Tytuł oryginału: Wunden und Verletzungen

Korekta: Arie Books
Ilustracje: Shutterstock

Copyright © by Dressler Dublin Sp. z o.o. 2026

All rights reserved

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-18862-4

Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Pierwsza pomoc

Podstawową zasadę udzielania pierwszej pomocy w stanach nagłych stanowi zachowanie spokoju i kontroli emocjonalnej. Ratownik, który działa w sposób opanowany i przemyślany, realnie zwiększa skuteczność postępowania przedszpitalnego. Przed rozpoczęciem jakichkolwiek czynności należy przeprowadzić wstępną ocenę stanu poszkodowanego, określić mechanizm urazu oraz oszacować rodzaj i rozległość obrażeń, przestrzegając poniższych zasad:

W przypadku ciężko poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych nie należy ich przemieszczać ani korygować ułożenia ciała, nawet jeśli wydaje się ono nieprawidłowe anatomicznie. Przy podejrzeniu urazów wewnętrznych lub uszkodzenia kręgosłupa nieprawidłowa manipulacja może doprowadzić do trwałego deficytu neurologicznego albo zgonu. Wyjątek stanowi sytuacja, w której krwawienie z jamy ustnej grozi niedrożnością dróg oddechowych u osoby zakleszczonej w pojeździe. W takim przypadku należy bardzo ostrożnie ustabilizować i ułożyć głowę tak, aby umożliwić swobodny odpływ krwi na zewnątrz.

W przypadku masywnych krwotoków, ostrych zatruć oraz zatrzymania oddechu należy działać natychmiast, ponieważ nawet kilkuminutowe opóźnienie może doprowadzić do nieodwracalnego niedotlenienia ośrodkowego układu nerwowego i śmierci

Poszkodowanego należy uspokoić oraz zabezpieczyć przed wychłodzeniem poprzez okrycie kocem lub dostępną odzieżą, na przykład płaszczem. Nie wolno stosować aktywnego ogrzewania, takiego jak poduszki elektryczne czy koce grzewcze. Jeśli osoba ranna lub zatruta wymiotuje, należy ułożyć ją w pozycji bocznej ustalonej, aby zapobiec aspiracji treści żołądkowej, a w przypadku zatrucia zabezpieczyć wymiociny do czasu przybycia lekarza.

Należy niezwłocznie wezwać lekarza lub zespół ratownictwa medycznego, przekazując podczas zgłoszenia dokładne informacje o stanie klinicznym poszkodowanego, tak aby w razie potrzeby można było uzyskać wskazówki dotyczące dalszego postępowania do czasu przyjazdu pomocy.

Należy bardzo ostrożnie ocenić ciało poszkodowanego w kierunku ran wymagających natychmiastowego zaopatrzenia, nie zmieniając przy tym jego pozycji. Odzież utrudniającą ocenę należy rozcinać zamiast zdejmować. W przypadku oparzeń nie wolno odrywać przylegającej do skóry odzieży z powierzchni rany.

Niezależnie od rozległości obrażeń należy zachować spokój i dążyć do uspokojenia poszkodowanego poprzez spokojną, łagodną komunikację.

Osobom nieprzytomnym oraz półprzytomnym nie wolno podawać płynów doustnie ze względu na ryzyko zachłyśnięcia i aspiracji. Nie należy także podejmować prób przywracania przytomności poprzez potrząsanie ani krzyk.

Podczas udzielania pierwszej pomocy nie wolno podawać napojów alkoholowych.

Rany i ich opatrywanie

Ranami określamy uszkodzenia tkanek powstałe pod wpływem działania czynników zewnętrznych. Zagrożenie zwykle nie wynika z samego przerwania ciągłości tkanek, lecz z jego następstw, takich jak stan zapalny lub zakażenie rozwijające się w wyniku wniknięcia drobnoustrojów do rany. Z tego względu, niezależnie od jakości udzielonej pierwszej pomocy, w przypadku poważniejszych skaleczeń i urazów należy w ciągu ośmiu–dwunastu godzin zgłosić się do lekarza. Konsultacja lekarska nie jest konieczna jedynie przy powierzchownych zadrapaniach, otarciach naskórka oraz niezbyt głębokich ranach ciętych, które ulegają samooczyszczeniu dzięki wypływowi krwi.

Nie należy dezynfekować bezpośrednio powierzchni rany; można jedynie delikatnie przemyć jej brzegi roztworem nadtlenku wodoru lub innym łagodnym środkiem antyseptycznym. Samej rany nie powinno się dotykać, lecz należy ją zabezpieczyć jałowym opatrunkiem. W przypadku braku materiału sterylnego można użyć czystej chusteczki lub serwetki. Nie wolno przykładać bezpośrednio do rany waty ani luźnej gazy.

W razie nasilonego krwawienia należy zastosować opatrunek uciskowy, umieszczając na jałowym opatrunku zwinięty gazik lub kompres i umocować go bandażem. Ucisk powinien być umiarkowany, ponieważ nadmierny może utrudnić odpływ krwi żylnej.

Jeżeli rana obejmuje okolicę stawu, po jej zaopatrzeniu należy unieruchomić staw przy użyciu łupek lub szyn, aby ograniczyć ruch i zmniejszyć ryzyko pogłębienia urazu.

Krwawienia

W przypadku poważniejszych ran ciętych i kłutych mogą występować dwa rodzaje krwawienia. Mniejsze zagrożenie stanowi krwotok żylny, który charakteryzuje się równomiernym wypływem ciemnoczerwonej krwi z rany. Znacznie groźniejszy przebieg ma krwotok tętniczy – wówczas jasnoczerwona krew wypływa pod ciśnieniem, często pulsacyjnie, synchronicznie z czynnością serca.

Podczas tamowania krwawienia należy przede wszystkim zachować spokój. Ryzyko śmiertelnego wykrwawienia bywa przeszacowywane, ponieważ uszkodzone naczynia krwionośne wykazują zdolność do samoistnego obkurczenia. Zranioną kończynę należy unieść powyżej poziomu serca, a w przypadku krwotoku tętniczego przyłożyć na opatrunek jałowy zwinięty gazik i umocować go bandażem, wytwarzając umiarkowany ucisk. Przy krwotoku żylnym zazwyczaj wystarcza jałowy opatrunek oraz unieruchomienie kończyny, zwłaszcza gdy rana znajduje się w pobliżu stawu.

Bezpośrednie zagrożenie życia stwarzają uszkodzenia dużych pni tętniczych, szczególnie w obrębie szyi, dołu pachowego oraz górnej części uda. W przypadku intensywnego, jasnoczerwonego, pulsującego krwawienia w tych lokalizacjach należy natychmiast ucisnąć miejsce krwawienia palcami i utrzymywać ucisk do czasu przybycia lekarza, który zastosuje specjalistyczne metody chirurgicznego zaopatrzenia naczynia.

W przypadku przecięcia tętnicy szyjnej należy uciskać naczynie na wysokości chrząstki tarczowatej (grdyki), kierując nacisk ku kręgosłupowi szyjnemu. Przy krwawieniu z tętnicy skroniowej ucisk należy zastosować bezpośrednio przed małżowiną uszną, natomiast przy uszkodzeniu naczynia w okolicy żuchwy – około dwóch szerokości palca przed kątem żuchwy.

Krwotok z kończyny górnej należy tamować poprzez uniesienie ramienia oraz uciśnięcie tętnicy ramiennej do kości ramiennej po jej przyśrodkowej stronie. W przypadku uszkodzenia tętnicy udowej należy zastosować silny, oburęczny ucisk w okolicy pachwinowej, wykorzystując kciuki do dociśnięcia naczynia do kości miednicy.

Opaskę uciskową należy zastosować wyłącznie wtedy, gdy mimo uniesienia kończyny, założenia opatrunku uciskowego oraz bezpośredniego ucisku palcami nie udaje się opanować krwotoku tętniczego. Nie wolno używać w tym celu sznurka, drutu, paska ani szelek, ponieważ mogą one spowodować trwałe uszkodzenie nerwów lub niedowład kończyny. Długotrwałe odcięcie dopływu krwi grozi niedokrwieniem i martwicą tkanek, dlatego należy stosować wyłącznie elastyczną opaskę uciskową z gumy oraz rozluźniać ją co około 30 minut na mniej więcej jedną minutę, kontrolując krwawienie.

