu oraz przemysłowiec Louis Loucheur. Premier utrzymywał ich w stałej gotowości dzięki policyjnemu nadzorowi. Każdego ranka wręczał im szczegółowy opis tego, co robił poprzedniego dnia^121. Raymonda Poincaré, którego nie znosił, przeważnie ignorował.

Clemenceau miał życie długie i ciężkie. Wrogowie twierdzili, że skośne oczy i okrucieństwo odziedziczył po Hunach, którzy w jakiś sposób dotarli do Wandei^122. Urodził się w 1841 roku w rodzinie drobnej szlachty, w pięknej części Francji, mającej za sobą burzliwą historię. Ogólnie mówiąc, tamtejsi ludzie stawali po złej stronie: podczas wojen religijnych, wygranych przez katolików, byli protestantami, a podczas rewolucji katolikami i rojalistami. Rodzina Clemenceau stanowiła mniejszość wśród mniejszości jako republikańska, radykalna i zdecydowanie antyklerykalna. Sam Clemenceau uważał snobów za głupców, ale zawsze powracał do mrocznej rodzinnej siedziby z kamiennymi podłogami, fosą i surowym wystrojem.

Kształcił się, jak ojciec, na lekarza, ale również jak on, nie praktykował. Nad studia zresztą zawsze przedkładał pisanie, politykę i romanse. Paryż oraz świat radykalnej inteligencji, dziennikarzy czy artystów przyciągał go jak innych zdolnych młodzieńców. Pod koniec lat 60. spędził wiele czasu w USA, powszechnie podziwianych przez republikanów jako kraj wolności. Dzięki podróżom opanował płynnie angielski, doprawiony przestarzałym nowojorskim slangiem; jego wymowa łączyła jankeskie zaciąganie z francuskim „r”. Zdobył tam też żonę, Mary Plummer, ładną, mało rozgarniętą i bardzo konwencjonalną dziewczynę z Nowej Anglii, którą poznał, ucząc francuskiego w żeńskiej szkole^123. Zabrał ją do Francji, gdzie wiele czasu spędzała z jego rodzicami i niezamężnymi ciotkami w Wandei. Małżeństwo nie przetrwało długo, ale Mary Plummer pozostała w Paryżu, uzupełniając skromne dochody oprowadzaniem amerykańskich turystów po muzeach. Po rozstaniu rzadko widywała Clemenceau, ale wiernie zbierała wycinki prasowe na jego temat. Niestety nie mogła ich czytać, nigdy bowiem nie nauczyła się francuskiego. Gdy zmarła w 1917 roku, Clemenceau wyraził lekką skruchę: „Co za tragedia, że w ogóle mnie poślubiła”124.

Rodzina premiera miała troje bezżennych dzieci. Sam Clemenceau nie ożenił się więcej; wolał iść przez życie samotnie, choć oczywiście miewał przyjaciółki i kochanki. Jak stwierdził prawdziwie: „Nigdy w życiu nie musiałem apelować do pań”125. W 1919 uskarżał się zgryźliwie, że gdy wiek nie pozwala mu tego wykorzystać, kobiety się nań rzucają.

Jego wielkimi namiętnościami były polityka, a przede wszystkim Francja. Gdy w 1870 upadło cesarstwo Napoleona III i powstała Trzecia Republika, Clemenceau z innymi radykałami miał otwartą drogę do życia publicznego. Dał się poznać jako cięty, dowcipny mówca oraz wytrwały oponent. Ze swym przyjacielem Emilem Zolą doprowadził na przykład do podjęcia sprawy wyroku Alfreda Dreyfusa. Nie ufano mu jednak, nawet na lewicy; miał w życiu zbyt wielu podejrzanych sponsorów, kobiet o wątpliwej reputacji i wierzycieli, domagających się pieniędzy^126. Nieprzerwanie atakując władzę, był gotów niemal na wszystko, by zwyciężyć. Człowiek, który dobrze go znał, stwierdził: „Pochodzi z wilczego rodu”127. Pojedynki przypominały bohatera powieści Dumasa, a reputacji nie poprawiały mu pogarda dla konwenansów czy dogłębny cynizm. Lloyd George powiedział kiedyś: „Kochał Francję, lecz nienawidził wszystkich Francuzów”128. Dopiero w 1906, już po sześćdziesiątce, został ministrem.

Jego bliscy znali inną twarz Clemenceau, lojalnego wobec przyjaciół, którzy odpłacali tym samym. Uprzejmy i szczodry, nie skąpił czasu ani pieniędzy. Uwielbiał swój ogród, choć według jednego z gości „była to próba przeżycia dla wymieszanych nasion, niedbale porozrzucanych we wszystkie strony”129. Przez lata miał wiejską posiadłość obok Giverny swego wielkiego przyjaciela, Claude’a Moneta. W Paryżu często oglądał serię „Lilii wodnych”: „Zapiera mi dech, gdy tylko wchodzę do tej sali”. Nie potrafił znieść obrazów Renoira: „Wystarczy obejrzeć, by na zawsze zrazić się do miłości. Pośladki tych dziewoi powinny być zakazane”130.

Clemenceau był też nadzwyczaj dzielny i uparty. Gdy w 1914 roku Niemcy szli na Paryż, parlament debatował nad opuszczeniem stolicy. Premier zgodził się ze słowami: „Tak, jesteśmy zbyt daleko od frontu”131. W mrocznych dniach roku 1917, gdy armia na zachodnim froncie została rozbita i mówiono o załamaniu sytuacji w kraju, Clemenceau, „ojciec zwycięstwa”, wreszcie doszedł na szczyt. Jako premier utrzymał Francję pod kontrolą aż do ostatecznego zwycięstwa. Gdy wiosną 1918 roku Niemcy ruszyli do ostatniego wielkiego natarcia na Paryż, Clemenceau dał jasno do zrozumienia, że nie skapituluje. Gdyby miasto zdobyto, zamierzał pozostać w nim do ostatniej chwili i uciec samolotem^132. Na wieść o niemieckiej zgodzie na rozejm pierwszy raz w życiu zaniemówił: ukrył głowę w rękach i zapłakał^133. Wieczorem 11 listopada szedł przez Paryż ze swą ulubioną siostrą Sophie. „Wygraliśmy wojnę”, stwierdził widząc, jak tłumy rozbierają na części zdobyczne niemieckie działa, „niech dzieci się tym pobawią”134. Później rozmawiał z Mordacqiem o nadchodzącej pracy: „Tak, wygraliśmy wojnę, nie bez trudności, teraz jednak zamierzamy wygrać pokój, co może się okazać jeszcze trudniejsze”135.

Francja przy ustalaniu warunków pokoju walczyła o największą stawkę. Wielka Brytania osiągnęła już większość celów, zajmując niemiecką flotę i duże kolonie II Rzeszy, a od USA Niemcy oddzielał Atlantyk. Francja nie tylko wycierpiała najwięcej, ale mogła też najbardziej się lękać – cokolwiek się zdarzy, Niemcy będą leżeć za jej wschodnią granicą, wciąż liczniejsi od Francuzów. Za złowrogi znak służyły pamiątkowe scyzoryki z napisami Foch i La Victoire, sprzedawane w 1919 roku: wykonano je w niemieckich fabrykach. Francja chciała odwetu i kompensacji, choć przede wszystkim bezpieczeństwa. Nikt nie rozumiał tego lepiej od jej premiera.

Clemenceau był przekonany, że bezpieczeństwo Francji zależy wyłącznie od podtrzymania sojuszu z czasów wojny. W grudniu 1918 oznajmił Izbie Deputowanych: „By zachować ententę, poświęcę wszytko”136. Podczas konferencji pozostawał na tym stanowisku za cenę nawet najgorszych nieporozumień. Oznajmił najbliższym doradcom, że francuska opinia publiczna musi pamiętać, iż „bez Ameryki i Anglii Francja być może przestanie faktycznie istnieć”137. Podczas jednego z licznych sporów powiedział Lloydowi George’owi: „Moja polityka na konferencji, spodziewam się, że pan to przyzna, to bliskie porozumienie z Wielką Brytanią i Ameryką”138.

