IWAN

KORSAK

DZIECI

JAFETA

RZECZ

O WIACZESŁAWIE

LIPIŃSKIM

Przekład

Tadeusz Karabowicz

Elżbieta Olender-Dmowska

Warszawa 2016

Chcę, by istniała Ukraina, by na mojej rodzinnej ziemi istniała ukraińska państwowość i wiem, że jeśli nie będzie Ukrainy, jeśli nie będziemy mieli państwa ukraińskiego, to na naszej ziemi ani ja, ani moi potomkowie nie będziemy mogli żyć po ludzku.

Wiaczesław Lipiński

1.

Czarne dymy wzbijały się do nieba znad domów płonących tej wiosny 1918 roku, żółte iskry, wściekłe i nerwowe, rysowały na czarnym tle kręte, fantazyjne znaki i sadza z wolna pokrywała młody wciąż jeszcze czysty kwiat jabłoni i poskręcane, nadpalone, niedawno jeszcze lepkie liście, które ledwo co wychynęły na Boży świat.

Czarne, złowrogie dymy wzbijały się, kotłowały i przetaczały nad ukraińskimi wioskami, gdy wojska Murawjowa ciągnęły na Kijów, jeszcze gęściejsze i bardziej jadowite kłębiły się podczas ich odwrotu, zanim najeźdźca rzucił płonącą zapałkę. Głodne, zawistne i chciwe oczy przepatrywały ściany i zakamarki zasobniejszych domów w poszukiwaniu czegokolwiek, co da się schwycić w biegu. Do plądrujących żołnierzy dołączyli zwyczajni rabusie, często z pobliskiej wioski, i wkrótce nikt już nie był w stanie rozpoznać, kto jest swój, a kto obcy.

Chłopa Łewka Zanudę siłą wepchnięto do domu Wiaczesława Kazimirowicza Lipińskiego w Rusałowskich Czaharach, pięć wiorst od Rusałówki pod Humaniem.

— Ty, Łewku, ostatnimi laty doglądałeś gospodarki tutejszego pana. Tylko ty wiesz, gdzie schował swoje kosztowności.

— Dobrzy ludzie — wykręcał się chłop. — Kiedy Lipińskiego wzięli na wojnę to faktycznie doglądałem, ale on mi niczego wartościowego nie powierzył.

— Nie kręć, Łewku. Już my wiemy, że wczorajszej nocy coś potajemnie wyniosłeś i zakopałeś. No, patrz nam w oczy!

— To prawda — spokojnie, bez mrugnięcia okiem odpowiedział Łewko. — Wyniosłem i zakopałem książki. Wam one niepotrzebne, a czasy, sami widzicie, trudne...

— Wciąż kłamie — rzekł najstarszy z nieproszonych gości. Mówił powoli, obojętnie, bezbarwnym głosem — związać go i na wóz, pora uciekać. A dom podpalić.

— Gryzący dym wzbił się niebo nad majątkiem i pokrył czernią olśniewająco biały dotąd kwiat jabłoni.

Dopiero w Antonowskim Lesie, gdy już odjechali kilkanaście kilometrów, ponownie wzięli Łewka na spytki.

— Powiesz nam czy nie?

— Chłopcy, nic nie wiem, głowę dam sobie odrąbać — zaklinał się Łewko. — Nie miał nic stary Lipiński, bo dom budował i gospodarkę stawiał na nogi...

— Jak głowę, to głowę — poweselał nagle najstarszy z watahy. — Chodźże tu, Hryciu, pokaż, ileś wart...

Hryhorij, co mieszkał w pobliskiej wiosce, bo w samej Rusałówce rewolucjonistów jakoś jeszcze nie było, dobył raptownie szabli.

Potoczyła się ze wzgórka zakrwawiona głowa Łewka Zanudy, turlała się, podskakując na wybojach, a ostatnie, zaskoczone spojrzenie kierowało się naprzemian to ku jasnobłękitnemu niebu, to ku szarym i wypłowiałym, zeszłorocznym liściom, które pachniały starym winem.

Ktoś dał znać do wioski i ciało Zanudy wróciło do Rusałówki, ale bez głowy.

Kiedy chowano Łewka, batiuszka nakazał wpierw zdjąć wieko z trumny.

— Nie mogę odprawiać nad takim umarłym — pokręcił głową. — Skoro znaleźli ciało, to i głowę może da się odszukać.

Co było robić, ruszyli ludzie na poszukiwania. I w końcu znaleźli tę głowę pod wykrotem starego drzewa, dokąd siłą rozpędu potoczyła się szablą odcięta.

A dom Lipińskiego na początku palił się leniwie, jakby się ogień ociągał, jakby niemiło mu było uczestniczyć w takim dziele, ale gdy płomienie podpełzły do biblioteki i starych dokumentów, wszystko nagle stanęło w płomieniach. Ogień wyrwał się przez okna i wziął dach w gorące objęcia; wiatr, co nagle zjawił się przy bezwietrznej pogodzie, rozwiewał czarny dym, a w to miejsce pojawiały się nowe, czarne, jadowite kłęby dobywające się gdzieś z głębi domu. Paliła się jedna z najlepszych ukraińskich bibliotek, latami gromadzone dokumenty archiwalne, nawet rękopis „Historii Ukrainy”, którą Wiaczesław Lipiński zaczął pisać, ale nie był w stanie dokończyć, bo wzięli go na wojnę. Pierwszą światową.

Przed wojną Lipiński napisał list do Mychajły Hruszewskiego.

„Szanowny Panie Profesorze!

Pańska kartka nie zastała mnie w Zaturcach. Już od kilku miesięcy mieszkam w swoim chutorze na Humańszczyźnie. Pańską kartkę dostałem dopiero w tych dniach i dlatego tak późno odpisuję.

Artykuł o Jabłonowskim jakoś mi nie wychodzi. Warunki, w jakich teraz żyję, uniemożliwiają jakąkolwiek pracę twórczą. Muszę się zabrać za gospodarzenie w stepie. Prawdę powiedziawszy, nie mam nawet gdzie pisać, a już na pewno nie książkę, bo przecież spokój jest potrzebny do pracy umysłowej i temu podobne. W dzień gospodarka, budowa domu itp., a w nocy — trzeba pilnować, żeby chuligani jacyś nie zaskoczyli znienacka. Aż strach, ilu bandytów grasuje na Ukrainie, zwłaszcza w naszej okolicy. Prawie codziennie grabieże, podpalenia, morderstwa, i to jakby dla sportu. Kilka tygodni temu w naszej wsi Rusałówce (5 wiorst od mojego chutoru) młodzi chłopcy z majętnych rodzin zabili starą, Bogu ducha winną kobietę, strasznie się nad nią znęcając. Smutno, niewymownie smutno człowiekowi, kiedy patrzy na naszą wiejską egzystencję. To skądinąd zachęca do jeszcze intensywniejszej pracy oświatowej na wsi. Gdyby tylko udało się przełamać zasianą przez wieki nieufność, wyzwolić się z tego przeklętego wielowiekowego dziedzictwa historycznego, które ukraińskich »panów« i ukraińską »hołotę« podzieliło na dwa nieprzejednane obozy, gotowe na wszystko, aż do wzajemnego unicestwienia. A tak, na górze — wynarodowienie (wliczając do tej góry liczne w tych stronach bogate chłopstwo), a na dole — jedni przeciwko drugim, jakby „na złość”, żeby posłużyć się zwrotem często używanym teraz w naszych wioskach. Przepraszam Pana, Profesorze, że zamiast pisać o artykule, o który Pan prosił, rozgadałem się o innych sprawach. Teraz artykułu napisać nie mogę. Może zimą wybiorę się na kilka tygodni do Galicji (do mojej rodziny w Krakowie) i stamtąd do Pana napiszę.

Z głębokim szacunkiem serdecznie kłaniam się Panu i Pańskiej żonie.

Wiaczesław Lipiński

chutor Rusałowskie Czahary

poczta Buki, gubernia kijowska, powiat Humań

(dawna sotnia bucka pułku Humań!)”.

...I oto nastał ten smutny dzień.

Chowano Łewka Zanudę, rusałowskiego chłopa, starego przyjaciela Wiaczesława Lipińskiego. Ciało zmarłego spoczywało w trumnie nieruchomo, ale głowa leżała oddzielnie. I gdy wóz, którym wieziono nieboszczyka, lekko się kolebał, tak samo kolebała się z boku na bok jego głowa.

Ta głowa, podrapana i posiniaczona, nijak nie chciała się pogodzić z dymami, które kłębiły się nad spokorniałymi wioskami, z obracaniem w niwecz tego, co od wieków było ostoją tego narodu, ta głowa, nawet martwa, sprzeciwiała się niszczeniu prastarej tradycji...

Później Lipiński wyda słynną książkę Ukrajina na perełomi [Ukraina na rozdrożu. 1657-1659], a słowo wstępne poprzedzi serdeczną dedykacją:

„Pamięci Łewka Zanudy, drogiego przyjaciela, włościanina z Rusałówki na Humańszczyźnie, który wiosną 1918 roku został zabity przez złych i ciemnych ludzi, którzy rujnowali Ukrainę”.

Ale już wtedy, gdy Lipiński dostał wiadomość o nagłej śmierci swojego druha Łewka, postanowił, że napisze o tym nieszczęściu. Bo przecież było ono większe i rozleglejsze i sięgało głębiej, a przedwczesna śmierć jednego dobrego człowieka była tylko jego cząstką, szczyptą zaledwie, tak że nie miało tu nawet znaczenia nazwisko okrutnego rabusia. Owo nieszczęście nie przyszło na świat z tym zabójstwem, jego chamowe korzenie przebijały pokłady wieków. Tyle że teraz za jego sprawą pałały łuną pożarów co bogatsze siedziby i ginęli niewinni ludzie. Napisze, Bóg mu świadkiem, i będzie to portret wierny, niemalże fotografia tego pradawnego nieszczęścia.

Gdy wieziono Łewka Zanudę, to ludzie widzieli, że coś się zmarłemu nie podoba, że coś go uwiera. Jego głowa, oddzielona od ciała, chybotała się bezustannie z boku na bok, jakby chciała zaprzeczyć czarnej sadzy na kwiatach jabłoni, jakby pragnęła przypomnieć po raz ostatni, że nie należy żyć w kłamstwie i podłości, że zawiść ani chciwość nie powinny rządzić światem...

Koniec wersji demonstracyjnej.

Strona redakcyjna

Tytuł wydania ukraińskiego: Діти Яфета

Projekt okładki: Alina Wiszenko-Zabrowarny

Na okładce wykorzystano zdjęcia pochodzące ze zbiorów muzeum Wiaczesława Lipińskiego w Zaturcach.

Korekta i redakcja: Elżbieta Morawska

Projekt typograficzny, łamanie: AKANT

© Copyright by Iwan Korsak, 2010

© Copyright for the Polish edition by Pracownia Wydawnicza Andrzej Zabrowarny, 2016

© Copyright for the Polish translation by Tadeusz Karabowicz & Elżbieta Olender-Dmowska, 2016

ISBN 978-83-942170-4-4

Wydanie I

Pracownia Wydawnicza Andrzej Zabrowarny

05-540 Zalesie Górne, ul. Jasna 4a, tel. 604-221-396

mail: pracownia@akant.home.pl

Autor wyraża swoją wdzięczność dla zespołu Natalii Hatalskiej i Witalija Kusznira z Muzeum Wołyńskiego, pracownikom Wołyńskiego Archiwum Regionalnego, a przede wszystkim Antoninie Krawczuk oraz bezinteresownie zaangażowanemu zespołowi Obwodowej Wołyńskiej Biblioteki Naukowej im. Ołeny Pcziłki, prowadzonej przez Ludmiłę Stasiuk, i wielu innym osobom, które dbają o naszą ziemię i chwalebne jej służą.

Publikacja elektroniczna