Recenzenci:
dr hab. MARCIN JACOBY, prof. Uniwersytetu SWPS
dr hab. MICHAŁ LUBINA, Uniwersytet Jagielloński

Redakcja i korekta: ANNA KUZIEMSKA

Projekt okładki: EWA MAJEWSKA

Skład i łamanie: ANNA SZARKO

Na skrzydełku okładki wykorzystano zdjęcie wykonane i opracowane przez KRYSTYNĘ ŻUREK-GÓRALCZYK

Copyright © by Bogdan Góralczyk and Wydawnictwo Akademickie DIALOG 2021
Wszelkie prawa zastrzeżone

Publikacja dofinansowana ze środków Uniwersytetu Warszawskiego

ISBN e-pub 978-83-8238-042-2

ISBN mobi 978-83-8238-043-9

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2021

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Dlaczego Xi?

Ten tom nie miał powstać. Poniekąd napisało go życie, zrodziły okoliczności. Przede wszystkim pandemia COVID-19, pierwszy prawdziwie globalny kryzys, który pokazał nam, jak bardzo na świecie jesteśmy powiązani. Stanowi ona kolejny punkt zwrotny w dziejach powszechnych, który dokumentnie przewartościowuje nam świat. To niespodziewane wydarzenie zmusiło nas, a przynajmniej powinno zmusić, do głębszej refleksji nad tym, gdzie jesteśmy i dokąd zmierzamy – jako jednostki, państwa i cały glob. Szybko okazało się bowiem, że nie byliśmy przygotowani na taki atak, niby niewidzialnego, a tak mocno obecnego w naszym życiu wirusa. Natomiast nasze dotychczasowe rozwiązania instytucjonalno-programowe okazały się do tej walki nieprzydatne.

To dobry moment na głębszą refleksję nad tym, czy w ogóle nasze poprzednie strategie i pomysły na świat były trafione i czy właściwie stawialiśmy priorytety w zachodniej cywilizacji, takie jak liberalna demokracja, wolny rynek, podstawowe wolności, społeczeństwo otwarte czy obywatelskie. Pod wpływem przeżytej traumy oraz poniesionych ofiar należy je stawiać pod znakiem zapytania, szczególnie na Zachodzie, rozumianym głównie jako USA i Europa – Unia Europejska, gdzie tych ofiar było relatywnie najwięcej, obok – przykładowo – Indii czy Brazylii.

I druga strona tego medalu: czy mała liczba ofiar i duża skuteczność, nawet kosztem ograniczeń praw i swobód jednostki, to też zasób uniwersalnych wolności, jak to dokumentują i uzasadniają Chiny? No i czy przy tej okazji racje bezpieczeństwa nie pokonają szeroko rozumianych wolności, na co zdaje się wskazywać wiele metod i środków zastosowanych podczas walki z pandemią?

Od momentu wybuchu pandemii, COVID-19 w centrum naszego zainteresowania postawił Chiny. To tam, w prowincji Hebei i mieście Wuhan, wirus narodził się, a potem został – fakt, że bezpardonowymi środkami – skutecznie zahamowany. Podobnie było w całym regionie Azji Wschodniej i dobrze sobie z nim poradziły nie tylko Chiny kontynentalne, ale też, choć doświadczyły nawrotów zakażeń, Japonia, Korea Południowa, Singapur czy Tajwan. Warto więc pochylić się nad zagadnieniem, jak te organizmy to zrobiły, a jeszcze bardziej – co z tego wynika?

Pandemia sprawiła, że mieliśmy też do czynienia z zupełnie nowymi zjawiskami, jak „dyplomacja maseczkowa” czy później „szczepionkowa”, co z kolei postawiło na porządku dnia takie kluczowe kwestie, jak efektywność środków i metod w zwalczaniu zarazy, a nade wszystko łańcuchy dostaw, jak się szybko okazało, zbyt mocno na Zachodzie uzależnione od dostawców w Chinach i tamtym regionie. Nawet nie zaskakuje, że w ślad za tym przyszło nowe słownictwo, jak lockdown czy decoupling, dla których nie ma jeszcze należytych polskich odpowiedników. Z pełnym uzasadnieniem i świadomością zaczęliśmy się głębiej zastanawiać nad sensem stosowania surowych metod w ramach pierwszego z nich, a pęknięć i napięć na światowych rynkach, a nawet ich rozpadu, uzasadniających użycie drugiego. Tym bardziej że na horyzoncie jeszcze wyraźniej niż po poprzednim wielkim zakręcie, czyli kryzysie ekonomiczno-finansowym z 2008 roku, wyłoniła się możliwość kolejnego chińskiego przyspieszenia i ponownego wzrostu znaczenia Państwa Środka, tym razem już na arenie globalnej, a nie tylko w regionie Azji i Pacyfiku.

Z racji wybuchu i przebiegu pandemii okazało się, że mamy do czynienia z ważną cezurą zarówno dla Chin, jak i, ze względu na ich potencjał i dynamikę, dla świata. Doszło do tego, że tak jak przed kryzysem gospodarczym i finansowym z 2008 roku zaliczano Chiny do państw Trzeciego Świata, a po nim do dynamicznych „rynków wschodzących” (emerging markets), to po pandemii z roku 2020 jest chyba coraz mniej wątpliwości, nawet wśród sceptyków, iż trzeba uznać ChRL za drugie supermocarstwo na globie. Na dodatek chodzi o podmiot, który teraz już nawet nie ukrywa aspiracji do bycia potęgą numer jeden na świecie. Buduje on – czy akurat w tym przypadku odbudowuje – swój mocarstwowy status nie po cichu i w ukryciu, jak było do niedawna, lecz otwarcie i z dużą pewnością siebie. Natomiast taki stan rzeczy oczywiście będzie budził, bo musi budzić, ogromne kontrowersje na całej scenie światowej, począwszy naturalnie od stanowiska, opinii, zachowań i strategii obecnego supermocarstwa i dominatora, Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Dlatego pierwotny zamiar, by jedynie uzupełnić poprzedni mój tom Wielki Renesans, traktujący o czterech dekadach chińskiej transformacji i jej skutkach, spełzł na niczym. Okazało się, że wydarzenia w Chinach i wokół nich tak bardzo przyspieszyły, iż trzeba było napisać, i to szybko, kolejny tom, będący niejako organicznym uzupełnieniem poprzedniego. Naturalnie, wielu wywodów tu zawartych nie da się należycie zrozumieć czy pojąć bez znajomości ich antecedencji opisanych i zawartych w tomie poprzednim. Mamy przecież w Chinach ciągłość władzy, pod egidą Komunistycznej Partii Chin (KPCh) i jej charyzmatycznego przywódcy Xi Jinpinga, sprawującego władzę od listopada 2012 roku. Nadal mamy tam też do czynienia z bezprecedensowym eksperymentem i procesem reform i transformacji, ciągle jeszcze in statu nascendi, a więc w trakcie tworzenia i testów. Do tej pory przyniósł on już Chinom tyle sukcesów i zmian, że fenomen ten każe liczyć się nie tylko z możliwością odbudowy i renesansu wielkiej, znanej od starożytności cywilizacji, która przetrwała, ale też, że Chiny znowu będą prawdziwym Państwem Środka. Tyle że tym razem nie tylko we własnym regionie, lecz na skalę globalną. Być może staną się – bo tak chcą i do tego aspirują – centrum nie tylko gospodarczym i handlowym (jakim są), lecz także technologicznym, innowacyjnym i cywilizacyjnym, do czego pod wodzą wielce ambitnego Xi Jinpinga świadomie zmierzają.

W ostatnich kilku latach doszło w Chinach i wokół Chin do tylu znaczących wydarzeń, że w żadnej mierze nie da się ich ująć w skrótowej formie. „Chińska agenda” narasta wręcz lawinowo i obejmuje – wymieniając tylko najważniejsze – takie zagadnienia, jak: nowy model rozwojowy; przyspieszenie technologiczne, włączając w to wyścig w kosmosie; świadome dążenie do budowy zielonej gospodarki i innowacyjnego społeczeństwa, także przy użyciu sztucznej inteligencji; zauważalne zmiany i utwardzenie systemu politycznego; kwestia Hongkongu, która niemal automatycznie pociąga za sobą zagadnienie dalszych losów Tajwanu; nowa, zdecydowanie większa niż poprzednio rola Chin na arenie międzynarodowej. To wszystko z kolei prowadzi do strukturalnego już zderzenia z dotychczasowym hegemonem – USA, i walki o prestiż i status, a tym samym do kształtowania się nowego ładu międzynarodowego, z Chinami jako drugim supermocarstwem, niekryjącym jednak ambicji do zajmowania pozycji lidera w kolejnych dziedzinach. Tym samym grozi nam powtórka z historii, niechętnie przyjmowana w niektórych środowiskach akademickich, ale umiejętnie uchwycona przez Grahama Allisona i ekspertów z Harvardu jako tzw. pułapka Tukidydesa[1]. Chodzi o sytuację podobną do zderzenia Aten i Sparty w starożytnej Grecji, gdy interesy dotychczasowego hegemona ścierają się z interesami szybko rosnącego pretendenta do tronu. A taka sytuacja, jak dowodzi historia, może zaprowadzić nas albo do nowej zimnej wojny, albo wręcz wojny prawdziwej i gorącej – o prymat.