Polityka Clemenceau to jedna sprawa, a przekonanie do niej ogółu francuskich urzędników to co innego. Hankey, brytyjski sekretarz konferencji, narzekał: „Znajduję ich pełnymi intryganctwa i podstępów wszelkiego rodzaju, bez chęci uczestnictwa w grze”139. Wspomnienia dawnej wielkości, przekonanie o wyższości francuskiej cywilizacji, zazdrość o powodzenie Anglosasów, ulga po zwycięstwie i obawy przed Niemcami – to wszystko nie ułatwiało stosunków z Francuzami. Brytyjski ekspert, który odwiedził francuskie siły okupacyjne w Nadrenii, pisał: „Nie da się oprzeć wrażeniu, że w jednej chwili wymazano wszystko, co stało się przez ostatnie pięćdziesiąt lat; francuscy żołnierze powrócili na miejsce, gdzie zwykli być za monarchii i rewolucji; pewni siebie, eleganccy, zwinni, całkowicie gotowi do swego historycznego zadania: przyniesienia Niemcom wyższej cywilizacji”140. Amerykanie i Brytyjczycy czasami uznawali Francuzów za niesłychanie irytujących. Amerykański ekspert pisał w dzienniku: „Podstawowy kłopot z Francją jest taki, że mimo pozorności swego zwycięstwa próbuje działać, jakby było prawdziwe i nawet w to uwierzyć”141. Amerykańscy oficerowie ścierali się ustawicznie z francuskimi, a żołnierze toczyli bójki na ulicach i w kawiarniach^142.

Być może źle się złożyło, że sam Clemenceau nie nawiązał dobrych relacji z przywódcami obu koalicjantów. Wilson i Lloyd George często się odwiedzali, spożywali razem obiady czy kolacje, on jednak wolał jadać samotnie czy w wąskim gronie doradców. Lloyd George stwierdzał: „Ma to niedogodności. Jeśli spotyka się w celach towarzyskich, można coś omówić. Jeśli czyni się zadowalające postępy, można kontynuować, inaczej sprawa zamiera”143. Clemenceau nawet w pełni sił nie dbał o zwyczajne życie towarzyskie, a w Paryżu roku 1919 zachowywał słabnącą energię na negocjacje.

Był najstarszy z całej trójki i choć krzepki jak na swój wiek, napięcie dawało o sobie znać. By ukryć wysypkę, nosił rękawiczki, miał też kłopoty ze snem^144. Budził się bardzo wcześnie, zwykle o 3 rano, i czytał do 7, gdy gotował sobie zwykłą kaszkę. Po śniadaniu pracował dalej, aż do przybycia masażysty i trenera (ćwiczenia fizyczne zwykle składały się z jego ulubionej szermierki). Ranki spędzał na spotkaniach, niemal zawsze udając się do domu na obiad (gotowane jajka i szklanka wody). Po południu pracował dalej i po równie prostej kolacji (chleb i mleko) szedł spać o 21. Jego długoletni służący pochodzili z Wandei^145. Bardzo rzadko zachodził na herbatę na Rue Nitot, gdzie mieszkał Lloyd George. Kucharz piekł wtedy jego ulubione kocie języczki^146.

Clemenceau nie lubił specjalnie ani Wilsona, ani Lloyda George’a. Paryż obiegło jego zdanie: „Znajduję się między Jezusem Chrystusem z jednej, a Napoleonem Bonaparte z drugiej”147. Prezydenta uznawał za zagadkowego: „Nie sądzę, by był zły, ale nie wiem jeszcze, ile w nim dobrego!”148. Określał go też jako zarozumialca i aroganta: „Co za niewiedza o Europie i jak trudno z nim się dogadać! Wierzył, że wszystko załatwią formułki i jego czternaście punktów. Sam Bóg zadowolił się dziesięcioma przykazaniami. Wilson skromnie dał nam czternaście punktów […], czternaście przykazań najbardziej próżnej teorii!”149.

Clemenceau uważał Lloyda George’a za zabawniejszego, lecz i bardziej przebiegłego oraz mniej godnego zaufania. Podczas długich, zajadłych negocjacji francusko-brytyjskich o kontrolę nad Bliskim Wschodem to, co uważał (słusznie) za próby ominięcia ustaleń, doprowadzało go do wściekłości. Obaj dzielili pewne cechy – zaczęli w polityce jako radykałowie i byli nieubłaganie skuteczni – ale równie znacznie się różnili: Clemenceau należał do intelektualistów, Lloyd George nie, Clemenceau kierował się racjonalnością, Lloyd George intuicją. Clemenceau miał upodobania i wartości XVIII-wiecznego szlachcica, Lloyd George zdecydowanie wywodził się z klasy średniej.

Clemenceau miał też kłopoty z własnymi towarzyszami, w tym z prezydentem Francji. Jak twierdził: „Na świecie istnieją tylko dwie kompletnie bezużyteczne rzeczy. Jedna to wyrostek robaczkowy, a druga to Poincaré!”150. Ten niski, elegancki człowiek był wybrednym legalistą, bardzo rozważnym pedantem i gorliwym katolikiem. Clemenceau oznajmił amerykańskiemu przyjacielowi: „Energiczna bestyjka, sucha, kłótliwa i mało odważna. Ta rozwaga pozwoliła mu dożyć do dziś – jak widzisz, to zwierzę niezbyt miłe, ale na szczęście znamy tylko jeden egzemplarz”151. Clemenceau atakował Poincarégo od lat^152. Rozpowszechniał plotki na temat jego żony, wykrzykując: „Chcesz spać z panią Poincaré? Nie ma sprawy, przyjacielu, załatwione”153. Podczas wojny gazety Clemenceau całkowicie niesprawiedliwie oskarżały prezydenta za jej prowadzenie. Poincaré zauważył słusznie: „Świetnie wie, że nie mówi prawdy, a konstytucja nie daje mi żadnych praw”154.

Poincaré odwzajemniał tę nienawiść. Pisał w dzienniku: „Szaleniec. Stary, próżny kretyn”155. W najważniejszych kwestiach, co ciekawe, zgadzał się jednak z Clemenceau: obaj pogardzali Niemcami i bali się ich. Poincaré zwalczał też defetystów w najgorszym okresie wojny, a nawet doprowadził Clemenceau do fotela premiera, znał bowiem jego wolę pokonania wroga. Na krótko zawarli wtedy coś w rodzaju rozejmu. W listopadzie 1917 roku Clemenceau zapytał przed pierwszym posiedzeniem swego rządu: „Cóż, Raymond, stary kumplu, teraz się pokochamy?”. Pół roku później Poincaré narzekał stale na brak konsultacji^156. Po zwycięstwie objęli się publicznie w Metzu, stolicy odzyskanej Lotaryngii, ale ich stosunki pozostały trudne. Poincaré wciąż uskarżał się na prowadzenie spraw przez Clemenceau. Rozejm zawarto zbyt wcześnie: wojska francuskie powinny wejść w głąb Niemiec. W odzyskanych Alzacji i Lotaryngii Francuzi nie postępowali zręcznie – Poincaré, rodowity Lotaryńczyk, zachował tam wiele kontaktów i wiedział, że liczni mieszkańcy pozostali proniemieccy, a nowe władze traktują ich nietaktownie. Clemenceau lekceważył finansowe problemy kraju i politykę zagraniczną, zbytnio ustępując Brytyjczykom oraz Amerykanom. Poincaré wpadł we wściekłość, gdy premier zaakceptował angielski jako równorzędny z francuskim oficjalny język konferencji pokojowej^157. Do szału doprowadzały go publiczne hołdy względem Clemenceau: „Wszyscy Francuzi wierzą w niego jak w nowego boga. A mnie obrażają w masowej prasie […]. Jeśli się mnie wspomina, to niemal tylko z obelgami”158.

Ku niezadowoleniu Poincarégo oraz potężnego lobby kolonialnego Clemenceau nie dbał wielce o zdobywanie poniemieckich kolonii i niewiele interesował się Bliskim Wschodem^159. Przed rozpoczęciem konferencji umyślnie mówił o celach wojny niewiele i niejasno, chcąc pokrzepić francuską opinię publiczną, ale nie wiązać się jakimiś wyraźnymi żądaniami. Podczas wojny oficjalne oświadczenia wspomniały jedynie wyzwolenie Belgii i okupowanych terytoriów Francji, wolność uciskanych ludów oraz oczywiście Alzację z Lotaryngią. Jak oświadczył Izbie Deputowanych, jego zadanie to wojna – co się tyczy pokoju, wyjaśnił dziennikarzowi: „Czy jest konieczne ogłaszanie z góry wszystkiego, co chce się zrobić? Nie!”160. 29 grudnia 1918 roku krytycy w Izbie naciskali, by wyraził się jaśniej. Clemenceau odmówił: „Kwestia pokoju to zagadnienie ogromne”. Negocjacje będą zawiłe: „Będę wysuwał roszczenia, ale nie powiem tu, jakie”. Clemenceau przeczuwał, że trzeba będzie poświęcić niektóre interesy Francji. Gdy poprosił o wotum zaufania, wynik wynosił 398-93^161. Teraz jego główne wyzwanie stanowili sojusznicy.

ROZDZIAŁ IV

LLOYD GEORGE I DELEGACJA IMPERIUM BRYTYJSKIEGO

11 stycznia brytyjski premier David Lloyd George wkroczył z właściwą sobie energią na pokład niszczyciela, by przepłynąć Kanał. Gdy przybył do Paryża, w jednym miejscu znaleźli się wreszcie trzej główni czyniciele pokoju, od których tyle zależało. Lloyd George wciąż zastanawiał się, jak postępować z Wilsonem, ale z Clemenceau spotykał się od roku 1908. Pierwszy raz, gdy Clemenceau był już znanym politykiem, a Lloyd George jedynie obiecującym młodym człowiekiem, okazał się porażką. Francuz uznał go za niewiarygodnego ignoranta zarówno w sprawach Europy, jak USA^162. Lloyd George z kolei zobaczył „kłótliwego i dość porywczego starego dzikusa”. Jak zauważył, w wielkiej głowie Clemenceau „brakowało kopuły dobroduszności, szacunku czy uprzejmości”163. Gdy musiał się z nim zetknąć podczas wojny, wyjaśnił, że od tej pory kończy się zastraszanie – potem zaczął ogromnie cenić dowcip, siłę charakteru i żarliwe oddanie Francji partnera. Clemenceau z kolei niechętnie go polubił, choć zawsze narzekał na słabą edukację Brytyjczyka. Stary Francuz stwierdził poważnie: „Nie był to angielski dżentelmen”164.

Każdy członek wielkiej trójki konferencji pokojowej wnosił do negocjacji coś z charakteru swego kraju: Wilson dobroduszność Stanów, niezłomne przekonanie o wyższości amerykańskiego stylu życia i niepokój, czy aby Europejczycy ją postrzegają, Clemenceau głęboki francuski patriotyzm, ulgę po zwycięstwie i niewyczerpaną odrazę do odrodzenia Niemiec, a Lloyd George wielką sieć kolonii brytyjskich oraz potężną flotę. Każdy reprezentował wielkie interesy, lecz stanowił też osobowość. Ich porażki i mocne strony, zmęczenie i choroby, sympatie i antypatie miały wpłynąć na postanowienia pokoju. Od stycznia do końca czerwca trójka ta spotykała się codziennie, często rankami oraz popołudniami (z wyjątkiem okresu od połowy lutego do połowy marca, gdy Wilson wrócił do Stanów, a Lloyd George do Anglii). Z początku przywódcom towarzyszyli ministrowie spraw zagranicznych i doradcy, ale od marca asystę ograniczono do sekretarzy i czasami jakiegoś eksperta. Intensywność tych spotkań zmuszała do poznawania się, lubienia i wpadania w irytację.

Lloyd George, najmłodszy z trójki, miał radosną różaną twarz, ruchliwe niebieskie oczy i siwą czuprynę (jakaś dziewczynka zapytała kiedyś: „Hej, czy jesteś Charliem Chaplinem?”)165. Liczył zaledwie dwa lata, gdy zakończyła się wojna secesyjna, którą Wilson wyraźnie pamiętał. Kiedy 20-letni Clemenceau oglądał narodziny nowych Niemiec po klęsce Francji z pruskich rąk, Lloyd George uczęszczał do podstawówki. Był nie tylko młodszy, ale sprawniejszy i odporniejszy: Wilson wpędzał się w chorobę, usiłując zachowywać zasady, a Clemenceau spędzał bezsenne noce, rozmyślając nad potrzebami Francji. Lloyd George uwielbiał wyzwania i kryzysy. Lord Robert Cecil, surowy konserwatysta, który nigdy go całkowicie nie aprobował, musiał przyznać: „Pan Lloyd George, cokolwiek działo się na konferencji, jakkolwiek mocno pracowano i mimo najcięższych obowiązków swej pozycji, zawsze znajdował się w najlepszej formie, gotów do żartów zmieszanych z przenikliwymi, choć nigdy złośliwymi uwagami na temat swych partnerów”166.

Lloyd George znał osobiste tragedie – zmarła jego ukochana córka – oraz chwile wielkiego napięcia, gdy skandale osobiste oraz kontrowersje polityczne zagrażały jego karierze. Przez ostatnie cztery lata pracował pod niesłychanym obciążeniem jako minister ds. zbrojeń, a potem wojny. Pod koniec roku 1916 przejął brzemię premierowania w koalicyjnym rządzie, gdy sprawa aliancka zdawała się przegrana. Jak Clemenceau we Francji, utrzymał kraj pod kontrolą i doprowadził go do zwycięstwa. W 1919 odniósł zwycięstwo wyborcze, ale nie dysponował faktycznie koalicyjną większością – był liberałem, a jego zwolennicy i główni ministrowie przeważnie konserwatystami. Mimo trwałego partnerstwa z Bonarem Lawem, liderem konserwatystów, musiał zachować czujność. Jego poprzednik na stanowisku premiera, liberał Herbert Asquith, czyhał tylko na błędy Lloyda George’a. Wielu konserwatystów pamiętało o jego radykalnej przeszłości, gdy chłostał przywileje, i zastanawiało się, czy premier (jak ich własny przywódca Disraeli) nie jest zbyt przebiegły, bystry i za mało brytyjski. Lloyd George miał też wielkich wrogów w prasie. Magnat prasowy, lord Northcliffe, który wybrał ten tytuł ze względu na inicjał identyczny z Napoleonem, z megalomanii szybko wpadł w urojenia, stanowiące być może wczesny objaw kiły, która miała go ostatecznie zabić. Był przekonany, że uczynił Lloyda George’a premierem, wspierając go w swych gazetach (jak The Times czy Daily Mail), rozgniewał się więc, gdy człowiek, którego uważał za swój twór, odmówił włączenia go do gabinetu wojennego lub delegacji na konferencję paryską.

Lloyd George musiał także borykać się z krajem nieprzygotowanym do pokoju, gdzie koniec wojny wzbudził wielkie, irracjonalne oczekiwania: uważano zawarcie pokoju za rzecz łatwą, płace i zasiłki pójdą w górę, zapanuje harmonia społeczna (lub zależnie od punktu widzenia dojdzie do społecznych wstrząsów). Nastroje publiczne okazywały się nie do przewidzenia – czasami chciano zemsty, czasami do głosu dochodził eskapizm. Najpopularniejszą książką roku 1919 byli The Young Visitors, powieść humorystyczna napisana przez dziecko. Lloyd George w Paryżu musiał zajmować się także niepokojami wśród robotników, rewoltami parlamentarnymi i ropiejącym wrzodem irlandzkim. Pojawił się jednak na konferencji sprawiając wrażenie, jakby niewiele innych rzeczy zaprzątało mu umysł.

Jeśli ktokolwiek przypominał Napoleona, to nie nieszczęsny Northcliffe, lecz człowiek, którego nienawidził. Napoleon kiedyś powiedział o sobie: „Moja głowa przypomina kredens, w którym leżą sprawy. Gdy chcę przestać myśleć o którejś z nich, zamykam tę szufladę i otwieram inną. Chcę spać? Po prostu zamykam wszystkie szuflady i już śpię”. Podobną moc koncentracji i regeneracji, energię i chęć ataku posiadał Lloyd George. Jak mówił walijskim przyjaciołom: „Anglik nigdy nikogo nie szanuje, chyba że dostanie od kogoś baty; wtedy staje się jego szczególnym przyjacielem”167.

Lloyd George posiadał jak Napoleon niesamowitą zdolność wyczuwania, co myślą inni. Jak powiedział Frances Stevenson, uwielbiał mieszkać w hotelach: „Zawsze interesuję się ludźmi, zastanawiam, kim są, o czym myślą, jakie mają życie, cieszą się nim czy uważają za nudne”168. Był wspaniałym gawędziarzem, a równocześnie bardzo dobrym słuchaczem. Potężni, maluczcy, dorośli i dzieci – wszyscy, którzy go spotykali, zostawali przekonani, że mają do powiedzenia coś ważnego. Zdaniem Churchilla, „do cech najbardziej godnych podziwu w charakterze pana Lloyda George’a należała u szczytu potęgi, władzy i powodzenia całkowita wolność od pompatyczności czy nadęcia. Był zawsze naturalny i prosty, zawsze taki sam dla tych, którzy go dobrze znali: zawsze skłonny do dyskusji o wszystkim czy słuchania o spornych faktach, nawet jeśli prezentowano je w kontrowersyjny sposób”169. Jego słynny urok wynikał z tego połączenia zaciekawienia z uwagą.

Lloyd George był też wielkim mówcą. Gdy Clemenceau prezentował swe stanowisko z przygniatającą jasnością i sarkazmem, a Wilson wygłaszał kazanie, przygotowywał mowy starannie, by wyglądały na spontaniczne; zarazem poruszające i dowcipne, inspirujące i poufałe – manipulował słuchaczami jak wielki aktor. Pytany o technikę, wyjaśnił: „Przerywam, wyciągam rękę do ludzi i przyciągam ich do siebie. Wtedy zdają się dziećmi, małymi dziećmi”170.

John Maynard Keynes, twórca tylu mitów o konferencji, wyznaczył w nich Lloydowi George’owi specjalną pozycję. Wielki ekonomista pytał: „Jak mogę przekazać czytelnikowi właściwe wrażenie co do owej nadzwyczajnej postaci naszych czasów, owej syreny, owego koźlonogiego barda, półludzkiego gościa naszej epoki, przybyłego z pełnych czarodziejów magicznych lasów celtyckiej starożytności?”171. Oto głos zarówno intelektualnie wyższego Cambridge, jak flegmatycznego Johna Bulla, który jednak wygłasza romantyczne bzdury. Prawdziwa Walia, gdzie dorastał Lloyd George, była kraikiem skromnym i trzeźwym, z kopalniami łupku i stoczniami, rybakami i rolnikami, a jej lud śpiewał lepiej od Anglików.

Lloyd George lubił opowiadać o dzieciństwie w niepozornej chacie, faktycznie jednak pochodził z klasy wykształconych rzemieślników. Ojciec, szybko zmarły, był kierownikiem szkoły, a wychowujący chłopca wuj mistrzem szewskim i świeckim kaznodzieją, kimś znaczącym w małej wiosce. Walia zawsze pozostawała ważna dla Lloyda George’a, choćby jako punkt odniesienia dla całej kariery oraz ze względów sentymentalnych (choć szybko się nudził, gdy musiał spędzać tam za wiele czasu). Wkrótce ujrzał się na większej scenie – a gdzież znalazłby większą od stolicy największego imperium na świecie? Jak pisał do miejscowej dziewczyny, która została jego żoną: „Moja główna idea to iść naprzód”172.

Wuj poświęcał mu na szczęście niewyczerpaną uwagę i wspierał. Gdy jako chłopiec Lloyd George odkrył, że stracił wiarę w Boga, ów świecki kaznodzieja przebaczył mu^173. Gdy postanowił studiować prawo, wuj uczył się gramatyki francuskiej na poziomie nieco wyższym od niego, by zapewnić siostrzeńcowi konieczne kwalifikacje językowe. Gdy zdecydował, że zajmie się polityką, co było wielkim ryzykiem dla kogoś bez pieniędzy i powiązań, wuj wsparł go także wtedy, dożywając chwili, w której siostrzeniec został premierem.

Lloyd George został stworzony do polityki. Kochał i ciężką pracę w salach komisji, i wielkie kampanie. Uwielbiał cięcia i przytyki debat, ale zasadniczo miał dobrą naturę – w przeciwieństwie do Wilsona i Clemenceau, nie zwykł nienawidzić przeciwników. Nie był w polityce intelektualistą i choć wiele czytał, zwykle opierał się na wiedzy ekspertów. Dzięki żywemu umysłowi zawsze świetnie opanowywał zagadnienia: podczas konferencji pokojowej Keynes i jego współpracownik zauważyli, że przekazali mu niewłaściwe materiały na temat Adriatyku. Szybko spisali poprawną wersję i pognali na spotkanie, gdzie przemawiał już Lloyd George. Gdy Keynes przekazał mu kartkę, premier spojrzał na nią i płynnie zaczął zmieniać stanowisko, ostatecznie opowiadając się za poglądem przeciwnym do pierwotnego^174.

Szybko wyrobił sobie opinię czołowego radykała. Gdy Wilson atakował wielkie banki, a Clemenceau Kościół, ulubionym celem Lloyda George’a stali się posiadacze ziemscy i arystokracja. Sympatyzował z ludźmi interesu, zwłaszcza tymi, którzy osiągnęli sukces własnymi siłami (a często z ich żonami). Jako kanclerz skarbu forsował radykalne budżety, wprowadzając podatek dochodowy dla bogaczy i zasiłki dla biednych, nie był jednak socjalistą. Tak jak Wilson i Clemenceau nie znosił kolektywizmu, ale chętnie współpracował z umiarkowanymi socjalistami (i konserwatystami)175.

Lloyd George stał się znakomitym, choć może niekonwencjonalnym administratorem. Wstrząsnął skostniałymi procedurami, dając utalentowanym i zdolnym ludziom spoza służby cywilnej możność kierowania komórkami rządu. Zapewnił sukcesy swych ustaw, wzywając wszystkie zainteresowane strony do ich komentowania. Dysputy o pracy rozstrzygał dzięki zaproszeniom do rozmów z jego udziałem – dziś to procedura niemal standardowa, wtedy jednak niezwykła. Świadek negocjacji na temat kolei pisał: „Rozgrywa ludzi wokół stołu jak akordy na instrumencie, prosi, przekonuje, surowy, wesoły i groźny w krótkich odstępach”176.

Dzięki naturze optymisty Lloyd George zawsze żywił pewność, że nawet najtrudniejsze problemy znajdą rozwiązanie. Przyjaciel jego dzieci stwierdzał: „Dla Lloyda George’a każdy ranek oznaczał nie nowy dzień, ale nowe życie i nową szansę”177. Czasami ryzykował, angażując się w podejrzane transakcje – kopalnia w Argentynie czy zakup akcji przy uprzedniej wiedzy – ale jak się zdaje raczej z chęci finansowej niezależności niż przez chciwość. Równie beztroski okazywał się w życiu prywatnym. Romanse Clemenceau tylko utwierdzały jego reputację, ale Lloyd George nieraz znajdował się na skraju katastrofy, gdy gniewny mąż groził umieszczeniem jego nazwiska w pozwie rozwodowym. Żona, kobieta o silnej woli, została przy nim, choć w separacji. Wolała północną Walię i ukochany ogród, on przywykł do małżeństwa na pół etatu. W 1919 roku ustatkował się na swą miarę z jedną kochanką, która pojawiła się w domu jako nauczycielka najmłodszej córki. Frances Stevenson była wykształcona, pracowita i inteligentna – przyniosła mu miłość, towarzystwo intelektualne oraz dobrze prowadziła biuro.

Lloyda George’a często opisywano jako zwykłego oportunistę. Clemenceau nazwał go angielskim adwokatem: „Gdy chce wygrać, wszystkie argumenty uważa za dobre, a jeśli trzeba, następnego dnia sięga po te, które odrzucił czy zanegował wczoraj”178. Wilson, cieszący się świetnym wzrokiem, gdy chodziło o cudze wady, twierdził, że Lloydowi George’owi brakuje zasad: „Chciałby mieć do czynienia z kimś mniej śliskim od L.G., który zawsze odkłada sprawy i czyni zastrzeżenia”179. W rzeczywistości Lloyd George miał zasady, ale był też dogłębnie pragmatyczny^180. Nie tracił czasu na donkiszoterię i krucjaty: przeciwstawiał się wojnom burskim, toczonym z małymi republikami południowoafrykańskimi, uważając je za błąd i marnotrawstwo. Stała, publiczna opozycja wymagała uwagi i niemal kosztowała go życie, gdy w Birmingham wściekły tłum zaatakował platformę, z której przemawiał, opłacała się jednak politycznie. Gdy rząd torował sobie drogę do ciężko wywalczonego pokoju, Lloyd George okazał się przywódcą narodu.

Wybuch Wielkiej Wojny umożliwił mu odegranie znaczącej roli w brytyjskim wysiłku wojennym. Churchill, coraz bliższy mu przyjaciel, pisał: „L.G. ma więcej prawdziwej intuicji i odwagi niż ktokolwiek. Nie zatrzymuje go nic, żaden środek nie jest zbyt dalekosiężny czy nowoczesny”181. W 1916 roku Lloyd George oświadczył delegacji związkowców, że nienawidzi wojny, ale „gdy już się w niej uczestniczy, trzeba ją przetrwać z zaciśniętymi zębami, inaczej to, co zależy od jej pomyślnego wyniku, zostanie stracone”182. Stary mądry konserwatysta Arthur Balfour, który widział wielu przywódców, mówił o Lloydzie George’u: „Jest porywczy i przed wojną nie myślał w ogóle o kwestiach militarnych; być może nie zna w pełni głębi swej ignorancji; ma też pewne osobliwości, które bez wątpienia czynią go teraz trudnym we współpracy”. Zdaniem Balfoura nikt inny nie potrafiłby jednak z sukcesem poprowadzić kraj^183.

Choć Lloyd George przebył długą drogę ze swej wioski, nigdy nie stał się członkiem angielskich klas wyższych. Za jego kadencji goście na Downing Street 10 czuli się jak w domu przeniesionym z zamożnego nadmorskiego miasta w północnej Walii^184. Ani on, ani jego żona nie lubili wizyt w wielkich posiadłościach wiejskich, a premier nie znosił przebywania z królem oraz królową. Gdy Jerzy V przyznał mu zaszczyt niesienia miecza na otwarciu sesji parlamentu, Lloyd George oznajmił prywatnie: „Nie będę pachołkiem” i wymówił się od honoru^185. Większość jego przyjaciół stanowili podobni mu kowale własnego losu – rzadki wyjątek to Balfour, wywodzący się ze starego i słynnego rodu Cecilów^186. Balfour, chętnie zajmujący drugi plan, świetnie go uzupełniał jako minister spraw zagranicznych.

Lloyd George chciał zawrzeć pokój na swoich warunkach. Gdy tylko mógł, ignorował MSZ, opierając się na własnym sztabie inteligentnych młodzieńców. Biurokraci nie znosili szczególnie jego osobistego sekretarza, idealistycznego, religijnego i aroganckiego Philipa Kerra. Lloyd George nie lubił czytania korespondencji, Kerr pełnił więc funkcję filtra^187. Nawet Balfour posunął się do łagodnej nagany, gdy na pytanie, czy premier przeczytał pewien dokument, Kerr odparł, że nie, ale czytał go on. Balfour zareplikował: „To nie to samo, prawda, Philipie, jeszcze nie to samo?”188. Zawodowi dyplomaci szemrali między sobą, a lord Curzon, zostawiony w Londynie do pilnowania spraw, gdy Balfour i Lloyd George wyjechali do Paryża, czuł się skrzywdzony. Premier nie zwracał na to uwagi.

Czy było to złe dla Wielkiej Brytanii? Premier z pewnością nie rozumiał polityki zagranicznej tak dobrze, jak jego poprzednik, lord Salisbury, czy mający go kiedyś zastąpić Churchill. Jego wiedza miała znaczne luki: w 1916 pytał: „Kim są Słowacy? Jakoś nie potrafię ich umiejscowić”189. Równie powierzchownie znał się na geografii. W 1918 oznajmił podwładnemu, że ciekawie było odkryć, iż Nowa Zelandia leży po wschodniej stronie Australii. Rok później, gdy siły tureckie wycofywały się znad Morza Śródziemnego na wschód, Lloyd George mówił dramatycznie o ich ucieczce w kierunku Mekki.

– Ankary – poprawił surowo lord Curzon.

Premier zareplikował nonszalancko:

– Lord Curzon jest łaskaw napominać mnie przy drobiazgach^190.

Często jednak proponował sensowne rozwiązania, nawet jeśli pogarda dla profesjonalistów i własny zapał wiodły go na manowce (jak w przypadku wsparcia odrodzenia Wielkiej Grecji). W środku wojny oznajmił przyjacielowi, że Niemcy trzeba pokonać, ale nie zniszczyć^191. Nie przyniosłoby to pożytku ani Europie, ani Wielkiej Brytanii, pozostawiając pole silnej Rosji. Lloyd George rozumiał, że brytyjskie interesy leżą w handlu oraz utrzymaniu imperium, a miały je chronić panowanie na morzu oraz europejska równowaga sił.

Rozumiał też, że tych celów nie da się już osiągnąć samodzielnie. Brytyjska siła militarna, choć wielka, kurczyła się raptownie wraz z powrotem do stanu pokoju. W 1919 liczebność armii spadła o 2/3, choć kraj przyjmował coraz więcej obowiązków (od państw nadbałtyckich przez Rosję do Afganistanu), a imperium przeżywało coraz więcej kłopotów (Indie, Egipt i tuż pod bokiem Irlandia). Na ponawiane żądania sztab główny odpowiadał rozpaczliwym: „Nie mamy żołnierzy do dyspozycji”192. Brzemię potęgi ciążyło także na gospodarce. Wielka Brytania przestała pełnić funkcję finansowego centrum świata, które przeniosło się do USA. Kraj był wielce zadłużony względem Stanów, co Lloyd George dobrze wiedział. Z właściwym sobie optymizmem uznawał, że potrafi nawiązać dobre stosunki z Ameryką, co zrównoważy brytyjskie słabości – być może Amerykanie zechcą przejąć odpowiedzialność za ważne strategicznie obszary, jak cieśniny tureckie.

Z drugiej strony zaczynał konferencję ze stosunkowo dobrej pozycji, z pewnością lepszej od francuskiej czy włoskiej. Brytyjczycy zapewnili sobie już wiele z tego, czego oczekiwali. W ich rękach znalazła się flota niemiecka, rywalka na morzach: okręty nawodne w Scapa Flow, a większość podwodnych w Harwich. Jej punkty zaopatrzenia w węgiel, porty czy stacje telegraficzne zajęli Japończycy lub Brytyjczycy. Lloyd George oznajmił w Paryżu: „Gdybyście dwanaście miesięcy temu oznajmili Brytyjczykom, co otrzymają, wyśmialiby was. Przekazano niemiecką flotę wojenną i handlową, oddano niemieckie kolonie. Jeden z naszych głównych rywali handlowych został poważnie osłabiony, a nasi alianci staną się jego największymi kredytodawcami. To nie jest małe osiągnięcie”.