Złamania

Wyróżniamy złamania otwarte i zamknięte. Złamanie otwarte występuje wówczas, gdy przerwaniu ciągłości kości towarzyszy uszkodzenie skóry i tkanek miękkich nad miejscem urazu. Jeżeli powłoki skórne pozostają nieuszkodzone, rozpoznajemy złamanie zamknięte.

Złamanie podejrzewamy na podstawie silnego bólu nasilającego się nawet przy minimalnym ruchu. Dolegliwość ta wynika z podrażnienia i napinania okostnej, czyli silnie unerwionej błony łącznotkankowej pokrywającej kości poza powierzchniami stawowymi. Bólowi często towarzyszy obrzęk, który powstaje wskutek uszkodzenia naczyń krwionośnych w bezpośrednim sąsiedztwie kości. Niekiedy pojawia się podbiegnięcie krwawe widoczne jako zasinienie skóry. Szybkie wystąpienie krwiaka po urazie może zatem sugerować złamanie.

Dodatkowymi objawami są patologiczna ruchomość kończyny oraz jej nienaturalne ustawienie lub deformacja. W przypadku wystąpienia takich symptomów nie należy podejmować prób nastawiania kości. Należy unieruchomić uszkodzoną kończynę i zapewnić poszkodowanemu transport do lekarza, który potwierdzi rozpoznanie na podstawie badania radiologicznego.

Pierwsza pomoc przy złamaniach

Najistotniejszym elementem postępowania jest całkowite unieruchomienie złamanej kości, najlepiej z objęciem dwóch sąsiadujących stawów. W przypadku złamań otwartych nie wolno manipulować wystającymi odłamami kostnymi; należy je zabezpieczyć obszernym, jałowym opatrunkiem.

Nie należy podejmować prób samodzielnego nastawiania złamań. Takie działania zazwyczaj prowadzą do nasilenia uszkodzeń tkanek miękkich, naczyń krwionośnych i nerwów.

Poszkodowanego należy ułożyć w pozycji zapewniającej komfort i stabilizację, a odzież w miejscu urazu rozciąć. Zdejmowanie ubrania może wywołać silny ból oraz doprowadzić do przemieszczenia odłamów kostnych, dlatego rozcięcie materiału stanowi bezpieczniejsze rozwiązanie.

Kolejnym etapem jest przygotowanie materiałów do unieruchomienia: szyn, miękkiego podkładu oraz bandaży. W warunkach przedszpitalnych rzadko dysponujemy specjalistycznymi szynami, dlatego często zachodzi konieczność użycia improwizowanych usztywnień, takich jak kijki narciarskie, deseczki, listwy czy linijka. W sytuacji braku innych środków można wykorzystać nawet ciasno zwiniętą gazetę.

Unieruchomienie kończyny – ponieważ złamania najczęściej dotyczą kończyn – stanowi bezwzględną konieczność i powinno nastąpić przed transportem poszkodowanego. Stabilizacja zapobiega przemieszczaniu się odłamów kostnych oraz wtórnemu uszkodzeniu tkanek miękkich, naczyń i struktur nerwowych. Szyny powinny być dłuższe niż unieruchamiany odcinek kończyny. Każdą szynę, zwłaszcza improwizowaną, należy wyłożyć miękkim materiałem w celu zmniejszenia ucisku; można użyć waty, ligniny, ręcznika lub elementów odzieży. Po odpowiednim wyścieleniu i przyłożeniu szynę należy umocować bandażem lub chustą trójkątną. W razie braku materiałów opatrunkowych można wykorzystać paski, chustki lub inne dostępne tkaniny.

Podczas unoszenia uszkodzonej kończyny w celu założenia szyny należy zachować szczególną ostrożność i podtrzymywać miejsce złamania oburącz. Po unieruchomieniu należy zapewnić poszkodowanemu wygodną pozycję, okryć go w celu ochrony przed wychłodzeniem oraz podać napój, o ile pozostaje przytomny.

Tymianek Thymus serpyllum

Tymianek, roślina lecznicza wykorzystywana również jako przyprawa kulinarna, należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Ten niewielki półkrzew kwitnie od czerwca do września i w okresie kwitnienia wydziela intensywny, charakterystyczny aromat. Występuje głównie na nasłonecznionych polanach oraz na obrzeżach lasów Podstawową substancję czynną stanowi olejek eteryczny zawierający m.in. tymol i karwakrol, które wykazują działanie spazmolityczne oraz przeciwzapalne. Syropy tymiankowe dzięki łagodnemu działaniu wykrztuśnemu znajdują zastosowanie zwłaszcza u dzieci w przebiegu infekcji dróg oddechowych. Napary z ziela tymianku łagodzą objawy zapalenia oskrzeli oraz napady astmy oskrzelowej. Roślina wywiera również korzystny wpływ na przewód pokarmowy, pobudzając łaknienie i wspomagając procesy trawienne. Nie należy stosować tymianku w nadmiernych ilościach, zarówno w celach leczniczych, jak i kulinarnych. Wysokie dawki mogą niekorzystnie oddziaływać na czynność tarczycy. Do zastosowań terapeutycznych i spożywczych wykorzystuje się kwitnące pędy, przy czym najwyższe stężenie olejku eterycznego występuje w ich górnych partiach.

Złamanie miednicy

Do złamania miednicy dochodzi wyłącznie pod wpływem działania bardzo dużej siły. Uraz ten występuje najczęściej u osób w podeszłym wieku i zwykle stanowi następstwo ciężkich zdarzeń, takich jak upadek z wysokości, przygniecenie lub potrącenie przez pojazd.

Objawami złamania miednicy są silne dolegliwości bólowe w jej obrębie, nasilające się podczas ruchu kończyn dolnych, szczególnie w stawach biodrowych. Urazowi często towarzyszą uszkodzenia narządów wewnętrznych, przy czym szczególnie narażony pozostaje pęcherz moczowy. W takich przypadkach może wystąpić krwiomocz.

Osobę z podejrzeniem złamania miednicy należy ułożyć w pozycji leżącej na wznak oraz, w miarę możliwości, ustabilizować obręcz miedniczną poprzez owinięcie bioder chustą trójkątną lub innym szerokim pasem materiału. Na czas transportu należy przymocować poszkodowanego do noszy prześcieradłem w okolicy bioder i odcinka lędźwiowego kręgosłupa, aby zapobiec przemieszczeniu odłamów kostnych.

Złamanie nadgarstka

Do złamania nadgarstka dochodzi stosunkowo często, najczęściej w następstwie upadku na wyprostowaną kończynę górną lub silnego urazu w okolicy nasady dłoni bądź przedramienia.

Uszkodzony nadgarstek należy unieruchomić przy użyciu szyn, a kończynę górną podwiesić na chuście trójkątnej, formując temblak. Stabilizacja tej okolicy ma szczególne znaczenie, ponieważ w przypadku złamania wieloodłamowego – które występuje dość często – nawet niewielkie przemieszczenia odłamów kostnych zwiększają ryzyko nieprawidłowego zrostu, pomimo późniejszego prawidłowego nastawienia ortopedycznego. Wadliwy zrost może prowadzić do trwałego ograniczenia ruchomości ręki w stawie promieniowo-nadgarstkowym.

Złamanie rzepki kolanowej

Złamanie rzepki rozpoznaje się po wyraźnym obrzęku okolicy stawu kolanowego oraz niemożności uniesienia wyprostowanej kończyny dolnej. Objawy te wynikają z zaburzenia ciągłości struktur tworzących aparat wyprostny kolana.

W przypadku złamania rzepki należy unieruchomić całą kończynę dolną.

Złamanie kostki

Poszkodowany zgłasza silne dolegliwości bólowe, nasilające się podczas obciążania stopy oraz przy wykonywaniu ruchów w stawie skokowym. Najczęściej złamaniu ulega kostka boczna, która ze względu na swoje położenie jest szczególnie narażona na urazy. Rzadziej dochodzi do złamania kostki przyśrodkowej lub obu kostek jednocześnie. Bólowi towarzyszy wyraźny obrzęk w obrębie stawu skokowego. Kończynę z podejrzeniem złamania kostki należy unieruchomić szyną obejmującą podudzie aż do poziomu kolana.

Objawy kliniczne złamania kostki są bardzo podobne do objawów zwichnięcia stawu skokowego; ostateczne rozpoznanie ustala się na podstawie badania radiologicznego.

Złamanie kości śródstopia

Do złamania może dojść nawet pod wpływem stosunkowo niewielkiej siły, na przykład wskutek uderzenia twardym przedmiotem. Uraz ten zasadniczo nie wymaga typowego opatrywania w miejscu zdarzenia. Pierwsza pomoc polega na zdjęciu obuwia, w razie potrzeby poprzez jego rozcięcie, zastosowaniu zimnego okładu w celu ograniczenia narastania obrzęku oraz jak najszybszym przetransportowaniu poszkodowanego do lekarza.

Złamanie kości śródstopia lub palców stopy można podejrzewać na podstawie obrzęku grzbietowej powierzchni stopy, często z towarzyszącym podbiegnięciem krwawym, a także na podstawie zasinienia płytek paznokciowych.

Złamanie kości śródręcza

Złamaną kończynę należy unieruchomić przy użyciu szyny, a uszkodzoną kończynę górną podwiesić na temblaku.

Złamanie kości nosowej

Objawy złamania kości nosa są zwykle wyraźnie widoczne: znaczny obrzęk, często z towarzyszącą deformacją lub przemieszczeniem nosa oraz krwawienie z jam nosowych.

W przypadku złamania nosa należy założyć tzw. opatrunek procowy. W tym celu krótki odcinek bandaża rozcina się podłużnie z obu końców, pozostawiając nienaruszoną część środkową. Nierozcięty fragment przykłada się do grzbietu nosa, natomiast rozcięte końce wiąże się z tyłu głowy. Górne pasma bandaża powinny przebiegać nad małżowinami usznymi, a dolne pod nimi, co zapobiega przemieszczaniu się opatrunku. Taki sposób założenia zapewnia stabilne i pełne osłonięcie nosa.

Złamanie kości ramiennej

Do złamania kości ramiennej dochodzi najczęściej u osób w podeszłym wieku, zwykle w następstwie upadku na wyprostowaną kończynę górną.

Uraz rozpoznaje się na podstawie widocznej deformacji w obrębie ramienia, dolegliwości bólowych w okolicy barku oraz całkowitej niemożności wykonywania ruchów uszkodzoną kończyną.

Unieruchomienie polega na przytwierdzeniu złamanej kończyny do klatki piersiowej przy użyciu bandaży, chusty trójkątnej lub innych dostępnych materiałów opatrunkowych, zależnie od sytuacji.

Złamanie kości udowej

Złamanie kości udowej stanowi zazwyczaj następstwo ciężkiego urazu. Kończyna przyjmuje nienaturalny kształt, pojawia się obrzęk, a jej długość bywa wyraźnie mniejsza w porównaniu z kończyną zdrową. Poszkodowany nie wykonuje ruchów uszkodzoną nogą i nawet przy całkowitej stabilizacji odczuwa silne dolegliwości bólowe. Niekiedy kończyna pozostaje zgięta w stawie biodrowym i ustawiona w wyraźnym odwiedzeniu oraz rotacji zewnętrznej.

Unieruchomienie powinno obejmować całą kończynę dolną. Szynę zewnętrzną, na przykład kij od szczotki, należy umocować od pięty do poziomu biodra, natomiast szynę wewnętrzną poprowadzić od przyśrodkowej krawędzi stopy do okolicy pachwinowej.

Złamanie żeber

Złamanie żeber należy do urazów występujących stosunkowo często, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku. Dochodzi do niego między innymi w wyniku silnego uderzenia klatką piersiową o twardą powierzchnię. Poszkodowany odczuwa nasilone dolegliwości bólowe podczas oddychania oraz wyraźną bolesność uciskową w miejscu urazu. W przypadku uszkodzenia miąższu płucnego mogą pojawić się powikłania, w tym krwioplucie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki