Tytuł oryginału

Sulla: The Last Republican

© Copyright 2005 Arthur Keaveney

© All Rights Reserved

Authorized translation from English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2017

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie i redakcja naukowa:

Tomasz Ładoń

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-65746-47-4

Skład wersji elektronicznej:
Aneta Więckowska

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Dedykacja

Przedmowa do pierwszego wydania

Przedmowa do drugiego wydania

Rozdział I
Świat Sulli

Rozdział II
Wczesne lata: 138-105

Rozdział III
Długa droga: 104-89

Rozdział IV
Triumf i klęska. Rok 88

Rozdział V
Prokonsul: wojna z Mitrydatesem

Rozdział VI
Wyrównywanie rachunków: Azja i cynnańczycy

Rozdział VII
Pierwsza wojna domowa w Rzymie

Rozdział VIII
Dyktator Sulla: proskrypcje

Rozdział IX
Dyktator Sulla. Prawo i ziemia

Rozdział X
Dyktator Sulla. Nowa era

Rozdział XI
Ostatnie lata: 79-78

Rozdział XII
Qualis fuit Sulla?

Dodatek
Azja w czasach Sulli – kilka problemów

Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Jenny

PRZEDMOWA

DO PIERWSZEGO WYDANIA

Odkąd G.P. Baker opublikował popularnonaukową książkę Sulla the Fortunate (London 1927), nie ukazała się – o ile mi wiadomo – żadna inna biografia Sulli w jakimkolwiek spośród wiodących języków europejskich. Zaniedbanie to – tym bardziej zadziwiające, jeśli popatrzymy na ostatnie zainteresowanie innymi pomniejszymi postaciami, choćby takimi jak Krassus – oznacza, że Sulla jest jedną z nielicznych postaci późnej Republiki Rzymskiej, której nie poświęcono nowoczesnej biografii. Prezentowana praca – o ile to możliwe – ma na celu wypełnienie tej luki. Pisząc ją, starałem się przez cały czas mieć na uwadze jak najliczniejsze grono czytelników. Badacze – ośmielam się przynajmniej mieć taką nadzieję – odnajdą tutaj kilka szczegółów, które pomogą im lepiej zrozumieć tę ważną postać. Dla studentów – w co głęboko wierzę – książka być może okaże się racjonalną i wiarygodną relacją o życiu i działalności Sulli. Ufam wreszcie, że zwykłego czytelnika, który chciałby dowiedzieć się czegoś o jednej z najbardziej fascynujących postaci antyku, nie odepchnie od książki jej nazbyt surowa narracja. Cały czas starałem się przedstawiać Sullę jako człowieka z krwi i kości. Nie przepadam za typem biografii antycznych, w których – niezależnie od ich wartości naukowej – bohater pokazywany jest jako osoba bezbarwna albo (co gorsza) czynione to jest w sposób nudny. Nie podzielam także obecnie modnego poglądu, że nie powinno się prezentować historii starożytnej za pośrednictwem biografii. Niezależnie od tego czy to nam się podoba, wielkie osobowości odcisnęły piętno na czasach, w których dane im było żyć, a to upoważnia nas do zbadania, jaki wpływ na swoje czasy wywarł Sulla.

Książka w dużej części jest poprawioną wersją mojej rozprawy doktorskiej – Sulla – a biography – którą przygotowałem pod kierunkiem profesora A.M. Normana i obroniłem na Uniwersytecie w Hull w 1978 roku. Pisanie rozpocząłem na Uniwersytecie Walijskim (Uniwersytet Aberystwyth), gdzie w latach 1978–1979 odbywałem studia doktoranckie, a skończyłem tutaj, w Kent. Cytaty z Plutarcha zamieszczone są za pozwoleniem Penguin Books Ltd i pochodzą z książki Plutarch: Fall of the Roman Republic, w tłumaczeniu Rexa Warnera (Penguin Classics, rev. ed. 1972, ss. 45, 66, 83, 102, 108, Copyright Rex Warner 1958)[1]. Mapa bitwy pod Cheroneą została odtworzona za zgodą N.G.L. Hammonda. Pozostałe mapy, które nie tyle miały być dokładne, co służyć za ogólny przewodnik dla czytelnika, wykonali: moja żona, Jim Styles, John West i Jane Gregory. Jestem im za to wielce zobowiązany. Chcę również wyrazić ogromne uznanie dla pani Elfi Corbett, która przepisała tekst na maszynie.

Na koniec nie pozostaje mi nic innego jak zaznaczyć, że jestem osobiście odpowiedzialny za wszystkie ewentualne niedociągnięcia książki.