Tymczasem na scenie wewnętrznej w Chinach rośnie zakres osobistej władzy Xi Jinpinga, a na czoło wysuwa się też Partia (pisana z dużej litery i rozumiana jako KPCh). Istotę rzeczy dobrze odzwierciedlają słowa samego Xi, często powtarzane w tamtejszej propagandzie, a nawet wpisane w 2017 roku do tekstu Statutu KPCh: „Rząd, wojsko, społeczeństwo, szkoły, północ, południe, wschód i zachód – Partia kieruje nimi wszystkimi”[2]. Mamy więc do czynienia z kolejnym, poważnym politycznym zwrotem, usztywnieniem systemu, a równocześnie wprowadzaniem w życie ambitnych planów obecnego kierownictwa, w tym uruchomieniem nowego, trzeciego już w czasach transformacji, modelu rozwojowego, nazwanego systemem „podwójnego obrotu” czy cyrkulacji (shuang xunhuan)[3]. Sprawia on wrażenie, jakby był konsekwencją pandemii, chociaż przygotowywano go od lat. Stawia on priorytet na obieg wewnętrzny, a zewnętrzny (czytaj: globalizacja i rynki światowe) stanęły w drugim szeregu, co odzwierciedla formuła guonei guoji, „najpierw wewnętrzne, potem zewnętrzne”.

Poniekąd mamy więc do czynienia z głębokim zwrotem zarówno politycznym, jak i gospodarczym. Na czym one dokładnie polegają? – o tym w istocie będzie mówiła ta książka. Co Chiny zmieniają u siebie, gdzie zmierzają, jakie mają dalsze plany i założenia? A poprzez swoje rozmiary, zasięg i wzrastające wpływy – jak ich coraz większa potęga wpłynie na życie międzynarodowe i kształtujący się nowy ład? Czy ze względu na wyraźnie rosnące, w oczach USA i Zachodu, „chińskie wyzwanie”, pogrążymy się w polaryzacji i napięciach, jak mówi wielu ekspertów, a nawet wejdziemy w „nową zimną wojnę”? Czy też, jak postulują władze i eksperci w Pekinie, będziemy zmierzali ku nowemu wielobiegunowemu ładowi, co oczywiście oznacza koniec bezwzględnej amerykańskiej dominacji, jaka wyłoniła się po upadku ładu zimnowojennego?

Jak widać, zakres tematyczny tego przedsięwzięcia jest dość szeroki. Obejmuje nadal dynamiczne procesy na terenie samych Chin, jak też zawiera – przynajmniej wstępne – oceny i wnioski na temat tego, co z chińskiej wewnętrznej transformacji i zarazem szybkiego wzrostu ich znaczenia wynika dla świata, Europy, naszego regionu, w tym Polski. Zasadnicza zmiana, jaka już się praktycznie dokonała, polega na tym, że kilka dekad temu mogliśmy traktować to, co się dzieje w Chinach, jako egzotykę lub interesujące zagadnienie gdzieś daleko od nas. Tymczasem dziś Chiny już się u nas pojawiły (nawet w wymiarze fizycznym), a brak wiedzy o tym, co teraz dzieje się w Państwie Środka, jest w tej chwili raczej dowodem naszej ignorancji, a nie świadectwem należytego rozumienia kluczowych procesów współczesności.

Chiny jednak to specyficzny twór. To cywilizacja oparta na znaku, symbolu, ceremoniach, rytuałach, ukrytych znaczeniach, kontekstach i wieloznaczności. Co decyduje o ich obecnym wizerunku? Łazik Zhurong spacerujący po Marsie, filmujący tamtejszą powierzchnię, nieraz z chińską flagą w tle? Nowe projekty infrastrukturalne i rozmach wielkich metropolii – megamiast (chodzi o te liczące ponad 10 mln mieszkańców), z wcielanymi już w życie planami budowy inteligentnych miast – smart city? Rozbudowana sieć szybkich kolei? Przepływy bezgotówkowe na całym rynku? To jeden krąg pytań – osób Chinom sprzyjających. Ale jest też inny, każący pytać o zdjęcia z ulic Hongkongu pacyfikowanego przez policję, chińskich odrzutowców nad Cieśniną Tajwańską, a nawet samym Tajwanem, czy obozów dla mieszkańców Xinjiangu, o czym tak głośno w zachodnich mediach. Jak zawsze, obraz Chin jest złożony, ale za punkt wyjścia i symbol nadrzędny proponowałbym przyjąć wystąpienie przewodniczącego Xi Jinpinga w bramie Tiananmen na stulecie KPCh, gdy 1 lipca 2021 roku mówił dokładnie w tym samym miejscu, w którym 1 października 1949 roku Mao Zedong proklamował utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL): „W ciągu minionych stu lat Partia zjednoczyła i prowadziła Chińczyków w procesie pisania najbardziej niebywałego rozdziału w liczącej tysiące lat historii chińskiego narodu, co znalazło odzwierciedlenie w słowach Mao Zedonga, gdy pisał: »Nasze przekonania nabrały mocy dzięki poświęceniom bohaterów, którzy sprawili, że zarówno Słońce, jak i Księżyc jasno świeciły na nowym niebie«. Wielki szlak, na który wkroczyliśmy jako pionierzy, wielkie przedsięwzięcia, jakie podjęliśmy, i wielkie sukcesy, jakie odnieśliśmy w ciągu minionego stulecia, zapiszą się w annałach rozwoju całego globu i cywilizacji chińskiej”[4]. Na naszych oczach Chiny i rządząca nimi KPCh uwierzyły w siebie, mają wielkie i ambitne plany, a już przecież stały się globalnym graczem. Co dalej? Czas się tym poważniej zainteresować – i wyciągnąć z tego wnioski, dla siebie i nas wszystkich. Dlatego powstał ten tom. Niech będzie zaczynem debaty na temat nowej roli Chin i ich znaczenia dla nas i dla świata, który tak szybko się zmienia, a po pandemii na pewno nie będzie przypominał stanu sprzed jej wybuchu. A jakie Chiny wyłonią się na tym dziejowym zakręcie? Będę próbował na to właśnie pytanie tutaj odpowiadać.

Rozdział I 

Władza: Cywilizacja ubrana w szaty państwa

1.1. Państwo

Szeroko rozumiany Zachód ma problem z Chinami – nie od dziś. Chodzi nie tylko o to, z czym mamy obecnie do czynienia, czyli z odrodzeniem się i ponownym rozkwitem wielkiej cywilizacji. Nasz podstawowy problem – umysłowy, ideowy i polityczny – polega na tym, że sądzimy Chiny i Chińczyków, ich czyny i zachowania, własnymi kategoriami i miarami. W wymiarze czysto politycznym i strategicznym ważne jest to, iż dzieje się tak z różnym natężeniem, ostatnio zdecydowanie większym, od upadku porządku zimnowojennego i ZSRR, czyli od chwili największego triumfu i dominacji cywilizacji zachodniej (czytaj: USA) pod ideowo-politycznym czy wręcz filozoficzno-deterministycznym hasłem „końca historii”.

Elity decyzyjne na Zachodzie przez lata i dekady nie widziały alternatywy dla liberalnej demokracji w systemie ustrojowym oraz neoliberalnego fundamentalizmu rynkowego w ramach tzw. konsensusu z Waszyngtonem w gospodarce. Miało być tak, jak chcemy my – i jak już wcześniej twardo stwierdziła „żelazna dama” Margaret Thatcher: There is no alternative – TINA[1]. Kapitalizm miał nieodwracalnie pokonać socjalizm, a rynek stać się silniejszym od państwa; tego państwa, które w Chinach od zarania dziejów, a na pewno od zjednoczenia i pierwszego cesarza Qin Shi Huangdi, zawsze stało w centrum władzy i zainteresowania, jako źródło wszelkiej mocy, moralności i ideałów. Tym samym, niejako na wejściu, zderzaliśmy się niemal czołowo.

Te „uniwersalne”, jak sądzono, zachodnie rozwiązania próbowano narzucić także Chinom, podobnie jak światu pokomunistycznemu. Zasłaniano się przy tym nie tylko swoistym determinizmem (komunizm skończony = koniec historii, nawet w sensie ideowym), ale także koniecznością obrony tzw. liberalnego ładu międzynarodowego (value-based order), czyli ukształtowanego po II wojnie światowej prymatu USA, rozszerzonego i umocnionego po upadku porządku zimnowojennego na państwa byłego bloku wschodniego. Kiedy więc te „uniwersalne”, jak sądzono, rozwiązania próbowano narzucić także Chinom, przyszła stamtąd odmowa. Nie pomogło zasłanianie się koniecznością obrony istniejącego ładu międzynarodowego, a tym bardziej liberalnych wartości: Chiny nie chciały i nie były w stanie tych ofert zaakceptować.

Jak wiadomo, na pewien czas, do momentu dojścia do władzy z dniem 1 stycznia 2000 roku Władimira Putina, udało się natomiast ten podwójny, polityczny i ekonomiczny, liberalny pakiet narzucić Federacji Rosyjskiej, z raczej opłakanymi skutkami, jak się szybko okazało. Procesy, jakie tam zaszły w ostatniej dekadzie poprzedniego stulecia, rzekomo liberalnej i demokratycznej (bo oba pojęcia z uzasadnieniem kwestionowano), takie jak niebywałe uwłaszczenie nomenklatury, kominy dochodowe, zagłębia biedy, kwitnąca oligarchia, rozwarstwienie społeczne, ucieczka kapitału z kraju, dezindustrializacja itp.[2], dość szybko doprowadziły do głębokiego społecznego rozczarowania, a w efekcie wyniosły na nowy carski tron Władimira Putina. Ten natomiast niemal natychmiast wniósł na agendę o wiele mniej liberalne poglądy i wartości. Miał powody, ponieważ jak wykazał chociażby znany badacz Manuel Castells (jego żona jest Rosjanką, co nie jest bez znaczenia), w Federacji Rosyjskiej „epoki Jelcyna” doszło bowiem do instytucjonalnego chaosu oraz masowego zagarniania, wręcz grabieży, państwowego majątku, co wynikało, w jego ocenie, z nadmiernej liberalizacji i „prywatyzacji przybierającej formę wolnej amerykanki”, rodziło się natomiast ze „wspólnego interesu polityków, ludzi biznesu i gangsterów”[3]. To właśnie w Rosji bodaj najszybciej i na największą skalę okazało się, że tak mocno promowana dominacja rynku wcale nie jest sprawiedliwa i zamiast obiecywanej szczęśliwości i wzrostu dobrobytu, dzieli środki i zasoby w sposób nadzwyczaj niesprawiedliwy.

