Redakcja

Renata Fleszar

Korekta

Małgorzata Kryska-Mosur

Projekt okładki

Studio KARANDASZ

Skład i łamanie

DTP Service

Opracowanie wersji elektronicznej:

Podział autorstwa:

Monika Nieradka-Bernaciak – Rozdziały: 3, 4. 

Joanna Rodek-Kietlińska – Rozdziały: 1, 2, 5. 

Benedykt Dominik Rubak – Rozdziały: 6, 7.

© Copyright by Poltext sp. z o.o.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2017

Poltext sp. z o.o.

02-230 Warszawa, ul. Jutrzenki 118

e-mail: wydawnictwo@poltext.pl

internet: www.poltext.pl

ISBN 978-83-7561-802-0 (format e-pub) 

ISBN 978-83-7561-815-0 (format mobi) 

Wykaz skrótów

Dz.U. | Dziennik Ustaw
k.p.c. | ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.)
k.c. | ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.)
k.s.h. | ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeksu spółek handlowych (Dz.U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.)
u.s.d.g. | ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2004 r. Nr 173, poz. 1807 z późn. zm.)
uKRS | ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. z 1997 r. Nr 121, poz. 769 z późn. zm.)
uKSC | ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1398)
uRACH | ustawa o rachunkowości z dnia 29 września 1994 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 121, poz. 591)
rMSiG | rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 maja 2014 r. w sprawie wydawania i rozpowszechniania Monitora Sądowego i Gospodarczego (Dz.U. z 2014 r., poz. 649)
rST | rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 stycznia 2015 r. w sprawie określenia wzorców dotyczących spółki komandytowej udostępnionych w systemie teleinformatycznym (Dz.U. z 2015 r., poz. 70)
uPDOF | ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 1991 r. Nr 80, poz. 350)
uPTU | ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2004 r. Nr 54, poz. 535)
O.P. | ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 1997 r. Nr 137, poz. 926)
uPCC | ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, (Dz.U. z 2000 r. Nr 86, poz. 959)
uPDOP | ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz.U. z 1992 r. Nr 21, poz. 86)
SN | Sąd Najwyższy
WSA | Wojewódzki Sąd Administracyjny

Wstęp

Celem książki jest przybliżenie najważniejszych aspektów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej w formie prawnej spółki komandytowej.

Autorzy są radcami prawnymi posiadającymi wieloletnie doświadczenie, zarówno w bieżącej obsłudze korporacyjnej spółek komandytowych, jak również w procesach restrukturyzacyjnych oraz planowaniu podatkowym z udziałem spółek komandytowych. Oprócz omówienia podstawowych zagadnień, dotyczących tego rodzaju spółki, wiele miejsca poświęcono na przybliżenie praktycznego aspektu jej funkcjonowania. Dlatego też książka zawiera wzory uchwał, pism procesowych, wniosków do Krajowego Rejestru Sądowego, przykładowych postanowień umowy spółki komandytowej oraz szereg innych projektów, dzięki którym czytelnik nie tylko będzie mógł pogłębić wiedzę z zakresu problematyki związanej ze spółką komandytową, ale również zdobędzie cenne informacje praktyczne. Autorzy położyli szczególny nacisk na wyjaśnienia i sugestie związane z tworzeniem spółek komandytowych, prowadzeniem przez nie działalności operacyjnej oraz zakończeniem ich bytu prawnego, dlatego też wszelkie ewentualne spory w doktrynie i orzecznictwie zostały jedynie zasygnalizowane, bez kompleksowej analizy tego typu akademickich sporów.

W publikacji omówiono zagadnienia związane z istotą spółki komandytowej. Specyfika spółki komandytowej polega na tym, że w zakresie jej funkcjonowania często stosujemy zapisy dotyczące spółki jawnej. Ustawodawca pozostawił dużą swobodę regulowania w umowie spółki relacji wspólnik-spółka. Osoby, które chcą prowadzić działalność gospodarczą w takiej formie, powinny zastanowić się nad przyjęciem rozwiązań pozakodeksowych, dopasowanych do ich potrzeb, które zapobiegną powstawaniu wątpliwości interpretacyjnych. Możliwość stosowania w umowie spółki innych zapisów aniżeli tych kodeksowych, jest także powodem sporów w doktrynie. Książka wskazuje więc, jakie rozwiązania są możliwe i które z nich cieszą się uznaniem doktryny.

Analizie poddane zostały również kwestie reprezentacji i prowadzenia spraw spółki, a także problematyka związana z odpowiedzialnością wspólnika spółki komandytowej za jej zobowiązania. Autorzy poświęcili wiele miejsca sprawom związanym z majątkiem spółki komandytowej oraz możliwymi przekształceniami spółki, a także zagadnieniom związanym z zakończeniem działalności spółki komandytowej. Publikacja zawiera również praktyczne informacje oraz sugestie dotyczące zasad opodatkowania zarówno samej spółki komandytowej, jak i uczestniczących w niej wspólników. Co ważne, autorzy wskazali obszary dopuszczalnej przez przepisy prawa optymalizacji podatkowych obciążeń wspólników, którzy zdecydują się na prowadzenie działalności gospodarczej w formie spółki komandytowej.

Książka jako kompleksowe opracowanie tematyki spółki komandytowej przeznaczona jest głównie dla wspólników spółek komandytowych oraz przedsiębiorców rozważających podjęcie działalności gospodarczej w formie spółki komandytowej (lub przekształcenie istniejącej już spółki w spółkę komandytową).

1. Zagadnienia wstępne

1.1. Pojęcie spółki komandytowej

Spółka komandytowa to jedna ze spółek osobowych. Dlatego w pierwszej kolejności wyjaśnić należy, czym charakteryzują się wszystkie spółki osobowe. Spółka komandytowa jest formą organizacyjno-prawną aktywności wspólników, która jest zakładana po to, by realizować wspólny cel. W przypadku spółek osobowych celem tym jest prowadzenie przedsiębiorstwa (art. 8 § 2 k.s.h.). Nie może więc istnieć spółka osobowa, która nie prowadzi przedsiębiorstwa.

Art. 8 k.s.h.

§ 1. Spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana.

§ 2. Spółka osobowa prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą.

Jak wynika z definicji zawartej w art. 8 k.s.h., rezultatem zawarcia umowy spółki osobowej, oprócz powstania stosunku prawnego między jej wspólnikami, jest powstanie odrębnego od wspólników bytu prawnego, który może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym.

Najbardziej doniosłą, z praktycznego punktu widzenia, konsekwencją zawiązania spółki jest to, że od momentu jej powstania jest ona odrębnym od wspólników podmiotem. Spółka osobowa nie jest tylko umownym działaniem wspólników – jej umowa tworzy nowy byt prawny. Spółka ma zdolność prawną, zdolność do czynności prawnych (może nabywać prawa, zaciągać zobowiązania), zdolność sądową (może pozywać, być pozywaną), jest wyodrębniona organizacyjnie i majątkowo od wspólników, działa pod własną firmą, nie jest jednak osobą prawną, o czym szerzej będzie mowa dalej. Istnienie odrębnej podmiotowości spółek osobowych zostało potwierdzone w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przykładem może być postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r. (sygn. akt: II CK 320/05), które co prawda dotyczy spółki jawnej, ale będzie mieć zastosowanie do wszystkich spółek osobowych, w tym i spółki komandytowej.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r. sygn. akt: II CK 320/05

Spółka jawna jest odrębnym od wspólników podmiotem procesowym. Wykreślenie spółki jawnej z rejestru przedsiębiorców powoduje utratę przez nią zdolności sądowej. Utrata zdolności sądowej powoduje natomiast konieczność zawieszenia postępowania z urzędu.

Przechodząc następnie do regulacji odnoszących się wyłącznie do spółki komandytowej, wskazać należy, że ten typ spółki został uregulowany w artykułach od 102 do 124 k.s.h. Definicja spółki komandytowej zawarta została w art. 102 k.s.h.

Art. 102 k.s.h.

Spółką komandytową jest spółka osobowa mająca na celu prowadzenie przedsiębiorstwa pod własną firmą, w której wobec wierzycieli za zobowiązania spółki co najmniej jeden wspólnik odpowiada bez ograniczenia (komplementariusz), a odpowiedzialność co najmniej jednego wspólnika (komandytariusza) jest ograniczona.

Zgodnie z przytoczoną definicją, spółka komandytowa jest to typ spółki osobowej, którego cechą charakterystyczną jest występowanie dwóch kategorii wspólników: co najmniej jednego komplementariusza oraz co najmniej jednego komandytariusza. Pozycja prawna każdego z nich jest całkowicie odmienna, a wynika to z różnic w odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Szczegółowo problematyka ta zostanie omówiona w rozdziale poświęconym wspólnikom, w tym miejscu zasygnalizować należy jedynie, na czym ta odmienność polega. Mianowicie komplementariusz odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i subsydiarnie, czyli tak jak wspólnik spółki jawnej. W tym przypadku zastosowanie znajdą zatem następujące przepisy dotyczące spółki jawnej, ale mające zastosowanie w przypadku spółki komandytowej:

Art. 22 k.s.h.

§ 2. Każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem art. 31.

Art. 31 k.s.h.

§ 1. Wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika).

§ 2. Przepis § 1 nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

§ 3. Subsydiarna odpowiedzialność wspólnika nie dotyczy zobowiązań powstałych przed wpisem do rejestru.

Oprócz różnic wynikających z zasad ponoszenia odpowiedzialności za zobowiązania spółki, komplementariusz jest wspólnikiem aktywnym, który prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją.

Natomiast odpowiedzialność komandytariusza za zobowiązania spółki (także solidarna ze spółką i subsydiarna) jest ograniczona do wysokości sumy komandytowej. Oznacza to, że komandytariusz jest wolny od odpowiedzialności w granicach wartości wkładu wniesionego do spółki. Ponadto komandytariusz jest wspólnikiem pasywnym, co do zasady nieprowadzącym spraw spółki i niereprezentującym jej. Nazwisko bądź nazwa komandytariusza nie mogą być zamieszczone w firmie spółki pod rygorem odpowiedzialności wobec osób trzecich, podczas gdy dane identyfikujące co najmniej jednego komplementariusza muszą być umieszczone w firmie spółki komandytowej.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2016 r. sygn. akt: II CSK 237/15

Komplementariusz w spółce komandytowej odpowiada wprawdzie za jej zobowiązania całym swoim majątkiem, ale jest to jednak odpowiedzialność subsydiarna. Co więcej, za zobowiązania spółki komandytowej odpowiadają również jej komandytariusze. Jest to odpowiedzialność solidarna z komplementariuszem ograniczona do wysokości sumy komandytowej.

Nie ma ograniczeń podmiotowych co do tego, aby być komplementariuszem i komandytariuszem, w związku z tym mogą nimi być osoby fizyczne, osoby prawne i inne podmioty mające zdolność prawną, w szczególności handlowe spółki osobowe.

Należy pamiętać również, co zostało potwierdzone w pierwszej części art. 102 k.s.h. oraz co wynika z faktu, że spółka komandytowa jest jedną ze spółek osobowych, spółka ta ma na celu prowadzenie przedsiębiorstwa, działając pod własną firmą. Prowadzenie przedsiębiorstwa przez spółkę wiąże się z jej statusem jako przedsiębiorcy w rozumieniu art. 431 k.c. oraz ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 584 z późn. zm.).

1.2. Odpowiednie stosowanie przepisów o spółce jawnej

O ile odmiennie nie postanowiono w przepisach dotyczących spółki komandytowej, to jest w artykułach od 102 do 124 k.s.h., do spółki tej będą miały odpowiednie zastosowanie przepisy o spółce jawnej:

Art. 103 k.s.h.

§ 1. W sprawach nieuregulowanych w niniejszym dziale do spółki komandytowej stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej, chyba że ustawa stanowi inaczej.

§ 2. Do spółki komandytowej, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy.

Jak wynika z wyżej cytowanego przepisu, regulacja dotycząca spółki komandytowej nie jest kompletna, dlatego często aby odtworzyć normy dotyczące tego typu spółki należy sięgnąć do regulacji dotyczących spółki jawnej. Takie rozwiązanie ustawodawcy jest spowodowane tym, iż konstrukcja prawna wszystkich spółek osobowych jest zbliżona, a wszystkie bazują na konstrukcji spółki jawnej, zatem całościowe unormowanie spółki komandytowej byłoby zbyteczne. W dziale poświęconym spółce komandytowej zostały zatem uregulowane jedynie zagadnienia specyficzne dla spółki komandytowej, z których większość dotyczy statusu komandytariusza w spółce. W pozostałym zakresie stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej. Przepisy o spółce jawnej należy stosować „odpowiednio” do spółki komandytowej, a więc z uwzględnieniem specyfiki spółki komandytowej.

Chociaż w pewnym stopniu spółka komandytowa nawiązuje do spółki jawnej, nie może to uzasadniać wniosku, że jest jej odmianą[1]. Stosunek przepisów działu poświęconego spółce komandytowej do działu o spółce jawnej wyznacza reguła lex specialis do lex generalis. Oznacza to, że przepisy dotyczące spółki jawnej będą mieć zastosowanie do spółki komandytowej tylko w przypadku, gdy przepisy odpowiednie wyłącznie dla tego drugiego typu spółki nie będą z nimi sprzeczne.

Zgodnie z powyższym, odpowiednie zastosowanie do spółki komandytowej będą miały następujące przepisy o spółce jawnej:

art. 22 § 2 k.s.h. – odpowiedzialność majątkowa wspólników – w zakresie nieograniczonej solidarnej odpowiedzialności komplementariuszy za długi spółki, a co do komandytariuszy, to w zakresie solidarności tej odpowiedzialności ze spółką;

art. 26 § 3 k.s.h. – prawo i obowiązek zgłoszenia spółki do rejestru przez każdego ze wspólników, z uwzględnieniem art. 118 § 1 k.s.h., zgodnie z którym komandytariusz może reprezentować spółkę jedynie jako pełnomocnik;

art. 27 k.s.h. – możliwość żądania przez małżonka wspólnika wpisania wzmianki o umowie, dotyczącej stosunków majątkowych między małżonkami;

art. 28 k.s.h. – majątek spółki;

art. 29–30 k.s.h. – reprezentowanie spółki – z uwzględnieniem art. 117–118 k.s.h., zgodnie z którymi spółkę komandytową reprezentują komplementariusze, a komandytariusz jedynie jako pełnomocnik;

art. 31 k.s.h. – subsydiarna odpowiedzialność wspólnika;

art. 32 k.s.h. – odpowiedzialność wspólnika przystępującego za istniejące zobowiązania spółki – w zakresie przystąpienia nowego komplementariusza, gdyż art. 114 k.s.h. zawiera własną regulację w przypadku przystąpienia komandytariusza;

art. 33 k.s.h. – odpowiedzialność za zobowiązania powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa wniesionego do spółki – z uwzględnieniem art. 116 k.s.h., zgodnie z którym odpowiedzialności taką ponosi tylko komandytariusz;

art. 34 k.s.h. – bezskuteczność względna umownej modyfikacji zasad odpowiedzialność za zobowiązania określonych w art. 31–33 k.s.h.;

art. 35–36 k.s.h. – prawo wspólnika do przedstawienia wierzycielowi spółki zarzutów przysługujących spółce i ograniczenia w dysponowaniu wierzytelnościami lub długami spółki;

art. 37–40 k.s.h. – prowadzenie spraw spółki z uwzględnieniem art. 120–122 k.s.h., w których mowa o szczególnych uprawnieniach i ograniczeniach komandytariusza;

art. 41 k.s.h. – ustanowienie prokury;

art. 42–43 k.s.h. – prowadzenie spraw spółki nieprzekraczających zwykłych czynności i wymóg zgody wszystkich wspólników na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu uwzględnieniem art. 121 § 2 k.s.h., zgodnie z którym w spółce komandytowej w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności wymagana jest zgoda komandytariusza, chyba że umowa stanowi inaczej;

art. 44–47 k.s.h. – prowadzenie spraw spółki;

art. 48–49 k.s.h. – wkłady wspólników, z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z art. 107 § 2 i 3 k.s.h.;

art. 50 k.s.h. – wartość i znaczenie udziału kapitałowego wspólnika;

art. 51–53 k.s.h. – uczestnictwo wspólnika w zyskach i stratach spółki, z uwzględnieniem art. 123 k.s.h., który określa uczestnictwo komandytariusza w zyskach i stratach spółki;

art. 54 k.s.h. – zasady pomniejszania udziału kapitałowego;

art. 55 k.s.h. – ograniczenie możliwości wstąpienia osób trzecich do spółki;

art. 56–57 k.s.h. – zakaz działalności sprzecznej z interesami spółki i działalności konkurencyjnej, z uwzględnieniem art. 121 § 3 k.s.h., zgodnie z którym ograniczeń tych nie stosuje się do komandytariusza nieposiadającego prawa do prowadzenia spraw spółki lub jej reprezentowania, chyba że umowa spółki stanowi inaczej;

art. 58–66 k.s.h. – rozwiązanie spółki i wystąpienie wspólnika, z uwzględnieniem art. 124 k.s.h. określającego konsekwencje śmierci komandytariusza;

art. 67–85 k.s.h. – likwidacja spółki.

Ustawą z dnia 28 listopada 2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r., poz. 4), która weszła w życie 15 stycznia 2015 r. do art. 103 k.s.h. dodano § 2, który wprowadził możliwość zawarcia spółki komandytowej także przy wykorzystaniu wzorca umowy, jednocześnie stanowiąc, że do spółki komandytowej, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy. Przepis ten ma charakter jedynie porządkowy, gdyż, jak powiedziano wyżej, konieczność stosowania przepisów o spółce jawnej wynika z § 1. Jednakże w § 2 jest mowa o szczególnym rodzaju spółki komandytowej, a mianowicie zawieranej przy wykorzystaniu wzorca umowy spółki udostępnionego w systemie teleinformatycznym (przez Internet). Dlatego ustawodawca nakazuje w tym przypadku odpowiednio stosować przepisy odnoszące się tylko do tego podtypu spółki jawnej, która powstała w oparciu o umowę zawartą przy wykorzystaniu wzorca umowy.

Zastosowanie będą miały w tym zakresie zatem następujące przepisy:

Art. 41 k.s.h.

§ 3. W spółce, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, wspólnicy mogą ustanowić prokurę przy wykorzystaniu wzorca uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym. W takim przypadku wniosek o wpis do rejestru składany jest za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.

§ 4. Uchwałę, o której mowa w § 3, opatruje się kwalifikowanymi podpisami elektronicznymi albo podpisami potwierdzonymi profilem zaufanym ePUAP. Uchwała taka jest równoważna z uchwałą w formie pisemnej.

Art. 48 k.s.h.

§ 2¹. W przypadku zawarcia lub zmiany umowy spółki przy wykorzystaniu wzorca umowy wkład wspólnika może być wyłącznie pieniężny.

Art. 40¹ k.s.h.

§ 1. Wspólnicy spółki, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, mogą podjąć przy wykorzystaniu wzorca uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym uchwałę o zmianie adresu spółki oraz o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego. W takim przypadku wniosek o wpis do rejestru składany jest za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.

§ 2. Podjęcie uchwały przy wykorzystaniu wzorca uchwały wymaga wypełnienia formularza uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym i opatrzenia uchwały kwalifikowanymi podpisami elektronicznymi albo podpisami potwierdzonymi profilem zaufanym ePUAP. Uchwała taka jest równoważna z uchwałą w formie pisemnej.

Art. 58 k.s.h.

§ 2. Uchwała o rozwiązaniu spółki, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, może zostać podjęta przy wykorzystaniu wzorca uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Podjęcie uchwały przy wykorzystaniu wzorca uchwały wymaga wypełnienia formularza uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym i opatrzenia uchwały kwalifikowanymi podpisami elektronicznymi albo podpisami potwierdzonymi profilem zaufanym ePUAP.

Uchwała taka jest równoważna z uchwałą w formie pisemnej.

1.3. Podmiotowość prawna spółki komandytowej

Jak sygnalizowano wyżej spółka komandytowa, pomimo że tak jak wszystkie spółki osobowe jest podmiotem samodzielnym, nie można jej przypisać statusu osoby prawnej (ani rzecz jasna osoby fizycznej). Zalicza się ona do trzeciej grupy podmiotów prawa cywilnego wyodrębnionej w art. 33¹ § 1 k.c., to jest jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Do tych podmiotów na podstawie cytowanego artykułu Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Wymienia się trzy warunki uznania podmiotu za taką jednostkę: wyodrębnienie organizacyjne jednostki, brak przymiotu osoby fizycznej i osoby prawnej, przyznanie przez ustawę zdolności prawnej[2].

Wyposażenie spółek osobowych, w tym spółki komandytowej, w podmiotowość prawną pociąga za sobą doniosłe konsekwencje:

spółka może występować samodzielnie w obrocie gospodarczym i prowadzić stosunki z innymi podmiotami prawa, może występować jako odrębny podmiot prawa także w stosunkach ze swoimi wspólnikami[3], a jej majątek przysługuje spółce jako odrębnemu od nich podmiotowi;

spółka ma możliwość nabywania praw i zaciągania zobowiązań i działania w sferze prawa prywatnego (tj. we wszelkich stosunkach ze sfery prawa cywilnego – rzeczowych, obligacyjnych oraz spadkowych);

może występować jako podmiot w stosunkach publicznych: spółka może być pracodawcą, może być podmiotem praw i obowiązków wynikających z prawa administracyjnego (może być stroną postępowania administracyjnego, na jej rzecz mogę być wydawane decyzje administracyjne, chociażby dotyczące prowadzonej działalności gospodarczej, np. pozwolenia budowlane czy koncesje);

ma możliwość wyodrębnienia majątku spółki od majątku wspólników, co pozwala na oddzielenie odpowiedzialności za zobowiązania spółki (z modyfikacjami wynikającymi z art. 31 k.s.h.) od majątku poszczególnych wspólników i oddzielenie w ogóle funkcjonowania spółki od stosunków wspólników;

spółka może pozywać i być pozywana (jest to tak zwana zdolność sądowa);

ma możliwość odrębnej od wspólników zdolności upadłościowej.

Istotne jest, że spółka komandytowa w swej właściwej formie (jako odrębny od uczestników spółki podmiot prawa) powstaje z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców (tj. do Krajowego Rejestru Sądowego).

Ponadto wspomnieć należy, że po zawarciu umowy spółki (czyli po zawiązaniu spółki), lecz przed dokonaniem jej wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym, powstaje szczególnego rodzaju konstrukcja prawna, która nie jest jeszcze spółką we właściwej formie, o której mowa była wyżej. Większość doktryny nie przypisuje jej charakteru spółki w organizacji[4] (tak k.s.h. określa spółki kapitałowe po zawarciu umowy a przed wpisem do rejestru). Brak uregulowania przez ustawodawcę formy spółki w organizacji w stosunku do spółek osobowych być może wynika z tego, że praktyczne znaczenie tego wyróżnienia byłoby niewielkie, zważywszy, że proces tworzenia tej spółki z reguły jest znacznie krótszy i mniej skomplikowany w porównaniu ze spółkami kapitałowymi. Forma spółki przed wpisem do rejestru określana jest więc jako „spółka osobowa w stadium wstępnym”[5] lub jako „przedspółka”[6]. Istnienie tej formy potwierdza art. 25¹ § 2 k.s.h., który reguluje odpowiedzialność za działania w imieniu spółki przed jej wpisem do rejestru. Z artykułu tego wynika, że osoby, które działały w imieniu spółki po jej zawiązaniu a przed wpisem do rejestru, za zobowiązania wynikające z tego działania odpowiadają solidarnie, ponieważ spółka, która jeszcze nie istnieje, nie może odpowiadać swoim majątkiem za zobowiązania. Podkreślić należy, że forma „przedspółki” nie posiada podmiotowości prawnej (spółka nabędzie ją po wpisie do rejestru). Zawiązanie spółki ma na celu bowiem jej rejestrację, a więc formę „przedspółki” należy uznać za etap podczas tworzenia spółki.

1.4. Spółka komandytowa na tle innych form prawnych prowadzenia działalności gospodarczej

Spółka komandytowa jest coraz bardziej popularną formą prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Świadczą o tym dane Głównego Urzędu Statystycznego, zgodnie z którymi, na koniec grudnia 2013 r. było w Polsce zarejestrowanych 12 658 spółek komandytowych, 31 grudnia 2014 r. było ich 15 652, a na koniec 2015 r. było ich już 20 391. Oznacza to, że rok 2013 przyniósł przyrost liczby spółek komandytowych o 20,6%, rok 2014 o 23,7%, a rok 2015 aż o 30,3%[7].

Różnice między spółką komandytową a spółkami kapitałowymi

Spółka komandytowa może być alternatywą dla spółek kapitałowych, czyli spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej. O atrakcyjności spółki komandytowej jako formy prowadzenia działalności gospodarczej decyduje szereg czynników. Zdaje się, że jako najistotniejszy z nich wymienić trzeba korzyści podatkowe wynikające z prowadzenia biznesu w tej formie. Przypomnieć należy, że spółki osobowe odmiennie niż spółki kapitałowe nie są osobami prawnymi, zatem nie podlegają podatkowi dochodowemu od osób prawnych (CIT). Podatek odprowadzać będą tylko ich wspólnicy. Nie będzie w tym przypadku podwójnego opodatkowania, tak jak ma to miejsce przy spółkach kapitałowych. Szczegółowe rozważania na ten temat znajdują się w rozdziale poświęconym podatkom. Na marginesie wspomnieć należy, że w 2014 r. pojawił się projekt nowelizacji ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, która zakładała, iż pomimo braku osobowości prawnej spółka komandytowa i komandytowo-akcyjna będą podlegać podatkowi dochodowemu od osób prawnych. Jednakże planowane niekorzystne zmiany podatkowe nie weszły w życie i spółki komandytowe nadal mogą służyć jako bardzo atrakcyjna forma prowadzenia działalności gospodarczej, również na płaszczyźnie podatkowej.

Kolejną cechą, która odróżnia spółkę komandytową od spółek kapitałowych, jest jej elastyczność, przejawiająca się w większej dowolności w konstruowaniu treści umowy. Przepisy odnoszące się do treści umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (por. art. 157 k.s.h.), w a szczególności dotyczące statutu spółki akcyjnej (por. art. 304 k.s.h.) nie dają takiej swobody w kształtowaniu ich treści jak regulacja odnosząca się do treści umowy spółki komandytowej. Dla porównania swoboda umów w kształtowaniu statutu spółki akcyjnej została przez ustawodawcę w sposób znaczący ograniczona, zgodnie bowiem z art. 304 § 3 k.s.h. statut może zawierać postanowienia odmienne niż przewiduje ustawa, jedynie jeżeli ustawa na to zezwala, zaś zgodnie z § 4 tego przepisu statut może zawierać dodatkowe postanowienia, jedynie wtedy, gdy ustawa nie przewiduje wyczerpującego uregulowania danej kwestii a dodatkowe postanowienie statutu nie jest sprzeczne z naturą spółki akcyjnej lub dobrymi obyczajami. Tymczasem przy redagowaniu umowy spółki komandytowej wspólnicy będą mieć dużą swobodę, będą bowiem mogli w sposób dowolny ustalić chociażby udziały w zysku, sposób wnoszenia wkładów do spółki, określając na przykład, że wkładem jednego ze wspólników będzie jego prawo na rzecz spółki. Więcej informacji na temat umowy spółki znajduje się w kolejnym rozdziale.

Art. 105 k.s.h.

Umowa spółki komandytowej powinna zawierać:

firmę i siedzibę spółki;

przedmiot działalności spółki;

czas trwania spółki, jeżeli jest oznaczony;

oznaczenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika i ich wartość;

oznaczony kwotowo zakres odpowiedzialności każdego komandytariusza wobec wierzycieli (sumę komandytową).

Ponadto znaczącą różnicą w stosunku do spółek kapitałowych jest sposób, w jaki wspólnicy odpowiadają za zobowiązania spółki. Jak już wspomniano, w przypadku spółki komandytowej zakres odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki jest zróżnicowany w zależności od rodzaju wspólnika: komplementariusz odpowiada całym swoim majątkiem, odpowiedzialność komandytariusza za zobowiązania spółki jest natomiast ograniczona do wysokości sumy komandytowej. Natomiast najogólniej mówiąc, odpowiedzialność wspólników spółek kapitałowych ogranicza się do wniesionych przez nich wkładów, zapewniając bezpieczeństwo ich majątku osobistego. Uproszczając, można uznać, że odpowiedzialność komandytariusza jest zbliżona do odpowiedzialności wspólników spółek kapitałowych w tym sensie, że jest ograniczona do określonej kwoty.

Podsumowując, najważniejsze różnice między spółką komandytową a spółkami kapitałowymi to:

korzyści podatkowe – spółka komandytowa w odróżnieniu od spółek kapitałowych nie podlega podatkowi dochodowemu od osób prawnych (CIT),

spółka komandytowa jest bardziej elastyczną formą (większa swoboda w kształtowaniu treści umowy),

zróżnicowana odpowiedzialność wspólników.

Dodatkowo wskazać należy na następujące różnice między spółką komandytową a spółkami kapitałowymi:

spółki kapitałowe posiadają osobowość prawną,

liczba podmiotów tworzących spółkę – do powstania spółki osobowej, w tym komandytowej, konieczne jest współdziałanie co najmniej dwóch podmiotów, do powstania spółki kapitałowej nie jest to konieczne,

określenie minimalnej wysokości kapitału zakładowego – w przypadku spółki z o.o. jest to 5000 zł (art. 154 k.s.h.), a w przypadku spółki akcyjnej – 100 000 zł (art. 308 k.s.h.),

formalności dotyczące powstania spółki – aby założyć spółkę kapitałową należy dokonać szeregu czynność, m.in. zgromadzić kapitał zakładowy w przewidzianej wysokości oraz dokonać wyboru władz spółki,

reprezentacja spółki i prawo prowadzenia spraw spółki – w spółkach kapitałowych jest to kompetencja odpowiednich organów spółki (zarządu), nie zaś wszystkich wspólników,

zbywalność udziałów – w spółkach kapitałowych jest to zasadą, w osobowych zaś jest to utrudnione i uzależnione od wyraźnego dopuszczenia zbywalności w umowie spółki.

Różnice między spółką komandytową a spółką cywilną

Porównanie spółki komandytowej ze spółką cywilną to właściwie porównanie spółki osobowej ze spółką cywilną, bowiem wszystkie handlowe spółki osobowe będą różniły się od spółki cywilnej następującymi cechami:

spółki osobowe, w odróżnieniu od spółki cywilnej, która jest jedynie umową między wspólnikami, posiadają podmiotowość prawną (art. 8 i 33 ¹ § 1 k.s.h.),

spółki osobowe posiadają zdolność do czynności prawnych, zdolność sądową i procesową,

cel spółki cywilnej może być odmienny od celu spółki osobowej, gdyż spółki osobowe mogą być powoływane w celu prowadzenie przedsiębiorstwa (art. 22 k.s.h.),

spółki osobowe są wpisywane do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS), z czym wiązać należy zwiększoną ochronę uczestników obrotu prawnego ze względu na jawność materialną rejestru (art. 15 i 16 uKRS),

wyodrębnienie majątkowe spółek osobowych w stosunku do majątku wspólników,

wyodrębnienie organizacyjne spółek osobowych w stosunku do wspólników,

występowanie spółek osobowych pod własną (spółki) firmą (art. 8 k.s.h. i art. 24 k.s.h.),

wprowadzenie dopuszczalności zmienności składu osobowego wspólników w spółkach osobowych (art. 10 k.s.h.),

dopuszczalność podejmowania w przypadku spółek osobowych uchwał niejednomyślnie, w tym zmiany umowy spółki (art. 9 k.s.h.),

odpowiedzialność spółki za własne zobowiązania,

odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki na zasadach określonych w k.s.h. (art. 31 § 1 k.s.h. wraz z modyfikacjami wynikającymi z przepisów dotyczących poszczególnych rodzajów spółek osobowych – art. 102 k.s.h. w przypadku spółki komandytowej),

spółka osobowa jest spółką udziałową w tym sensie, że można wyodrębnić udział kapitałowy (art. 50 k.s.h.),

spółka osobowa jest przedsiębiorcą, podczas gdy w spółce cywilnej to każdy ze wspólników jest oddzielnym przedsiębiorcą.

Różnice między spółką komandytową a innymi spółkami osobowymi

Co do różnic między spółką komandytową a innymi spółkami osobowymi, to są to przede wszystkim odrębności wynikające z występowania dwóch rodzajów wspólników – komandytariusza i komplementariusza, oraz związanych z tym konsekwencjami. Podkreślić należy natomiast, że spółki osobowe mają wiele wspólnych cech, takich jak posiadanie podmiotowości prawnej, subsydiarna odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki czy cel wszystkich spółek osobowych – mają one prowadzić przedsiębiorstwo pod własną firmą.

Jak już była mowa, wszystkie spółki osobowe „bazują” na konstrukcji prawnej spółki jawnej. Dlatego spółka komandytowa będzie różniła się od spółki jawnej właśnie jedynie konsekwencjami występowania dwóch typów wspólników – komandytariuszy i komplementariuszy. Komandytariusze odpowiadają wobec osób trzecich tylko w granicach wartości wniesionego wkładu do spółki (art. 112 § 1 k.s.h.), nie prowadzą także spraw spółki, a reprezentować mogą ją jedynie jako pełnomocnicy (118 § 1 k.s.h.). Komplementariusze natomiast reprezentują spółkę i prowadzą jej sprawy oraz ponoszą pełną odpowiedzialność za zobowiązania spółki (art. 102 i 103 k.s.h.).

Co do różnic ze spółką partnerską, to oprócz wyżej wskazanych cech, tym różnić się będzie od spółki komandytowej, że mogą w niej uczestniczyć tylko osoby fizyczne, uprawnione do wykonywania wolnych zawodów wymienionych w ustawie (art. 87 i 88 k.s.h.). Ponadto umowa spółki partnerskiej może przewidywać powierzenie prowadzenia spraw spółki i jej reprezentację zarządowi (art. 97 § 1 i 2 k.s.h.). Istotna różnica dotyczy także odpowiedzialności za zobowiązania spółki – za te powstałe w związku z wykonywaniem zawodu przez jednego z partnerów i podległe mu osoby, które są zatrudnione w spółce na podstawie umowy o pracę lub innej umowy o świadczenie usług, nie odpowiadają pozostali partnerzy (art. 95 § 1 k.s.h.).

Najbardziej zbliżoną do spółek kapitałowych wśród spółek osobowych jest spółka komandytowo-akcyjna. Jej członkowie są komplementariuszami lub akcjonariuszami (art. 125 k.s.h.). W sprawach nieuregulowanych, do komplementariuszy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące wspólników spółki jawnej, natomiast w pozostałych sprawach odpowiednio przepisy o spółce akcyjnej (art. 126 § 1 k.s.h.). Jest to jedyna spółka osobowa, która musi posiadać minimalny kapitał zakładowy (w wysokości 50 000 zł). Ponadto, charakterystycznymi cechami spółki komandytowo-akcyjnej są: brak odpowiedzialności akcjonariuszy za długi, prowadzenie spraw spółki przez komplementariuszy, posiadanie walnego zgromadzenia i możliwość ustanowienia w statucie rady nadzorczej.

1.5. Spółka a prowadzone przez nią przedsiębiorstwo

Jak już zostało stwierdzone, celem spółki osobowej, w tym komandytowej, jest prowadzenie przedsiębiorstwa pod firmą spółki. Wymogu tego nie ma spółka z o.o. czy spółka akcyjna, które mogą być utworzone w każdym celu dozwolonym przez prawo, a więc także niegospodarczym, w związku z tym nie muszą prowadzić przedsiębiorstwa.

Pojęcie przedsiębiorstwa występuje w kilku znaczeniach. W literaturze przedmiotu wskazuje się na dwojakie znaczenie pojęcia „przedsiębiorstwo”: podmiotowe i przedmiotowe[8]. Przedsiębiorstwo w znaczeniu podmiotowym to podmiot stosunków prawnych oraz podmiot praw i obowiązków, tak w zakresie prawa prywatnego jak i publicznego. W tym znaczeniu przedsiębiorstwo utożsamia się z przedsiębiorcą (w tym znaczeniu przedsiębiorstwo występuje w rozumieniu potocznym). Natomiast art. 55¹ k.c. wprowadził pojęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym[9]. Z przepisu tego wynika, że na definicję przedsiębiorstwa składają się trzy główne elementy: zorganizowany zespół składników, o niematerialnym i materialnym charakterze, które służą do prowadzenia działalności gospodarczej[10]. W przepisie tym wymienione zostały przykładowo następujące elementy, które składają się na pojęcie przedsiębiorstwo:

oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa),

własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów oraz innych praw rzeczowych do nieruchomości lub ruchomości,

prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych,

wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środków pieniężnych,

koncesje, licencje, zezwolenia,

patenty i inne prawa własności przemysłowej,

majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne,

tajemnice przedsiębiorstwa,

księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

W literaturze składniki przedsiębiorstwa dzieli się na następujące grupy praw[11]:

– prawa na dobrach niematerialnych: m.in. oznaczenia indywidualizujące, patenty oraz inne prawa własności przemysłowej jak na przykład znaki towarowe, wzory użytkowe i przemysłowe (art. 55¹ pkt 1 i 6 k.c.), a także majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne (art. 55¹ pkt 7 k.c.),

– prawa na dobrach materialnych, tzn. prawa do ruchomości i nieruchomości, czyli własność i inne prawa rzeczowe (por. art. 55¹ pkt 2 k.c.),

– prawa obligacyjne wynikające na przykład z najmu i dzierżawy, wierzytelności, prawa z papierów wartościowych (por. art. 55¹ pkt 3 k.c.),

– prawa wynikające z decyzji administracyjnych (koncesje, zezwolenia, licencje – art. 55¹ pkt 5 k.c.),

– tajemnice przedsiębiorstwa (art. 55 ¹ pkt 8 k.c.),

– księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (art. 55¹ pkt 9 k.c.).

Wśród składników przedsiębiorstwa należy wymienić także sytuacje faktyczne, które nie mają charakteru praw podmiotowych, lecz wpływają dodatnio lub ujemnie na jego wartość, np. klientela, lokalizacja, dobra lub zła renoma[12], czyli okoliczności określane w języku angielskim jako goodwill lub badwill (dobra lub zła sława).

Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 55 ¹ k.c. w skład przedsiębiorstwa nie wchodzą zobowiązania i obciążenia związane z jego prowadzeniem.

Spółka komandytowa jest przedsiębiorcą od chwili jej wpisu do KRS. W ramach prowadzonej przez siebie działalności jako przedsiębiorca podlega ona przepisom ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.

[1] Tak: A. Kidyba, Komentarz do art. 103 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el., 2017.

[2] A. Kidyba, Osobowe spółki handlowe, Warszawa 2006, s. 50.

[3] S. Sołtysiński i in., Kodeks spółek handlowych, t. I, Komentarz do artykułów 1–150, Warszawa 2001, s. 111–112.

[4] S. Włodyka, Problem osobowych spółek w organizacji, [w:] Rejent 2003, nr 6, s. 271; D. Ulikowska, Spółka jawna przed wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego, PPH 2004, nr 11, s. 34–39.

[5] S. Włodyka, op. cit…, 270.

[6] D. Ulikowska, op. cit…, s. 34,

[7] Główny Urząd Statystyczny, Zmiany strukturalne grup podmiotów gospodarki narodowej w rejestrze REGON, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/zmiany-strukturalne-grup-podmiotow/zmiany-strukturalne-grup-podmiotow-gospodarki-narodowej-na-obszarach-przygranicznych-przy-zewnetrznej-granicy-unii-europejskiej-na-terenie-polski-w-2015-roku,2,5.html (dostęp: 24.04.2017 r.).

[8] A. Kidyba, Osobowe spółki…, op. cit., s. 51.

[9] szerzej zob.: J. Widło, Przedsiębiorstwo w świetle zmian Kodeksu cywilnego, Monitor Prawniczy 2004, nr 1, s. 9 i n.

[10] A. Kidyba, Osobowe spółki…, op. cit., s. 51.

[11] A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2006, s. 33.

[12] M. Litwińska, Pojęcie przedsiębiorstwa w prawie cywilnym i handlowym. Przedsiębiorstwo jako przedmiot obrotu, PPH 1993, cz. 1, nr 4, s. 8 i n.