PRZEDMOWA

DO DRUGIEGO WYDANIA

Wielki myśliciel, Ralph Waldo Emerson, który z pewnością niewiele czasu poświęcił Sulli, powiedział kiedyś, że to wspaniale być niezrozumianym. Gdy po raz pierwszy pisałem tę książkę, z góry założyłem wspaniałość Sulli i wyznaczyłem sobie cel: pokazać, że można lepiej zrozumieć tego człowieka. Książka ukazała się już jakiś czas temu, ale ja nigdy nie straciłem kontaktu z tematyką sullańską i nie widzę dzisiaj żadnego powodu, aby zmienić zdanie zarówno o Sulli, jak i o miejscu, które przypadło mu w historii. Niemniej jednak dwadzieścia lat badań spowodowało, że na temat niektórych epizodów i szczegółów skorygowałem dawny pogląd. Tam, gdzie tego nie zrobiłem, albo krótko odpowiedziałem na krytykę, albo po prostu wskazałem, gdzie można znaleźć inny od mojego punkt widzenia.

Prezentowana edycja ukazała się dzięki ludziom, a nie instytucjom. Richard Stoneman, który zamówił pierwsze wydanie, zamówił i tę wersję. Na początku w kwestiach informatycznych doradzał mi Charles Young. Jake Weekes przedstawił mnie Willowi Fosterowi, który narysował mapy. Najwięcej zawdzięczam jednak Aisling Halligan, która cierpliwie i z wprawą przygotowała tekst. Rath Dé uirthi.

Arthur Kaeveney

University of Kent

Lipiec 2004

[1] W prezentowanym polskim wydaniu książki cytaty z Plutarcha podawane są w tłumaczeniu Mieczysława Brożka.

ROZDZIAŁ I

ŚWIAT SULLI

Pewnego dnia w 88 roku[1] rzymski konsul po raz pierwszy w dziejach stanął na czele armii, aby poprowadzić ją na Rzym. Konsulem tym był Lucjusz Korneliusz Sulla. Przeprowadzona przez niego akcja – jak można było się spodziewać – już od zainicjowania aż po dzień dzisiejszy jest przedmiotem dyskusji i kontrowersji. Wywołuje też tysiące pytań: jakim był człowiekiem? dlaczego to zrobił? co się z nim później stało? jakie były konsekwencje dla Rzymu? Na te i inne pytania postaram się odpowiedzieć w tej książce. Nim jednak to uczynię, być może dobrym pomysłem będzie nakreślenie krótkiego i – zważywszy na charakter prezentowanej narracji – z konieczności uproszczonego obrazu świata, w którym urodził się Sulla[2].

Rzym w momencie jego narodzin, po kilku wiekach stałego rozwoju i podbojów, których kulminacyjnym punktem było zniszczenie w 146 roku największego rywala – Kartaginy, całkowicie panował w basenie Morza Śródziemnego, a kilka niezależnych państw zachowało autonomię tylko dlatego, że Rzym im na to pozwolił. Rozległe imperium zarządzane było z Rzymu – to stamtąd w regularnych odstępach czasu wyjeżdżali urzędnicy, aby w jego imieniu sprawować administrację nad prowincjami. Skomplikowany ustrój państwa doczekał się pochwały greckiego historyka Polibiusza, który wyróżnił w nim elementy demokracji, oligarchii i monarchii. Władza, przynajmniej w teorii, należała do elementu demokratycznego, czyli do ludu. To właśnie lud na zgromadzeniach głosował nad przyjęciem ustaw i wybierał urzędników. Najważniejsi urzędnicy – konsulowie – reprezentowali, według Polibiusza, element monarchiczny, gdyż – mimo że wybierani byli tylko na jeden rok – posiadali w tym okresie bardzo szerokie uprawnienia. Senat z kolei mógł być postrzegany jako komponent oligarchiczny. W jego skład wchodzili byli urzędnicy i – przynajmniej początkowo – był zgromadzeniem o charakterze czysto konsultacyjnym, zwoływanym przez różnych urzędników, gdy ci potrzebowali zasięgnąć jego rady.

W praktyce w czasach Sulli to senat był najważniejszym organem rządzącym, choć takiego stanu rzeczy w zasadzie nie sankcjonowało żadne szczególne prawo. Znaczenie senatu wynikało z doświadczenia zasiadających w nim byłych urzędników i przywiązywania wielkiej wagi do ich opinii, z czasem więc jego uchwały stały się głównym źródłem prawa. Ta rada starszych ceniona była szczególnie w zakresie spraw zagranicznych. Wraz z rozrostem imperium stawały się one stopniowo coraz bardziej złożone, aż w końcu lud z zadowoleniem zgodził się na przeniesienie swojej władzy nad prowincjami na senatorów i to im powierzył regulowanie stosunków z obcymi mocarstwami. Senat korzystał z różnych środków, aby ugruntować swoją przewagę w państwie. Przede wszystkim żaden konsul nie mógł mu się przeciwstawić, gdyż to senat posiadał uprawnienie rozdzielania prowincji, jeśli zatem konsul postępowałby wbrew życzeniom senatu, mógł otrzymać mniej korzystny przydział. W dodatku, jako że aktualnie sprawujący funkcję urzędnicy w większości przypadków również zasiadali w senacie, nie chcieli skłócać ze sobą innych jego członków niepotrzebnym pokazem niezależności. Taka demonstracja mogła łatwo obrócić się przeciwko nim i zahamować dalszy rozwój ich kariery. Uczeni zwrócili uwagę na różne mechanizmy, którymi posługiwała się arystokracja, by kontrolować zgromadzenia. Wielu ludzi było ekonomicznie i socjalnie związanych z arystokracją. Kontrolowała ona także religię państwową, co zapewniało jej szereg korzyści. Nade wszystko jednak przez większość czasu wśród ludu głęboko zakorzeniony był szacunek do lepiej urodzonych[3].

Senatu nie powinno się jednakże postrzegać jako monolitu. W jego łonie zasiadała grupa wyraźnie odróżniająca się od pozostałych członków. Byli to ludzie mogący pochwalić się posiadaniem wśród swoich przodków konsulów, dzięki czemu określali się mianem nobilów. Stanowili oni garstkę rodów arystokratycznych, które dzięki ogromnym posiadłościom ziemskim oraz licznej klienteli osiągnęły duży prestiż i kontrolowały państwo. O ile jednak przedstawiciele owych rodów widzieli konieczność zachowania swej pozycji, o tyle w niewielu innych sprawach się zgadzali. We własnym gronie angażowali się w stałe, niejednokrotnie zaciekłe walki o urzędy i zaszczyty, podczas których w celu zabezpieczenia własnych interesów zarówno jednostki, jak i całe rody zawierały między sobą mniej lub bardziej trwałe sojusze polityczne. Arystokrata, który jednego dnia korzystał z pomocy i wpływów swego sprzymierzeńca, następnego dnia mógł być wezwany do spłacenia owego długu poprzez użycie własnych środków do wzmocnienia pozycji sojusznika[4].

Tak zatem wyglądała sytuacja w momencie narodzin Sulli. Już wówczas jednak rozpoczęły się działania zagrażające kontroli senatu nad sytuacją w państwie, a czołowi senatorowie zorientowali się, że proces ów był znacznie poważniejszy od sprzeczek, do jakich dotychczas dochodziło w łonie senatu.

Chodzi w tym miejscu o walkę między optymatami a popularami. Przedstawicielem popularów był zwykle arystokrata ukrywający prawdę o swym pochodzeniu i próbujący wykorzystać siłę ludu do przeprowadzenia spraw niewygodnych dla senatorskiej większości, która, zwierając przed takim zagrożeniem szeregi, określała siebie nieskromnie jako optymaci (czyli najlepsi). Popularzy do walki z przeciwnikami najchętniej wykorzystywali trybunat ludowy. Po raz pierwszy zrobili to Grakchowie, niewątpliwie najbardziej znani spośród popularów, chcąc przeprowadzić nieakceptowaną przez senat ustawę rolną. Wielu polityków związanych z popularami – w tym także Grakchowie – stało się ofiarami przemocy. Walki wewnętrzne od wystąpienia Grakchów aż do upadku Republiki były plagą tamtych czasów. Popularzy często rzucali wyzwanie senackiej kontroli nad prowincjami i polityką zagraniczną poprzez próby wykorzystania ludu w tych sprawach. Na wniosek trybuna ludowego lud mógł np. zmienić decyzję senatu dotyczącą przydziału prowincji, a ludzie pokroju Saturninusa nie wahali się interweniować w negocjacjach z takimi królami jak Mitrydates[5].

Ataki na senat, choć często przybierały ostrą formę, zazwyczaj nie trwały jednak długo i po jakimś czasie wygasały. Znacznie trwalsze zagrożenie dla dominującej pozycji senatu stanowiła pozostałość po ustawodawstwie G. Grakcha – upolitycznienie ekwitów. Warstwa ta pod względem dostojeństwa plasowała się zaraz za senatorską, a wielu jej członków było finansistami, lichwiarzami, poborcami podatkowymi czy wykonawcami kontraktów państwowych. Mniej więcej w tym czasie w Rzymie zaczął rozwijać się system stałego sądownictwa w sprawach karnych, a Grakchus oddał sądy w ręce ekwitów. Oznaczało to, że każdy senator, który uderzył w ich interesy, był odpowiedzialny właśnie przed takim sądem. Szczególne znaczenie posiadał sąd, który rozpatrywał sprawy o nadużycia w prowincjach (res repetundae). Biorąc pod uwagę interesy ekwitów, to oczywiste, że byli zaangażowani w wyzysk w prowincjach. Kontrola nad trybunałem oznaczała, że mogli działać bezkarnie, a przeciwko nim mógł zareagować tylko naprawdę bardzo odważny namiestnik, musiał bowiem zdawać sobie sprawę, że po powrocie do Rzymu stawi czoło oskarżeniu o okradanie tych, którymi rządził, a to z kolei mogło doprowadzić do jego wygnania. W ten sposób kontrola senatorów nad prowincjami osłabła, a jedną z cech charakterystycznych dla omawianego okresu były dążenia senatu do odzyskania nad nimi władzy[6].

W taki właśnie sposób podważany był i stopniowo słabł prestiż senatu. Istniała jednak jeszcze jedna siła, która nie tyle uderzała w autorytet senatu, co raczej dążyła do zniszczenia samego Rzymu. Chodzi o tzw. „problem Italików”. Formalnie Rzym stał na czele konfederacji italskiej. W jej skład wchodziło wiele ludów zamieszkujących Italię, sprzymierzonych z Rzymem, ale zajmujących względem niego podległą pozycję. Mniej więcej w omawianym okresie ludy te zaczęły domagać się równego statusu, wysunęły także żądania nadania im pełni praw obywatelskich. Powodowały nimi różne motywy. Przede wszystkim jako że zasilali poważną część rzymskich armii, to – skoro dźwigali takie ciężary – nie rozumieli dlaczego nie mogą w pełni korzystać z dobrodziejstw podboju. Co więcej, ciągłe wojny spowodowały, że mieli coraz większą świadomość własnej wartości. Mieszkańcy prowincji postrzegali ich jako panów i władców; irytujący dla Italików musiał być fakt, że gdy wracali do domu, znów stawali się poddanymi. Do tego dodać należy wzrastającą brutalność rzymskich urzędników, którym podlegali. To właśnie konsekwentny i niezrozumiały rzymski upór w odmawianiu jakichkolwiek praw Italikom (a Sulla był w tym przypadku równie winny, jak inni Rzymianie) doprowadził ostatecznie do wybuchu tzw. wojny ze sprzymierzeńcami. Rozdrażnieni Italikowie zbuntowali się i rozpoczęli walkę nie tyle o przyznanie obywatelstwa, co o pełną niezależność od Rzymu[7].

Do groźnych implikacji doprowadziły także zmiany w armii rzymskiej. W 107 roku Mariusz dopuścił do służby wojskowej ludzi bez kwalifikacji majątkowej. W efekcie spadła lojalność żołnierzy wobec państwa, a zwiększyło się przywiązanie do wodza. Uważa się, że Sulla wykorzystał ten nowy porządek zaprowadzony przez Mariusza i właśnie dzięki sile armii osiągał własne cele polityczne. Przekonamy się jednak, że to fałszywy pogląd. Tak naprawdę bowiem Sulla nie bazował na pozycji majątkowej ludzi, ale upolitycznił swoich żołnierzy[8].

[1] Wszystkie daty w tekście książki odnoszą się do czasów przed narodzeniem Chrystusa.

[2] Analiza współczesnego Sulli świata, którą przeprowadził Greenidge (1904, 1–100), przewyższa pod względem literackim i wnikliwością historyczną późniejsze przeglądy, np. Bearda i Crawforda (1985). Opis wydarzeń odnoszących się do tego okresu można znaleźć u Scullarda (1982).

[3] Greenidge 1904, 259; Lintott 2003, 198–199.

[4] Gelzer 1969, 54–136; Lintott 2003, 169–176.

[5] Niebezpieczeństwo schematycznego rozpatrywania tego typu zagadnień wyraźnie wykazał Wiseman 2000a.

[6] Gruen 1968 (zob. hasło equites w Indeksie).

[7] Keaveney 1987.

[8] Rozwijam te tezy w przygotowywanym studium o armii i rewolucji rzymskiej. (Książka The Army in the Roman Revolution ukazała się w 2007 roku – przyp. tłum.).