I dalej: „Usunęliśmy zagrożenie naszego władania w Indiach”193. Rosja, której parcie na południe spędzało w XIX wieku sen z powiek pokoleniom brytyjskich polityków, straciła pozycję mocarstwa, przynajmniej chwilowo. Wzdłuż jej południowych granic, w Persji i na Kaukazie, stały siły brytyjskie i rozciągały się brytyjskie wpływy.

Połączenia z Indiami stały się bezpieczniejsze niż kiedykolwiek przedtem. Przedwojenna polityka brytyjska poświęcała wiele uwagi ochronie szlaków na Morzu Śródziemnym, Kanału Sueskiego i Morza Czerwonego – bezpośrednio (jak w Egipcie) czy wspierając chwiejące się imperium osmańskie. To ostatnie upadło, ale dzięki tajnemu układowi z Francją Brytyjczycy mogli wybrać, co chcieli. Pojawiły się nowe szlaki – przynajmniej w marzeniach MSZ oraz armii wiodły przez Morze Czarne na Kaukaz i dalej na południe lub powietrzem przez Grecję i Mezopotamię. Jeśli Wielka Brytania zareagowałaby dostatecznie szybko, by zdobyć potrzebne terytoria, mogłaby zapewnić im ochronę.

Często uważano, że Lloyd George nie był imperialistą, sprzeciwiał się bowiem wojnom burskim. Było wręcz przeciwnie: zawsze szczycił się imperium, ale jego zdaniem nie kierowano nim właściwie. Próby kontrolowania wszystkiego z Londynu uważał za głupotę, i to kosztowną. Drogę do utrzymania potęgi stanowiło przekazanie jak największej władzy lokalnie oraz wspólna polityka tylko w najważniejszych kwestiach, jak obrona czy sprawy zagraniczne. Samorząd – tu premier myślał o Szkocji, rodzinnej Walii i zawsze kłopotliwej Irlandii – skłoniłby części imperium do ponoszenia jego kosztów („Samorząd do piekła!”, zawołał podczas jego przemówienia jakiś krzykacz. „Słusznie, niech każdy mówi o własnym kraju”, odkrzyknął Lloyd George). Dominia – Australia, Kanada, Nowa Zelandia, Nowa Fundlandia i Afryka Południowa – cieszyły się już częściowym samorządem. W tym kierunku z wolna podążały nawet Indie, ale Lloyd George wątpił, czy ze swą mieszanką ras, religii i języków (i garstką Europejczyków) będą kiedykolwiek zdolne do samodzielności. Nigdy ich nie odwiedził i wiedział o nich bardzo mało, ale na obcesowy sposób swych czasów uważał Hindusów i innych brązowoskórych za ludy podrzędne^194.

W 1916, krótko po objęciu funkcji premiera, Lloyd George oznajmił Izbie Gmin, że nadszedł czas oficjalnych konsultacji z dominiami i Indiami co do najlepszego sposobu wygrania wojny. Zapowiadało to powstanie Imperialnego Gabinetu Wojennego^195. Gest wspaniały i konieczny: dominia i Indie podtrzymywały brytyjski wysiłek wojenny surowcami, zaopatrzeniem, pożyczkami, a przede wszystkim siłą ludzką – Indie dały ok. 1,25 miliona żołnierzy, dominia kolejny milion. Billy Hughes, premier Australii, nigdy nie nużył się przypominaniem każdemu dookoła, że jego kraj stracił do 1918 więcej ludzi od USA.

W tym czasie dominia, które dotąd z szacunkiem dreptały wokół kraju ojczystego, zyskały dojrzałość. Ich żołnierze i dowódcy widzieli zbyt wiele tego, co sir Robert Borden, premier Kanady, nazwał „niekompetencją oraz oszałamiającą głupotą przy whiskey z sodą brytyjskiego sztabu”196. Dominia znały wagę swego wkładu i ilość przelanej krwi, oczekiwały więc dopuszczenia do konsultacji, tak w kwestii wojny, jak przyszłego pokoju^197. Znalazły chętnych słuchaczy w Anglii, gdzie przedwojenna protekcjonalna wzgarda dla nieokrzesanych obywateli kolonii przekształciła się w podziw dla ich zapału. Gdy w 1916 Billy Hughes odwiedził Londyn, wywołał coś w rodzaju mody: kobiety maszerowały ze znaczkami „Chcemy Hughesa z powrotem”, a popularny plakat ukazywał zabawkę „Billywog” z hasłem: „Żadna wojna nie jest kompletna bez jednego”198. Był też Jan Smuts, minister spraw zagranicznych Afryki Południowej, żołnierz, polityk, a dla niektórych jasnowidz, który znaczną część drugiej części wojny spędził w Londynie. Smuts piętnaście lat temu walczył z Brytyjczykami, teraz jednak należał do ich najbardziej cenionych doradców, zasiadając w nielicznej komisji rządowej, którą do prowadzenia walk powołał Lloyd George. Podziwiano go powszechnie i jak twierdził premier: „O jego wkładzie w nasze narady podczas tych wymagających lat trudno mówić zbyt pochwalnie”199.

W ostatnich dniach wojny Hughes i Borden wpadli we wściekłość, dowiedziawszy się, że Brytyjski Gabinet Wojenny uprawnił premiera z Balfourem do udziału w paryskich obradach Najwyższej Rady Wojennej, dotyczących warunków rozejmu, nie informując o tym dominiów. Hughes gorąco sprzeciwiał się także „14 punktom Wilsona” jako podstawie negocjacji pokojowych, nazywając ich przyjęcie „bolesnym i znacznym wiarołomstwem”200. Przywódców dominiów najbardziej zirytowało odkrycie, że Brytyjczycy przyjęli już, iż udadzą się na konferencję pokojową jako część delegacji imperium. Lloyd George próbował ich ułagodzić obietnicą, że jeden z nich znajdzie się wśród pięciu pełnomocników. Który jednak? Hankey stwierdził: „Dominia są o siebie równie zazdrosne co koty”201. Prawdziwy problem reprezentacji, co Borden wyjaśniał listownie żonie, to brak właściwego określenia pozycji dominiów: „Kanada to naród, który nie jest narodem. Czas to zmienić”. Z pewnym politowaniem dodał: „Brytyjscy ministrowie robią co mogą, ale to nie wystarcza”202. Borden oświadczył Hankeyowi, że jeśli Kanada nie otrzyma prawa pełnego uczestnictwa w konferencji, pozostanie mu tylko „spakować walizki, wrócić do Kanady, zwołać parlament i przedstawić mu całą sprawę”203.

Lloyd George ustąpił: z terenów imperium miał pochodzić jeden z pięciu głównych delegatów brytyjskich, a premier obiecał powiadomić aliantów, że dominia oraz Indie wymagają na konferencji oddzielnych przedstawicielstw. Był to jeden z pierwszych problemów, które stanęły przed nim po przybyciu do Paryża (12 stycznia 1919). Amerykanie i Francuzi zachowali spokój, widząc tylko brytyjskie marionetki i dodatkowe głosy. Skromna oferta Lloyda George’a – dominia i Indie otrzymają po jednym delegacie, jak Syjam czy Portugalia – ponownie wzburzyła jego imperialnych partnerów. Jak oświadczyli, po wszystkich poświęceniach jest nie do przyjęcia, by traktowano ich jak pomniejsze państwa. Lloyd George z wahaniem przekonał Clemenceau i Wilsona, by Kanada, Australia, Afryka Południowa i Indie mogły wystawić dwóch pełnomocników, a Nowa Zelandia jednego^204.

Ta nowa stanowczość członków imperium przykro zaskoczyła Brytyjczyków. Jeden z dyplomatów stwierdził: „To bardzo nieporęczne. Co miało zrobić ministerstwo spraw zagranicznych?”205. Lloyd George, z zasady zwolennik samorządów, odkrył, że rzeczywistość może skrzeczeć, gdy Hughes w Najwyższej Radzie oznajmił na przykład, iż następnym razem Australia może nie wyruszyć na wojnę u brytyjskiego boku (w protokole usunięto te słowa, ale Afryka Południowa powróciła do sprawy)206. Sojusznicy spoglądali na to wszystko z niejaką satysfakcją^207. Francuzi z uciechą zauważyli, że gdy przyjdzie do układania warunków pokoju, mogą użyć dominiów przeciw Brytyjczykom^208. House planował jeszcze dalej: własne przedstawicielstwa dominiów i Indii na konferencji pokojowej oraz w nowych międzynarodowych organizacjach, jak Liga Narodów czy Międzynarodowa Organizacja Pracy, mogą jedynie przyspieszyć „rozpad brytyjskiego imperium”. Wielka Brytania skończyłaby się tam, gdzie zaczęła – na własnych wyspach^209.

Ostatecznie Lloyd George zawiózł do Paryża delegację imperium brytyjskiego (już sama ta nazwa stanowiła zwycięstwo, zważywszy opozycję dominiów). Liczyła znacznie ponad 400 oficjeli, doradców, urzędników i maszynistek, zajmując pięć hoteli przy Łuku Triumfalnym. Największy z nich, Hôtel Majestic, stanowił centrum towarzyskie (a przed wojną ulubione miejsce bogatych Brazylijek na zakupach). Aby ochronić się przed szpiegami (raczej francuskimi niż niemieckimi), Brytyjczycy zastąpili cały personel, wraz z kucharzami, własną obsługą. Jedzenie stało się godne szanującego się hotelu przydworcowego: rano owsianka, jajka i bekon, dużo mięsa i jarzyn na obiad oraz kolację, niedobra kawa cały dzień. Nicolson zżymał się z kolegami na bezcelowość tego poświęcenia, gdyż wszystkie biura, pełne tajnych dokumentów, znajdowały się w Hôtel Astoria, gdzie obsługa pozostała francuska^210.

Bezpieczeństwo stało się brytyjską obsesją. Korespondencję z Londynem prowadzono specjalną drogą, omijającą francuską pocztę. Detektywi Scotland Yardu strzegli frontowych drzwi „Majesticu”, a członkowie delegacji musieli nosić przepustki ze zdjęciami. Nakazywano drzeć na kawałki zawartość koszy na śmieci, pamiętając, że na kongresie wiedeńskim książę Talleyrand, francuski minister spraw zagranicznych, odniósł sukces w negocjacjach, ponieważ jego agenci gorliwie zbierali wyrzucone zapiski innych delegacji. Żony mogły w „Majesticu” jadać, ale nie mieszkać – jeszcze jedna reminiscencja kongresu wiedeńskiego, gdzie według oficjalnej pamięci odpowiadały za wyciek tajemnic^211.

Lloyd George wolał zamieszkać w luksusowej kwaterze na Rue Nitot, alei stanowiącej niegdyś koszmar śmieciarzy. Mieszkanie, ozdobione pięknymi XVIII-wiecznymi obrazami angielskimi (Gainsborough, Hoppner, Lawrence), wynajęła mu bogata Angielka^212. Premier miał u boku Kerra, Frances Stevenson oraz najmłodszą, ulubioną córkę, 16-letnią Megan. Frances służyła jej za przyzwoitkę (a może odwrotnie). Piętro wyżej mieszkał Balfour, słysząc wieczorami ulubione walijskie hymny premiera i murzyńskie pieśni religijne.

Każdy mieszkaniec „Majesticu” otrzymywał przewodnik ze zbiorem zasad. Posiłki podawano o wyznaczonych godzinach, napoje były płatne – chyba że, co stało się tematem gorzkich komentarzy, pijący pochodził z dominiów czy Indii (wtedy rachunek uiszczał rząd brytyjski). Przyjmowano talony, ale również gotówkę. Nie wolno było przekraczać budżetu. Członkowie delegacji nie mogli gotować w pokojach, uszkadzać wyposażenia czy trzymać psów. W izbie chorych dyżurował lekarz (według Nicolsona znany położnik) oraz trzy pielęgniarki. Piwnica mieściła rozrywki: salę bilardową i cieplarnię. Rozrywki dostarczały też samochody, które można było zamówić. Tu w przewodniku ostrzegano, że ich okna już popękały od „gwałtownego zatrzaskiwania drzwi”. Kolejne ostrzeżenie brzmiało: „Wszyscy członkowie delegacji powinni mieć na uwadze, że rozmowy telefoniczne mogą podsłuchać osoby nieuprawnione”213.

Jeden z nowych przybyszy wyraził opinię: „To jakby pierwszy raz iść do szkoły. Stanie w holu, ci, co przyjechali wcześniej, patrzą jak na nowego, znajdowanie bagażu, notowanie pór posiłków i tak dalej, bardzo zabawne”214. Jeśli Brytyjczycy pełnili rolę kierownictwa szkoły, to Kanadyjczycy starszych prefektów, trochę sztywnych, ale godnych zaufania, Południowoafrykańczycy nowych uczniów, dobrych w sporcie i wielce podziwianych za szlachetne odruchy, Australijczycy łobuzów, zawsze gotowych do łamania granic, Nowozelandczycy i Nowofundlandczycy uczniów klas niższych, a Hindusi miłych gości (mimo koloru skóry), których rodzice grożą jednak zabraniem dzieci i wysłaniem ich do postępowej szkoły.

Kanadyjczykom, świadomym roli najstarszego dominium, przewodził Borden, wyprostowany i przystojny. Uderzali w wysokie tony (nie po raz pierwszy w stosunkach międzynarodowych), ustawicznie powtarzając, że nie chcą czegokolwiek dla siebie. Kanada miała jednak żywność do sprzedania, a Europa cierpiała głód, minister handlu zawarł więc porozumienia z Francją, Belgią, Grecją i Rumunią. Kanadyjczycy ulegli także powszechnemu przekonaniu o nagłej płynności granic, prowadząc wesołe rozmowy z Amerykanami o wymianie Alaski na część Indii Zachodnich czy może Honduras Brytyjski^215. O możliwości przejęcia zarządzania Indiami Zachodnimi Borden rozmawiał też z Lloydem George’em^216.

Główny problem Kanady stanowiły jednak dobre stosunki z USA i zbliżenie ich do Brytyjczyków. Częściowo wynikało to z własnego interesu – stałym koszmarem Ottawy była możliwość walki u boku Wielkiej Brytanii i jej sojuszniczki Japonii przeciw Stanom – a częściowo ze szczerego przekonania, że mocarstwa anglosaskie tworzyły naturalne przymierze na rzecz dobra. Borden sugerował Lloydowi George’owi, że w razie niepowodzenia Ligi Narodów powinni tworzyć unię między „dwoma wielkimi angielskojęzycznymi rzeczpospolitymi, dzielącymi przeszłość, język i literaturę, inspirowanymi przez podobne demokratyczne ideały, o podobnych instytucjach politycznych. Ich połączona siła wystarczy do zapewnienia pokoju światowego”217.

Afryka Południowa dysponowała dwiema wybitnymi postaciami: premierem i generałem Louisem Bothą, otyłym i kwękającym, oraz Smutsem. Obaj żarliwie popierali Ligę i wstrzemięźliwie podchodzili do warunków pokoju, istniał jednak temat, w którym nie zamierzali ustępować – niemieckie kolonie w Afryce. Smuts, który pomagał naszkicować brytyjskie żądania terytorialne, dowodził, że Wielka Brytania musi utrzymać Afrykę Wschodnią (późniejszą Tanganikę, a potem część Tanzanii), by jej kolonie ciągnęły się nieprzerwanie od północy do południa kontynentu, co tak niewygodnie blokowali Niemcy. Smuts przemawiał także jako imperialista południowoafrykański: jego kraj musi otrzymać Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią (dzisiejszą Namibię), a być może Portugalia da się skłonić do zamiany południowej części Mozambiku na część Niemieckiej Afryki Wschodniej. Afryka Południowa nabrałaby wtedy przyjemnego, zwartego kształtu oraz regularne granice na skraju kontynentu^218.

Australia nie przejawiała cienia wstrzemięźliwości. Na czele jej delegacji stał premier Hughes, cherlawy gastryk, żyjący herbatą i tostami. Ten były bojownik z doków Sydney, gdzie organizował związki, i weteran australijskiej polityki tworzył ją w Paryżu praktycznie samodzielnie. Był porywczy, ekscentryczny, a także głuchy (w przenośni i dosłownie) na argumenty, których nie chciał słyszeć. Ze swoich towarzyszy zwykle wysłuchiwał tylko Keitha Murdocha, młodego reportera, którego uważał za kogoś w rodzaju syna. Murdoch, autor raportu krytykującego brytyjskie postępowanie podczas desantu w Gallipoli, gdzie Turcy zmasakrowali Australijczyków, podzielał sceptycyzm Hughesa co do przywództwa Brytyjczyków^219 (jego własny syn Rupert kontynuował rodzinną tradycję krytycznego patrzenia na Wielką Brytanię). W pewnych kwestiach Hughes zapewne wygłaszał opinię zgodną z ogółem rodaków: chęć zajęcia zdobytych na Niemcach wysp Pacyfiku oraz utrzymanie Ligi z dala od polityki „białej Australii”, dopuszczającej białych imigrantów, a blokującej całą resztę.

Lloyd George, zawsze wrażliwy na walijską kartę, którą Hughes rozgrywał często, ogólnie uważał australijskiego premiera za zabawnego. Podobne zdanie miał Clemenceau. Francuz uważał także (słusznie), że Hughes, opowiadający się za stanowczym potraktowaniem Niemiec, to dobry przyjaciel Francji. Większość ludzi, w tym jego podwładni, uznawała jednak Hughesa za niemożliwego do wytrzymania. Wilson nazywał go „robakiem moru”220, a Hughes odpłacał mu odrazą, szydząc z Ligi oraz zasad prezydenta^221. Nowa Zelandia podzielała australijskie zastrzeżenia względem Ligi, choć mniej hałaśliwie; również ona chciała objąć niektóre wyspy Pacyfiku. Jej premier, William Massey, według słów pewnego Kanadyjczyka był „tak tępy i typowo angielski, jak wskazywał jego wygląd, i nieraz sprowadzał dyskusję na manowce”222.

I były też Indie (w oficjalnych dokumentach zawsze pisano „dominia i Indie”). Włączono je do Imperialnego Gabinetu Wojennego z samorządnymi dominiami, brały bowiem udział w wojnie, ale ich delegacja nie wyglądała na przedstawicielstwo niezależnego państwa. Na jej czele stał sekretarz stanu ds. Indii Edwin Montagu oraz dwóch wybranych za lojalność Hindusów, baron Sinha oraz maharadża Bikaneru. Mimo nacisków rozmaitych grup hinduskich władze Indii nie włączyły do delegacji żadnego z nowych przywódców nacjonalistycznych. W samych Indiach Gandhi przekształcił Indyjski Kongres Narodowy w masowy ruch polityczny, żądający coraz silniej samorządu, co czyniło bezcelową debatę, jak łagodnie doprowadzić kraj do udziału w rządach oraz uczestnictwa w rządzeniu imperium.

Obecność tylu polityków z dominiów okazała się dla Brytyjczyków połowicznym błogosławieństwem. Borden lojalnie przedstawiał sprawę brytyjską w komisji ds. granic Grecji i Albanii, a sir Joseph Cook w komisji czechosłowackiej, ale sytuacja ulegała zmianie, gdy dominia walczyły o własne interesy. Lloyd George już raz przeciwstawił się aliantom w kwestii ich przedstawicielstw, a teraz musiał czynić to ponownie – niepożądana komplikacja na początku trudnych obrad konferencji.

[1] Beers, s. 148.

[2] Seymour, s. 8; Shotwell, ss. 67-69.

[3] Willert, s. 166.

[4] FRUS, t. 1, ss. 128-137; Walworth, Woodrow Wilson, t. 2, s. 215.

[5] Link, Road to the White House, ss. 2-4; Nordholt, ss. 13, 33.

[6] Villard, s. 226.

[7] Biblioteka Kongresu, Baker Papers, gr. 1, notesy, 8.03.19.

[8] C.T. Thompson, s. 190.

[9] F. Palmer, s. 400.

[10] Beers, ss. 52-53, 100.

[11] Armstrong, s. 104; Walworth, Wilson and his Peacemakers, s. 9; Palmer, s. 363.

[12] Walworth, s. 9.

[13] Bailey, s. 87.

[14] House, Intimate Papers, t. 4, ss. 220-226; Bailey, ss. 92-101.

[15] Nordholt, s. 195.

[16] Notesy Bakera, 18.10.18.

[17] Fried, s. 309.

[18] PWW, t. 55, s. 120; t. 56, s. 128.

[19] Scott, s. 386.

[20] Seymour, ss. 9-10.

[21] Link, Confusions and Crises, ss. 11-14.

[22] National Archives of Canada, Biggar Papers, t. 2, list z 20.03.19.

[23] Yale University Library, Auchincloss Papers, grupa 580, seria I, dziennik, 22.12.18.

[24] Hecksher, ss. 347-353, 498-499.

[25] Seymour, s. 22.

[26] Ibid., ss. 23-26; Shotwell, ss. 75-78; Hunter Miller, Drafting of the Covenant, t. 1, ss. 41-44.

[27] Scott, s. 367; C.T. Thompson, s. 369.

[28] Seymour, s. 24.

[29] Link, The New Freedom, ss. 324-327; FRUS, t. 2, s. 461.

[30] FRUS, t. 2, ss. 461-462.

[31] Link, The New Freedom, s. 375.

[32] Ibid., s. 386.

[33] Ibid., s. 398.

[34] British Museum, Balfour Papers, 49734/186-192.

[35] Link, The New Freedom, s. 67.

[36] Hunter Miller, Drafting of the Covenant, t. 1, s. 46.

[37] Zivojinovic, s. 44.

[38] Hunter Miller, Drafting of the Covenant, t. 1, s. 46.

[39] Seymour, s. 25.

[40] Roosevelt, s. 97.

[41] Fried, ss. 309, 318, 332.

[42] Sharp, The Genie, passim.

[43] Bonsal, Suitors and Suppliants, s. 275.

[44] PWW, t. 55, s. 463; Hunter Miller, Drafting of the Covenant, t. 1, s. 294.

[45] Lansing, Peace Negotiations, ss. 97-98.

[46] Temperley, History, t. 1, s. 439.

[47] Sharp, The Genie, s. 10.

[48] Wambaugh, t. 1, ss. 3-5, 13-14, 17; Davies, White Eagle, Red Star, s. 35.

[49] FRUS, t. 12, s. 515.

[50] Temperley, History, t. 4, s. 429.

[51] Spector, s. 243.

[52] Seymour, s. 25.

[53] Link, Wilson the Diplomatist, ss. 14-15.

[54] Ibid., ss. 96-97.

[55] Yale University Library, dziennik Auchinclossa, 5.11.18.

[56] FRUS, t. 1, ss. 296, 407.

[57] Hunter Miller, Drafting of the Covenant, t. 1, s. 43; Seymour, s. 23.

[58] D. Lloyd George, Truth about the Peace Treaties, t. 1, ss. 223-224.

[59] Zeine, s. 85, przyp. 11; H. Nicolson, Peacemaking, ss. 35-42.

[60] Nordholt, ss. 285-286; Bailey, ss. 27-28; PWW, t. 54, s. 432; R.W. Curry, pp. 210-211.

[61] Schwabe, Wilson, Revolutionary Germany, and Peacemaking, ss. 180-181.

[62] PWW, t. 53, ss. 378-379, 397; Seymour, ss. 38-39; Shotwell, ss. 81-84.

[63] Shotwell, ss. 85-88; PWW, t. 53, ss. 382-384.

[64] Library of Congress, notesy Bakera, 23.12.18.

[65] George, George, ss. 76-79.