Dla Dickiego Jobsona

(14 listopada 1941 – 25 grudnia 2000)

i Roba Partridge’a

(2 czerwca 1948 – 26 listopada 2008)

Podziękowania

W połowie lat dziewięćdziesiątych znalazłem się na Jamajce i mieszkałem tam przez parę lat. Niemal każdego dnia docierały do mnie świeże historie, mniej lub bardziej znaczące opowieści o Bobie Marleyu. Pewnego dnia poczułem, że chciałbym napisać biografię człowieka, którego nazywano Tuff Gong. Napisałem wcześniej tekst do książki Songs of Freedom, albumu ze zdjęciami Boba Marleya autorstwa Adriana Boota. Pewne fragmenty Songs of Freedom oraz mojej książki Rude Boy zostały zawarte w tym tomie, jest on jednak wynikiem ponad czterdziestu lat studiów nad wielkością i tajemnicą nie tylko Boba Marleya, ale i całej kultury jamajskiej, bez pominięcia pozornie dość dziwnej religii Rastafari.

Oczywiście muszę złożyć wyrazy wdzięczności za wsparcie, jakie przy pisaniu tej biografii otrzymałem od Jamajczyków. Szczególnie dziękuję tym, którzy na przestrzeni lat wspierali moje wysiłki zrozumienia niezwykłej złożoności różnych spraw. Przede wszystkim dziękuję wielkiemu bohaterowi tej książki, Bobowi Marleyowi we własnej osobie. Moje podziękowania otrzymują też: Peter Tosh, Bunny Wailer, pani Cedella Booker, Rita Marley, Cedella Marley, Ziggy Marley, Damian Marley, Judy Mowatt, Aston „Family Man” Barrett, Junior Murvin, Al Anderson, Diane Jobson, Lee „Scratch” Perry, Burning Spear, Prince Buster, Joseph Hill, Leonard Dillon, Alton Ellis, U Roy, I Roy, Dennis Brown, Chinna Smith, Gregory Isaacs, Dillinger, Trinity, Junior Marvin, Tapper Zukie, Ernest Ranglin, Johnny Moore, Jah Jerry, Sid Bucknor, Harry Johnson, Tony Washington, Linton Kwesi Johnson, pani Sonya Pottinger, Karl Pitterson, Augustus Pablo, Alan „Skill” Cole i inni.

Muszę też wyrazić głęboką wdzięczność Chrisowi Blackwellowi, Suzette Newman, Carlowi Bradshawowi, Donnowi Lettsowi, świętej pamięci Dickiemu Jobsonowi i jego siostrze Diane Jobson. Niemożliwe jest też pominięcie wkładu świętej pamięci Roba Partridge’a. Przekazuję też podziękowania Brianowi Blevinsowi, który był agentem prasowym Island Records i który wtedy, w 1972 roku, zainteresował mnie muzyką The Wailers. Inspiracją okazała się praca i myśli Adriana Boota oraz Vivien Goldman. Muszę też przekazać szczególnie serdeczne podziękowania Rogerowi Steffensowi i jego bezcennemu Archiwum Boba Marleya, jak również Wayne’owi Jobsonowi i Lee Jaffemu.

Ta książka nie zaistniałaby bez wyjątkowej pracy kilku znakomitych wydawców takich jak: Trevor Dolby, Natalie Jerome, Humphrey Price, Dan Bunyard i Sarah Day. Jak zwykle jestem wyjątkowo wdzięczny swojemu agentowi literackiemu Julianowi Alexanderowi oraz Rose Lucas.

Wstęp tłumacza wydania polskiego

„Moje Rege”

Muzyka reggae towarzyszyła mi niemal od dzieciństwa. Dorastając w komunistycznej Polsce rządów towarzyszy Gomułki i Gierka, odciętej od „lepszego”, bogatego Zachodu, a jednocześnie pełnej jakiegoś swojskiego poczucia stabilizacji, szukałem kontaktu z transcendencją poprzez rytm i dźwięk. Muzyka rockowa budziła we mnie ostre emocje, ale ten kołyszący, basowy, łagodny i uwodzicielski rytm poruszył głębsze pokłady energii. Bieda, z której wyrosła muzyka reggae, była nam bliska w sensie dosłownym. Magiczny rytm reggae jest źródłem radości.

Pierwsze piosenki dotarły do mnie z fal słynnego Radia Luxembourg w latach sześćdziesiątych, może to był Jimmy Cliff lub Johnny Nash? W połowie lat siedemdziesiątych dobrze ustawiony syn trenera sportowego i mój kolega ze szkoły pojechał pracować do knajpy w Londynie. Przywiózł płytę grupy Bob Marley and the Wailers LIVE! z nagraniem koncertu z londyńskiego Lyceum. W tym momencie sprawy stały się jasne. Rok 1975, połączenie prostego rocka i reggae – to był właśnie soundtrack miejskiego życia, które prowadziłem, urodzony i wychowany w samym centrum Warszawy, miasta widma zbudowanego na ruinach żydowskiego getta.

Kiedy przyszedł koniec lat siedemdziesiątych, a z nim festiwal Solidarności, znalazłem się w centrum wydarzeń. Rewolucja punkrockowa dotarła do PRL-u. Nasz zespół Kryzys, założony w 1979 z Robertem „Afą” Brylewskim, dzięki dobrym piosenkom i zbiegowi fortunnych okoliczności dostał się do panteonu siermiężnych gwiazd rocka schyłku epoki „realnego socjalizmu”. Z Kryzysem zagraliśmy kilka krajowych tras, po raz pierwszy z estrad festiwali w Sopocie i Opolu wykonując muzykę ska i reggae połączone z punk rockiem. Trwało to do stanu wojennego w 1981 roku i faktycznie do śmierci Boba Marleya, którego wtedy ciągle słuchaliśmy. Byliśmy więc forpocztą nowej wibracji muzycznej.

Grając w Kryzysie, jeździłem co roku do Londynu, ciesząc się cierpliwą przyjaźnią Simona Bramleya z grupy The Raincoats, londyńskiego artysty z pierwszej punkowej „załogi” tego miasta. Dzięki niemu spotkałem muzyków Sex Pistols i The Clash, a także brałem udział w codziennym życiu młodzieży getta Babilonu, rządzonego przez znienawidzoną panią premier i nadętą królową. Życiu pełnym reggae, gdyż tej muzyki głównie słuchali the punks.

Potem nawet próbowałem, w latach 1982–1985, jako jeden z pierwszych w tym pokoleniu, grać rytmy korzeni w zespołach Bakszysz, I-Land i Rastarr. Bez większego efektu, choć dobre muzyczne nasiona padały na żyzny grunt. Po trzydziestu latach z radością obserwuję kolejne pokolenia polskich zespołów grających reggae in a Polish style. Mamy w kraju kilka ważnych festiwali reggae, z Ostródą na czele. Można już śmiało mówić o tradycji i środowisku. Kiedy jednak w kuchni redaktora Włodka Kleszcza wpadliśmy obaj na pomysł połączenia jamajskiego roots music z cudowną muzyką podhalańskich górali, nikt nie wierzył, że takie spotkanie jest możliwe. Dziś nagrania The Twinkle Brothers z Jamajki dokonane z rodziną Trebuniów Tutków spod Zakopanego to już klasyka. Grałem też wytrwale muzykę reggae w kilku radiach, z których mnie bezprawnie wyrzucano w ramach kapitalistycznego „profilowania”. Nie sposób przecenić wpływu kulturotwórczego naszej starej dobrej Radiostacji sprzed zniszczenia jej przez chciwych agentów babilońskich. Również Jazzradio, Kampus, a nawet Roxy FM, gdzie prowadziłem audycje, mają swój udział w zakorzenieniu się muzyki reggae w Polsce.

Spotkanie kosmicznej postaci Lee „Scratcha” Perry’ego podczas jego dwóch wizyt nad Wisłą, w roku 2001 i 2006, łączyło się nie tylko z poznaniem nauczyciela muzycznego samego Boba Marleya oraz żywej legendy dub/reggae, ale i z otrzymaniem „magicznego przekazu mocy” od mistrza, dokonanego za pomocą morskiej muszli pochodzącej z plaży w Negril na Jamajce…

Mój pozytywny związek z dziełem proroka Boba Marleya rozpoczął się w roku 1980, roku Solidarności i wielkich strajków, które zmieniły Polskę – od włączenia do repertuaru grupy Kryzys naszej własnej wersji jego pieśni walki o prawo do samostanowienia i duchowej wolności – Get Up, Stand Up. Chociaż nie skłaniam się do używania słynnego sakramentu ziołowego stosowanego przez wyznawców Rasta ani nie jestem przeświadczony o immanentnej boskości cesarza, pozostaję oddanym i uniżonym sługą tej muzycznej tradycji i jej filozofii, która nie obiecuje zbawienia i raju po śmierci, ale daje wolność i radość tu i teraz, na tej zielonej Ziemi. Wolność, która znajduje się w sercu jej rytmu, w rytmie jej serca.

Nie ma człowieka, który z większą pasją i precyzją potrafiłby ukazać niezwykłą historię Boba Marleya w jej wszystkich odcieniach i barwach niż nasz londyński krajan, redaktor Chris Salewicz. Wyrażam tu pełne szacunku podziękowania za jego ogromną pracę.

Maciej „Magura” Góralski

Warszawa, wiosna 2013

Wprowadzenie

Mam tylko jedną ambicję, rozumiesz? Chcę, żeby to się stało naprawdę. Chcę zobaczyć całą ludzkość żyjącą w jedności, wszystkich razem: czarnych, białych i żółtych. To wszystko.

Na początku roku 1978 spędziłem dwa miesiące na Jamajce. Badałem miejscową muzykę i przeprowadzałem wywiady z czołowymi postaciami sceny muzycznej. Znalazłem się tam w ramach pielgrzymki fanatyków reggae. Towarzyszył mi „Johnny Rotten”, czyli John Lydon[1], i Don Letts, rastafariański filmowiec. To doświadczenie z pierwszej wizyty na wyspie całkowicie zmieniło moje życie. Zanurzyłem się w krainie magicznego realizmu, jaką jest Jamajka. Wyspa, która może być jednocześnie niebem i piekłem.

Prawie rok później, w lutym 1979, poleciałem do Kingston z drugą wizytą. Znów wybrałem się do „najpiękniejszej krainy, jaką oko widziało”. Tak powiedział o Jamajce odkrywca Krzysztof Kolumb, kiedy po raz pierwszy ujrzał „Wyspę Źródeł” w 1494 roku. Dotarłem tam późnym popołudniem, wziąłem taksówkę do Knudsfort Blvd w New Kingston i zameldowałem się w hotelu Sheraton. Zmiana czasu spowodowała, że obudziłem się wcześnie rano. Znalazłem się w taksówce kwadrans przed ósmą i przedzierałem się przez korki w godzinach szczytu. Okrążając dostojny Devon House, dawną rezydencję brytyjskiego gubernatora, znalazłem się na Hope Road. Ktoś mnie uprzedził: „Bob Marley wstaje wcześnie rano”. Dotarłem do rezydencji przy Hope Road 56 i wydostając się z taksówki marki Moritz Oxford, zauważyłem, że w domu niewiele się działo. Na drewnianej werandzie po prawej stronie budynku siedziała grupa młodych twardzieli z getta, których przywitałem skinieniem głowy, bezskutecznie szukając znajomych twarzy. Tuż przed sklepem płytowym Tuff Gong, po prawej stronie stała kobieta nosząca dreadloki zwinięte pod wielkim beretem. Zamiatała sklepowe schody, a miotła zaczepiała się o jej bardzo długą spódnicę. W kąciku jej ust wisiał trójkątny skręt. Podszedłem do niej i przedstawiłem się, wspominając, że byłem na Jamajce w zeszłym roku i pisałem o muzyce reggae. Pokazałem jej kopię obszernego artykułu, który napisałem dla „New Musical Expressu”. Dowiedziałem się, że nazywa się Diane Jobson. Okazała się niezwykle bystrą kobietą, byłą prawniczką działającą dla firmy Tuff Gong. (Na przestrzeni lat poznałem ją bardzo dobrze. Zaprzyjaźniłem się także z jej bratem Dickiem, który wyreżyserował film Countryman).

W tym momencie na podwórze wjechało bmw prowadzone przez piękną dziewczynę. Miało ono, jak wiele jamajskich samochodów, przyciemniane szyby oraz flagę etiopską na antenie, powiewającą na wietrze. Wysiadł z niego Bob Marley. Przywitał młodych z getta i zaczął z nimi rozmawiać. Idąc w ich stronę, zauważył mnie. Po kilku minutach podszedłem. Przedstawiłem się, uścisnąłem mu dłoń. Przyglądał mi się z uśmiechem i zauważył odznakę ruchu Animal Rights przypiętą do mojej czerwonej koszuli marki Fred Perry. Wyjaśniłem mu, że po raz pierwszy odwiedziłem Jamajkę w zeszłym roku. Jemu także pokazałem swój artykuł. Był szczerze zainteresowany i zaczął go czytać. Jak na Boba Marleya przystało, podał mi dużego skręta, którego właśnie przygotował. Wziąłem go nerwowo i odszedłem. Po chwili podeszła Diane i zebrała chłopaków, prowadząc ich w kierunku zaparkowanej w cieniu furgonetki, której wcześniej nie zauważyłem. Bob zaczął się tłumaczyć: „Musimy gdzieś pojechać” – i ruszył w stronę auta. Kiedy wsiadał, odwrócił się do mnie. „Chodź, chodź z nami!”, zakrzyknął z uśmiechem, otwierając drzwi.

Szybko wsiadłem do środka i wcisnąłem się obok Boba siedzącego na jednej z dwóch wąskich ławeczek. Nogi oparłem o jego nogi. Starałem się ukryć swoje uczucia – wrażenie wielkiego zaszczytu, który mnie spotkał, jak również pewien niepokój, ponieważ zioło, które wypaliłem, zaczęło działać i nagle wydało mi się milion razy mocniejsze niż to, które paliłem kiedyś w Londynie. Zacząłem odczuwać pewien dystans wobec rzeczywistości i o to prawdopodobnie chodziło. Podskakując na dziurawych uliczkach, w drodze przez zamożne przedmieścia Beverly Hills, zapytałem Boba, który właśnie rozpalał swojego skręta, dokąd jedziemy. „Gun Court”, odpowiedział, jakby to było oczywiste. Zamrugałem, starając się jak najszybciej dojść do siebie. Miejsce zwane Gun Court miało fatalną reputację i budziło przerażenie. Tak naprawdę to był obóz koncentracyjny – przynajmniej z pewnością tak wyglądał: wieże strzelnicze, zasieki z drutu kolczastego, przez cały czas widoczni uzbrojeni strażnicy. Każdemu, kto przejeżdżał obok tego miejsca przy South Camp Road, od razu udzielała się groźna, militarna atmosfera. Gun Court powstał w rezultacie Emergency Powers Act, dekretu proklamowanego przez premiera Michaela Manleya w 1975 roku. Wrzucano tam na czas nieokreślony albo aż do egzekucji po przyspieszonym procesie każdego, kto na Jamajce został złapany z jakąkolwiek bronią palną. (W ostatnich czasach, jak powiadają, siły bezpieczeństwa przyjęły rozwiązanie szybsze i tańsze: jak głosi wieść, każdy, kto na Jamajce został złapany z bronią palną, jest rozstrzeliwany na miejscu. Stąd niemal codziennie w gazetach pojawiają się wiadomości o rewolwerowcach, którzy „umierają w drodze do szpitala”…). Kiedy w zeszłym roku byłem w Kingston z Lydonem i Donem Lettsem, Don – filmowiec rastafarianin z wielkimi dreadlokami – został zatrzymany przez żołnierza jamajskich sił bezpieczeństwa, kiedy filmował Gun Court z zewnątrz. Początkowo żołnierz nie chciał uwierzyć, że Letts jest Anglikiem. Pozwolono mu wejść dopiero po okazaniu brytyjskiego paszportu. Co by się stało, gdyby był Jamajczykiem?

„Po co tam jedziemy?”, zapytałem Boba, najspokojniej jak mogłem. „Dowiedzieć się o losie Michaela Bernarda, młodego człowieka, który tam siedzi”, odpowiedział cicho.

Michael Bernard, jak się później dowiedziałem, był sławnym więźniem.

Kiedy zjechaliśmy z wysokości Beverly Hills, wybraliśmy objazd, żeby uniknąć porannego korka (podobnie jak na całym świecie, a szczególnie na Jamajce w czasie, gdy auta i ich części stanowiły towar luksusowy, nie było jeszcze takich korków jak panująca obecnie niemal permanentna blokada uliczna w Kingston). Całkiem szybko znaleźliśmy się przed ponurym kompleksem Gun Court. Była dziewiąta rano, lecz na niebie już wisiało palące tropikalne słońce. Widok tego miejsca przywodził na myśl surrealistyczną wizję: przypominało ohydny, odpychający kompleks handlowo-przemysłowy, w rodzaju tych, które zaśmiecają większość przestrzeni Kingston, pomimo że duża część zabudowy miasta jest ładna.

Kiedy Bob Marley wysiadł z furgonetki, drzwi bramy głównej otworzyły się. Weszliśmy do środka. Postaliśmy jakiś czas w upale więziennego podwórza, a następnie pojawił się oficer. Zaczął cicho rozmawiać z Bobem. Nie mogłem usłyszeć, o czym mówią, ale prawdopodobnie nie miało to znaczenia – ostatni raz słuchałem jamajskiego slangu patos prawie rok temu i zauważyłem, że jestem w stanie zrozumieć mniej więcej połowę tego, co się do mnie mówi.

Wprowadzono nas do śmierdzącego moczem budynku więziennego. Przeszliśmy przez kilka zakratowanych drzwi do obszernego biura naczelnika, przypominającego gabinet dyrektora szkoły. Tak też wyglądał sam naczelnik, siwawy mężczyzna w średnim wieku, siedzący pod oknem przy wielkim biurku. Posadzono nas naprzeciwko na twardych, drewnianych krzesłach. Bob zajął miejsce po mojej prawej. Wtedy do pokoju wprowadzono niskiego człowieka w wieku dwudziestu kilku lat. Był to Michael Bernard, który został skazany za strzelaninę na tle politycznym, jednak nikt w Kingston nie wierzył, że naprawdę był winny. Rozpoczęła się dyskusja dotycząca możliwości uwolnienia Bernarda. Bob pytał o rewizję procesu, a Bernard milczał. Cała rozmowa przebiegała między Bobem a naczelnikiem. Zadałem parę pytań, ale kiedy wtrąciłem się po raz trzeci, Bob rozsądnie mnie uciszył. Jak zauważyłem, większość rozmowy była prowadzona w pełnych szacunku oficjalnych słowach, tak jakby jedna strona starała się przez cały czas ustąpić drugiej. Być może powodem tego była pełna wahania nerwowość.

Z upływem lat zrozumiałem, że to istotnie była nerwowość. Zauważyłem, że Jamajczycy, którzy muszą przemawiać publicznie – czy to będą ważni politycy na wiecach partyjnych, czy starsi wspólnoty Rasta na czcigodnych zgromadzeniach Nyabinghi, czy komisarz policji Joe Williams podczas wywiadu, który z nim prowadziłem, czy w końcu ważni świadkowie obrony w teatralnej atmosferze angielskiego sądu – wypowiadają się z wyraźnym wahaniem i brakiem dziarskiej logiki, jaką posiadałby dowolny szkolny orator. Jednak w bardziej bezpośrednich dyskusjach filozoficznych Jamajczycy prezentowali się jako fascynujący i całkowicie pewni siebie dyskutanci, szczególnie jeśli trzeba było użyć złożonych zwrotów retorycznych, swobodnych skojarzeń pochodzących ze strumienia świadomości lub słownych dekonstrukcji czy też rekonstrukcji.

Po mniej więcej dwudziestu minutach rozmówcy doszli do impasu. Nawet po jakimś czasie nie miałem jasności co do tego, czy porozumienie zostało osiągnięte, czy też wręcz przeciwnie. Początkowo obawiałem się, że powodem tego rozproszenia było moje zmaganie się z efektami działania zioła, które odczuwałem jako następujące po sobie psychiczne fale tsunami. Później zdałem sobie sprawę, że powodem naszej wizyty w Gun Court było pokazanie, że Michael Bernard nie został zapomniany.

Pożegnaliśmy się z więźniem, życząc mu powodzenia. Podziękowaliśmy naczelnikowi za jego czas i wyszliśmy na zewnątrz, na palące słońce. Niedługo potem znaleźliśmy się przy Hope Road 56, które pod naszą nieobecność stało się wirem aktywności.

„Zostań tutaj”, rzucił Bob.

Zostałem. I na ławeczce w cieniu mangowca z tyłu domu szybko zapadłem w sen, który trwał dwie godziny. Był wynikiem zmęczenia, zmiany czasu, działania skręta i szoku.

Ta wizyta z Bobem Marleyem w Gun Court była jednym z najważniejszych doświadczeń mojego życia. Spędziłem na Jamajce jeszcze trzy tygodnie. W tym czasie spotkałem Boba kilkakrotnie. Byłem na próbach przy Hope Road; widziałem, jak bawi się ze swoimi dzieciakami – tymi, które wydały wtedy swoją pierwszą płytę jako The Melody Makers. Spotkałem go z jedną z najwspanialszych kobiet, jakie kiedykolwiek widziałem (i nie była to ta, która kierowała jego autem). Poznałem ją na Zgromadzeniu Dwunastu Plemion (które było czymś w rodzaju potańcówki połączonej z mistyką Rastafari) odbywającym się pewnej sobotniej nocy na granicy wzgórz. Okazało się, że była to Cindy Breakspeare, jamajska Miss Świata.

Przeprowadziłem wywiad z Bobem do mojego artykułu i pamiętam, że odczuwałem wtedy poczucie winy z powodu zajmowania takiej ilości jego cennego czasu. I nie zdawałem sobie sprawy, jak cenny i jak krótki był ten czas. Powodem tego poczucia był również jego wygląd. Bob był strasznie zmęczony i przybity. To było zaledwie osiemnaście miesięcy przed tym, jak zemdlał podczas joggingu w Central Parku i kiedy wykryto u niego raka mózgu.

Doznałem szoku i poczułem się parszywie. Tuż po północy 11 maja 1981 zadzwonił do mnie Rob Partridge, rzecznik prasowy Island Records, który zajmował się sprawami Boba. Powiedział mi, że Bob przegrał walkę z rakiem. Zawsze wierzyłem, że zdoła pokonać chorobę… Chociaż to ja napisałem jego nekrolog do „New Musical Expressu”, miałem wrażenie, że mój związek z Bobem i jego muzyką dopiero się zaczynał. W lutym 1983 roku znów byłem na Jamajce, gdzie pisałem artykuł dla magazynu „The Face” o nowo wydanym, pośmiertnym albumie Boba Marleya zatytułowanym Confrontation.

I znów zmiana czasu sprawiła, że pierwszego dnia pobytu wstałem bardzo wcześnie. Tym razem zamieszkałem w pobliżu dawnego Sheratona w hotelu Pegasus. Wstałem z łóżka i włączyłem radio. Wiadomości o siódmej rano nadawane przez JBC (Jamaican Broadcasting Corporation) głosiły: „Dziś Michael Bernard został uwolniony z Gun Court…”.

Hurra! JAH RASTAFARI!!! Jamajka zawsze cię dopadnie, bo ta wyspa naprawdę jest krainą magicznego realizmu. To namacalne miejsce, a zarazem manifestacja kolektywnej podświadomości.

A może, jak ktoś mi kiedyś zasugerował, Bob Marley po tamtej stronie jest bardzo aktywny i wciąż ma wielkie poczucie humoru. Czy Bob chciał mi coś pokazać w tym Kosmicznym Parku Tematycznym na Wyspie Źródeł? Zastanawiałem się nad tym z pewną dozą próżności.

ROZDZIAŁ 1

Jamajka

Karaibska wyspa zwana Jamajką ma o wiele większy wpływ na resztę świata, niż można by się spodziewać po trzymilionowym kraju. Jest tak od czasu odkrycia jej przez Krzysztofa Kolumba. Na przykład w XVII wieku Jamajka była światowym centrum piractwa. Wyruszając ze stolicy Port Royal, piraci pod dowództwem kapitana Henry’ego Morgana splądrowali hiszpański stan Maine, przywożąc na wyspę takie bogactwa, że stała się ona zamożna jak czołowe centra handlowe Europy. Port Royal nazywano najbardziej zepsutym miastem świata z powodu panującej tu rozpusty. Cztery lata po śmierci Morgana, w 1692 roku, Port Royal zniknął w Morzu Karaibskim w wyniku trzęsienia ziemi. Od tamtych czasów buntowniczość stała się znakiem rozpoznawczym Jamajczyków: widać to wyraźnie na przykładzie życia Nanny, kobiety, która przewodziła zwycięskiemu buntowi niewolników przeciwko Anglikom w 1738 roku; na przykładzie Marcusa Garveya, który w latach dwudziestych XX wieku stał się pierwszym prorokiem samowyzwolenia czarnych i powołał do życia linię morską Black Star, która miała transportować potomków niewolników z powrotem do Afryki; wreszcie na przykładzie Boba Marleya, pierwszej supergwiazdy Trzeciego Świata i głosiciela muzycznej ewangelii miłości i globalnej jedności.

Jamajka była nazywana przez jej pierwotnych mieszkańców, lud Arawak, Wyspą Źródeł. We wszechobecnych górach zamieszkuje jej duch. Pierwotne Góry Błękitne i okoliczne wzgórza są skarbnicą większości jamajskich legend. To pejzaż jak ze snu, tworzący materiał źródłowy dla tajemnej mitologii. Po północnej stronie Gór Błękitnych w powiecie Port-
land, jednej z najpiękniejszych części Jamajki, leży Moore Town. Tutaj, wśród bezpiecznych, bo trudno dostępnych wzgórz, ukrywały się grupy byłych niewolników, uwolnionych i uzbrojonych przez Hiszpanów w celu przeciwstawienia się Anglikom, którzy napadli na wyspę w 1655 roku. Byli oni nazywani Maroons i stworzyli społeczność, podziemne państwo, które prowadziło partyzancką wojnę z angielskimi osadnikami przez prawie osiemdziesiąt lat.

Kiedy w końcu zapanował pokój, Maroonom zapewniono ograniczoną autonomię terytorialną w rejonie Portland i Trelawny, na zachodzie wyspy. Wielka królowa Maroonów, Nanny, jest pochowana w Moore Town. To ona prowadziła ludzi do boju, w którym pokonali angielskie czerwone płaszcze. Dzisiaj nosi tytuł jamajskiej bohaterki narodowej, a jej mit jest wielki. Według legendy kule wystrzelone z muszkietów w jej kierunku potrafiła chwytać w swoje pum-pum.

Życie na Jamajce było zawsze ciężkie. Lud Arawak musiał odpierać inwazję kanibali z plemienia Carib, którzy zajęli większość sąsiednich wysp. Kiedy Jamajka została odkryta w roku 1494, należała do Arawaków. Krzysztof Kolumb pisał: „Najpiękniejsza wyspa, jaką oko widziało, górzysta, a ziemia zdaje się dotykać nieba”. Zapewne nie czuł już takiego uniesienia dziewięć lat później, podczas swej czwartej podróży do Nowego Świata. W zatoce St Ann’s, gdzie urodził się Marcus Garvey, Kolumb został wyrzucony na brzeg przez sztorm, a jego gnijące statki wypełniły się wodą aż po pokład i osiadły na piaszczystym dnie.

Po jakimś czasie Arawakowie zostali niewolnikami Hiszpanów. Ponieważ byli straszliwie poniżani – Hiszpanie dla rozrywki poddawali ich długotrwałym torturom – wielu decydowało się na samobójstwo. Kiedy w 1655 roku wyspę zajęli Anglicy, Arawakowie byli już plemieniem wymarłym.

Nawet po trzęsieniu ziemi w 1692 roku piractwo pozostawało w tym rejonie tak potężną siłą, że w 1717 roku król ogłosił amnestię dla wszystkich, którzy się go wyrzekną. Wielu jednak nie przyjęło tych warunków, a w listopadzie 1720 roku patrol morski napotkał okręt notorycznego pirata Calico Jacka „Rackhama” zakotwiczony przy Negril na zachodzie Jamajki. Piracką załogę udało się bez trudu pokonać, ponieważ jej członkowie cierpieli z powodu efektów wczorajszego rum-party. Wtedy okazało się, że dwóch najtwardszych piratów to przebrane za mężczyzn kobiety: Anne Bonny i Mary Reat. Wyłgały się od szubienicy, ponieważ obie były w ciąży.

Jamajscy osadnicy, którzy chcieli handlować legalnie, łatwo mogli się dorobić. Najbardziej dochodowym produktem wyspy był cukier, przywieziony przez Kolumba podczas jego podróży do Nowego Świata, podczas której odkrył Jamajkę. To właśnie dzięki produkcji cukru Brytyjskie Indie Zachodnie miały o wiele większy wpływ polityczny na rząd angielski niż wszystkie trzynaście kolonii lądowych w Ameryce. Produkcja cukru wymaga znacznej siły roboczej, masowo przywożono więc niewolników z Afryki. Do końca XVIII wieku bogactwo Jamajki było zabezpieczone traktatem z Utrechtu, który w 1713 roku zakończył wojnę o hiszpańską sukcesję. Na mocy jednego z warunków Jamajka miała się stać centrum dystrybucji niewolników na cały Nowy Świat. Pierwsi niewolnicy wysłani do Indii Zachodnich byli jeńcami wojennymi lub kryminalistami, kupionymi od afrykańskich kacyków za europejskie towary. Jednak pojawiło się o wiele większe zapotrzebowanie. Dlatego wysyłano specjalne oddziały, które chwytały niewolników pod pretekstem udziału w wojnach plemiennych, do których dochodziło na całym wybrzeżu Afryki. Zanim niewolnicy zostali sprzedani na targu, po pięćdziesiąt funtów za głowę, musieli przeżyć koszmar podróży morskiej.

Chociaż pieniądze zarabiane przez białych osadników czyniły ich egzystencję znośniejszą, życie na Jamajce nie było lekkie. Zdarzały się bunty niewolników i epidemie chorób tropikalnych. Często wybuchały wojny, a wyspa była zagrożona atakami Hiszpanów i Francuzów. Na wyspie, jako młodszy marynarz, stacjonował wówczas późniejszy słynny admirał Horatio Nelson. Często zdarzały się niszczycielskie dla plonów huragany i trzęsienia ziemi. Pod koniec XVII wieku zatoka Kingston była zasiedlona przez krokodyle, co nie zmienia faktu, że mieszkańcy całego południowego wybrzeża wyspy byli nieustannie zagrożeni atakami tego drapieżnika.

Mimo to trudno sobie wyobrazić, żeby Jamajka nie uwiodła serc przybyszy swoim oszałamiającym, tajemniczym pięknem. Na wyspie znajduje się większe bogactwo roślinności niż w jakimkolwiek innym miejscu na świecie (ponieważ leży pośrodku Morza Karaibskiego, ptaki przynoszące w swoich odchodach nasiona różnych roślin, przylatują tu z Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej). Brytyjscy kolonizatorzy przyczynili się do tego bogactwa wegetacji, poszukując źródła świeżego i taniego pokarmu dla niewolników. Na przykład wszechobecne teraz mango zostało przywiezione z Afryki, a słynny bunt na statku Bounty miał miejsce podczas rejsu przez Pacyfik, kiedy to przywieziono na Jamajkę pierwsze sadzonki chlebowca.

Niewolnictwo zostało ostatecznie obalone w 1838 roku. Od lat sześćdziesiątych XIX wieku siła robocza była tu sprowadzana z Indii oraz Chin. Hindusi przywieźli ze sobą, wraz z nasionami, nawyk palenia ziela o nazwie ganja (marihuany, czyli Cannabis indica, konopi indyjskich). Po 1880 roku rozpoczął się nowy okres prosperity, gdyż odkryto plon, który zastąpił trzcinę cukrową. Był to banan. Trzęsienie ziemi w 1907 roku zniszczyło większą część Kingston i tym samym zatrzymało rozwój gospodarczy. Gospodarka odżyła, ale tylko do czasu Wielkiego Kryzysu lat trzydziestych XX wieku, który uderzył również w wyspę. W konsekwencji powstały dwie partie polityczne, Jamajska Partia Pracy (JLP, utworzona przez Aleksandra Bustamante’a) oraz Narodowa Partia Ludowa (PNP, której założycielem był Norman Manley). Obie przetarły szlak ku zdobyciu niepodległości w 1962 roku.

Szóstego sierpnia 1962 roku Jamajka stała się państwem niepodległym. Opuszczono flagę brytyjską, a na maszt wciągnięto zielono-złoto-czarną flagę Jamajki. Trzy miesiące wcześniej JLP zdobyła dwudziestosześciomiejscową przewagę w parlamencie i przejęła władzę pod wodzą premiera Bustamante’a. Jednym ze znaków rozpoznawczych Jamajki jest paradoks. Więc to nic dziwnego, że JLP zawsze umiejscawia się na dalekiej prawicy w stosunku do swojego głównego konkurenta PNP.

Jednak pod fasadą demokracji trwało życie uciśnionych mieszkańców getta. Wszystko stało się jeszcze trudniejsze. Walka o miejsca pracy w nowo powstałym, lokalnym rządzie pobudziła w ludziach najgorsze instynkty. Bardzo szybko biura poselskie otoczyły się grupami rewolwerowców, którzy za wszelką cenę chcieli bronić swoich pozycji. Częściowo pochodzili oni z gangów ochroniarzy, które wyrosły wokół jamajskich dyskotek,
sound systemów. Jeżeli w jamajskich wyborach wspierasz złego kandydata, możesz stracić źródło utrzymania, dom, a nawet życie. Podstawową zasadą na Jamajce jest zasada politycznego „patronatu”.

Młodzież Jamajska w latach sześćdziesiątych była wyjątkowo wyobcowana i szukała schronienia w ruchu rude boys („niegrzeczni chłopcy”). Byli to ekstremalni prekursorzy wielu złożonych z nastolatków ruchów plemiennych, pojawiających się później na świecie. Rude boys ubierali się w moherowe garnitury, wzorem amerykańskich śpiewaków soulowych, i kapelusze o wąskich rondach. Nosili przy sobie noże, a więc walki gangów były często krwawe. Jamajska niepodległość połączyła się z narodzinami na wyspie przemysłu muzycznego; powstały nowe gatunki muzyczne: ska, rock steady, a potem reggae. Nagrania i płyty stanowiły często coś w rodzaju leśnego telegrafu, przekazującego najnowsze wiadomości o prześladowaniach, których prasa codzienna nigdy by nie opublikowała.

W 1972 roku, po dziesięciu latach u władzy, partia JLP przegrała w wyborach z PNP Michaela Manleya. Narodowa Partia Ludowa miała rządzić Jamajką przez następne osiem lat. Niestety wysiłki Manleya mające na celu zdobycie sojuszników wśród socjalistycznych krajów Trzeciego Świata wywołały gniew Stanów Zjednoczonych, tym bardziej że premier znacjonalizował krajowy przemysł wydobywczy boksytu, surowca do produkcji aluminium, na który wcześniej udzielono licencji kanadyjskiej korporacji Alcan.

Nastała polityka destabilizacji, która zmieniła Jamajkę w pole bitwy, szczególnie kiedy Manley wrócił do władzy po wyborach w grudniu 1976 roku. Wkrótce kraj stanął w obliczu bankructwa. Bob Marley odegrał ważną rolę w próbach przywrócenia pokoju – na koncercie One Love Peace w Kingston w 1978 roku publicznie zmusił premiera Manleya i jego rywala Edwarda Seagę, aby podali sobie ręce. Mimo że chwilowo udało mu się pogodzić gangi rewolwerowców, po wyborach w 1980 roku, które wygrał Edward Seaga, nastał najkrwawszy okres trwający aż do jego odejścia w 1989 roku.

W ostatnich latach na wyspie zapanował względny spokój. Udało się osiągnąć pozytywne relacje ze Stanami Zjednoczonymi, pojawiła się też dawniej nieznana duma narodowa, wywołana w dużej mierze występem jamajskich piłkarzy na mistrzostwach świata w 1998 roku i fantastycznymi sukcesami biegaczy na olimpiadzie w Pekinie w 2008 roku.

Historia Jamajki to opowieść o wyspie, która jest jednocześnie niebem i piekłem. Bob Marley w piosence Time Will Tell ujął to tak: „Myślisz, że jesteś w niebie / ale żyjesz w piekle”. To kraj, który ucierpiał w wyniku niszczycielskiej przemocy ekonomicznej Stanów Zjednoczonych w latach siedemdziesiątych, podczas działania Inicjatywy Basenu Karaibskiego. Lecz teraz, wbrew oczekiwaniom, doświadcza wzrostu ekonomicznego oraz wynikającego z niego wzmocnienia poczucia własnej wartości i może służyć jako przykład dla krajów rozwijających się w XXI wieku. Mieszkańcy wyspy nigdy nie zapominają, że błogosławieństwa z całą pewnością pochodzą od Boga…

Bob Marley jest postrzegany przez świat jako uosobienie buntowniczego ducha narodu jamajskiego. Nie bez powodu, gdyż był on prawdziwym bohaterem, w klasycznym, mitologicznym pojęciu tego słowa. Mimo że właściwie zaczynał od zera, mając jako jedyne wsparcie swoją religię, z wielką wytrwałością poświęcił się głoszeniu proroczego przesłania. Odszedł, kiedy poczuł, że jego wizja One World, One Love, inspirowana rastafarianizmem, została wszędzie usłyszana i zrozumiana. W 1980 roku, podczas europejskiego tournée, Bob Marley and the Wailers zagrali przed najliczniejszą publicznością, jaka kiedykolwiek pojawiła się na koncercie muzycznym. Bob Marley wciąż uosabia Jamajkę. Odzwierciedla też duszę dziwnej, pozornie paradoksalnej religii Rastafari, jedynej, która jest bezkrytycznie akceptowana w świecie jako integralna część muzyki popularnej.

Historia Boba Marleya jest archetypem, dlatego ciągle posiada wielką moc i wzbudza wciąż rosnący oddźwięk. Uosabia ona i wyraża objawienia metafizyczne, artystyczne wizje, represje polityczne, wojny gangów i różne okresy spędzone w mistycznej dziczy. Nic więc dziwnego, że Bob Marley ma status ikony, bliżej mu do mitycznego buntownika Che Guevary niż do gwiazdy muzyki pop. Również jego publiczność stale się powiększa. Dla ludzi Zachodu apokaliptyczne prawdy Boba okazały się inspiracją i zmieniły ich życie. W Trzecim Świecie jego wpływ jest podobny, z tym wyjątkiem, że sięga jeszcze głębiej. Marley jest szanowany nie tylko wśród Jamajczyków – został również uznany jako mędrzec przez lud Hopi w Nowym Meksyku, przez Maorysów w Nowej Zelandii, a także w Indonezji, w Indiach a nawet w tych partiach Afryki Zachodniej, z których porywano niewolników, by zabrać ich do Nowego Świata. Bob Marley jest tam postrzegany jako Zbawiciel, który powrócił, aby zaprowadzić porządek na Ziemi. Niektórzy ujmują to bardzo bezpośrednio: Bob Marley jest wcieleniem Jezusa Chrystusa, długo oczekiwanym przez świat. Przy takiej interpretacji jego życia, rak, który go zabił, jest postrzegany niewątpliwie jako współczesna forma ukrzyżowania.

Chociaż choroba miała prawdopodobnie swoje początki w kolejnych zranieniach prawej stopy, nieustannie pojawiają się teorie spiskowe. Czy ciało Boba zostało jeszcze bardziej zatrute podczas badań medycznych w takich miastach babilońskich jak Londyn, Miami i Nowy Jork? Czy jego pokoje hotelowe lub domy były bombardowane promieniami rakotwórczymi? Lub mówiąc prościej, czy jego system był powoli zatruwany ołowiem z pocisku, który pozostał w ciele po zamachu na jego życie w 1976 roku? (To wszystko sugestie możliwej przyczyny śmierci Marleya przekazane mi przez jego matkę).

Tuż przed rozpoczęciem amerykańskiej części trasy koncertowej w 1980 roku Bob Marley został gruntownie przebadany i podobno miał bardzo dobre wyniki, co jest dziwne, gdyż z pewnością był w zaawansowanym stadium choroby nowotworowej. W Miami, przed rozpoczęciem tournée, wziął udział w meczu piłkarskim America Jamaica United przeciwko drużynie z Haiti, a jego gra była wciąż na najwyższym poziomie.

No tak, myślisz sobie, rak prawdopodobnie był konsekwencją uszkodzenia stopy. Ale potem przypominasz sobie, że to były czasy, w których siły ciemności bez namysłu zabiły Karen Silkwood[2], próbującą ujawnić nuklearne zagrożenia. O ile bardziej oni musieli czuć się zagrożeni przez charyzmatycznego przywódcę alternatywnego świata, który poprzez szeroko dostępną sztukę popularną przekazywał ostrzeżenia dotyczące nikczemności światowych instytucji?

Dzięki niezmordowanym wysiłkom Timonthy’ego White’a, autora książki Bob Marley. Życie: Catch a Fire, cudownej biografii Boba Marleya opublikowanej w 1984 roku[3], zakres zainteresowania CIA Bobem Marleyem stał się powszechnie znany. Chris Blackwell, który podpisał z Bobem umowę płytową i wydał wszystkie jego albumy w swojej wytwórni Island, mówi z osobistego doświadczenia: „Są teorie spiskowe na temat wszystkiego. Szczególnie na Jamajce, bo jej mieszkańcy mają niezwykle bujną wyobraźnię. Mogę tylko powiedzieć, że zostałem wezwany przez amerykańskiego ambasadora do jego biura na Jamajce. Powiedział mi, że mają mnie na oku z powodu tego, co robię, ponieważ pracowałem z facetem, który był w stanie zdestabilizować sytuację. Oni mieli go na oku”.

Koniec Boba był bardzo smutny. Po omdleniu podczas joggingu w nowojorskim Central Parku 8 października 1980 roku został poddany naświetlaniom radioaktywnym w miejskim szpitalu Memorial Sloan Kattering Cancer Center. Jego długie dreadloki całkowicie wypadły.

Będąc w obliczu całkowicie niepewnej przyszłości, Bob zdołał zachować dobry nastrój. Dwa tygodnie po omdleniu w amerykańskich mediach ukazała się wiadomość o jego śmierci. Wystosował więc oświadczenie, w którym z typowym dla siebie, nieco oschłym poczuciem humoru powiedział: „Mówią, że życie na Manhattanie jest jak życie w piekle, ale…”.

Z podobną lekkością starał się przekazać wiadomość o swojej chorobie dzieciom. Gdy był poddawany leczeniu w Nowym Jorku, przyleciały z Jamajki, żeby spotkać się z nim w hotelu Essex House przy Central Park South, gdzie zwykle zatrzymywał się, będąc na Manhattanie. Córka, Cedella, mówi: „Powiedział nam, że jest źle. Włosy mu wypadły. Zapytaliśmy: »Gdzie są twoje włosy?«. A on starał się to zamienić w żart, mówiąc: »Jestem teraz Frankensteinem«. Odparliśmy, że to nie jest śmieszne. Wiedziałam, że tata ma chory paluch, bo czasami pomagałam mu go czyścić, ale myślałam, że to nic poważnego, najwyżej że paznokieć mu zejdzie”.

W listopadzie 1980 roku lekarze w Sloan Kattering przyznali, że nie mogą zrobić już nic więcej. Rozważano różne terapie alternatywne: terapię pestek moreli, której próbował aktor Stevie McQueen; duchową podróż uzdrawiającą do Etiopii; lub zwykły powrót na Jamajkę, chociaż ten plan został porzucony, kiedy okazało się, że na wyspie trwają najbardziej brutalne wybory powszechne w historii kraju.

Po rozpatrzeniu wszystkich możliwości Bob pojechał do Bawarii, do Sunshine House Cancer Clinic w Bad Wiessee. Był to ośrodek holistyczny prowadzony przez kontrowersyjnego doktora Josepha Isselsa, byłego oficera SS. Issels przyjmował tylko nieuleczalnie chorych i twierdził, że ma dwudziestoprocentową skuteczność w uzdrawianiu.

Otoczenie okazało się obce i wrogie. Dom, w którym zamieszkał Bob, był otoczony grubą warstwą śniegu, a on nigdy nie jeździł zimą na tournée po Babilonie. Codziennie spędzał w klinice dwie godziny na zabiegach, a następnie wracał, by spędzić czas wśród gości, którzy przylatywali, by mu towarzyszyć. Była tam jego matka, żona, członkowie zespołu, starzy przyjaciele. Wiele czasu spędzał, oglądając na wideo mecze piłkarskie, szczególnie drużyny brazylijskiej. Nigdy nie przestał pisać piosenek. Wydawało się, że pokona chorobę. Przybrał na wadze i nastrój mu się poprawił, ale sterylna atmosfera kliniki wcale nie była inspirująca. „To było okropne miejsce – uważał Chris Blackwell. – Musiał czuć się skołowany, prawie zupełnie nie miał włosów i był strasznie chudy. Musiał ważyć najwyżej czterdzieści pięć kilo, wyglądał strasznie, ale coś w nim było… Miał w sobie mnóstwo godności, wciąż w jakiś sposób był bardzo silny”.

Atmosfera panująca wokół także była przytłaczająca. Trwała okrutna walka psychologiczna pomiędzy, jak to opisał rastaman Mortimer Planner, „frakcjami Ortodoksów a frakcjami Dwunastu Plemion Izraela”[4]. Była to poniżająca sytuacja, również dla Boba. Wystarczy posłuchać słów Plannera: „Miało miejsce straszliwe nieporozumienie. Przecież wszyscy ci ludzie kochali Boba”.

Nagle naszło go pragnienie zjedzenia ciastek owocowych z Jamajki. Zamówiono je, ale zanim dotarły, Bob zdecydował, że chce wracać do domu. Miał dosyć Bad Wiessee. Już wiedział, co nastąpi. Poprosił Blackwella, żeby wynajął mu samolot. Agent wspomina, że przysłał maszynę natychmiast, a Bob nie stracił poczucia humoru. „Zawsze myślał, że jestem sknerą, więc rzekł: »Ale proszę, nie przysyłaj mi samolotu śmigłowego«”. Bob przeleciał Atlantyk w towarzystwie dwóch lekarzy. Jego podróż skończyła się w Miami.

Judy Mowatt, jedna ze śpiewaczek z chórku Boba, była w swoim domu 11 maja 1981 roku. Tuż po jedenastej trzydzieści usłyszała głośne uderzenie pioruna i zobaczyła przez okno błyskawicę, której blask odbił się na zdjęciu Boba na ścianie. Wiedziała, co to znaczy.

W szpitalu Cedars of Lebanon w Miami Bob Marley oddał swoją duszę Wszechmocnemu Bogu Jah.

[1] Wokalista słynnej kapeli punkrockowej Sex Pistols – przyp. tłum.

[2] Karel Silkwood (1946–1974) – laborantka w firmie produkującej tak zwane „pręty paliwowe” wykorzystywane w reaktorach atomowych. Jako aktywna działaczka związków zawodowych dążyła do ujawnienia zatajanych przez kierownictwo firmy informacji o wysokim ryzyku skażenia pierwiastkami radioaktywnymi. Zginęła w wypadku samochodowym w tajemniczych okolicznościach – przyp. red.

[3] W Polsce biografia ukazała się w 2011 roku nakładem wydawnictwa Axis Mundi
– przyp. red.

[4] Ortodoksi i Dwanaście Plemion to nazwy sekt rastamańskich, które zabiegały

o pozyskanie względów i funduszy Boba Marleya – przyp. tłum.

Tytuł oryginału:

Bob Marley. The Untold Story

Copyright © Chris Salewicz 2009-2010

Chris Salewicz asserts the moral right to be identified as the author of this work

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo SQN 2013

Copyright © for the translation by Maciej „Magura” Góralski 2013

Redakcja i korekta

Joanna Mika-Orządała, Kamil Misiek – Editor.net.pl

Opracowanie typograficzne i skład

Joanna Pelc

Projekt okładki

Paweł Szczepanik – BookOne.pl

Cover photograph and all photographs inside the book:

Getty Images / Flash Press Media

First published by HarperCollinsPublishers 2009.

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

ISBN EPUB: 978-83-7924-061-6

ISBN MOBI: 978-83-7924-062-3

www.wsqn.pl

www.facebook.com/WydawnictwoSQN

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Dedykacja

Podziękowania

„Moje Rege”

Wprowadzenie

ROZDZIAŁ 1 Jamajka

Przypisy

Strona redakcyjna