Przywódcy Chin, a konkretnie ich główny wówczas lider Deng Xiaoping, uważnie patrzyli na północ i zachód, i w żadnej mierze nie zamierzali powielać ani losów ZSRR, bo to po prostu oznaczałoby ich upadek, ani też późniejszego, burzliwego i chaotycznego okresu pierwszej dekady funkcjonowania Federacji Rosyjskiej. Na podstawie rozlicznych przeprowadzonych u siebie analiz władze w Pekinie nie chciały stosować rozwiązań w stylu najpierw Michaiła Gorbaczowa, a potem Borysa Jelcyna[4]. Pomny chińskiej tradycji silnego państwa, jak też – w nie mniejszym stopniu – skutków ideowego, terytorialnego i politycznego rozproszenia sił, jakiego Państwo Środka wielokrotnie doświadczyło w jego długim życiu, Deng Xiaoping oba te zachodnie, a raczej amerykańskie postulaty liberalnej demokracji w systemie politycznym oraz całkowitego prymatu rynku w gospodarce odrzucił. W zamian za to podyktował Chinom swoje własne rozwiązania.

Raz jeszcze, jak zawsze w historii, Państwo Środka poszło odrębną drogą. Dlaczego tak się stało? By nie szukać argumentów po chińskiej stronie, o co łatwo, bo wybór Denga cytowano tam potem na tysiąc sposobów, wystarczy wspomnieć tom znakomitego analityka Roberta Kagana, wydany w początkach 2008 roku, a więc tuż przed wielkim kryzysem gospodarczym i finansowym, który dotknął USA i państwa zachodnie. Jego tytuł Powrót historii i koniec marzeń należy uznać za więcej niż znaczący. Podobnie jak przyznać rację jego stwierdzeniu, dla niektórych polityków i analityków po zachodniej stronie trudnego do przyjęcia nawet dziś:

„Świat znów stał się normalny. Pierwsze lata po zakończeniu zimnej wojny dały złudny posmak nowego międzynarodowego ładu, w którym państwa narodowe rozwijają się, współpracując ze sobą, lub znikają, konflikty ideologiczne się rozpływają, kultury mieszają, rozkwita wolny handel i komunikacja. Współczesny demokratyczny świat pragnął uwierzyć, że koniec zimnej wojny położył kres nie tylko jednemu strategicznemu i ideologicznemu konfliktowi, lecz strategicznym i ideologicznym konfliktom w ogóle [...] po roku 1993 większość Amerykanów i Europejczyków wierzyła, że Chiny i Rosja są na drodze ku liberalizmowi [...]. Taki determinizm był charakterystyczny dla myślenia okresu pozimnowojennego [...]. Jednakże nawet gdy powstawały te pełne nadziei oczekiwania, na horyzoncie pojawiły się już chmury, oznaki globalnych rozbieżności, tradycje i nawyki uparcie zakorzenione w kulturze, cywilizacji, religii i tożsamości narodowej, które uparcie stawiały opór i sprzeciwiały się powszechnemu przyjęciu liberalizmu demokratycznego i kapitalizmu rynkowego”[5].

Jedno trzeba powiedzieć wprost: Chiny, jako jedyne duże państwo nie poddały się temu kuszeniu. Nie poddały się podsuwanym im z zewnątrz rozwiązaniom szczególnie w wymiarze politycznym, nawet nie chciały słyszeć o liberalnej demokracji czy jakimkolwiek, dla nich niewyobrażalnym, podziale władzy. Jednakże w sensie gospodarczym dokonały wtedy zasadniczej zmiany, jeszcze bardziej otwierając swój ogromny rynek na globalizację. Tym samym włączyły się w grę rynkową na kapitalistycznych, niemal bez wyjątku, rynkach na globie. A to oznaczało, że odeszły od wcześniejszych reform wewnątrz systemu socjalistycznego w wymiarze gospodarczym, co wynikało wprost z doświadczeń ZSRR, który po prostu implodował jako system gospodarczo niewydajny i niekonkurencyjny. To było oczywiste po 1991 roku również dla władz w Pekinie, które nie widziały innego wyjścia, jak tylko przystosować się do nowych okoliczności.

Punkt wyjścia i istota rzeczy w rozważaniach zawartych na łamach tego tomu polegają na tym, że Chiny nie są zwykłym państwem, lecz rozległym kontynentem. Jest to „cywilizacja ubrana w szaty państwa”, jak to celnie ujął wybitny amerykański specjalista, urodzony w Chinach, dziś już nieżyjący, Lucian W. Pye[6]. Niedawno tę tezę niemal dosłownie powtórzył znany i bardzo wpływowy we własnym kraju intelektualista z ChRL, Zhang Weiwei, używając terminu „państwo cywilizacyjne” (wenmingxing de guojia)[7]. Innymi słowy, trudno mierzyć Państwo Środka tymi samymi kategoriami, co inne podmioty państwowe na globie, przez wieki było to bowiem najludniejsze państwo świata, długo szczycące się kwitnącą cywilizacją, która przetrwała do dziś. Ten specyficzny podmiot na arenie międzynarodowej wyróżnia duma i pamięć z okresów historycznej świetności, jak też, ostatnio w nie mniejszym stopniu, z poniesionych historycznych klęsk i traum. Bodaj najistotniejszy jest jednak fakt, że jest to podmiot i gracz, którego wyróżnia najdłuższa w dziejach powszechnych ciągłość państwowości.

Owszem, były w jego historii okresy rozbicia i wewnętrznych walk, było nawet „sto lat narodowego poniżenia” (bainian guochi), czyli bardzo źle wspominanego okresu od czasu niesławnych „wojen opiumowych” (1839–1860) aż do momentu proklamowania ChRL w 1949 roku[8]. Ciągle jednak chodziło o te same Chiny, które miewały nawet na tronie obce dynastie, jak mongolska czy ostatnia, mandżurska. Tyle tylko, że nawet owe dynastie, jak wszystko inne, sinizowały, czyli przerabiały na własną modłę. Jak więc mogłyby przyjąć mantry podyktowane im przez obce siły, a nawet przez jedyne wówczas i – wydawałoby się – omnipotencjalne supermocarstwo po 1991 roku? Przecież nawet marksizm, z punktu widzenia Chin wynalazek zachodni, po niespełna dekadzie schińszczyły na rodzimy „maoizm”, na użytek własny zwany „ideami Mao Zedonga” (Mao Zedong sixiang).

Chinom obcy dyktat i „nierównoprawne traktaty” kojarzyły się źle, a nie mniej ważne było, że najczęściej to właśnie Chiny przez wieki dyktowały obcym swoje warunki, trybuty czy zależności. Chęć wyrównania rachunków krzywd za „sto lat narodowego poniżenia” oraz świadomość swej wielkości, potencjału i cywilizacyjnego splendoru, to są czynniki całkowicie przez Zachód niedostrzegane lub niedoceniane w ocenie podejmowanych tam decyzji i stosowanych rozwiązań. Tymczasem to tego typu kalkulacje właśnie były nader istotne w koncepcjach i decyzjach Deng Xiaopinga po rozpadzie ZSRR. Natomiast teraz, jak wszystko na to wskazuje, są nie mniej istotne w kalkulacjach Xi Jinpinga. Dzieje się tak, ponieważ Zachód zauważalnie traci swą moc, a centrum gospodarcze i handlowe – ostatnio nawet technologiczne i innowacyjne – znowu przenosi się do Chin i regionu Azji Wschodniej.

Dlatego też w tej pracy, w jeszcze większym stopniu niż w poprzednim tomie Wielki Renesans, proponuję jako płaszczyznę badawczą nie tylko podejście wielodyscyplinarne (nauki polityczne, stosunki międzynarodowe, filozofia dziejów, ekonomia, socjologia, kulturoznawstwo i inne) i metodę porównawczą, ale wręcz spojrzenie na Chiny i badanie ich właśnie z płaszczyzny czy perspektywy cywilizacyjnej. Dzięki temu, mam nadzieję, unikam pułapki, w którą tak często wpadają zachodni badacze[9], w tym także nasi rodzimi analitycy[10], którzy są głęboko przekonani o tym, jakoby Xi Jinpingowi i jego ekipie chodziło tylko o powrót do maoizmu czy stalinizmu, tzn. surowszej niż poprzednio autokracji, na dodatek o ideologicznym, komunistycznym podłożu.

Owszem, ten proces też zachodzi, ale to zaledwie jedna płaszczyzna i jeden wymiar zachodzących przeobrażeń. Nie tylko Komunistyczna Partia Chin (KPCh, potem wymiennie też Partia) i jej władze przechodzą zmiany i dokonują ich. Znacznie ważniejsze – z chińskiego, ale chyba nie tylko – punktu widzenia jest to, iż oto na naszych oczach, czego do końca nie dostrzegamy i co nie w pełni rozumiemy, odradza się silny ośrodek cywilizacyjny, rozumiany nie tylko jako unikatowy system polityczny, silna gospodarka czy centrum handlowe, ale właśnie jeden z ważnych biegunów kulturowych i ośrodków siły na globie.

Toteż stawiam tutaj – śmiałą, więc kontrowersyjną – hipotezę badawczą, zgodnie z którą Chiny pod rządami Xi Jinpinga i jego ekipy, od listopada 2012 roku, wracają nie tylko do źródeł KPCh i jej rządów, ale przede wszystkim do podstawowych założeń chińskiej cywilizacji, co na mniejszą skalę robiły już dwie poprzednie ekipy rządzące po 1992 roku. W tym celu i patrząc z takiej właśnie perspektywy, proponuję skupienie się na czterech podstawowych pojęciach, stanowiących unikatowe wyróżniki tej cywilizacji: sztuka rządzenia, biurokracja, technokracja oraz merytokracja (pewnie znalazłoby się ich nieco więcej, ale dla naszych potrzeb to powinno wystarczyć). To są bowiem, jak się wydaje, najważniejsze czynniki wyróżniające chińską cywilizację w sposobach rządzenia i zarządzania państwem.

Sztuka rządzenia znajdowała się w centrum zainteresowania Konfucjusza i innych klasyków chińskiej filozofii. Bardziej interesowały ich sprawy doczesne niż religijne, duchowe czy mistyczne. Niemal zawsze w centrum zainteresowania był – dobry lub zły – władca, jego moralne przymioty, zachowania i sposoby zarządzania, przede wszystkim państwem, a następnie wojskiem (w mniejszym stopniu gospodarowaniem, którym raczej zajmowali się podlegli mu zarządcy). Wystarczy spojrzeć na klasyczne chińskie traktaty, by zorientować się, iż to państwo i władza stanowiły sedno dociekań i rozważań mędrców, będących zresztą, przez chwilę z Konfucjuszem włącznie, na usługach władz. To nie mistycyzm, życie duchowe, wiara w ujęciu religijnym leżały w centrum tych dociekań (te zostawiano mnichom w taoistycznych i buddyjskich klasztorach), lecz jak najbardziej rzeczywiste i przyziemne dylematy wokół życia, rządzenia i zarządzania – państwem i zawsze w Chinach licznym ludem.

Zdaniem chińskich klasyków, rządzenie jest wręcz sztuką, wymaga talentów, dobrego przygotowania, wiedzy i doświadczenia. Wymaga też, co oczywiste, dobrych doradców, bo to po nich, ich ogładzie, zasobie wiedzy i nabranej praktyce, a także po osobistych przymiotach, jak roztropność, odwaga czy dalekowzroczność, będziemy oceniali danego władcę zarówno my, jak i historia oraz przyszłe pokolenia. Dla przykładu, telewizja chińska wyemitowała w ostatniej dekadzie aż cztery sezony serialu (każdy liczył po dziesięć 40-minutowych odcinków) poświęconego budowie zjednoczonego organizmu państwowego przez państwo Qin, co wymagało wysiłku ponad stu lat, a rozpoczęło się od rozesłania wici po całym ówczesnym chińskim świecie i wyboru mądrego doradcy przez lokalnego księcia Xiao, zwanego Qiuliangiem (na tronie w latach 361–338 p.n.e.). Wybór padł na znanego do dziś filozofa, męża stanu i jednego z pionierów twardej szkoły legalistycznej, Wei Yanga (zwanego też Shang Yangiem)[11], opowiadającego się za surowymi prawami twórcę systemu odpowiedzialności zbiorowej.

Cały ten serial-tasiemiec, przetykany scenami batalistycznymi (i rzadziej o charakterze romantycznym, by zwiększyć oglądalność) jest niczym innym niż wielką debatą nad tym, jak reformować kraj, zwiększyć jego siłę, być sprawnym i efektywnym. Dobry król czy władca słuchał mądrych doradców, sam natomiast był śmiały i odważny w decyzjach i czynach. Tak jest w tym serialu i w całej chińskiej kulturze, zdominowanej zagadnieniem: „Jak skutecznie rządzić?”. By nie być gołosłownym, podam te oto, jakże charakterystyczne, cytaty:

„Szlachetny mąż rozważa trzy nauki: uczy się od historii, od ludzi i od zwierciadła. Historia uczy go, jak unikać błędów, które popełnili inni. Od ludzi dowiaduje się, których doradców należy unikać. Zwierciadło mówi mu, jak oceniać własne czyny”[12]; „Gdy wszyscy u władzy o korzyściach myślą, kraj znajduje się w niebezpieczeństwie”; „Jeśli władca korzyść na pierwszym, a sprawiedliwość na drugim miejscu stawia, wówczas jego poddani zapragną wszystko zwierzchnikowi swemu odebrać”; „Pod władzą cnotliwego władcy wszyscy stają się cnotliwi. Pod władzą sprawiedliwego wszyscy się sprawiedliwi stają”; „Jeśli ten, kto na górze, nie dba o zasady, wówczas ci, którzy są niżej od niego, praw przestrzegać nie będą”[13].

Mamy więc przepisy, sugestie i rady, jak efektywnie rządzić, mamy też nie mniejszą ilość wskazówek, jak skutecznie poradzić sobie z przeciwnikiem czy przeciwnościami losu, a zarazem zadbać o dobro własne, swojego państwa i ludu. Tu możliwość wyboru jest niezwykle bogata: „Wyczerpuj wroga, a sam gromadź siły”[14]; „Obserwuj pożar, czekając za rzeką”[15]; „Jeśli twoja wola zwycięży nad gniewem, silny będziesz; jeśli gniew nad rozsądkiem przeważy, będziesz stracony”[16]; „Kto zbyt pośpiesznie idzie do przodu, ten szybko będzie musiał się cofać”; „Władca światły rozważnym jest, a dobry wódz – czujnym”; „Władca nie powinien wojny wszczynać urazą powodowany, wodzowi nie wolno bitwy wydawać pod złości wpływem”[17].

Powtórzymy więc: od czasów unifikacji państwa przez pierwszego cesarza Qin Shi Huangdi (221 r. p.n.e.) w centrum zainteresowania chińskich zarówno władców, jak i mędrców, stanęło Państwo. W jego ramach natomiast, już od pierwszej wielkiej dynastii Han, jako warunek sprawnego funkcjonowania znalazła się biurokracja, czyli instytucjonalne i funkcjonalne zabezpieczenie dobrego zarządzania skomplikowanym i zawsze wielkim organizmem państwowym. Ponadto Chiny wynalazły i przez setki lat stosowały egzaminy państwowe, by do tej starannie wyselekcjonowanej, wąskiej i dobrze przygotowanej kasty urzędników trafić. To na ich barkach spoczywało zarządzanie rozległym państwem, to oni byli lokalnym uosobieniem zawsze dalekiej, choć scentralizowanej władzy.

Jak wynika chociażby z wnikliwej analizy systemów politycznych przeprowadzonej przez Francisa Fukuyamę, dość szybko ukształtowana w cywilizacji chińskiej władza patrymonialna niemal od zarania dziejów była wspierana przez bezosobową biurokrację, której ranga i znaczenie niepomiernie wzrosły po zjednoczeniu wszystkich chińskich ziem, narzuceniu konfucjanizmu, a wraz z nim egzaminów państwowych. Ten system stale się rozwijał, a swojego apogeum sięgnął za czasów dynastii Ming (1368–1644). Przez wieki bezustannie pozostawał silny merytokratycznie, obejmował instytucje zaskakująco nowoczesne, nawet patrząc z dzisiejszej perspektywy, a zarazem – zdaniem Fukuyamy – „ta wysoko wykwalifikowana i dobrze zorganizowana kadra urzędnicza poddana była jednak kaprysom autokraty, który sam nie był skrępowany żadnymi regułami”. Tak narodził się problem ważny i dzisiaj, a dobrze zdefiniowany przez tego autora, który podkreśla: „Chińczycy nigdy nie zdołali rozwiązać problemu złego cesarza”[18]. Inaczej ujmując, ani rozbudowana biurokracja, ani silna merytokracja nie potrafiły przeciwstawić się jeszcze silniejszym w systemie i kulturze politycznej tendencjom hierarchicznym, paternalistycznym i autokratycznym, co bezustannie spycha system w kierunku rozwiązań i rządów jednoosobowych.

Różnica w stosunku do poprzednich wieków, epok i dynastii polega na tym, że KPCh przez dziesięciolecia rządów na tyle stopiła się z lokalnym urzędnikiem, że praktycznie stanowią tożsamość: Partia to państwo – i odwrotnie. Przy czym naturalnie ci lokalni kacykowie, a dziś sekretarze Partii, w zależności od okresu cieszyli się mniejszą lub większą autonomią. W „epoce Deng Xiaopinga” była ona wyraźnie poszerzana[19], teraz ponownie i raczej zdecydowanie się zawęża[20].

Z jednej strony mieliśmy i mamy w Chinach do czynienia z rządzącą i zarządzającą elitą, światem czy wręcz uniwersum urzędników, a z drugiej – z ogromnym, a na dodatek wielojęzykowym, wieloetnicznym i synkretycznym religijnie ludem, któremu odgórnie narzucano czy też starano się narzucać (bo „słońce wysoko, a cesarz daleko” – jak mówi znane przysłowie) obowiązujący kanon zachowania, dawniej zwany konfucjanizmem, a w ChRL „ideami Mao” czy marksizmem-leninizmem. Jeden ośrodek rządzący (cesarz), hierarchia i ideologiczny konformizm oraz rozbudowana kasta urzędnicza stojąca na jego straży to też znaczące wyróżniki tej samoistnej cywilizacji.

Ten klasyczny system ustrojowy i sposoby rządzenia, będące także ważnym – o ile nie najważniejszym! – punktem odniesienia zarówno dla Mao Zedonga, jak i jego następców, z mocno wracającym do tradycji Xi Jinpingiem na czele, znakomicie zbadali wspomniany już wyżej Lucian W. Pye oraz nieżyjący wybitny sinolog francuski węgierskiego pochodzenia Étienne Balázs (1905–1963). Z ich prac, uzupełnionych o inne lektury, można dość łatwo wyłowić najważniejsze cechy tradycyjnego chińskiego systemu rządzenia. Nawet nie sięgając za bardzo do klasyków. System ten był:

• hierarchiczny;

• paternalistyczny;

• arbitralny;

• autokratyczny, a bywało że i tyrański, czy wręcz przybierający formę „oświeconego” despotyzmu.

A ponadto dominowały w nim takie cechy, jak:

• oficjalna ideologia, narzucana z góry, a nawet system „jedna partia, jedna władza, jedna ideologia”;

• prymat kariery politycznej (dawniej urzędniczej, dzisiaj partyjnej);

• surowy, wręcz srogi i brutalny system prawny, który ograniczał się w zasadzie do kodeksu karnego i rygorystycznego systemu penitencjarnego;

• pełna dominacja nad systemem przez Państwo i silne Centrum (choć z dużą swobodą i dowolnością poszukiwania lokalnych rozwiązań);

• przewaga człowieka (wodza) i jego woli nad instytucjami i prawem (czyli dokładnie odwrotnie niż na Zachodzie);

• priorytet interesu publicznego nad prywatnym, czyli powinności (wobec Państwa, przełożonych, wyżej postawionych w hierarchii itp.) stawiane ponad indywidualnymi wolnościami, zatem też dokładnie odwrotnie niż na Zachodzie[21].

Stąd brał się inny, nie mniej ważny zestaw wartości, jakie obowiązywały w tym systemie. Najważniejsze, jakie można byłoby pośród nich wymienić, to:

• posłuszeństwo i szacunek, szczególnie dla starszych, czasami zwane „cnotą synowską” (xiao) oraz dla osób stojących wyżej w hierarchii;

• forsowane od góry konfucjańskie cnoty, takie jak pilność, stałość, pogoda ducha, spokój, rozwaga i roztropność, które niestety zostały dokumentnie – i skutecznie – rozbite i podważone w latach „rewolucji kulturalnej”, a potem w erze kultu pieniądza (po 1992 roku); w efekcie dziś uprzejmość, wzajemne zrozumienie i empatia to nie są cnoty wyróżniające chińskie społeczeństwo;

• oficjalna etykieta, ceremoniały, obrzędy, w których należało obowiązkowo brać udział, bo to wiązało nas z państwem i jego instytucjami;

• dominacja polityki, władzy i urzędów nad zwykłym obywatelem;

• moralność narzucana przez przykład, perswazję, a najczęściej krzepę, potęgę i moc dobrze osadzonych władz;

• stałe zderzenie, nierzadko napięcie, dwóch światów: wysublimowanych elit i szerokich rzesz biednego chłopstwa;

• trzeźwość i racjonalizm, płynące z mentalności chłopskiej i zdrowego rozsądku dyktowanego przez – zawsze zauważalne i nierzadko silniejsze od człowieka – siły przyrody;

• stała kontrola, wręcz monitoring, ze stron władz, urzędników i nade wszystko Państwa, stanowiącego Państwowy Moloch;

• stale rodząca się na delikatnym styku władzy i administracji ze społeczeństwem skłonność do korupcji, nepotyzmu i kolesiostwa;

• personalne relacje, zwane guanxi, wypierające administracyjne reguły lub narzucane przepisy czy instytucjonalne wymogi, których zresztą systemowo brakowało;

• wszędzie odczuwalna, zazwyczaj nadmierna, regulacja życia i zachowań,

• wynikająca z powyższych wymogów wzajemna podejrzliwość, szczególnie w stosunku do osób spoza własnej rodziny czy klanu;

• szacunek dla wiedzy i chęć jej przekazywania kolejnym pokoleniom[22].

Na tych podstawach ukształtował się chiński partykularyzm, tamtejsza odmienność cywilizacyjna. Nic dziwnego, że dzisiaj, w epoce szybkiego wzrostu i postulowanego przez władze „renesansu”, nader chętnie powracają one do tradycji i rodzimych kulturowych źródeł. Ze swojego ducha i korzeni był to system od zarania dziejów odmienny od wiodącego prymat na Zachodzie indywidualizmu. Zawsze był bliższy etatyzmowi, korporacjonizmowi czy hierarchicznym relacjom społecznym, jednakże w wymiarze ideologicznym, ustrojowym i czysto politycznym często przekształcał się w „paternalistyczny autorytaryzm”[23].

Czasami rozważania na ten temat idą bardzo daleko. Oto Qin Gang, profesor w Centrum Badania Myśli Xi Jinpinga w Nowej Erze Socjalizmu o Chińskiej Specyfice (bo jest i takie!) na łamach organu teoretycznego Partii, Qiushi, przeprowadza wywód, zgodnie z którym wymienia pięć „instytucjonalnych przewag”, świadczących o wyższości chińskiego systemu nad zachodnią (liberalną) demokracją. Zalicza do nich: scentralizowane, zjednoczone partyjne kierownictwo; priorytet kolektywnych interesów; stosowanie zasady „pierwszeństwa ludu”; ogromne możliwości mobilizacji społecznej oraz formułę „rządów opartych na prawie” (yifa zhiguo). Po czym przeprowadza następujący, niezbyt przyjemny dla odbiorcy zachodniego, wywód:

„System socjalistyczny podkreśla nadrzędność interesów grupowych. W ten sposób kompletnie różni się od systemu kapitalistycznego. System kapitalistyczny to instytucjonalny porządek społeczny stawiający na indywidualizm jako absolutny priorytet oraz nadrzędność interesów indywidualnych nad narodowymi i zbiorowymi. Indywidualizm początkowo był bronią burżuazji do zwalczania feudalnej tyranii. Kiedy burżuazja stała się klasą panującą, indywidualizm zamienił się w panującą narodową ideologię oraz punkt wyjściowy kapitalistycznego porządku instytucjonalnego, siłę nadrzędną życia narodu i społeczeństwa. Indywidualizm zawsze stanowczo umieszcza jednostkę w centrum całego społeczeństwa oraz relacji międzyludzkich. Taki egocentryczny indywidualizm nie tylko prowadzi do alienacji między jednostkami, ale też generuje egoizm. Po dewastującym początku pandemii indywidualizm nakazywał ludziom wyłączną dbałość o tzw. prawa i wolności, nie zmuszając ich do jakichkolwiek zahamowań w swoich zachowaniach. Brak koncepcji kolektywnych interesów i świadomego oglądu ogólnej sytuacji sprawiły, że wiele zachodnich społeczeństw zapłaciło za to bardzo wysoką cenę”[24].

Chcąc podkreślić wagę chińskiego potencjału cywilizacyjnego, płynących stąd komparatywnych korzyści (oczywiście w stosunku do Zachodu i USA), wpływowy teraz intelektualista prof. Zhang Weiwei z Uniwersytetu Fudan w Szanghaju, rozpoczął cykl publicznych wykładów transmitowanych w telewizji i dostępnych w Internecie, zatytułowanych „To właśnie są Chiny” (Zhe jiu shi Zhongguo). Zainaugurował je w styczniu 2019 roku, a do końca marca 2021 wyemitowano już aż sto odcinków. Czasami są to wykłady dla zebranej młodzieży – studentów, czasami dyskusje z nimi w studio, ale wszystkie podporządkowane są jednemu celowi: analizie chińskich rozwiązań oraz rodzimemu modelowi politycznemu, „chińskiej drodze” (Zhongguo Daolu), na której sięga się do własnych bogatych cywilizacyjnych źródeł, a to wszystko nader często zestawiane jest z przejawami rzekomego „zmierzchu Zachodu” (Zhang Weiwei, kiedyś tłumacz Deng Xiaopinga, podkreśla, że odwiedził ponad sto państw na świecie)[25]. W tym cyklicznym programie omówiono m.in. takie zagadnienia, jak spuścizna kolonializmu, patriotyzm, uniwersalne prawa człowieka, demokracja, a nawet wolność słowa. Już w pierwszym odcinku, nawiązując do tradycji, Zhang Weiwei uznał dychotomię demokracja – autokracja za fałszywą i zaproponował, by zastąpić ją terminami dobre lub złe zarządzanie (użył terminów angielskich; good governance, bad governance), a z całego jego wywodu jednoznacznie wynikało, że z tym pierwszym mamy do czynienia w Chinach (co oczywiście całkowicie przeczy dominującej narracji na Zachodzie). Za relatywną słabość strony chińskiej Zhang przyjął tylko słabe „miękkie oddziaływanie” (ruanshi li – soft power), które – jego zdaniem – musi być wzmocnione.

Przesłanie płynące z tego serialu jest jednak wyraziste: my, Chińczycy, mamy czym się chwalić, mamy przewagi. Zamiar też jest wyraźny: zaszczepić chińskiej młodzieży wiarę w siebie, w chińskie wartości, wskazać własne mocne strony, mówiąc krótko – potęgować patriotyzm (co inni jednak mogą uznać za nacjonalizm). Ten publicystyczny serial to kolejny, jednoznaczny w wymowie przykład, jak mocno sięga się do własnej przeszłości, jak bardzo próbuje się teraz czerpać – za przyzwoleniem władz – z własnej bogatej spuścizny cywilizacyjnej, także w sensie rządzenia i zarządzania państwem. Ponieważ zdecydowana większość tego materiału jest dostępna tylko w języku chińskim, warto spojrzeć na swego rodzaju kondensat wywodów Zhang Weiweia wtedy, gdy mówi po angielsku i spotyka się z widownią międzynarodową. Za każdym razem dowodzi bowiem przewagi chińskiego systemu, chociaż, co oczywiste, zachodnich badaczy i intelektualistów nie do końca przekonuje[26].

Warto również odnotować, iż już w listopadzie 2012 roku, w chwili gdy Xi Jinping i jego ekipa dochodzili do władzy, Zhang Weiwei argumentował podczas debaty na Uniwersytecie w Oksfordzie, że liberalna demokracja jest nie do przyjęcia na terenie Chin, a to z następujących powodów:

• zdrowego rozsądku – gdyż wyciągnięto tam odpowiednie lekcje z rozpadu ZSRR, podobnie jak ze „stu lat narodowego poniżenia”, a ponadto w tamtejszej cywilizacji „nie ma tradycji liberalnych”, stąd też „ta formuła państwa opartego na zasadzie jedna osoba – jeden głos jest tam nie do przyjęcia”;

• empirycznego doświadczenia – po upadku Cesarstwa w 1911 roku Chiny republikańskie próbowały wprowadzić demokrację, co zakończyło się wojnami soldatesek i powszechną zawieruchą – luan (którego do końca życia tak bardzo obawiał się Deng Xiaoping);

• skutecznego funkcjonowania zaprowadzonego u siebie systemu i modelu rozwojowego w ramach reform po 1978 i 1992 roku;

• faktu, iż liberalna demokracja znajduje się w głębokim kryzysie, jest „poważnie podminowana”, czego dowodem jest parafraza słynnych słów Abrahama Lincolna dokonana przez noblistę z ekonomii, Josepha E. Stiglitza: „demokracja jednego procenta, przez jeden procent dla jednego procenta” (społeczeństwa), innymi słowy, zamiast demokracji rządzi pieniądz;

• chiński model wraca do konfucjańskiej idei merytokracji i jest skoncentrowany na skuteczności władzy, podczas gdy zachodnia liberalna demokracja jest skupiona na wartościach humanitarnych[27].

Bardzo aktywny i widoczny Zhang Weiwei opublikował też książkę o znamiennym tytule Chińczycy, potrzebujecie śmiałości[28]. W gruncie rzeczy jest to derywat wspomnianego serialu, oparty na tym samym przesłaniu: opozycji w stosunku do Zachodu i jego wartości. Autor mocno podnosi i eksponuje walory własne, pomniejsza natomiast albo nawet neguje walory innych. Uważa, że to co w Chinach definiowane jest jako „patriotyzm”, w zachodnich mediach przyjmowane jest jako „nacjonalizm”. Oczywiście, uważa też, że podobne zjawisko widać wyraźnie w świecie zachodnim, w którym na dodatek preferowanie swoich racji i interesów, rozumiane jako nacjonalizm, łączy się z populizmem, czego przykładem jest prezydentura Donalda Trumpa. Zamysł stojący za tym przedsięwzięciem jest jednak oczywisty i podporządkowany celowi nadrzędnemu: kreowaniu patriotycznej młodzieży, głęboko przekonanej co do tego, że żyje w dobrym i skutecznym systemie politycznym, nawet jeśli nie pozbawionym problemów czy nawet antagonizmów, to jednak opartym na wewnętrznej harmonii i wzajemnym zrozumieniu. Przykładowo, głośna koncepcja Xi Jinpinga, mówiąca o „chińskim marzeniu” (Zhongguo meng), to zgodnie z wywodami Zhang Weiweia nic innego, jak kolejny etap na drodze poszukiwania „chińskiej specyfiki” (Zhongguo te se) oraz wynikający z poprzednich doświadczeń i sukcesów „kolejny etap przemian społecznych w kraju” (i w jego mentalności)[29].

Argumenty zawarte w tej książce w skondensowanej formie znalazły się w wywiadzie, jakiego Zhang Weiwei udzielił sztandarowemu ostatnio w walce ideologicznej dziennikowi Global Times (stąd będzie on tutaj czasami cytowany), w którym wyjaśnił, czemu Chiny ostatnio zaczęły stosować metody tzw. wilczej dyplomacji (do której też będziemy tu jeszcze wracać), czyli – mówiąc najkrócej – twardego i bezpardonowego forsowania swoich racji i argumentów oraz odrzucania zachodnich racji i postulatów. Zdanie Zhang Weiweia na ten temat jest proste i wyraziste: „Był czas, gdy Zachód udzielał nam lekcji, teraz nadszedł czas, abyśmy i my, Chińczycy, udzielili nieco lekcji Zachodowi”[30], co jest tylko kolejnym dowodem wzmagającej się chińskiej pewności siebie i asertywności, czasami zresztą na granicy arogancji rosnącego mocarstwa.

Wzajemne należyte zrozumienie się jest to bodajże kwestia, z którą mamy największy problem percepcyjny. Tamtejszy tradycyjny system polityczny, najczęściej wprost zwany „konfucjańskim”, był oparty na społecznej harmonii, współdziałaniu i konsensusie, w przeciwieństwie do Zachodu preferującego – szczególnie od wieku Oświecenia i rewolucji przemysłowej – konkurencję, współzawodnictwo i antagonizmy. W Chinach królowała współzależność pierwiastków yin i yang, męskiego i żeńskiego, aktywnego i biernego, ciemnego i jasnego, podczas gdy Zachód szukał od zawsze rozwiązań zero-jedynkowych: jak ty wygrasz, to ja przegram – i odwrotnie. Nawet kosztem dogrywki czy rzutów karnych. Efekt? My mówimy: albo socjalizm, albo kapitalizm, nie ma trzeciej drogi. A oni mówią inaczej: „socjalizm o chińskiej specyfice”, czyli wymieszanie realnego socjalizmu i konfucjanizmu, jak i socjalizmu z kapitalizmem – a nagrodę Nobla dostanie ten, kto dokładnie wyliczy, ile tam jest jednego, a ile drugiego.

Jak wspomniałem, ekonomia i zarządzanie gospodarcze nie leżały w centrum zainteresowania chińskich klasyków. Rządzenie to była wyrafinowana sztuka i myśl, gospodarowanie – codzienna żmudna orka i przyziemny zdrowy rozsądek. Albowiem obok wysublimowanych i elitarnych z natury mandarynów rozpościerało się przecież, aż do rewolucyjnej pod tym względem epoki Deng Xiaopinga, wielomilionowe morze cywilizacji chłopskiej. W tych okolicznościach nie jest też żadnym zaskoczeniem, że trzeźwy pragmatyzm też od niemal zawsze był wyróżnikiem, jeśli już nie władców, bo z nimi jak wiemy, różnie bywało, to przynajmniej szeroko rozumianego ludu. Spostrzegawczy i zawsze praktyczny w życiu Deng Xiaoping, który przecież wszedł do historycznych annałów jako autor życiowej maksymy: „nieważne, czy kot jest biały, czy czarny, ważne, żeby łowił myszy”[31], dostrzegł to w latach wygnania na wieś podczas „rewolucji kulturalnej”. Dlatego po dojściu do władzy postawił na te właśnie cechy tkwiące w DNA chińskiego ludu: zaradność, przedsiębiorczość, zmysł praktyczny. Mao rynek sekował i tępił, Deng na rynek, zaradność i operatywność postawił. Produkcja zastąpiła wcześniejszą rewolucję.

Tak narodził się kolejny czynnik niezbędny do analizy i właściwego rozumienia już nie tylko całej chińskiej cywilizacji (powtarzam: chłopskiej z natury, choć wymieszanej z wyrafinowaną elitą), lecz szczególnie „epoki reform”, zwany technokracją. W „epoce Denga” (do czego wrócę) rządzili – dosłownie – inżynierowie (Xi Jinping też ma taką rysę na życiorysie, chociaż zdecydowanie bardziej jest „książątkiem” – taizidang – czyli wychowankiem Partii i jej aparatu). Trzeźwy ogląd sytuacji i szybkie dostosowywanie się do stale zmieniających się okoliczności to nadrzędne cechy tej formacji, a przede wszystkim sensowny i praktyczny sposób zarządzania gospodarką.

Jeśli z tej właśnie, technokratycznej perspektywy spojrzymy na ponad cztery dekady reform i zmian zainicjowanych w grudniu 1978 roku przez Denga, to z łatwością wyróżnimy – co jednak najczęściej ucieka ekspertom z Zachodu – aż trzy modele rozwojowe, przez które przeszły Chiny w tym okresie. Dwa pierwsze, „reformy wewnątrz ustroju” w latach 80. minionego stulecia oraz chińską wersję kwitnącego w Azji Wschodniej państwa rozwojowego (developmental state), z werwą i rozmachem wprowadzonego w życie przez inżyniera z wykształcenia i zawodu Zhu Rongji, opisałem w tomie Wielki Renesans. Trzeci natomiast, który wprowadzany jest obecnie w „epoce Xi Jinpinga”, będzie jednym z ważniejszych przedmiotów niniejszej analizy.

Kto wie, czy największym znakiem rozpoznawczym chińskiej cywilizacji nie jest jednak, też konfucjańska z rodowodu i nieco inaczej rozumiana niż na Zachodzie, merytokracja, czyli rządy oświeconych, dobrze przygotowanych elit. Niejako z definicji oznacza ona połączenie odgórnie zarządzającego i silnego centrum (nawet bardziej cesarza niż rządu) z rozległym i wielce zróżnicowanym czy poszatkowanym terytorium. Dlatego ściśle wiążą się z tym rodzajem rządów i zarządzania takie podstawowe pojęcia jak – raz jeszcze – centralizacja, hierarchia, paternalizm czy formuła jeden ośrodek, jedna ideologia, jedna elita rządząca. Tak rozumieli politykę państwa cesarze, tak pojmował ją Jiang Jieshi (Czang Kaj-szek). On też podporządkował swoje całe długie rządy formule: ren you renge, guo you guoge – „Zarówno jednostka, jak i naród muszą zachować swą integralność[32]. Mao Zedong i jego następcy też, naturalnie, rozumowali w tych autokratycznych kategoriach.

Dlatego raz jeszcze warto powołać się na kolejne wnikliwe spostrzeżenie Luciana W. Pye’a, który już pod koniec lat 60. minionego stulecia zdefiniował chiński system polityczny jako „konfucjański leninizm”[33], a więc połączenie tradycyjnej hierarchii, paternalizmu i centralizmu z politycznym, leninowskim właśnie, rygorem i dyscypliną narzucaną członkom KPCh oraz całemu społeczeństwu pod formułą „centralizmu demokratycznego”, wbrew nazwie wymagającego nie tyle demokracji, co twardej dyscypliny. Dlatego przywódcy obecnej ekipy przy każdej możliwej okazji podnoszą rangę takich terminów, a zarazem wymogów, jak praworządność, uczciwość, sprawiedliwość, bezpieczeństwo, to ostatnie jak najbardziej w wymiarze socjalnym, a nie tylko jako jeszcze jeden przejaw dobra publicznego.

Tyle tylko, na tym polega podstawowa różnica, że leninizm odrzucał marksistowski z rodowodu kanon, zgodnie z którym ekonomiczna „baza rządzi nadbudową”, w zamian niego dając priorytet polityki nad gospodarką. Co więcej, to Lenin, a w ślad za nim w praktyce Stalin, narzucili przekonanie, iż efektywność systemu przede wszystkim zależy od doboru kadr, szerokiego poparcia mas (dziś powiedzielibyśmy: zasobów populizmu), a nade wszystko uruchomili totalitarny walec. Cytując Roja Miedwiediewa, piszącego o Stalinie, z równym uzasadnieniem moglibyśmy powiedzieć to samo o Mao: „Żaden z tyranów i despotów przeszłości nie prześladował i nie zlikwidował tak wielkiej liczby swych rodaków”. Natomiast nasz wybitny znawca tego systemu, Andrzej Walicki (który jednak Chinami się nie zajmował), powołuje się na George’a Orwella i definiuje totalitarny leninizm tak: „Była to próba zniewolenia ludzi nie tylko przez zewnętrzny przymus, lecz również od wewnątrz, przez kontrolowanie ich myśli i uczuć”[34].

W „epoce Mao” tak właśnie było: cytując za poetą (Włodzimierzem Majakowskim), jednostka była wówczas zerem, wszelkie przejawy indywidualizmu były tępione w zarodku, a w trakcie kursu „trzech czerwonych sztandarów”, pod koniec lat 50., całe społeczeństwo skoszarowano i zmuszono do opanowania na pamięć „jedynej prawdy”, zawartej w cytatach z Mao. W wielce pragmatycznej z ducha i rodowodu „epoce Denga” tego „kota” odwrócono: powrócił przynajmniej rynek, wcześniej stanowiący anatemę, powróciło też życie prywatne. Natomiast w „epoce Xi”, z czym będę się tutaj zmagał aż do końca tych rozważań, nic nie jest ostatecznie przesądzone, chociaż większość zachodnich obserwatorów mocno eksponuje fakt, iż następuje „powrót do epoki Mao”, czy też, jak chce znany francuski ekspert, François Godement, dokonuje się „twardogłowa modernizacja”[35], a więc znowu mamy do czynienia z prymatem polityki (i ideologii) nad gospodarką (i pragmatyzmem). W związku z tym znakomity znawca Państwa Środka i dyrektor Centrum Polityki Chin w Canberze, Adam Ni, raczej słusznie zauważa: „Dumne obietnice, niespełnione marzenia oraz tragedie głównej fali maoizmu powinny służyć jako przestroga dla Partii idącej w kierunku coraz większego zaciskania szponów nad chińskim społeczeństwem”[36].

To świadczy, że system polityczny pod rządami KPCh naturalnie – i nawet dość mocno – ewoluował. Można go dzielić na różne etapy i sposoby, co też nagminnie się czyni. Patrząc jednak z cywilizacyjnej właśnie perspektywy, jak usiłuję tu robić, należałoby wskazać nie tyle „trzy rewolucje”, jak chce znana amerykańska ekspertka Elizabeth C. Economy[37], lecz trzy epoki o oczywistych różnicach, wynikających czy to z wymogów systemu komunistycznego, czy, nie mniej, z cech kulturowych. Niby chodzi o rządy tej samej KPCh, a jednak realia w kraju na poszczególnych etapach stawały się zupełnie inne. Przy czym ostatni z nich, „epoka Xi Jinpinga”, jest jeszcze oczywiście kwestią otwartą. Nie można w tej chwili wydawać na jej temat ostatecznych sądów i wyroków, bowiem – posługując się znanym chińskim powiedzeniem – ten przywódca jeszcze rządzi, a więc zawsze jeszcze może popełnić błędy.

Tym niemniej można stwierdzić, iż:

• epoka Mao Zedonga (1949–1976), to Rewolucja;

• epoka Deng Xiaopinga (1978–2012) (druga data tu podana może być kwestią sporną, Deng zmarł bowiem w 1997 roku, choć osobiście upierałbym się przy tych cezurach, jako że ten okres opierał się na tej samej formule czy filozofii rządzenia, np. zbiorowego Cesarza), to pragmatyczne i częściowo odideologizowane Reformy i Transformacja;

• epoka Xi Jinpinga (2012–?), to nie tylko gospodarcze, ale także ideowe i cywilizacyjne Odrodzenie lub Renesans – o ile oczywiście ambitne plany tego przywódcy, o których będzie mowa w tym tomie, zostaną wykonane i wprowadzone w życie.

Ta periodyzacja poniekąd nakłada się na popularne w ChRL powiedzenie czy nawet tezę, że „Mao zjednoczył Chiny, Deng je wzbogacił, a Xi uczyni je silnymi”[38]. Czy tak będzie, dopiero czas pokaże, bowiem cele postawione przed tym ostatnim przywódcą i państwem wcale nie są i nie będą łatwe do spełnienia. Chiny czeka, co Xi wielokrotnie powtarza, „Nowy Długi Marsz”, jak kiedyś chińskich komunistów przed wygraniem wojny domowej i objęciem władzy. Teraz też chodzi o władzę, ale o nieporównywalnie większym zakresie i skali. On sam o tym co prawda nie mówi, ale wielu komentatorów na całym świecie uważa, że chodzi mu nie tylko o status supermocarstwa, ale nawet o władzę nad światem, bynajmniej nie tylko nad chińskim uniwersum[39]. Tu interpretacje chińskie i zachodnie coraz bardziej się rozjeżdżają – i chyba już tak pozostanie.

Przy czym coraz rzadziej się słyszy, także w Chinach, do niedawna często podnoszoną tezę, iż „Chiny nie są państwem rewizjonistycznym”[40], tzn. nie zamierzają podważać istniejącego porządku. Dzisiaj coraz mniej osób w to wierzy, szybko rosnący potencjał Chin i ich mocy same w sobie zmieniają bowiem układ sił i porządek międzynarodowy. Za przykład – jeden z wielu – wystarczy podać słowa Xi Jinpinga już w 2014 roku, kiedy to na konferencji CICA (organizacji mającej nadać Azji status samodzielnego systemu zbiorowego bezpieczeństwa) w Szanghaju mówił bez ogródek: „Nadszedł czas, by narody Azji same prowadziły sprawy i rozwiązywały problemy swego kontynentu, chcąc zagwarantować bezpieczeństwo całej Azji”[41]. Mówiąc krótko, zaproponował nic innego, jak formułę (bezpieczeństwa) „Azja dla Azjatów”, bez żadnych ingerencji czy wpływów mocarstw z zewnątrz.

Do tego dochodzi jeszcze ważna uwaga o charakterze merytoryczno-technicznym, jak i w nie mniejszym stopniu, polityczno-ustrojowym. W chwili pisania tych słów mamy na mapie świata do czynienia z dwoma podmiotami politycznymi z Chinami w nazwie. Jeden to Republika Chińska na Tajwanie, w sensie konstytucyjno-prawnym kontynuacja poprzedniej Republiki sprzed 1949 roku (a od 1988 roku podmiot o charakterze demokratycznym, pierwszy tego typu w cywilizacji chińskiej i w miarę upływu czasu nabierający coraz więcej cech tożsamościowych). Drugi natomiast to ChRL, zwana też wymiennie Chinami komunistycznymi (złośliwcy używali nawet terminu „kapitalistycznymi”), ludowymi, kontynentalnymi lub lądowymi (dalu). Jeśli nie będzie zaznaczone inaczej, to ten właśnie podmiot będzie tu rozumiany i analizowany jako „Chiny”. Oczywiście, przy równoczesnej świadomości, iż formalnie ustrój tego państwa od 1987 roku zwany jest „socjalizmem o chińskiej specyfice”, a ostatnio w sposób iście barokowy, ale też wystawnie chiński, nazywa się go „socjalizmem o chińskiej specyfice w nowej erze Xi Jinpinga”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wstęp
Dlaczego Xi?

[1] G. Allison, Skazani na wojnę? Czy Ameryka i Chiny unikną pułapki Tukidydesa?, Pascal, Warszawa 2017.

[2] CPC Constitution, http://www.xinhuanet.com//politics/19cpcnc/2017-10/28/c_1121870794.htm. Istotna analiza: N. Grünberg, K. Drinhausen, The Party leads on everything. China’s changing governance in Xi Jinping’s new era, MERCIS, September 24, 2019, https://merics.org/en/report/party-leads-everything.

[3] A.A. Jabet, Y. Bo, L. Tao, W. Dong, The ‘Dual Circulation’ Development Model of China: Background and insights, „Rajagiri Management Journal”, April 2021, https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RAMJ-03-2021-0016/full/pdf?title=the-dual-circulation-development-model-of-china-background-and-insights.

[4] Full video: Xi Jinping delivers speech to mark 100th anniversary of CPC’s founding, Beijing, 1 July 2021, https://www.youtube.com/watch?v=ZYUmztqXEjI.

Rozdział I.
Władza: Cywilizacja ubrana w szaty państwa

[1] Więcej w biografii: C. Berlinski, “There is no alternative”: Why Margaret Thatcher Matters, Basic Books, London–New York 2008.

[2] Ocena gospodarki epoki Borysa Jelcyna z punktu widzenia neoliberalnej ortodoksji zachodniej: https://www.ukessays.com/essays/economics/russias-economy-yeltsin-era-6283.php. Zdecydowanie bardziej krytyczne podejście tutaj: https://www.heritage.org/europe/commentary/how-russias-economy-yeltsin-style-not-good.

[3] M. Castells, Koniec tysiąclecia, PWN, Warszawa 2009, s. 162–167.

[4] Kluczowe wywody i dokumenty przedstawiła renomowana Chińska Akademia Nauk Społecznych w ramach rozległego projektu (potem także w materiale filmowym, złożonym z ośmiu dysków DVD), Ju an si wei: Su Gong wangdang de lishi jiaoxun (Bądź ostrożny w czasach zawieruchy. Nauki płynące z rozpadu KPZR), Zhongguo Fangzheng Chubanshe, Beijing (różne lata wydania).

[5] R. Kagan, Powrót historii i koniec marzeń, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2009, s. 9–15.

[6] L.W. Pye, The Spirit of Chinese Politics. New Edition, Harvard University Press, Cambridge-Massachusetts, London-England 1992, s. 235.

[7] Zhang Weiwei, Zhongguo Zhenhan. Yi ge “Wenming xing guojia” de jueqi (Chiński wstrząs. Narodziny chińskiego „państwa cywilizacyjnego”), Shiji Chuban Jituan, Beijing 2011. Szerzej nawiązywałem do tej pracy i całej trylogii w tomie Wielki Renesans.

[8] Znakomite, kluczowe dla zrozumienia tego jakże ważnego okresu w chińskiej historii, mocno eksponowanego przez obecne władze: Zheng Wang, Never Forget National Humiliation. Historical Memory in Chinese Politics and Foreign Relations, Columbia University Press, New York 2012.

[9] R. McGregor, Partia. Sekretny świat komunistycznych władców Chin, tł. M. Król, Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013.

[10] M. Bogusz, J. Jakóbowski, Komunistyczna Partia Chin i jej państwo. Konserwatywny zwrot Xi Jinpinga, Raport Ośrodka Studiów Wschodnich, Warszawa, 18 września 2019.

[11] Da Qin Di Guo (The Great Qin Empire), serial TV w reżyserii Huan Jianzhonga i Yan Yi. Na podstawie powieści Sun Haohui. Część pierwsza – 2009, druga – 2012, trzecia – 2017 i czwarta – 2019. Dostęp do ich opisu na stronie: https://baike.baidu.com/item/%E5%A4%A7%E7%A7%A6%E5%B8%9D%E5%9B%BD/10333?fr=aladdin.

[12] P. Plebaniak, Drogi wędrownych doradców. Maksymy i sentencje w twórczości chińskiej cywilizacji, Zona Zero, Warszawa 2019, s. 137.

[13] M.J. Künstler, Aforyzmy chińskie, PIW, Warszawa 1977.

[14] P. Plebaniak, 36 Forteli. Chińska sztuka podstępu, układania planów i skutecznego działania, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2017, s. 223.

[15] Tamże, s. 299.

[16] P. Plebaniak, Chiny. Zrozumieć imperium, Wydawnictwo Defence24, Warszawa 2020, s. 253.

[17] Sun Zi, Sztuka wojny. Filozofia i praktyka oddziaływania na bieg zdarzeń, P. Plebaniak (red.), PTG, Kraków 2020, s. 143.

[18] F. Fukuyama, Historia ładu politycznego. Od czasów przedludzkich do rewolucji francuskiej, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2012, s. 350–351.

[19] Klasyczne studium na ten temat: Zheng Yongnian, De Facto Federalism in China. Reforms and Dynamics of Central Local Relations, University of Singapore 2007.

[20] Choć też nie do końca, jak wykazuje D. Mierzejewski w niedawno wydanej pracy: China’s Provinces and the Belt and Road Initiative, Routledge, London–New York 2021.

[21] E. Balázs, Chinese Civilization and Bureaucracy. Variations on a Theme, Yale University Press, New Haven and London 1967, s. 16–17.

[22] Tamże, s. 8–15, zob. także L.W. Pye, The Spirit..., op. cit., s. 12–35 oraz L.W. Pye, The Mandarin and the Cadre. China’s Political Cultures, The University of Michigan, Ann Arbor 1988, s. 35.

[23] Termin F. Fukuyamy, cyt. za K. Gawlikowski, Konfucjański model państwa w Chinach, ISP PAN, Warszawa 2009, s. 23.

[24] D. Lin, The Construction of Political Superiority, [w:] China Story Yearbook. Crisis, Ed. by J. Golley, L. Jaivin, Australian Centre on China, Canberra 2021, s. 16–17. Oryginał: http://www.qstheory.cn/dukan/qs/2020-06/16/c_1126112345.htm.

[25] Zhang Wewei, Zhe jiu shi Zhongguo, odcinek pierwszy: https://www.youtube.com/watch?v=3OCq_zu_XDQ, odcinek setny: https://www.youtube.com/watch?v=PxcV6_MR2Rg.

[26] Is China an alternative to Western democracy?, Round Table, Nexus Conference 2017, Zhang Weiwei, Bernard-Henry Lévy, Moisés Naim, Ivan Krastev, Shaha Riza, https://www.youtube.com/watch?v=vT4z4TCf4uk.

[27] Western liberal democracy would be wrong for China, Oxford University, 9 November 2012, Anson Chan, Zhang Weiwei, Martin Jaques, https://www.youtube.com/watch?v=EwM9CuGcBgI.

[28] Zhang Weiwei, Zhongguo ren, ni yao zixin (Chińczycy, potrzebujecie śmiałości), Zhongyan Chuban Jituan, Beijing 2019.

[29] Tamże, s. 190–191.

[30] Zhang Weiwei talks about China’s discourse power and ‘wolf-warrior diplomacy’, „Global Times”, July 26, 2021, https://www.globaltimes.cn/page/202107/1229699.shtml.

[31] To przypowieść zaadaptowana przez Denga z jego rodzimego Sichuanu. Początkowo ten kot był żółty, zanim zmienił się w białego. Deng Xiaoping Nianpu (1975–1997), Zhongyang Wenxian Chubanshe, Beijing 2007, t. 1, s. 147. Autor po raz pierwszy użył tego terminu 2 lipca 1962 roku.

[32] Mamy znakomitą polską biografię tego polityka. Zob. J. Polit, Pod wiatr. Czang Kaj-szek 1887–1975, Arcana, Kraków 2008. Wyłania się z tego obszernego tomu portret polityka o cechach bardziej wojskowych, aniżeli talentach czysto politycznych, s. 685.

[33] L.W. Pye, The Mandarin..., s. 31–35.

[34] A. Walicki, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 380. Tam też, na tej samej stronie, powyższy cytat z R. Miedwiediewa.

[35] F. Godement, Czego chcą Chiny?, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2016, s. 248.

[36] A. Ni, Dynastic cycles and shadows of the past over Xi’s China, https://www.thechinastory.org/dynastic-cycle-and-shadows-of-the-past-over-xis-china/.

[37] E. Economy, The Third Revolution. Xi Jinping and the Chinese State, Oxford University Press 2018.

[38] Xi Jinping: China’s president and his quest for world power, ABC News Australia, 1 March 2021, https://www.youtube.com/watch?v=1FjOIqSuhO8.

[39] Tamże.

[40] China – A Revisionist Power, „The Diplomat”, 6 April 2020, https://diplomatist.com/2020/04/06/china-a-revisionist-power/.

[41] Xi Jinping, New Asian Security Concept For New Progress in Security Cooperation, Remarks at the Fourth Summit of the Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia, 21 May 2014, https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/topics_665678/yzxhxzyxrcshydscfh/t1159951.shtml.

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog