Edward Słoński

W więzieniu

Warszawa 2012

ROZDZIAŁ I

Po rewizji, która trwała prawie całą noc, pana Jana Downara aresztowano.

Było jeszcze zupełnie szaro, kiedy przez puste ulice szedł pod zbrojną strażą do więzienia.

Wysoki, barczysty policjant sunął przed nim z taką powagą i godnością, iż na razie wydało mu się, że to idzie sam pan komisarz. Raz tylko, przy załatwianiu jakichś formalności paszportowych, widział komisarza swojego cyrkułu, zapamiętał jednak jego generalskie gesty i generalską postawę. Ten idący przed nim policjant miał właśnie w sobie coś generalskiego i przypominał panu Janowi komisarza.

Za panem Janem szło czterech żołnierzy z karabinami. Stąpali ciężko, człapiąc ogromnymi buciskami po wyboistym bruku ulicy.

Panu Janowi dokuczał wilgotny chłód marcowego poranka. Przez cienkie, giemzowe buciki chwytał go lepkim błotem za nogi i szedł w górę po kościach dreszczem.

Brrr!

Nieprzespana noc, pełna jakichś wstrząśnień i wrażeń niemiłych wykoleiła go zupełnie. Ręce w głębokich kieszeniach jesiennego paltota trzęsły się, dolna szczęka nerwowo uderzała o górną, a myśli bezładnie plątały się po głowie.

Nieraz wracał do domu o świcie, lecz każdy taki spóźniony powrót miał przedsmak bliskiego wypoczynku. W wygodnym łóżku czekał go zmęczony sen bez snucia, spokojne trwanie bez myśli. Przez zapuszczone rolety zaglądał do pokoju dzień, a on słyszał, zasypiając, ciche stąpania i szepty. Marynia i mała Nika chodziły na palcach i rozmawiały szeptem...

Dziś – jakże się czuje inaczej! Nie wie, co go czeka, dokąd idzie i po co?...

Brrr!

Z wylotów ulic poprzecznych, koło których przechodzili, zrywał się wiatr chłodny, dojmujący, uderzał w twarz, wciskał się między poły paltota i przeraźliwie huczał w uszach.

Wówczas policjant oglądał się poza siebie niespokojnie, a żołnierze przyśpieszali kroku i otaczali pana Jana zwartym kołem.

– Nie bójcie się... nie ucieknę... – myślał pan Jan i coraz głębiej wsuwał głowę między ramiona, a ręce w kieszenie paltota.

Po półgodzinnej wędrówce wprowadzono go wreszcie na zabrukowane podwórko więzienne, skąd po kamiennych schodkach dostał się do obszernej sieni. W sieni panował jeszcze mrok, w którym z trudnością zdołał rozróżnić niskie ławki dookoła ścian i oszklone drzwi w głębi, wiodące na korytarz.

Na chwilę pozostawiono go w sieni samego. Usiadł na ławce i wcisnął się w kąt jak najgłębiej.

Był rad, że nie smaga już go wicher, że otoczyły go jakieś grube, czarne ściany i że ma suchą kamienną posadzkę pod nogami. Pomimo tego dzwonił jeszcze wciąż zębami i trząsł się od zimna.

Nigdy nie bał się zimna i nie rozumiał, dlaczego dziś tak bardzo przemarzł. Nie rozumiał również i tego, dlaczego jest w więzieniu. Jak się to wszystko stało? Sam oglądał własnymi oczami rozkaz aresztowania jego, Jana Downara. Pamięta doskonale – było: Jan Downar...

Jan Downar...

O dwunastej w nocy ktoś energicznie zadzwonił do drzwi ze schodów i jednocześnie ktoś drugi zaczął dobijać się do kuchni...

– Kto?

– Policja!

– Czego?

– Otworzyć! – krzyczał czyjś rozkazujący głos.

I otworzył... Weszło ich dziesięciu... nie! Piętnastu... Mieli miny poważne, urzędowe... A on automatycznie otwierał przed nimi wszystkie szuflady, drżącymi rękami rozkładał papiery, fotografie, listy... Tłumaczył, czytał... Widział dokoła siebie obcych ludzi i przerażone, wylękłe oczy Maryni... Chodziła za nim jak cień i szeptała:

– Co to, Janku? Dlaczego?

– Nic... nic... uspokój się... – odpowiadał i ściskał ją za rękę.

A potem kazali mu się ubrać i iść. Oplotły go białe, ciepłe ręce, ciepłe usta zadrżały na ustach jego tłumionym płaczem.

Poszli...

W cyrkule, w brudnym, szarym pokoju, z portretem w złoconej ramie powiedziano mu raz jeszcze, że jest aresztowany i kazano coś podpisać. Czerwony nos pomocnika komisarza pochylił się nad jego podpisem.

– Charaszo! Wieditie!

I znowu znalazł się na ulicy, na mokrym chłodzie i wietrze.

Dobrze, że siedzi już w kącie, przytulony do wytartej, brudnej ściany, sam... sam zupełnie...

Więzienie budziło się ze snu. Z korytarzy przez oszklone drzwi zaczęły dolatywać głosy rozmów, ciężkie stąpania i zgrzytania kluczy w ciężkich więziennych zamkach. Zadzwoniły gdzieś szyby we drzwiach, ktoś przebiegł po schodach.

Pana Jana morzyła senność, jakieś mgły napełniły mu oczy... Prędzej... byle prędzej zasnąć choć na chwilę! I nagle, jak spod ziemi, wyrósł przed nim ten sam policjant, który go przyprowadził z cyrkułu i w milczeniu wskazał mu drzwi do kancelarii.

Pan Jan automatycznie podniósł się i poszedł we wskazanym kierunku.

W kancelarii było pełno stołów poplamionych i podrapanych. Przy stołach stały jesionowe, żółte krzesła z powycieranymi poręczami i z podartą na siedzeniach ceratą. Przez środek pokoju, po białej i nierównej podłodze, biegł szary, sukienny chodnik.

Przy jednym ze stołów w głębi pokoju, siedział zaspany i nieumyty urzędnik, przy drzwiach stało dwóch strażników więziennych. Jeden z nich był bardzo wysoki i miał czerwoną twarz z sumiastym wąsem pod nosem, drugi był niski i krzywy, twarz miał bladą, brudny, nastroszony wąs i oczy patrzące spode łba. Panu Janowi wydało się, że ci obaj strażnicy i ten zaspany urzędnik, to dalszy ciąg mizernego umeblowania kancelarii więziennej, tak dalece dopełniały się nawzajem ciemne barwy szyneli z podartą ceratą krzeseł i szary, wydeptany chodnik z brudną szarością twarzy nieumytego i zaspanego urzędnika.

Policjant rozkazującym tonem poprosił o zdjęcie paltota i marynarki – i pan Jan uczuł na sobie ręce strażnika z czarną brodą. Objęły go wpół, pełzły na dół po ciele, utonęły na chwilę w kieszeniach spodni i ześlizgnęły się po kolanach na mokre i brudne buciki. Jednocześnie strażnik z sumiastym wąsem trząsł jego marynarkę i rewidował kieszenie paltota. Potem zabrano mu szelki, krawat i zegarek i pozwolono się ubrać. Powoli naciągał na siebie marynarkę i czuł na powiekach coraz większą senność. Szary chodnik zaczął pod nim nieprzyjemnie falować, a brudne i podarte krzesła zakołysały się jak łódki na wodzie.

Po chwili siedział na jednym z tych brudnych krzeseł na wprost urzędnika i odpowiadał na pytania. Gdzie się urodził? Gdzie? Daleko – w jednej z północnych guberni Litwy... Wymienił nazwę. Mieszkał na wsi, potem uczył się w Wilnie, potem w głębi Rosji... O, daleko! Bardzo daleko, gdzieś na końcu świata. Potem powrócił do kraju... Czym się trudni? Z czego żyje?

Jest artystą... nie! Nie maluje, nie pisze... Skończył prawo, więc jest prawnikiem... Czy żonaty? Czy ma dzieci? Pytania sypały się jedno po drugim, zachrypły głos urzędnika pełzł po nim i skrzypiał jak źle nasmarowane drzwi... Ma... ma żonę i jedno dziecko, tylko jedną małą córeczkę, Nikę.

– Ten brudny, zachrypły urzędnik nie zna Niki... – myślał i odpowiadał w dalszym ciągu sennie, ziewając co chwila, a przed zamglonymi jego oczami przesuwały się jakieś dalekie obrazy, chodziły znajome mgły, pełne kształtów zapamiętanych niegdyś przed laty i pozbawionych szarej powszedniości.

Widział urwisty brzeg rzeki, widział wielki pszeniczny łan, falujący złotem, bezkresny...

Widział jakąś małą mieścinę, biały kościółek z czerwonym dachem, sklep z zielonymi okiennicami, długi, szary mur i zielone kopuły cerkiewki...

Potem widział serdeczną głowę ojca... potem jakieś oczy chabrowe, dziecinnie bezradne i jednocześnie głębokie jak morze.

– Padpiszytie! – powiedział wreszcie urzędnik, podsuwając mu pożółkły arkusz papieru.

Podpisał.

– W 63 nomier!

Wysoki z dużym, płowym wąsem strażnik zastukał butami po podłodze i zadzwonił kluczami.

Pan Jan wstał i wyszedł za nim drzwiami wiodącymi na korytarz. Na korytarzu było jeszcze mroczno. Z końca, przez podwójne oszklone drzwi z zakratowanego okna, sączyło się szare, niepewne światło budzącego się marcowego dnia.

Po czarnych, żelaznych schodach weszli na piętro. Na piętrze był taki sam korytarz, tak samo przedzielony oszklonymi drzwiami i z obu stron zakończony zakratowanymi oknami.

Pan Jan szedł za strażnikiem sennie i powoli. Myśli plątały się bezładnie:

– Więc to tak się wchodzi do więzienia... po takich czarnych, długich schodach... przez taki długi korytarz... Nie wszyscy stąd wychodzą... nie wszyscy... W oknach, we drzwiach, wszędzie kraty pełne oczu podpatrujących i szpiegujących... Za kratami siedzą ludzie pod zbrojną strażą... i on tak będzie siedział... Jan Downar... Jan Downar...

Skręcili na lewo. Oszklone drzwi otworzyły się przed nimi bez szmeru i tylko przy zamykaniu zadzwoniły ciężarem żelaznych ram.

Przez środek korytarza, jak w kancelarii, biegł długi, szary chodnik. Korytarz był nieskończenie długi, sklepiony i mroczny. Z obu stron ciągnęły się dwa szeregi zamkniętych, pomalowanych smołą na czarno drzwi.

U wejścia spotkał ich oddziałowy strażnik Makar Lisica i badawczym spojrzeniem zmierzył pana Jana. Makar Lisica był już od kilkunastu lat strażnikiem więziennym i miał oczy wprawne do oceny nowych przybyszów. Od razu poznał z kim ma do czynienia.

Po ukończeniu służby wojskowej, zamiast wrócić do swej wioski rodzinnej, został strażnikiem w więzieniu. Z początku przytłoczyła go ponurość mrocznych korytarzy i gęste siatki rdzawych krat w każdym oknie. Powoli jednak przyzwyczaił się do więziennego życia, wrósł w tę zaryglowaną mroczność i znieczulał na dramaty, które codziennie zamykał na cztery spusty swymi ciężkimi kluczami. Uszy zaczęły chciwie podsłuchiwać, a oczy podpatrywać.

Nawet cała powierzchowność jego znakomicie dopasowała się do tego ponurego otoczenia.

Oczy nabrały jakiegoś chytrego wyrazu i patrzyły spode łba, głowa pochyliła się naprzód i weszła głęboko między szerokie, kościste ramiona. Sprawiało to wrażenie, że jest garbusem.

Kiedy zaczynał mówić, usta jego kurczyły się tak, że każdy myślał, iż się śmieje. Ale naprawdę Makar nie śmiał się prawie nigdy – był jak więzienie, ponury i skryty. Mieszkał wraz z żoną Praskowją w obrębie więzienia, w małym domku piętrowym. Praskowja była córką podoficera żandarmów z cytadeli, Własowa. Stary żandarm odwiedzał ich dość często. Podczas odwiedzin wypijał zwykle niezliczoną ilość szklanek herbaty. Lisica lubił teścia i chętnie rozmawiał z nim o polityce.

– Sława Bohu, uśmirym – powtarzał – uśmirym...

– Izwiestno – potakiwał mu teść.

Dziś, obejrzawszy uważnie pana Jana, Lisica pytająco spojrzał na kolegę z sumiastym wąsem.

– Kuda? – zapytał.

– W 63 – odpowiedział ten i zajrzał w głąb korytarza.

– Oho! Szczęśliwiec z pana... najlepsza cela... salonowa cela... – zwrócił się Lisica do pana Jana łamaną polszczyzną.

– Najlepsza... salonowa... – powtarzał pan Jan w duchu, idąc za nim w głąb korytarza.

Zrobiło mu się naraz błogo, że będzie miał najlepszą celę.

Po chwili znalazł się w niedużym, kwadratowym pokoiku o białych ścianach i małym okienku u góry. W kącie, między wmurowaną w ścianę deską, imitującą stół, a ścianą zewnętrzną był zawieszony hamak z szarego płótna do spania, z drugiej strony było to samo. Na jednym z nich leżała czyjaś pościel i ubranie, ale w celi nie było nikogo.

– Będę tu nie sam? – zapytał.

– Z towarzyszem... A cóż, z towarzyszem weselej będzie – odparł Lisica i wysunął się z celi na korytarz.

Pan Jan ucieszył się, że będzie miał towarzysza. Zawsze we dwóch weselej – można będzie rozmawiać i nie myśleć ciągle w kółko o jednym i tym samym. Więzienie wyobrażał sobie jako ciągłą, beznadziejnie głuchą i zapomnianą samotność, zamkniętą na cztery spusty, zaryglowaną i zakratowaną, z wiecznym myśleniem o wolności. Ucieszył się więc jak dziecko, dowiedziawszy się, że będzie miał towarzysza.

– Towarzysz... towarzysz... kto on? Za co siedzi? – myślał, układając się na pustym hamaku i okrywając się paltotem.

Na drugim hamaku leżało ubranie – szara, wytarta i postrzępiona marynarka, kamizelka z brudną i podartą podszewką i postrzępiony kołnierzyk. Zniszczone, stare ubranie zaczęło mu opowiadać o swoim właścicielu. Więzienny towarzysz, którego nie widział jeszcze, w drzemiących oczach zaczął przyoblekać się w żywe kształty. W ciasnej, sklepionej celi było pełno jego ruchów i głosu. Chodził niezgrabnie, ciężko, mówił szeptem i patrzył spode łba.

Jakiś działacz partyjny... robociarz...

I nagle oczy pana Jana zamknęły się, a myśli rozpłynęły się w bezkształtach snu.

Spał jak człowiek zmęczony do utraty zmysłów, przestał egzystować zupełnie.

Kiedy obudził się, sklepiona, biała cela była pełna słońca. Otworzył i zamknął oczy – i znowu otworzył i zamknął, i leżał w zdrętwiałym bezruchu.

Więc to prawda, to rzeczywistość! Obudził się w więzieniu... On, Jan Downar obudził się w więzieniu.

I za co? Za co?

ISBN (ePUB): 978-83-7884-620-8

ISBN (MOBI): 978-83-7884-621-5

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Pochód na Sybir” Artura Grottgera (1837–1867).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.