Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Ilustracje na okładce Grigorii Pisotsckii/Shutterstock, Roger Hall/Shutterstock,
Piotr Nieciecki/Shutterstock, alexmak72427/Shutterstock

Recenzenci prof. dr hab. Zbigniew T. Dąbrowski,
prof. dr hab. Kazimierz Wiech

Wydawca Małgorzata Nawrot

Redaktor Krystyna Kruczyńska

Produkcja Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Michał Latusek / konwersja.virtualo.pl

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rob to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18976-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia 801 33 33 88

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

1
Wprowadzenie

Przedstawione opracowanie obejmuje szkodliwą entomofaunę, która była notowana na obszarze Polski od połowy XIX wieku. Pierwsze, kompleksowo ujęte informacje na temat występowania i szkód wyrządzanych przez owady na roślinach warzywnych zostały opublikowane przez Belkego w 1861 roku.

W roku 1919 rozpoczęto systematyczne obserwacje nad entomofauną wyrządzającą szkody na uprawach warzywnych. Identyfikację oraz rejestrację szkodliwych gatunków występujących na uprawach polowych wykonywały Stacje Ochrony Roślin, które powstały na bazie nielicznych placówek istniejących jeszcze przed pierwszą wojną światową. Sieć takich stacji ściśle współpracujących z placówkami naukowymi, obejmowała obszary uwzględniające administracyjny podział Polski. Jednym z pierwszych zadań służb ochrony roślin było poznanie składu gatunkowego szkodników, ich rozmieszczenie na terenie kraju i ocena szkodliwości w poszczególnych rejonach. Od tego czasu podstawowy zakres zadań nie uległ zasadniczym zmianom. Do 1939 roku rejestrowano gatunki zasiedlające uprawy w granicach przedwojennej Polski. Po 1945 roku obserwacjami były objęte obszary rolnicze leżące w obecnych granicach kraju.

Aktualnie w Polsce na skalę produkcyjną i amatorską uprawia się 76 gatunków i odmian botanicznych warzyw (Chroboczek 1965, Podbielkowski 1985, Kołota i wsp. 1994, Orłowski 2000, Gawryś 2008).

Przy omówieniu poszczególnych gatunków szkodników wzięto pod uwagę te elementy z biologii i ekologii, które były niezbędne do określenia ich szkodliwości w pierwszym i drugim roku prowadzenia uprawy warzyw. Gatunki uszkadzające podziemne części roślin, zwane szkodnikami glebowymi, opisano w oddzielnym rozdziale. Uwzględniono również gatunki inwazyjne i kwarantannowe oraz szkodliwą entomofaunę występującą w agrocenozach krajów sąsiadujących z Polską.

W tabelarycznych zestawieniach poszczególne gatunki uszeregowano w obrębie jednostek systematycznych. Uwzględniono także łacińskie i polskie nazwy dotyczące rodzajów i gatunków szkodników publikowane w XIX i XX wieku.

Systematykę i nazwy łacińskie fitofagów przyjęto za opracowaniami Bogdanowicza i wsp. (2004, 2007) oraz Razowskiego (1990, 1991, 1997).

Polskie nazwy gatunkowe oparto na publikacjach Belkego (1861), Kinela i Kuntze (1931), Ruszkowskiego (1960), Nawrota (2008), Ruszkowskiego A. i J. (1999 i 2006) oraz Encyklopedii Ochrony Roślin (1963). Korzystano również z jednostkowych publikacji innych autorów, związanych tematycznie z opisem określonego gatunku szkodnika.

Mapa Polski obejmująca obszary przed rokiem 1939 oraz po roku 1945

2
Wykaz gatunków i odmian botanicznych
warzyw uprawianych w Polsce

Liczba gatunków i odmian botanicznych

 1. Kapustowate (Brassicaceae)

15

 2. Czosnkowate (Alliaceae)

9

 3. Psiankowate (Solanaceae)

3

 4. Dyniowate (Cucurbitaceae)

11

 5. Selerowate (Apiaceae)

9

 6. Bobowate (Fabaceae)

5

 7. Astrowate (Asteraceae)

13

 8. Komosowate (Chemopodiaceae)

3

 9. Rdestowate (Polygonaceae)

5

10. Szparagowate (Asparagaceae)

1

11. Wiechlinowate (Poaceae)

1

12. Pryszczyrnicowate (Aizoaceae)

1

13. Kozłkowate (Valerianaceae)

1

Ogółem

77

3
Szkodniki kapustowatych (Brassicaceae)

Warzywa kapustne

Brokuł (Brassica oleracea L. var. italica Plenck)

Jarmuż (Brassica oleracea L. var. acephala DC)

Kalafior (Brassica oleracea L. var. botrytis L.)

Kalarepa (Brassica oleracea L. var. gongylodes L.)

Kapusta brukselska (Brassica oleracea L. var. gemmiferea L.)

Kapusta głowiasta biała (Brassica oleracea L. var. capitata L. f. alba)

Kapusta głowiasta czerwona (Brassica oleracea L. var. capitata L. f. rubra)

Kapusta pekińska (Brassica pekinensis Rupr.)

Kapusta włoska (Brassica oleracea L. var. sabauda L.)

Rokietta siewna [rukola, arugula] (Eruca sativa Mill.)

Warzywa rzepowate

Brukiew [karpiel, kwak] (Bassica napus L. var. napobrassica L. Peterm)

Chrzan (Armoracia rusticana G. Gaertn. et al.)

(= Cochlearia armoracia L. = A. lapathifolia Gilib. Ex Usteri)

Rzepa (Brassica rapa L. var. rapifera Metzger)

Rzodkiewka (Raphanus sativus L. subvar. radicula Pers.)

Rzodkiew (Raphanus sativus L. Var. niger (Mill.) S.Kerner)

Warzywa kapustowate od setek lat są powszechnie uprawiane w naszym kraju. Do najstarszych upraw należy brukiew, chrzan, jarmuż, kalafior, kapusta głowiasta biała, rzepa, rzodkiew i rzodkiewka. W XIX i XX wieku upowszechniły się pozostałe warzywa kapustne i rzepowate. Największy areał zajmuje kapusta głowiasta biała – ponad 30 tysięcy hektarów. Inne uprawy: kalafior 11–14 tysięcy, brokuł 5–7 tysięcy, kapusta brukselska i pekińska 3–4 tysiące, kapusta czerwona i włoska 2–3 tysiące, chrzan – około 2 tysięcy hektarów, jarmuż, kalarepa, rzodkiewka, rzepa, brukiew w granicach od 100 do 600 hektarów.

Rzodkiewka, wczesne odmiany rzodkwi oraz rokietta siewna są uprawiane w cyklu jednorocznym. Pozostałe należą do roślin dwuletnich, poza chrzanem, który jest rośliną wieloletnią. W opracowaniu uwzględniono szkodliwą entomofaunę występującą na wymienionych uprawach od siewu i sadzenia na polu, aż do zbioru nasion.

Skorki (Dermaptera)

Skorkowate (Forficulidae)

Skorek pospolity (Forficula auricularia) należy do polifagów powszechnie występujących w agrocenozach. Owady dorosłe uszkadzają kapustę pekińską i włoską, w której wygryzają dziury w liściach, wchodząc głęboko w formujące się główki (Szwejda 2010). Skorki są też notowane na innych uprawach, gdzie uszkadzają kiełki, wschody, liście, łodygi, pąki kwiatowe i kwiaty różnych upraw (Ruszkowski 1933, Kagan 1985). Gatunek ten odżywia się również martwymi i żywymi organizmami roślinnymi i zwierzęcymi (m.in. mszycami) oraz pyłkiem (Skuhravy 1960, Tischler 1971, Crüger 1991).

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Na kapuście głowiastej zdecydowanie dominuje wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), który stanowi ponad 90% wszystkich dotychczas zidentyfikowanych gatunków wciornastków (Legutowska 1997, Pobożniak, Wiech 2004, Pobożniak 2005). W okresie przedwojennym (do 1939 roku) wciornastek tytoniowiec nie był notowany jako szkodnik roślin warzywnych na krajowych plantacjach. W tym okresie, na progu zagrożenia gatunek występował na innych uprawach, m.in. na tytoniu (Ruszkowski 1933). Wciornastek tytoniowiec stał się problemem ekonomicznym dopiero w latach 60. ubiegłego wieku, występując masowo i wyrządzając istotne szkody na plantacjach kapusty głowiastej białej i czerwonej. Rośliny były zasiedlane przed tworzeniem się zwartych główek. W późniejszym okresie wzrostu roślin owady dorosłe i larwy żerowały wewnątrz główek i w zależności od odmiany dochodziły do 10–25 zwartego liścia. Owady dorosłe rozpoczynają żerowanie w tkance merystematycznej (twórczej) znajdującej się w stożkach wzrostu, larwy natomiast żerują na wewnętrznych liściach.

Uszkodzona tkanka na liściach kapusty białej staje się chropowata i brunatnieje, natomiast na uszkodzonych powierzchniach liści kapusty czerwonej powstają bielejące guzki w postaci wypukłych obrzęków.

Oprócz wciornastka tytoniowca (Thrips tabaci) powszechnie występują jeszcze inne gatunki. Są to wciornastki: kalarepowiec (Thrips angusticeps), płowy (T. flavus), różówek (T. fuscipennis), cyklamenowiec (T. major), popielnikowiec (T. nigropilosus), goździkowiec (T. stratus), zęborogi (Limothrips denticornis), kwiatowiec (Frankliniella intosa), bledniczek (F. pallida), cienkoróg (F. tenuicornis), darniowiec (Anaphothrips obscurus) i natrawek (Chirothrips manicatus) (Zawirska 1994, Legutowska 1997, Pobożniak 2005). Poza wciornastkiem tytoniowcem, jak dotychczas, inne gatunki nie stanowią istotnego zagrożenia dla warzyw kapustowatych.

Fot. 1. Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) – uszkodzona powierzchnia liścia kapusty (widoczne brązowe brodawki)

Pluskwiaki (Hemiptera)

Tasznikowate (Miridae)

Największe szkody wyrządzają na plantacjach nasiennych kalafiorów i kapusty głowiastej białej. Owady dorosłe i larwy uszkadzają rośliny w okresie tworzenia się łuszczyn. Wysysają one soki, przede wszystkim ze środkowej i nasadowej części łuszczyn, co jest widoczne w postaci błyszczących wycieków. Uszkodzone łuszczyny nie wykształcają nasion. Natomiast ze starszych pękających łuszczyn wysypują się niedojrzałe nasiona (Narkiewicz-Jodko 1997). W ostatnich latach dominował zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis), który stanowił ponad 90% zmieników występujących na plantacjach. Z pozostałych gatunków notowano zmienika bylinowca (Apolygus lucorum), ziemniaczaka (Lygus pratensis) i złocieniowca (Orthops campestris). Uszkadzały one rośliny w podobny sposób jak zmienik lucernowiec (Korcz 1994).

Fot. 2. Zmienik ziemniaczak (Lygus pratensis) – owad dorosły żerujący na kwiecie

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Na polach występują dwa gatunki: warzywnica ozdobna (Eurydema oleraceum) i kapustna (E. ornatum). Uszkodzenia powodują owady dorosłe i larwy. Wysysają one soki z roślin, pozostawiając jaśniejsze plamki na liściach. Efektem żerowania warzywnic jest żółknięcie i zamieranie młodych roślin (rozsady), a na plantacjach nasiennych obserwuje się opadanie kwiatów oraz zawiązków łuszczyn. Uszkadzają one przede wszystkim kapustę głowiastą białą i chrzan (Ruszkowski 1933, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003). Warzywnica kapustna była już znana w Polsce w połowie XIX wieku jako szkodnik kapusty głowiastej (Belke 1861).

Mączlikowate (Aleyrodidae)

Składnikiem entomofauny występującej w krajowych agrocenozach jest mączlik warzywny (Aleyrodes proletella (L.) (Ruszkowski 1960, Bogdanowicz i wsp. 2004, Nawrot 2008). Jego żywicielem są uprawne i dziko rosnące rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), m.in. jarmuż i kapusta brukselska. Osobniki dorosłe i larwy żerują gromadnie na spodniej stronie liści młodych roślin, wysysając soki z tkanki, co w konsekwencji prowadzi do zahamowania wzrostu i zamierania całej rośliny. W Polsce mączlik warzywny dotychczas nie stwarzał istotnego zagrożenia na warzywach kapustnych, w Niemczech natomiast, w rejonach uprawy jarmużu, występuje w liczebności wymagającej zabiegów ochronnych (Crüger 1991). Należy liczyć się z tym, że wzrost areału uprawy jarmużu i kapusty brukselskiej oraz korzystne warunki klimatyczno-glebowe w naszym kraju mogą stworzyć warunki do nadmiernego wzrostu populacji tego gatunku do poziomu zagrażającego uprawie wymienionych warzyw.

Mszycowate (Aphididae)

Mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae) występuje na wszystkich odmianach warzyw kapustnych, przede wszystkim na średnio wczesnych i późnych odmianach kapusty głowiastej białej i czerwonej, kapusty brukselskiej, kalafiora oraz na chrzanie (Ruszkowski 1933, 1937, Nawrocka 1972, Gadomski 1996, Cichocka 1999, Szwejda i Rogowska 2003, Jankowska i Wiech 2004). Na poziomie zagrażającym roślinom mszyce zazwyczaj utrzymują się na roślinach od połowy czerwca do końca września. W wyniku ich żerowania brzegi liści ulegają łyżkowatemu skręceniu i odbarwieniu. Silnie opanowane rośliny są zahamowane we wzrośnie i nie tworzą główek lub róż, a na plantacjach nasiennych nie formują łuszczyn.

Fot. 3. Kolonia mszycy kapuścianej (Brevicoryne brassicae) na liściu kapusty

W ostatnich latach stwierdzono coraz liczniejsze występowanie mszycy brzoskwiniowej (Myzus persicae) na kapuście białej głowiastej i brukselskiej, szczególnie w pobliżu sadów brzoskwiniowych. Nie tworzy ona tak licznych kolonii jak mszyca kapuściana, ale jej żerowanie hamuje wzrost roślin (Cichocka 1999, Szwejda 2004). Powszechnie, ale lokalnie występują inne dwa gatunki: mszyca kapustnica wielożerna (Lipaphis erysimi) i mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae) (Cichocka 1999). Pierwszy z gatunków najczęściej jest notowany na plantacjach nasiennych, gdzie zasiedla kwiatostany w okresie wiązania pąków kwiatowych. Drugi z gatunków tworzy niewielkie skupiska na liściach roślin w pierwszym roku uprawy.

Stała i liczna obecność mszyc na polu przyciąga szereg drapieżnych i pasożytniczych organizmów. Powszechnie występują drapieżne gatunki z rodziny bzygowatych (Syrphidae), złotookowatych (Chrysopidae) i biedronkowatych (Coccinellidae), a z pasożytów – błonkówki z rodziny mszycarzowatych (Aphidiinae). Wymienione entomofagi przyczyniają się do istotnego spadku liczebności mszyc na polu, często do poziomu niezagrażającego uprawom (Szwejda i Nawrocka 2003).

Chrząszcze (Coleoptera)

Pod względem gatunkowym i populacyjnym liczną grupę chrząszczy stanowią pchełki (Phyllotreta spp.). Roślinami żywicielskimi chrząszczy i larw są uprawne i dziko rosnące gatunki z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Wszystkie omawiane gatunki pchełek występują na warzywach kapustnych i rzepowatych. Częstość i okres występowania w sezonie wegetacyjnym zależał od uprawy poszczególnych odmian botanicznych.

Fot. 4. Pchełka smużkowana (Phyllotreta nemorum) – żerowanie chrząszczy na powierzchni liścia kapusty

Stwierdzono występowanie następujących gatunków pchełek: falistosmugiej (Phyllotreta undulata), czarnej (Ph. atra), smużkowanej (Ph. nemorum), czarnonogiej (Ph. nigripes), chrzanowej (Ph. armoraciae) i rzepakowej (Psylliodes chrysocephala). Pospolite na polach, ale mniej liczne są inne gatunki pchełek: krzyżówka (Ph. cruciferae), wykrzyknicówka (Ph. exclamationis), zwinna (Ph. striolata), krzywostopa (Psylliodes cucullatus, płeszka rzepakowa (P. napi), pogębek stuliszowiec (Colaphus sophiae) oraz pchełka – Ph. flexuosa (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Rogowska i Szwejda 2002, Szwejda i Rogowska 2003). Największe szkody wyrządzają owady dorosłe (chrząszcze), uszkadzając liścienie i młode liście. Skutkiem ich żerowania są liczne wgłębienia i otwory w tkance roślin. Liścienie często są uszkadzane przed osiągnięciem powierzchni gleby. Uszkadzane są także zwarte, starsze liście wczesnych odmian kapusty głowiastej tworzące główkę. W okresie suchej i upalnej pogody wschody ulegają w krótkim czasie niszczeniu. Najczęściej notowano je na uprawach kapusty głowiastej, kalafiora, kalarepy, rzodkiewki, rzodkwi, rzepy i chrzanu (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Rogowska i Szwejda 2002, Szwejda i Rogowska 2003). Na plantacjach nasiennych oprócz liści pchełka falistosmuga i pogębek stuliszowiec wygryzają jamki w pąkach kwiatowych i łuszczynach. Najliczniejsze były na plantacjach kapusty głowiastej, rzodkiewki, brukwi, rzepy i chrzanu (Ruszkowski 1933, 1937, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003). Larwy pchełki chrzanowej i rzepakowej, płeszki rzepakowej oraz pogębka stuliszowca wygryzają krótkie korytarze w ogonkach liściowych, nerwach środkowych liści oraz w miękiszu dolnej części łodygi. Natomiast larwy pchełki smużkowanej minują liście roślin, szczególnie kalarepy, rzodkiewki, rzepy i kapusty głowiastej (Beiger 2001). Larwy pozostałych gatunków uszkadzają korzenie, nie wyrządzając większych szkód. Z innych gatunków powszechnie występują: żaczka chrzanówka (Phaedon armoraciae), żaczka warzuchówka (Ph. cochleariae) oraz kałdunica rdestówka (Gastrophysa polygoni). Chrząszcze i larwy tych gatunków głównie żerują na liściach chrzanu, rzodkiewki, rzodkwi i rzepy (Ruszkowski 1933, 1937, Ogijewicz 1938, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003).

Stałym zagrożeniem na plantacjach są chowacze (Ceutorhynchus spp.). Występują one w jednym pokoleniu w ciągu roku. Podobnie jak pchełki są one oligofagami, przechodząc cały cykl rozwoju (jajo, larwa, owad dorosły) na uprawach warzyw kapustnych i rzepowatych oraz na dziko rosnących kapustowatych (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Obarski 1962, Opyrchałowa 1976, Beiger 2001, Szwejda i Rogowska 2003). Szkody o znaczeniu gospodarczym wyrządzają larwy, które uszkadzają części nadziemne, podziemne i generatywne roślin. Chrząszcze natomiast w niewielkim stopniu uszkadzają tkankę, traktując rośliny (głównie liście i łodygę) jako pokarm uzupełniający, aż do osiągnięcia dojrzałości płciowej i złożenia jaj przez samice. W zależności od gatunku samice składają jaja do gleby, na szyjce korzeniowej, liścieniach, liściach, łodydze, kwiatach i łuszczynach.

Najliczniej występują następujące gatunki:

• chowacz czterozębny (C. pallidactylus): larwy wygryzają chodniki w łodydze i ogonku liściowym, głównie w kapuście białej, czerwonej, włoskiej, brukselskiej, kalafiorze, kalarepie i rzodkwi,

• chowacz brukwiaczek (C. napi): larwy żerują w liściach sercowych młodych roślin; na skutek ich żerowania kapusta nie tworzy główek, kapusta brukselska – pędu z główkami, a kalafior i brokuł – róż, a jadalne zgrubienia kalarepy i rzodkwi są zniekształcone i popękane,

• chowacz galasówek (C. assimilis): w wyniku żerowania na szyjce korzeniowej powstają kuliste wyrośla spowodowane żerowaniem larw; głównie kapusty głowiastej, kalafiora, brokuła, rzodkiewki i rzodkwi,

• chowacz podobnik (C. obstrictus): larwy uszkadzają nasiona i łuszczyny na plantacjach nasiennych kapusty głowiastej białej, kalafiora, brokuła i rzodkiewki.

W mniejszym nasileniu, ale często w towarzystwie wyżej wymienionych gatunków występują: chowacz granatek (C. sulcicollis) i chowacz drobny (C. minutus) – uszkadzające łodygę, ogonek liściowy i szyjkę korzeniową, chowacz liściowiec (C. leprieuri) – uszkadzający korzenie, szyjkę korzeniową i grubsze nerwy liści, chowacz rzepiczak (C. picitarsis) – uszkadzający łodygę i ogonek liściowy, chowacz rzepnik (C. inffectatus) – uszkadzający łodygę, nerwy liści, szyjkę korzeniową i korzenie, a larwy chowacza – C. contractus minują liście (Kuntze 1936, Obarski 1962, Opyrchałowa 1976, Beiger 2001).

Fot. 5. Chowacz czterozębny (Ceutorhynchus pallidactylus)

Fot. 6. Larwy chowacza brukwiaczka (Ceutorhynchus napi) żerujące w stożku wzrostu kalafiora

Fot. 7. Główka kapusty białej uszkodzone przez larwy chowaczy (Ceutorhynchus spp.)

W latach 20. ubiegłego wieku jako szkodnik korzeni kapusty białej był notowany opuchlak lucernowiec (Otiorhynchus ligustici) (Ruszkowski 1933). Aktualnie nie jest on wymieniany jako gatunek mogący być zagrożeniem dla tej uprawy.

Powszechnie dotychczas występowały drążyny (Aulacobaris, Baris). Na krajowych plantacjach do tej pory notowano obecność 5 gatunków: drążyna zielonego (Aulacobaris chlorizans), szarego (A. coerulescens), miedzioryja (A. cuprirostris), brukwiowego (A. lepidii) i czarnego (Melanobaris laticollis) (Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Obarski 1968, Szwejda 1985). Najliczniej występują one od czerwca do końca sierpnia. Larwy drążą korytarze w dolnej części łodygi, szyjce korzeniowej i korzeniu palowym, przede wszystkim kapusty czerwonej i brukselskiej, kalarepy, brukwi, rzodkwi oraz jarmużu. Larwy żerują także w nasadzie dolnych liści ogonków liściowych kapusty głowiastej, kalafiora i brokułu. Uszkodzona kapusta ma małe główki, a kalafior – roztrzepane róże. Silnie uszkodzone rośliny łamią się u nasady główek, róż lub podstawy pędów nasiennych. Chrząszcze wygryzają niewielkie dziury w liściach bądź łodygach, nie powodując większych szkód. Drążyny są często mylone z chowaczami, ze względu na podobny sposób uszkadzania roślin. Z tego powodu wiele szkód wyrządzanych przez drążyny przypisywano chowaczom. Aktualne badania prowadzone w centralnej Polsce wykazały obecność drążyna czarnego (Melanobaris laticollis) na wczesnych odmianach kapusty białej (Rogowska 2011).

W obszernym wykazie Lipy, Studzińskiego i Małachowskiej (1977) dotyczącym entomofauny roślin uprawnych i dziko rosnących z rodziny kapustowatych (Brassicaceae) zastanawiający jest brak dwóch gatunków drążyn: zielonego (Aulacobaris chlorizans) i miedzioryja (A. cuprirostris). Oba gatunki są wymieniane w wielu opracowaniach jako pospolicie występujące szkodniki warzyw kapustnych i rzepowatych w Polsce i środkowej Europie. Czasowe „zanikanie” populacji niektórych gatunków w środowisku jest znane i wynika głównie z okresowej lub wymuszonej migracji spowodowanej zmianami klimatyczno-glebowymi oraz niekorzystnymi czynnikami lokalnymi. Chowacze i drążyny jako szkodniki kapusty głowiastej były znane już w XIX wieku (Belke 1861).

Na plantacjach nasiennych kapusty głowiastej, rzodkiewki, kalafiora, brukwi i rzepy powszechnie występują gatunki należące do rodziny łyszczynkowatych (Nitidulidae): słodyszka rzepakowego (Meligethes aeneus) oraz mniej licznego słodyszka zielonego (M. viridescens) (Ruszkowski 1933, 1937, Opyrchałowa 1976, Szwejda 1985). Największe szkody wyrządzają chrząszcze słodyszków, które uszkadzają pąki kwiatowe, nadgryzając je u nasady, co powoduje ich usychanie i opadanie. W kwiatach wyjadają one pylniki, często nie uszkadzając zalążni tak, że rozwija się normalna łuszczyna. Ich masowe występowanie powoduje w niektórych latach spadek plonu nawet o 30%. Larwy słodyszków odżywiają się pyłkiem i nektarem kwiatów. Pospolicie występuje również skorobieżek nasienny (Amara similata) (Kuntze 1936, Szwejda 1985). Chrząszcze skorobieżka uszkadzają łuszczyny w okresie dojrzewania nasion, a larwy żyją w glebie, nie wyrządzając istotnych szkód. Przedstawione gatunki chrząszczy powszechnie występują na plantacjach kapustowatych w krajach ościennych: na wschód od Bugu (d. ZSRR) (Kryżanowskij 1974, Łoginowa 1980), w Niemczech (Dusse 1954, Crüger 1991) oraz Czechach i Słowacji (Bartoš 1968).

Pędraki z rodziny chrabąszczowatych (Melolonthidae) i drutowce z rodziny sprężykowatych (Elateridae) opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Błonkówki (Hymenoptera)

Z liczących się fitofagów od lat jest wymieniany gnatarz rzepakowiec (Athalia rosae) (Belke 1861, Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Opyrchałowa 1976, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003). Największe szkody gnatarz wyrządza na rozsadnikach kapusty, kalafiora, rzepy i rzodkiewki oraz na plantacjach chrzanu i brukwi. Na plantacjach nasiennych oprócz liści są zjadane także kwiatostany i zielone łuszczyny. Przy masowym wystąpieniu larwy szkieletują liście, pozostawiając grubsze nerwy. Z dwóch pokoleń, jakie występują w ciągu roku, większe szkody wyrządza pierwsze pokolenie na młodych roślinach.

Motyle (Lepidoptera)

Na warzywach kapustowatych od lat powszechnie występują gatunki należące do 6 rodzin: niedźwiedziówkowatych (Arctiidae), sówkowatych (Noctuidae), bielinkowatych (Pieridae), omacnicowatych (Pyralidae), zwójkowatych (Tortricidae) i tantnisiowatych (Plutellidae). Ich gąsienice uszkadzają części nadziemne warzyw kapustnych i rzepowatych w pierwszym i drugim roku uprawy. Roślinami żywicielskimi są również dziko rosnące rośliny kapustowatych. Z reguły, największe zagrożenie stwarzają gatunki należące do sówkowatych. Jako szkodniki kapusty były już wymieniane przez Belkego (1861). Dominują dwa polifagiczne gatunki: błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) i piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae) (Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Lipa i wsp. 1977, Kagan 1985, Napiórkowska-Kowalik 1996, Szwejda i Rogowska 2003). Gąsienice błyszczki jarzynówki wygryzają nieregularne dziury, często obejmujące większą część liścia, a gąsienice piętnówki kapustnicy wgryzają się głęboko w główki kapusty (białej, czerwonej, włoskiej i pekińskiej) lub róż kalafiora i brokuła, zanieczyszczając je odchodami. Oba gatunki były również często notowane na kapuście brukselskiej, jarmużu, rzodkwi, chrzanie i kalarepie. Największe szkody wyrządzają w czerwcu (pierwsze pokolenie), a później w sierpniu i we wrześniu (drugie pokolenie). Każdego roku występowały one w ilościach przekraczających poziom zagrożenia.

Fot. 8. Gąsienice piętnówki kapustnicy (Mamestra brassicae) na liściu kapusty

Pozostałe gatunki piętnówek: rdestówka (Melanchra persicariae), brukwianka (Lacanobia oleracea), zmienna (L. suasa), chwastówka (Discestra trifolii), wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis) oraz agatówka łobodnica (Trachea atripiclis) występowały mniej licznie, ale stwarzały okresowe zagrożenia (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ruszkowski 1937, Ogijewicz 1938, Napiórkowska-Kowalik 1996, Szwejda 1985). Gąsienice tych gatunków wygryzają dziury w liściach lub uszkadzają kwiaty i łuszczyny. Sówki powszechnie występują również w krajach ościennych na różnych uprawach, m.in. na roślinach komosowatych, psiankowatych, rdestowatych, bobowatych, wiechlinowatych, ozdobnych i na dziko rosnących roślinach (Heddegrott i wsp. 1953, Łoginowa 1980, Crüger 1991).

W liczniejszych populacjach występują gatunki należące do rodziny bielinkowatych (Pieridae). Od lat są notowane 4 gatunki bielinków: kapustnik (Pieris brassicae), rzepnik (P. rapae), bytomkowiec (P. napi) oraz mniej liczny rukiewnik (Pontia daplidice) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Lipa i wsp. 1977, Szwejda 1985, Rogowska i Szwejda 2003). Oba ostatnie z wymienionych gatunków najczęściej występują na plantacjach nasiennych, uszkadzając części generatywne. Na roślinach gąsienice bielinka kapustnika żerują początkowo gromadnie, zeskrobując skórkę, a później rozchodzą się na liściach, wygryzając w nich dziury. Gąsienice bielinka rzepnika największe szkody wyrządzają w liściach sercowych, całkowicie je zjadając, co uniemożliwia formowanie główek. Bielinki najczęściej notowano na kapuście głowiastej i brukselskiej, kalafiorze, brokule, jarmużu, rzodkwi i chrzanie. Jako szkodniki kapusty były już znane w XIX wieku (Belke 1861).

Fot. 9. Bielinek kapustnik (Pieris brassicae) – motyl

Fot. 10. Gąsienica i poczwarka bielinka kapustnika (Pieris brassicae) na liściu kapusty czerwonej

Fot. 11. Bielinek rzepnik (Pieris rapae) – samica

Tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella) należy do najgroźniejszych szkodników kapusty (Belke 1861, Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Kępczyński 1985, Szwejda 2004, Szwejda i Rogowska 2003). Najczęściej tantniś był notowany na wczesnych i późnych odmianach kapusty białej głowiastej, późnych odmianach kalafiora i brokuła. W mniejszym stopniu są uszkadzane pozostałe warzywa kapustowate. W zależności od warunków pogodowych tantniś krzyżowiaczek występuje w 2 lub 3 pokoleniach w ciągu roku. Gąsienice minują początkowo liście, a starsze osobniki wygryzają okienka w liściach (Beiger 2001). Szkodnik ten najliczniej zasiedla rośliny w czerwcu (pierwsze pokolenie), a później w okresie lipca–sierpnia (drugie pokolenie) oraz września (trzecie pokolenie). Gąsienice pierwszego pokolenia żerują w liściach sercowych, uszkadzając wierzchołek wzrostu, wskutek czego kapusta nie wiąże główek, a kalafior i brokuł – róż. Na plantacjach nasiennych gąsienice drugiego i trzeciego pokolenia, oprócz liści, wyjadają kwiatostany, uszkadzając także łuszczyny. Najbardziej szkodliwe są gąsienice pierwszego pokolenia, ponieważ ich szczytowy rozwój przypada na okres zawiązywania główek i róż.

Fot. 12. Gąsienica tantnisia krzyżowiaczka (Plutella xylostella) na liściu kapusty

Fot. 13. Brokuł uszkodzony przez gąsienice tantnisia krzyżowiaczka (Plutella xylostella)

Na plantacjach nasiennych, przede wszystkim rzodkiewki, rzodkwi i rzepy, szkody wyrządza przezierka rukwianka (Evergestis extimalis) (Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Szwejda 1985, 2004). Gąsienice przegryzają ścianki łuszczyn, wyjadając nasiona. Opanowane łuszczyny są otoczone przędzą, z widocznymi otworami wyjściowymi, przez które gąsienice wydostają się na zewnątrz. Natomiast gąsienice przezierki kapuścianki (E. forficalis) żerują na kapuście, zeskrobując miękisz liści w okresie formowania główek.

Lokalne zagrożenie stwarzają zwójki (Cnephasia spp.). Opanowują one głównie kapustę głowiastą białą (Kotliński 2009). Na krajowych plantacjach zidentyfikowano dotychczas trzy gatunki: zwójkę chryzantemeczkę (Cnephasia stephensiana), szpinakóweczkę (C. asseclana) i kawoneczkę (C. incertana) (Beiger 2001). Gąsienice początkowo wygryzają miny w liściach, a po ich opuszczeniu żerują na liściach spiętych przędzą.

W latach 20. i 30. ubiegłego wieku szkody na kalafiorach wyrządzała szewnica bieżnica (Spilosoma lubricipeda) (Ruszkowski 1933). Gatunek ten występował pospolicie na terenie kraju (Romaniszyn i Schille 1929). Aktualnie szewnica nie jest notowana jako szkodnik warzyw kapustowatych. Rolnice z rodziny sówkowatych (Noctuidae) opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Od lat największym zagrożeniem na warzywach kapustowatych są muchówki z rodziny śmietkowatych (Anthomyiidae) (Szwejda 1988). Zdecydowanym dominantem jest śmietka kapuściana (Delia radicum) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Szwejda 1975, 2003). Gatunek ten jako szkodnik kapusty był już notowany w połowie XIX wieku (Belke 1861). Larwy drążą korytarze w szyjce korzeniowej, korzeniach, ogonkach liściowych i grubszych nerwach liści warzyw kapustnych i rzepowatych. W zależności od warunków pogodowych śmietka kapuściana występuje w dwóch bądź trzech pokoleniach w ciągu roku (Szwejda 1975). W okresie wiosennym największe szkody śmietka wyrządza na wczesnych odmianach kapusty głowiastej, a także kalafiorze, kalarepie oraz rzodkiewce, a w okresie letnim i jesiennym na kapuście pekińskiej, kalafiorze, brokule oraz w główkach kapusty brukselskiej. W kalafiorze i brokule, oprócz korzeni i szyjki korzeniowej, larwy drążą korytarze w rozgałęzieniach róż.

W główkach kapusty brukselskiej tylko jedna larwa śmietki wygryza korytarz prowadzący do głąbika (Szwejda 1979, 1980). Zbyt głębokie sadzenie rozsady kalarepy przyczynia się do uszkodzenia (drążenie korytarzy) zgrubienia stanowiącego część jadalną. Najrzadziej jest uszkadzany jarmuż oraz kapusta czerwona (Szwejda 1975, 1980, 2003).

Fot. 14. Larwy śmietki kapuścianej (Delia radicum) – korytarze w głównym nerwie zewnętrznego liścia kapusty pekińskiej

Fot. 15. Róża brokułu uszkodzona przez larwy śmietki kapuścianej (Delia radicum)

W główkach kapusty brukselskiej śmietka brukselanka (Botanophila fugax) liczebnością nie ustępuje śmietce kapuścianej (Szwejda 1980, 2003). Larwy wgryzają się do główki, wchodząc często w korytarze wcześniej uszkodzone przez śmietkę kapuścianą. Gatunek ten jest wymieniany jako szkodnik róż kalafiorów w Niemczech (Crüger 1991) i Czechach (Dušek 1969).

Pospolite, ale mniej liczne są inne dwa gatunki śmietek: glebowa (Delia platura) i kiełkówka (D. florilega) (Szwejda 1974, 2003). Ich larwy żerują w częściach nadziemnych kapusty głowiastej (biała, pekińska, włoska) i kalarepie. Drążą one korytarze w dolnej części pędu, przechodząc do ogonka liściowego i blaszki liścia (Beiger 2001). W kapuście brukselskiej żerują one w zewnętrznych listkach główek wyrastających z dolnej części pędu (Szwejda 1979).

W latach 20. i 30. ubiegłego wieku śmietka brukwianka (D. floralis) była wymieniana jako gatunek powszechnie występujący na warzywach kapustowatych (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938). Badania prowadzone w naszym kraju w ostatnich dzisięcioleciach nie wykazały istotnych szkód wyrządzanych przez ten gatunek (Szwejda 1974, 1980, 2003). Jako szkodnik jest aktualnie notowany w krajach na wschód od Bugu, Skandynawii i Niemczech (Crüger 1991).

Liczną grupę stanowiły pryszczarkowate (Cecidomyiidae). Paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii) od lat jest wymieniana jako jeden z czołowych szkodników kapustowatych (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985). Jej larwy uszkadzają liście sercowe, niszcząc stożek wzrostu. W miejscu uszkodzenia powstaje blizna otoczona skręconymi i zgrubiałymi liśćmi, a na pędach bocznych tworzą się drobne główki kapusty lub róże w przypadku kalafiora i brokułu. Uszkodzona kalarepa i brukiew mają zniekształconą i popękaną dolną część łodygi stanowiącą jadalne zgrubienie. Uszkodzone pędy nasienne są zdeformowane (poskręcane), a pąki kwiatowe usychają (Studziński i wsp. 1981, Szadziewski 1999).

Do najgroźniejszych szkodników na plantacjach nasiennych, m.in. kapusty głowiastej, kalafiora, jarmużu i brukwi, należy pryszczarek kapustnik (Dasineura napi) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985, Szadziewski 1999). Larwy tego szkodnika uszkadzają łuszczyny i nasiona. Na skutek wysysania soków ze ścian, łuszczyny ulegają zniekształceniu, żółkną, zasychają i przedwcześnie pękają. Mniej liczny jest pryszczarek pączkówka (Gephyraulus raphanistri). Na skutek żerowania larw tego gatunku pąki kwiatowe są zgrubiałe i zniekształcone; nie formują się łuszczyny. Największe szkody pryszczarek pączkówka wyrządzał na rzodkiewce, kapuście głowiastej i kalafiorze (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985, Szadziewski 1999). Na plantacjach chrzanu podobne uszkodzenia powoduje pryszczarek chrzanówka (Dasineura armoraciae) (Szadziewski 1999).

Fot. 16. Larwy pryszczarka kapustnika (Dasineura napi) żerujące w łuszczynie kapusty nasiennej

Powszechnie występują miniarki (Agromyzidae). Od czerwca do sierpnia obserwuje się miny na liściach kalafiora, brokułu, kapusty pekińskiej, kalarepy, brukwi i rzepy. Najliczniej, szczególnie na kalafiorach, zazwyczaj występuje miniarka kapuścianka (Phytomyza rufipes).

Fot. 17. Minowanie liścia brokułu przez larwy miniarki kapuścianki (Phytomyza rufipes)

W mniejszej liczebności notuje się miniarkę powszechniankę (Liriomyza strigata) i świtkę wielożerną (Chromatomyia horticola) (Ruszkowski 1933, Szwejda 1974, 2003). Ich larwy minują blaszkę liściową, aż do grubszych nerwów liści (Beiger 1989, 2001). Miniarki pospolicie występują także w krajach ościennych (Łoginowa 1980, Crüger 1991).

Oprócz fitofagów powszechnie występują inne muchówki o odmiennej strukturze troficznej. Są to sapro-, kopro-, myko- i nekrofagiczne gatunki. W badaniach autora stanowiły one średnio 60% wszystkich zebranych muchówek (ponad 50 gatunków) występujących w częściach wegetatywnych i generatywnych roślin (Szwejda 1974, 1980). Pogłębiały i przyśpieszały one procesy gnicia przez wprowadzenie do uszkodzonych tkanek patogenów, głównie pochodzenia bakteryjnego i grzybowego. Na częściach nadziemnych kapusty głowiastej i brukselskiej często występują larwy muchówek rozwijające się w gnijących i fermentujących częściach roślin. Do najliczniejszych gatunków należą muchówki z rodziny wywilżnowatych (Drosophilidae): Drosophila busckii, D. funebris, D. limbata i wywilżna warzywówka (Scaptomyza flava), zgniłówkowatych (Fannidae): zgniłówka pokojowa (Fannia canicularis) i ustępowa (F. scalaris), muchowatych (Muscidae): mucha – Muscina levida oraz z rodziny błotniszkowatych (Heleomyzidae) – błotniszka Tephrochlamys tarsalis. Od połowy sierpnia, aż do zbiorów, larwy muchówek wywilżnowatych żerują w zewnętrznych liściach kapusty brukselskiej, pekińskiej i włoskiej. Są one uważane za wtórne szkodniki, często żerując w korytarzach wcześniej wydrążonych przez inne fitofagiczne gatunki i pogłębiając procesy gnicia (Szwejda 1974, 1980). Larwy wywilżnej warzywówki wygryzają krótkie korytarze w liściach młodych roślin m.in. kapusty głowiastej, kalarepy i rzepy (Beiger (2001), natomiast pozostałe gatunki muchówek występują wyłącznie w gnijących tkankach.

Polifagiczne gatunki komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae) opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Rokietta siewna (rukola)

Rukola jest uprawiana w Polsce od kilkunastu lat. Jej sezon wegetacyjny trwa od połowy maja do października, tj. do czasu dojrzewania nasion w łuszczynach. W warunkach polowych może być zasiedlana przez te same gatunki szkodników, które opisano w powyższym rozdziale. Według dotychczasowych ustaleń rukola była najczęściej opanowywana przez pchełki (Phyllotreta spp.), które uszkadzały liścienie i młode rośliny, mszycę kapuścianą (Brevicoryne brassicae) i piętnówki (Discestra, Mamestra, Melanchra, Lacanobia). Szkodniki te najliczniej występują w lipcu. Na plantacjach nasiennych łuszczyny i nasiona były uszkadzane przez zmieniki (Lygus spp.), przede wszystkim przez zmienika lucernowca (L. rugulipennis) i chowacza podobnika (Ceutorhynchus obstrictus). W roku 2012 na plantacji nasiennej w Skierniewicach chowacz podobnik zniszczył blisko 50% łuszczyn z dojrzewającymi nasionami (obserwacje autora).

3.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

WARZYWA KAPUSTNE

Kapusta biała głowiasta

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella), bielinki (Pieris spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), drutowce (Elateridae), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasyeura napi), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Kapusta głowiasta czerwona

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), pchełki (Phyllotreta spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), chowacze (Ceutorhynchus spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Kapusta włoska

Śmietka kapuściana (Delia radicum), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.).

Kapusta brukselska

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), drutowce (Elateridae).

Kapusta pekińska

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.).

Kalafior

Śmietka kapuściana (Delia radicum), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella), bielinki (Pieris spp.), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Brokuł

Śmietka kapuściana (Delia radicum), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella), bielinki (Pieris spp.), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi).

Jarmuż

Mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.).

Kalarepa

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.).

Rokietta siewna (rukola)

Pchełki (Phyllotreta spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), piętnówki (Discestra, Lacanobia, Mamestra, Melanchra), nasienne: chowacz podobnik (Ceutorhynchus suturalis), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

WARZYWA RZEPOWATE

Rzodkiewka

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), przezierka rukwianka (Evergestis extimalis).

Rzodkiew

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), przezierka rukwianka (Evergestis extimalis).

Rzepa

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), bielinki (Pieris spp.), nasienne: przezierka rukwianka (Evergestis extimalis), słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus).

Brukiew

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), nasienne: przezierka rukwianka (Evergestis extimalis), słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus).

Chrzan

Pchełki (Phyllotreta spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), gnatarz rzepakowiec (Athalia rosae), żaczki (Phaedon spp.).

3.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach kapustowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

** Gatunek saprofagiczny

*** Gatunek sapro-, fitofagiczny

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające lokalne zagrożenia.

3.3. Bibliografia

Bartoš J. red. 1968. Ochrana rostlin, wyd. 2. St. Zĕmĕdĕl. Naklad, Praha, ss. 602.

Beiger M. 1989. Miniarki (Agromyzidae) – szkodniki roślin użytkowych. Zoologia. Uniw. A. Mickiewicza, Poznań. Zoologia, 16: 1–97.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, 1–328 + tablice.

Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2004. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa. T. I, vol. I: 509.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Dušek J. 1969. Präimaginale stadien Mitteleuropäischer Anthomyiiden (Diptera) I. Acta sc. Nat. Brno, 3(2): 1–37.

Dusse G. 1954. Curculionidae, Coleoptera, 402–500. W: Sorauer P. ed. 1953. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Tierische Schädlinge an Nutzpflanzen, 2 Tiel. Paul Parey in Berlin und Hamburg, ss. 599.

Gadomski H. 1996. Occurrence and damage caused by the cabbage aphid, Brevicoryne brassicae L., to cruciferous crops. Aphids and other homopterous insects, PAS, IRVC, Skierniewice, 5: 47–52.

Heddergott H., Menhofer H., Muller F.P., Speyer W. 1953. Lepidoptera: Noctuidae, 367–414. W: Sorauer P. ed. 1953. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Erster Tiel, Paul Parey in Berlin und Hamburg, ss. 517.

Jankowska B., Wiech K. 2004. The comparison of the occurrence of the cabbage aphid (Brevicoryne brassicae L.) on the cabbage vegetables. Veg. Crops Res. Bull. 60: 71–80.

Kagan F. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny krzyżowych, 98–125. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Kępczyński L.S. 1985. Badania nad szkodliwością tantnisia krzyżowiaczka (P. maculipennis Cur.) (Lepidoptera, Plutellidae). Rocz. Nauk Roln., E. Ochrona Roślin, 13: 63–72.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kotliński S. 2009. Występowanie zwójki z rodzaju (Cnephasia) na kapuście. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 49/1/:126–129.

Kryżanowskij O.L. 1974. Żestokokrylyje. W: Kryżanowskij O.L. red. Nasekomyje i kleszczi – wreditieli sielskochoziajstwiennych kultur. Leningrad. Tom 2: ss. 335.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 (2): 1–116.

Legutowska H. 1997. Thrips on cabbage crops in Poland. Biul. Warzywniczy, 47: 55–62.

Lipa J.J., Studziński A., Małachowska D. 1977. Owady i roztocze związane z roślinami uprawnymi i chwastami z rodziny krzyżowych (Cruciferae) w Polsce i środkowej Europie. [Insects and mites associated with cultivated and weedy cruciferous plants (Cruciferae) In Poland and central Europe]. Polish Acad. Science, Warszawa–Poznań, ss. 354.

Łoginowa K.M. 1980. Szkodniki kapusty rzepy, brukwi, rzodkwi, rzodkiewki i innych warzyw, 321–341. W: Osmołowski G. ed. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Mroczkowski M., Stefańska J. 1991. Coleoptera – Chrząszcze, 7–217. W: Razowski J. red. Checklist of Animals of Poland. Kraków, 1991. T. III, ss. 217.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Narkiewicz-Jodko J. 1997. Szkodniki warzyw kapustnych i rzepowatych, 290–300. W: Kochman J., Węgorek W. red. Ochrona Roślin, Plantpress, Kraków, ss. 701.

Nawrocka B. 1972. Metoda integracji walki biologicznej z chemiczną przeciwko mszycy kapuścianej (Brevicoryne brassicae L.) na kapuście głowiastej białej (Brassica oleracea var. capitata L. f. alba). Biul. IOR, Poznań, 52: 379–387.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań. Wyd. TOTEM, ss. 551+ literatura.

Obarski J. 1962. Chowacze – Ceuthorrhynchus Germ. (Coleoptera, Curculionidae) występujące w Polsce na roślinach krzyżowych. Prace Nauk. IOR. T. IV /2/: 29–138.

Obarski J. 1968. Drążyn zielonawy – Baris coerulescens Scop. i inne gatunki Baris sp. jako nowe szkodniki rzepaku ozimego. Rocz. Nauk Roln. T. 93-A-4: 671–683.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T. V /6/: 1–52.

Opyrchałowa J. 1976. Nauka o szkodnikach roślin, 202–406. W: Praca zbiorowa. Nauka o chorobach i szkodnikach roślin. PWRiL, Warszawa, ss. 608.

Pobożniak M. 2005. Thrips species on white cabbage. Electronic J. of Polish Agricultural Universities – Hoticulture. www.ejpau.pl/vol.8/issue 4/art. 60.

Pobożniak M., Wiech K. 2004. The occurrence of Thrips tabacci Lindeman (Thysanoptera, Thripidae) on late cultivars of white cabbage. Veg. Crops News, 39: 149–155.

Rogowska M. 2011. Występowanie chowacza czterozębnego (Ceutorhynchus quadridens (Panz.) oraz drążyna czarnego (Baris laticollis (Mrsh.) na wybranych gatunkach warzyw oraz metody ich zwalczania. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 51/4/: 1575–1581.

Rogowska M., Szwejda J. 2002. Ecological observations of Phyllotreta spp., Pieris brassicae, Pieris rapae and Athalia rosae occurrence on horseradish. Veg. Crops Res.Bull. 57: 95–105.

Romaniszyn J., Schille F. 1929. Artriciidae, 140–165. W: Fauna motyli Polski. Prace Monogr. Kom. Fizjogr. Kraków, ss. 556.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1933. Rocz. Ochr. Roślin. T. III /3/: 1–24.

Ruszkowski J. 1960. Wykaz alfabetyczny łacińsko-polski nazw gatunkowych szkodników roślin użytkowych oraz niektórych wrogów naturalnych. Wyd. Instytut Ochrony Roślin, Poznań, ss.135.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Skuhravy V. 1960. Die Nahrung des Ohrwurms (Forficula auricularis L.) in den Feldkulturen. Acta Soc. Ent. Čsl., 57: 329–339.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków (Diptera: Cecidomyiidae), 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1974. Muchówki (Diptera) występujące na roślinach kapustnych. Polskie Pismo Entomol. 44: 381–392.

Szwejda J. 1975. Ekologia śmietki kapuścianej (Hylemya brassicae (Bché) (Diptera: Anthomyiidae). Rocz. Nauk Roln. 5/1/: 43–74.

Szwejda J. 1979. Ekologia muchówek (Diptera) występujących w główkach kapusty brukselskiej. Rocz. Nauk Roln. 9/2/: 127–147.

Szwejda J. 1980. Diptera occurring on Brussels sprouts. Polskie Pismo Entomol. 50: 569–597.

Szwejda J. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny krzyżowych, 98–124. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Szwejda J. 1988. Znaczenie i szkodliwość muchówek (Diptera) w warzywnictwie. Wiad. Entomol. 8 /1-2/: 27–34.

Szwejda J. 2003. Diptera occurring on vegetable crops. Integrated control in field crops. IOBC wprs Bull. 26(3): 113–119.

Szwejda J. 2004. Przegląd szkodników i ich wrogów naturalnych aktualnie występujących na warzywach kapustowatych w Polsce. Nowości Warzywnicze, Skierniewice, 39: 97–104.

Szwejda J. 2010. Czy skorki zagrażają warzywom? Hasło Ogr., Kraków, 125–127.

Szwejda J., Nawrocka B. 2003. Rola wrogów naturalnych w ograniczaniu populacji szkodników roślin warzywnych. Nowości Warzywnicze, Skierniewice, 36: 31–40.

Szwejda J., Rogowska M. 2003. Phytophagous entomofauna of horseradish. Integrated control in field crops. IOBC wprs Bull. 26 (3): 339–343.

Tischler W. 1971. Agrorekologia. PWRIL, Warszawa, ss. 487.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

4
Szkodniki czosnkowatych (Alliaceae)

Cebula zwyczajna (Allium cepa L.)

Cebula kartoflanka (Allium cepa L. var. aggregatum G. Don)

Cebula wielopiętrowa (Allium cepa L. var. proliferum Targioni-Tozzetti)

Cebula perłowa [letni por] (Allium ampeloprasum L.)

Czosnek pospolity (Allium sativum L.)

Por (Allium porrum L.)

Siedmiolatka [cebula japońska, kępiasta lub liściowa] (Allium fistulosum L.)

Szalotka (Allium ascalonicum L.)

Szczypiorek (Allium schoenoprasum L.)

Na większą skalę warzywa cebulowe zaczęto uprawiać w Polsce od XIV wieku. Na terenie kraju występują 24 gatunki Allium, z których 9 to rośliny uprawne, a pozostałe to dziko rosnące czosnki, m.in. grzebieniowy, kątowy, niedźwiedzi, siatkowy, skalny, winnicowy, wężowy i zielonawy. Uprawy cebulowe zajmują łącznie około 40 tysięcy hektarów, w tym: cebula zwyczajna 29–30 tysięcy hektarów, por 7–8 tysięcy, a około 2 tysiące hektarów przypada na czosnek. Pozostałe warzywa cebulowe są uprawiane lokalnie na niewielkich powierzchniach. Cebula, czosnek i por należą do upraw dwuletnich. Cebula kartoflanka (z sadzenia jesiennego i wiosennego) oraz szalotka są uprawiane w cyklu jednorocznym. Cebula wielopiętrowa, siedmiolatka oraz szczypiorek należą do upraw wieloletnich.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

We wszystkich rejonach uprawy czosnkowatych powszechnie występują wciornastki (Thripidae). Na plantacjach cebuli, czosnku, pora i szczypiorku zdecydowanie dominuje wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) (Zawirska 1994, Szwejda 1998a, Szwejda i Wrzodak 2009).

Fot. 18. Wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella) na szczypiorze cebuli

Mniej liczne są inne gatunki wciornastków. W latach 20. i 30 ubiegłego wieku wciornastek tytoniowiec jako szkodnik o gospodarczym znaczeniu był notowany tylko na plantacjach tytoniu (Ruszkowski 1933). W krajach zachodniej Europy wyrządzał w tym czasie istotne szkody na cebuli (Balachowsky i Mesnil 1936). W latach 60. ubiegłego wieku na krajowych plantacjach wciornastek tytoniowiec zaczął masowo zasiedlać cebulę, czosnek i por, podobnie jak kapustę głowiastą, m.in. ze względu na istotny wzrost areału tych upraw. Liczebność wciornastków corocznie przekraczała poziom zagrożenia w stopniu, który wymagał interwencyjnych zabiegów ochronnych (Narkiewicz-Jodko 1997, Szwejda 2005a). Owady dorosłe i larwy nakłuwają tkankę liści, wysysając soki. Silnie porażone rośliny są zniekształcone, żółkną i zasychają. Największe szkody wciornastki wyrządzają w okresie formowania główek cebuli (Szwejda 1998a). W zależności od odmiany obecność 150–170 osobników na jedną roślinę powoduje spadek plonu o 34–43% (Fournier i wsp. 1987). Na plantacjach nasiennych wciornastek tytoniowiec żeruje wewnątrz kwiatostanu, powodując zasychanie kwiatów bądź niewykształcanie nasion (Osmołowski 1980, Narkiewicz-Jodko 1997).

Na porze obserwuje się jeszcze inne gatunki wciornastków: goździkowca (Thrips atratus), cienkoroga (Frankliniella tenuicornis) i zbożowca kwietniczka (Haplothrips aculeatus) (Legutowska i Kucharczyk 2000). Wymienione gatunki uszkadzają rośliny podobnie jak wciornastek tytoniowiec.

Pluskwiaki (Hemiptera)

Tasznikowate (Miridae)

Na plantacjach nasiennych cebuli zwyczajnej, czosnku i pora największe szkody wyrządzają zmieniki (Lygus spp.) (Korcz 1994). Dominuje zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis). Skutkiem żerowania zmieników jest brunatnienie i zamieranie pąków kwiatowych. Uszkodzone nasiona są zniekształcone, o słabej zdolności kiełkowania (Szwejda i Wrzodak 2009).

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Nielicznie, ale powszechnie na plantacjach nasiennych występują: barczyniec owocowy (Carpocoris fuscipinus) i plusknia jagodziak (Dolycoris baccarum), które uszkadzają części generatywne cebuli w podobny sposób jak zmieniki (Szwejda i Wrzodak 2009).

Mszycowate (Aphididae)

Niewielkie kolonie na roślinach może tworzyć mszyca cebulowa wielożerna (Rhopalosyphoninus staphyleae), wysysając soki ze szczypioru (Szwejda i Wrzodak 2009). Omawiany gatunek wystęuje również na plantacjach krajów ościennych, głównie na cebuli (Börner i Heinze 1957, Osmołowski 1980, Crüger 1991).

Chrząszcze (Coleoptera)

Chowacz szczypiorak (Oprohinus suturalis) należy do czołowych szkodników warzyw cebulowych od rozpoczęcia w Posce rejestracji w roku 1919 (Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Ruszkowska 1952, Szwejda 1998a, Sionek 1998, Szwejda i Wrzodak 2009).

Gatunek ten wyrządza istotne szkody na cebuli w pierwszym i drugim roku uprawy (Ruszkowska 1952, Szwejda 2005b). Chowacz szczypiorak występuje także na czosnku, porze i siedmiolatce, natomiast mniej liczny jest na szczypiorku i szalotce oraz pozostałych cebulowych (Kagan 1985). Chrząszcze uszkadzają cebulę już w fazie 1–2 liści, niszcząc siewki. W późniejszym okresie (maj, czerwiec) larwy chowacza wygryzają od wewnątrz szczypioru podłużne okienka (Ruszkowska 1952, Kagan 1985, Szwejda 2005b). Stwierdzono istotną współzależność między liczebnością występowania chowacza szczypioraka a motylem wgryzką szczypiorką (Acrolepiosis assectella). W latach 1970–2000 na plantacjach zdecydowanie dominowała wgryzka szczypiorka. W ostatnim dziesięcioleciu, w wielu rejonach uprawy cebuli, liczniejszy był chowacz szczypiorak z jednoczesnym spadkiem liczebności populacji wgryzki (Szwejda i Wrzodak 2009). Zjawisko to powtarza się cyklicznie i było już obserwowane w latach 30. ubiegłego wieku (Ruszkowska 1952). Na południu kraju od niedawna jest notowany chowacz czosnaczek – Oprohinus consputus uszkadzający liście cebuli. Jego obecność stwierdzono także na czosnku i porze. Larwy tego gatunku drążą korytarze skierowane od szczytu ku dołowi po wewnętrznej strony szczypioru (Beiger 2001).

Fot. 19. Larwy chowacza szczypioraka (Oprohinus suturalis) w uszkodzonym szczypiorze cebuli

Okresowo plantacje zasiedla poskrzypka cebulowa (Lilioceris merdigera). Największe szkody wyrządza na cebuli uprawianej z dymki, szczypiorku, porze zimującym w gruncie oraz na plantacjach nasiennych tych upraw (Kagan 1985, Łuczak 1994, Wiewióra i Łuczak 2001). Chrząszcze i larwy wygryzają nieregularne dziury w liściach, pozostawiając widoczne odchody. Największe szkody wyrządzają w czerwcu. Na pozostałych warzywach cebulowych szkodnik ten występował sporadycznie. W ostatnich latach poskrzypka cebulowa występowała nielicznie, stwarzając zagrożenia tylko lokalne w porównaniu do lat 30., kiedy masowo opanowywała cebulę (Kuntze 1936).

Ważną grupę szkodników stanowiły pędraki chrabąszczowatych (Melolonthidae) i drutowce sprężykowatych (Elateridae). Opisano je w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Fot. 20. Poskrzypka cebulowa (Lilioceris merdigera) – chrząszcz

Motyle (Lepidoptera)

Od lat największym zagrożeniem na plantacjach jest wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella). Istotne szkody wyrządza na cebuli zwyczajnej, czosnku i porze (Ruszkowski 1933, Szwejda 1998a, Beiger 2001, Szwejda i Wrzodak 2009). Szczypiorek, siedmiolatka oraz pozostałe warzywa cebulowe są uszkadzane sporadycznie. W zależności od przebiegu pogody wgryzka szczypiorka występuje w dwóch lub trzech pokoleniach w ciągu roku. Gąsienice pierwszego pokolenia wygryzają tkankę od wewnątrz liścia, aż do wierzchniej skórki, drążąc korytarz w kształcie miny. Na czosnku i porze gąsienice przede wszystkim uszkadzają środkowe liście, wygryzając nieregularne dziury w ich dolnej części. Drugie i trzecie pokolenie wyrządza największe szkody na plantacjach nasiennych. Gąsienice uszkadzają wówczas łodygę i kwiatostan. Efektem ich żerowania jest zniszczenie koszyczka kwiatowego i formujących się nasion.

Fot. 21. Korytarz w szczypiorze cebuli wygryziony przez gąsienicę wgryzki szczypiorki (Acrolepiosis assectella)

Na liściach cebuli, aż do załamania się szczypioru, występuję jeszcze inne polifagiczne gatunków. Gąsienice piętnówek: brukiewki (Lacanobia oleracea), chwastówki (Discestra trifolii), kapustnicy (Mamestra brassicae) oraz omacnicy byliczanki (Loxostege sticticalis) wygryzają dziury w liściach (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Napiórkowska-Kowalik 1996, Szwejda i Wrzodak 2009).

Szkody wyrządzają też rolnice, które opisano w części dotyczącej szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Stanowią one gatunkowo i populacyjnie najliczniejszą grupę szkodników notowanych na warzywach cebulowych. Stwierdzono obecność nie tylko fitofagów, ale również gatunki sapro-, kopro- i nekrofagiczne. Były to głównie saprofagi, które wchodziły do wcześniej uszkodzonych tkanek, przyspieszając procesy gnicia i rozkładu roślin.

Od lat największe szkody we wszystkich rejonach uprawy cebuli wyrządza śmietka cebulanka (Delia antiqua) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Szwejda 1982, 2003, Szwejda i Wrzodak 2009). Pierwsze doniesienie o jej szkodliwości pochodzi z połowy XIX wieku (Belke 1861). Na terenie Polski śmietka cebulanka występuje w dwóch pokoleniach w ciągu roku. Największe szkody wyrządza pierwsze pokolenie na cebuli uprawianej z siewu i dymki oraz porach. Żerowanie larw pierwszego pokolenia powoduje więdnięcie i zasychanie siewek w okresie wschodów. Uszkodzony środkowy liść cebuli jest pozbawiony piętki i daje się łatwo wyciągnąć z ziemi. Oprócz cebuli larwy uszkadzają czosnek, a w mniejszym stopniu szczypiorek, szalotkę i siedmiolatkę (Szwejda 1988a, Szwejda i Wrzodak 2009). Istotne szkody śmietka wyrządza na porach, gdzie żerowanie 1–2 larw w świeżo posadzonej rozsadzie powodowało zamieranie roślin (Szwejda 1998b). Żerujące między łuskami cebuli larwy drugiego pokolenia były mniej liczne i nie stanowiły istotnego zagrożenia. Problemem jest natomiast śmietka na cebuli uprawianej z siewu jesiennego. Na przełomie sierpnia i września larwy niszczyły młode rośliny w granicach od 5 do 10% (Szwejda 2005b). Spadek liczebności drugiego pokolenia jest często spowodowany przez licznie występujące w tym czasie drapieżne chrząszcze z rodziny kusakowatych (Staphylinidae) i biegaczowatych (Carabidae) (Szwejda 1995). Na pozostałych cebulowych (cebuli kartoflance, wielopiętrowej i perłowej) śmietka cebulanka nie stanowiła problemu o znaczeniu gospodarczym.

Fot. 22. Cebula uszkodzona przez larwy śmietki cebulanki (Delia antiqua)

Z innych gatunków pospolicie występuje śmietka glebowa (D. platura) i kiełkówka (D. florilega) (Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 2003). Larwy drugiego pokolenia obu gatunków śmietek żerują w lipcu i sierpniu między łuskami cebuli, nad formującymi się ząbkami czosnku i w dolnej części pora. Na czosnku stanowiły one około 20% wszystkich gatunków muchówek występujących w tym czasie na plantacjach (Szwejda 1988b, 2003). Nie notowano istotnych szkód na pozostałych warzywach cebulowych.

Od lat 70. ubiegłego wieku do najgroźniejszych szkodników zimujących odmian czosnku i cebuli (uprawianych w cyklu jesienno-wiosennym) należała błotniszka czosnkówka (Suillia lurida) (Szwejda 1988b). Żerowanie larw, które drążą korytarze w środkowym liściu, uniemożliwia formowanie ząbków czosnku i główek cebuli. Gatunek ten przemieszczał się od lat 50. ubiegłego wieku z południowej Europy (m.in. z Bułgarii i Włoch) przez Rumunię, Węgry, Ukrainę, Słowację i Czechy do Polski (Szwejda 1988b). Pierwsze znaczące straty ekonomiczne notowano w latach 70. ubiegłego wieku na plantacjach czosnku zimującego w południowej i środkowej części kraju. Dochodziły one do 80% uszkodzonych roślin (Szwejda 1988b, 2005b). Czosnek i cebula uprawiane w okresie wiosenno-letnim (od kwietnia) nie są uszkadzane, ponieważ okres składania jaj przez samice błotniszki kończy się na przełomie marca i kwietnia (Szwejda 1988b). Na terenach pozarolniczych gatunek ten był już znany w Polsce w XIX wieku (Siła-Nowicki 1873).

Powszechnie występują miniarki (Agromyzidae). W latach 1919–1990 nie były one notowane jako szkodniki zagrażające warzywom cebulowym w stopniu wymagającym obligatoryjnych zabiegów ochronnych. Istotne straty ekonomiczne stwierdzono na początku lat 90. ubiegłego wieku, kiedy notowano gradacyjne występowanie miniarki porówki (Napomyza gymnostoma) na porach w rejonach południowo-wschodniej Polski (Leżajsk, Rzeszów, Kraków) (Kuźma 1995, Sionek 1998). Aktualnie miniarka występuje także w centralnej Polsce (Skierniewice, Warszawa) (Szwejda 1998b). Gatunek ten uszkadza także cebulę dymkę, szczypiorek i czosnek. Na porze i szczypiorku występują dwa pokolenia, a na cebuli z dymki i czosnku tylko pierwsze pokolenie miniarki porówki. Skutkiem żerowania larw wiosennego pokolenia jest deformacja liści sercowych i zahamowanie wzrostu pora. Larwy drugiego pokolenia drążą korytarze przez całą długość rurkowato zwiniętych środkowych liści, tworząc bobówkę nad piętką na poziomie powierzchni ziemi. W podobny sposób miniarka uszkadza cebulę i szczypiorek. W czosnku larwy drążą korytarze w łodydze powyżej formujących się ząbków (Sionek 2001). Dotychczas nie obserwowano szkodliwości tej muchówki w stosunku do pozostałych odmian botanicznych cebuli.

Fot. 23. Bobówki miniarki porówki (Napomyza gymnostoma) zimujące w dolnej części pora

Inne gatunki miniarek mogą stwarzać zagrożenia lokalne. Larwy miniarki cebulówki (Liriomyza cepae) największe szkody wyrządzają w czerwcu i lipcu, minując liście od strony wewnętrznej cebuli i pora (Beiger 2001). Cebulę uszkadza również miniarka niewybredka (Phytomyza albiceps), notowana pospolicie na wielu innych uprawach (Osmołowki 1980, Kagan 1985, Szwejda i Wrzodak 2009). Na plantacjach cebuli na terenie Niemiec od wielu lat notuje się szkody wyrządzane przez miniarkę – L. nietzkei (Crüger 1991). Prawdopodobnie gatunek ten występuje także na cebuli w Polsce (Szwejda 1998b, Beiger 2001).

Liczną grupę muchówek stanowią gatunki z rodziny bzygowatych (Syrphidae). Na cebuli powszechnie występuje udnica cebulkówka (Eumerus strigatus) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Szwejda i Wrzodak 2009). Stanowiła ona od 10 do 27% wszystkich zebranych muchówek w okresie jesiennym w latach 1978–1985 (Szwejda 1998a, 2003). W lipcu i sierpniu larwy udnicy gromadnie żerują między łuskami dojrzewającej cebuli, przyczyniając się do jej gnicia. Opanowują one rośliny wcześniej uszkodzone przez śmietkę cebulankę. Pokrewnym gatunkiem, ale występującym sporadycznie, jest udnica brodawkówka (Merodon equestris), której larwy żerują w cebuli i czosnku (Ogijewicz 1938, Szwejda 1988b).

Pospolicie występują muchówki z rodziny wywilżnowatych (Drosophilidae). W okresie zasychania szczypioru cebuli i czosnku dominuje wywilżna – Drosophila busckii (Szwejda 1998a). Gatunek ten jest uważany za saprofitofaga. Jej larwy żerują w gnijących i fermentujących tkankach wielu upraw (Szwejda 2003). Larwy można również znaleźć w nasionach cebuli składowanej w niewietrzonych przechowalniach. Wyjadały one zawartość nasion, pozostawiając tylko zewnętrzną okrywę (Szwejda 1998a). Lokalnie może występować muchówka z rodziny wodarkowatych (Ephydridae) – nawodnica szarawka (Hydrellia griseola), której larwy drążą krótkie miny w liściach cebuli i pora (Beiger 2001). Gatunek ten pospolicie występuje w wilgotnych trawiastych środowiskach (Beiger 2001, Zatwarnicki i Kunderak 2007).

W okresie zbiorów gnijące części cebuli, czosnku i pora zasiedlają liczne larwy należące do gatunków saprofagicznych. Stanowiły one ponad 40% wszystkich muchówek zasiedlających wymienione uprawy w ciągu całego sezonu wegetacyjnego (Szwejda 1988b, 2003). Liczniejsze to gatunki należące do zgniłówkowatych (Fannidae): zgniłówka pokojowa (Fannia canicularis) i ustępowa (F. scalaris), muchowatych (Muscidae): mucha stajenna (Muscina stabulans) i muchówka – Muscina levida (Szwejda 2003). W gnijących częściach czosnku powyżej dojrzewających ząbków często żerują larwy ploniarki gnijki (małolotki mieczykówki) (Elachiptera cornuta) z niezmiarkowatych (Chloropidae). W latach 1978–1985 ich udział dochodził do 25% wszystkich zebranych muchówek na plantacjach czosnku (Szwejda 1988a). Gatunek ten należy do najgroźniejszych szkodników mieczyków (Nawrot 2008). Na plantacjach cebulowych okresowo są notowane lenie i komarnice. Opisano je w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

4.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Cebula zwyczajna

Śmietka cebulanka (Delia antiqua), wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella), chowacz szczypiorak (Oprohinus suturalis), poskrzypka cebulowa (Lilioceris merdigera), rolnice (Agrotinae).

Czosnek

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella), chowacz szczypiorek (Oprohinus suturalis), błotniszka czosnkówka (Suillia lurida).

Por

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), miniarka porówka (Napomyza gymnostoma), wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella), chowacz szczypiorak (Oprohinus suturalis), rolnice (Agrotinae).

Siedmiolatka

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella), chowacz szczypiorak (Oprohinus suturalis).

Szczypiorek

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), wgryzka szczypiorka (Acrolepiosis assectella).

Szalotka

Śmietka cebulanka (Delia antiqua), wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci).

Cebula kartoflanka, wielopiętrowa i perłowa

Sporadyczne występowanie wciornastków (Thrips spp.), wgryzki szczypiorki (Acrolepiosis assectella), chowacza szczypioraka (Oprohinus suturalis) i rolnic (Agrotinae).

4.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach czosnkowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

** Pozostałe: szczypiorek, szalotka, siedmiolatka

*** Gatunek saprofagiczny

**** Gatunek saprofitofagiczny

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające lokalne zagrożenia.

4.3. Bibliografia

Balachowsky A., Mensil L. 1936. Thysanoptéres nuisibles aux plantes cultuvees, 2: 1569–1576. Les insecticides aux plants cultivées. Paris, ss.1921.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, 1–328 + tablice.

Börner C., Heinze K. 1957. Aphididae, Röhrenläuse, 88–256. W: Sorauer P. Handbuch der Pflanzenkrankheiten, Homoptera. Berlin, Hamburg. T. 2: 1–577.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Furnier F., Boivin G., Stewart R.K. 1995. Effect of Thrips tabaci (Thysanoptera: Thripidae) on yellow onion yields and economic thresholds for its management. J. Econ. Ent., 88(5): 1401–1407.

Kagan F. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny liliowatych, 141–156. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL Warszawa, ss. 416.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3/2/ 1–116.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kuźma H. 1995. Uwaga! Nowy szkodnik porów. Hasło Ogr., 4: 7.

Legutowska H., Kucharczyk H. 2000. Obserwacje nad występowaniem wciornastka tytoniowego (Thrips tabaci Lindeman) na porach uprawianych w różnych warunkach otoczenia. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 40/2/: 540–543.

Łuczak I. 1994. The protection of onion grown from seed against Lilioceris merdigera L. (Coleoptera, Chrysomelidae) by the use of the onion sets. Rocz.Nauk Roln., T. 23, z. 1/2: 667–73.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Lepidoptera, Noctuidae) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Narkiewicz-Jodko J. 1997. Szkodniki warzyw cebulowych, 307–314. W: Kochman J., Węgorek W. red. Ochrona Roślin, Plantpress, Kraków, ss. 701.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań. Wyd. TOTEM, ss. 551+ literatura.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin, T. V /6/: 1–52.

Osmołowski G. 1980. Szkodniki cebuli i czosnku, 309–316. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss.755.

Ruszkowska I. 1952. Biologia szkodnika cebuli chowacza szczypiorowego Ceutorrhynchus suturalis Fabr. (Col., Curculionidae). Ann. Univ. M. Skłodowska-Curie, Lublin, vol. VII (14): 417–471.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J., Preffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk. Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–20.

Siła-Nowicki M. 1873. Beiträge zur Kenntnis der Dipterenfauna Galiziens. Jagiellonian University, Krakau: 35.

Sionek R. 1998. Napomyza gymnostoma Loew (Diptera, Agromyzidae) and Oprohinus suturalis F. (Curculionidae, Coleoptera) the important pest of onion in south-eastern Poland. Ann. Agric. Sci., E, Plant Prot. 27(1-2): 73–80.

Sionek R. 2001. Napomyza gymnostoma Loew (Diptera, Agromyzidae) szkodnik roślin cebulowych w południowo-wschodniej Polsce, zagadnienia biologii, ekologii i zwalczania. Praca doktorska, Akademia Rolnicza – Wydział Ogrodniczy, Kraków, ss. 121.

Szwejda J. 1982. Dynamika populacji i szkodliwość śmietki cebulanki (Hylemya antiqua Meig.) (Dipt.: Anthomyiidae) na cebuli. Rocz. Nauk Roln. 12(1/2): 57–71.

Szwejda J. 1988a. Znaczenie i szkodliwość muchówek (Diptera) w warzywnictwie. Wiad. Entomol. T. 8/1-2/: 27–34.

Szwejda J. 1988b. Diptera of garlic and ecological observations on dominant species – Suillia lurida Meig. (Dipt., Helomyzidae). Acta Hort. Intern. Symposium on Diptera Pests in Veg. Crops. ISHS, Skierniewice, 219: 99–108.

Szwejda J. 1995. Carabidae recorded from the same field sown with onions in 1977–1978 and in 1993–1994. IOBC/wprs Bulletin, 19(11): 136–140.

Szwejda J. 1998a. Stan zagrożenia cebuli przez szkodniki ze szczególnym uwzględnieniem muchówek (Diptera). Biul. Warzywniczy, Skierniewice, 48: 57–63.

Szwejda J. 1998b. Nowe i potencjalne zagrożenia roślin warzywnych stwarzane przez szkodniki. Ochrona Roślin, 10: 6–9.

Szwejda J. 2003. Diptera occurring on vegetable crops. Integrated control in field crops. IOBC wprs Bull. 26(3): 113–119.

Szwejda J. 2005a. Przegląd gatunków szkodników aktualnie zagrażających uprawom cebuli w Polsce. Nowości Warzywnicze, Skierniewice, 40: 53–59.

Szwejda J. 2005b. Szkodniki zagrażające cebuli ozimej. Ochrona Roślin, 11: 23–25.

Szwejda J., Wrzodak R. 2009. Phytophagos entomofauna occurring on onion in Poland in years 1919–2007. Veg. Crops Res. Bull. Skierniewice, 71: 5–14.

Wiewióra I., Łuczak I. 2001. Atrakcyjność różnych odmian cebuli uprawianej z dymki dla poskrzypki cebulowej. Ogóln. konf.: „Biologiczne i agrotechniczne kierunki rozwoju warzywnictwa”. Inst. Warzywnictwa, 167–168.

Zatwarnicki T., Kunderak K. 2007. Wodarkowate (Ephydridae), 217–218. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski – Fauna of Poland. Muzeum i Inst. Zool. Warszawa, T. 2, vol. 2: 1–503.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

5
Szkodniki psiankowatych (Solanaceae)

Oberżyna [bakłażan, psianka podłużna] (Solanum melongena L.)

Papryka jednoroczna [pieprz turecki] (Capsicum annuum L.)

Pomidor (Lycopersicon esculentum Mill.)

W Polsce najstarszy zapis dotyczący warzyw psiankowatych dotyczy oberżyny, którą zaczęto uprawiać w drugiej połowie XVIII wieku. Uprawa papryki rozpoczęła się na początku XIX wieku, a pomidora – od jego połowy.

W uprawie polowej i w nieogrzewanych tunelach foliowych pomidor zajmuje powierzchnię około 12 tysięcy, papryka – około 1,5 tysiąca, a oberżyna blisko 200 hektarów. Wszystkie odmiany warzyw psiankowatych są uprawiane w cyklu jednorocznym.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Do najliczniejszych gatunków należy wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci). W mniejszej liczebności występują inne gatunki, m.in. wciornastek różówek (Thrips fuscipennis) (Sęczkowska i Litwin 1960, Zawirska 1994). Wciornastki mogą wyrządzać istotne szkody na pomidorze, oberżynie i papryce uprawianych na polu i pod okryciem (Sęczkowska i Litwin 1960, Zawirska 1994, Macias i Szwejda 2001). W okresie przedwojennym (do 1939 roku) wciornastek tytoniowiec jako szkodnik nie był notowany na roślinach warzywnych na terenie Polski (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938). Problemem gospodarczym gatunek ten stał się dopiero od lat 60. ubiegłego wieku. Wciornastek tytoniowiec występuje szczególnie licznie w rejonach o skoncentrowanej produkcji papryki w nieogrzewanych tunelach foliowych (Kraków, Radom). Szkodnikami są osobniki dorosłe i larwy, które wysysają soki z liści, owoców i części generatywnych roślin. Efektem żerowania jest żółknięcie i zamieranie liści, opadanie pąków kwiatowych oraz zawiązków owoców (Macias, Szwejda 2001). Na uszkodzonej powierzchni owoców tworzą się srebrzyste plamki ze skorkowaciałą skórką w miejscu uszkodzenia. Ponadto wciornastki są przenosicielami chorób wirusowych, m.in. wirusa brązowej plamistości pomidora (Zawirska i wsp. 1983). Pod koniec lat 80. ubiegłego wieku do kraju został zawleczony nowy gatunek – wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis) (Kropczyńska i wsp. 1988). Gatunek ten uszkadzał rośliny w podobny sposób jak wciornastek tytoniowiec. Aktualnie znajduje się on na liście kwarantannowej (EPPO A2 2013).

Pluskwiaki (Hemiptera)

Skoczkowate (Cicadellidae)

Na pomidorach powszechnie występuje skoczek płowy (Edwardsiana flavescens). Owady dorosłe i larwy żerują na liściach, wysysając soki z tkanek. Nie wyrządzają one wielkich szkód o gospodarczym znaczeniu, ale są przenosicielami chorób wirusowych (Kagan 1985).

Tasznikowate (Miridae)

Podobnie jak w innych agrocenozach, powszechnie występują zmieniki: lucernowiec (Lygus rugulipennis), ziemniaczak (L. pratensis), bylinowiec (Apolygus lucorum) i złocieniowiec (Orthops campestris). Do najliczniejszych należy zmienik lucernowiec (Korcz 1994, Szwejda i Rogowska 2011). Największe szkody zmieniki wyrządzają na uprawach papryki w nieogrzewanych tunelach foliowych. Wielokrotnie nakłuwają one skórkę na powierzchni zielonych jeszcze owoców, powodując powstawanie szeregu jasnych plamek. Tak uszkodzona tkanka pozostaje zielona po wybarwieniu się owoców, co powoduje obniżenie ich jakości (Macias i Szwejda 2001).

Fot. 24. Owoce papryki uszkodzone przez zmienika lucernowca (Lygus rugulipennis)

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Na plantacjach występowały dwa gatunki: warzywnica kapustna (Eurydema oleraceum) i ozdobna (E. ornatum) (Szwejda 1985). Uszkadzały one owoce pomidorów i papryki w podobny sposób jak zmieniki (Ruszkowski i wsp. 1935, Macias i Szwejda 2001).

Mszycowate (Aphididae)

Omawiane gatunki są polifagami zasiedlającymi wiele roślin uprawnych i dziko rosnących (Achremowicz 1994). Do najliczniejszych gatunków należy mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), która od wielu lat występuje na warzywach psiankowatych (Ruszkowski i wsp. 1935, Cichocka 1999, Macias i Szwejda 2001, Szwejda i Rogowska 2011). W sprzyjających warunkach pogody (sucho i słonecznie) liczebność jej populacji szybko osiąga gradacyjny poziom. Wszystkie stadia rozwojowe tego szkodnika opanowują liście, łodygi, kwiaty i owoce, wysysając soki z tkanek. Porażone liście żółkną, a silnie opanowane kwiaty i zawiązki owoców zamierają. Inne gatunki: mszyca burakowa (Aphis fabae), ogórkowa (Aphis gossypii), ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae), ziemniaczana średnia (Aulacorthum solani) i szklarniowa wielożerna (Myzus ascalonicus) nie tworzą tak licznych populacji w warunkach polowych, stanowią natomiast istotne zagrożenie na papryce i pomidorach uprawianych w tunelach foliowych. Porażone rośliny są zahamowane we wzroście, co w konsekwencji wpływa na spadek plonu. Wymienione gatunki powszechnie występują na warzywach psiankowatych w krajach ościennych (Piersow 1980, Crüger 1991)

Problemem na pomidorach i oberżynie jest mączlik szklarniowy (Trialeurodes vaporariorum), który od wielu lat powszechnie występuje na plantacjach (Ruszkowski i wsp. 1935, Kagan 1985, Goszczyński 1992). W okresie wiosenno-letnim mączlik migruje z roślin uprawianych pod okryciem (warzywa i rośliny ozdobne) na pola. W sprzyjających warunkach pogody (ciepło, brak opadów atmosferycznych) szkodnik ten szybko rozprzestrzenia się na polu, zasiedlając przede wszystkim brzegi plantacji, w tym także rośliny dziko rosnące, szczególnie żółtlicę drobnokwiatową (Galinsoga parviflora Cav.). Mączlik opanowuje całą roślinę, wysysając soki z liści, łodyg, kwiatów i owoców. Początkowo na liściach, w miejscu żerowania, powstają chlorotyczne, jasne plamki, które później rozlewają się na pozostałe części rośliny. Papryka jest natomiast traktowana jako żywiciel przejściowy, na której samice nie składają jaj. Po wstępnym żerowaniu na papryce owady dorosłe mączlików migrują na inne rośliny żywicielskie (Macias i Szwejda 2001). Większość mszyc przenosi patogeny, głównie wirusy.

Chrząszcze (Coleoptera)

Spośród upraw psiankowatych stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) zdecydowanie preferuje oberżynę i ziemniak.

Fot. 25. Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) żerująca na oberżynie

Pomidor należy do upraw znacznie mniej atrakcyjnych dla stonki. Dotyczy to szczególnie samic składających jaja. Rośliny pomidora są traktowane jako pokarm przejściowy w okresie wychodzenia zimujących chrząszczy z ziemi i przelocie na ziemniaki. Dlatego stonka zagraża pomidorom wyłącznie w okresie jej gradacyjnego występowania lub w przypadku braku plantacji ziemniaków w sąsiedztwie. Szkodnik ten natomiast ma strategiczne znaczenie na uprawach ziemniaka i jest obligatoryjnie zwalczany (Pruszyński i Węgorek 2004). Rośliny są uszkadzane przez chrząszcze i larwy. Początkowo są wygryzane małe otworki w liściach wierzchołkowych. W późniejszym okresie większość blaszki liściowej jest zjadana, z wyjątkiem grubszych nerwów. Chrząszcze i larwy wygryzają w oberżynie dziury w liściach, uszkadzając także łodygi i owoce. Nie jest ona zagrożeniem dla papryki. Roślinami żywicielskimi dla stonki są także dziko rosnące rośliny z rodziny psiankowatych. Z chwastów stonka preferuje lulka czarnego (Hyoscyamus niger L.), psiankę czarną (Solanum nigrum L.) i pokrzyk wilczą jagodę (Atropa belladonna L.) (Szwejda i Rogowska 2011).

Na pomidorach uprawianych przed 1939 rokiem ubiegłego wieku zagrożeniem była pchełka ziemniaczana (Psylliodes affinis) (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936). Gatunek ten był również wykazywany w Niemczech oraz na terenach na wschód od granic Polski jako szkodnik pomidora, papryki, tytoniu i ziemniaka (Blunck 1931, Piersow 1980). W ostatnich dziesięcioleciach pchełka ziemniaczana nie była notowana na krajowych plantacjach warzyw psiankowatych w ilościach zagrażających uprawom. Paprykę uprawianą w tunelach uszkadzała ogrodnica niszczylistka (Phyllopertha horticola). Jej chrząszcze wygryzały dziury w liściach w okresie kwitnienia i początku zawiązywania owoców (Macias i Szwejda 2001).

Od wielu lat zagrożeniem są natomiast polifagiczne gatunki zaliczane do szkodników glebowych. Opisano je w oddzielnym rozdziale.

Motyle (Lepidoptera)

Na plantacjach pomidora, oberżyny i papryki najczęściej notowanym motylem jest błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Macias i Szwejda 2001). Jej gąsienice uszkadzają liście, zawiązki owoców, wygryzając także dziury w dojrzewających owocach. Największe szkody wyrządza na papryce uprawianej w nieogrzewanych tunelach foliowych (Macias i Szwejda 2001). Przy masowym wystąpieniu błyszczka szkieletuje liście w części wierzchołkowej roślin. Błyszczka należy do gatunków migrujących. W jednym sezonie wegetacyjnym może się przemieszczać w odległe rejony, np. z południowej Europy do Polski (Johnson 1969). Gatunek ten powszechnie występuje również na plantacjach w krajach ościennych (Piersow 1980, Crűger 1991). Inne gatunki: piętnówka kapustnica (M. brassicae), rdestówka (M. persicariae), chwastówka (Discestra trifolii) i brukiewka (L. oleracea) są od lat notowane na omawianych uprawach (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Przybylski 1982, Macias i Szwejda 2001, Napiórkowska-Kowalik i Gawłowska 2009). Ich gąsienice uszkadzają rośliny w podobny sposób jak błyszczka jarzynówka. Najliczniej występują od czerwca do sierpnia.

W niektórych latach na plantacjach pomidorów szkody są wyrządzane przez drążnicę pomidorówkę (Gortyna flavago) i paciepnicę ziemniaczaną (Hydroecia micacea). Gąsienice drążą chodniki w rdzeniu i tkance naczyniowej łodyg. Tak uszkodzone rośliny więdną w okresie formowania owoców i przełamują się w połowie wysokości (Ruszkowski 1933, Kagan 1985, Napiórkowska-Kowalik 1996).

W największych rejonach uprawy papryki w tunelach foliowych w Polsce (Kraków, Radom) stwierdzono okresowe uszkodzenia roślin powodowane przez gąsienice omacnicy prosowianki (Ostrinia nubilalis), znanego szkodnika kukurydzy. Żerowały wyłącznie starsze stadia gąsienic, wgryzając się do wnętrza jeszcze zielonych owoców. Pierwsze stadia rozwojowe gąsienic odżywiają się pyłkiem kukurydzy, uszkadzając także kwiaty i kolby (Kania 1961, Mazurek 2002). Część gąsienic żerujących w kolbach kukurydzy przechodzi na ziemię, poszukując innych roślin żywicielskich. Traktują one inne rośliny, w tym paprykę, jako pokarm uzupełniający w drodze do miejsc zimowania. Okres tych wędrówek pokrywa się z fazą formowania nasion w kolbach kukurydzy i dojrzewaniem owoców papryki. Oprócz kukurydzy gąsienice zimują wewnątrz grubych łodyg różnych gatunków roślin, m.in. prosa, konopi, bylicy (Mazurek 2002). Największe szkody omacnica może wyrządzać na uprawach papryki w sąsiedztwie pól z kukurydzą. Gatunek ten jest także notowany w Niemczech jako szkodnik owoców papryki i pomidorów (Crűger (1991).

Skąpe informacje dotyczą motyli z rodziny niedźwiedziówkowatych (Arciidae). Gąsienice uszkadzają owoce pomidora w okresie ich dojrzewania, kiedy są już wybarwione (Szwejda i Rogowska 2011). W krajowych agrocenozach na różnych roślinach uprawnych od dawna powszechnie występuje niedźwiedziówka kaja (Arctia caja) (Romaniszyn i Schille 1929).

Okresowe szkody wyrządzają rolnice z rodziny sówkowatych (Noctuidae) opisane w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Największe szkody wyrządzają muchówki miniarkowatych (Agromyzidae). Larwy minują liście pomidora, papryki i oberżyny. Najczęściej występują miniarki: powszechnianka (Liriomyza strigata), niewybredka (Phytomyza albiceps), psiankowianka (Liriomyza bryoniae) i świtka wielożerna (Chromatomyia horticola). Miniarki są poważnym problemem na papryce uprawianej w nieogrzewanych tunelach foliowych. Najliczniej występuje miniarka psiankowianka. W jednym liściu pomidora lub papryki może zazwyczaj żerowć kilka larw, ale każda wygryza oddzielny chodnik. Silnie porażone liście zamierają, a rośliny przestają rosnąć (Macias i Szwejda 2001). Z reguły, na plantacjach polowych miniarki nie stanowią zagrożenia, w przeciwieństwie do upraw pod okryciem, gdzie są obligatoryjnie zwalczane. Stwierdzono również występowanie dwóch gatunków kwarantannowych: miniarkę ciepłolubkę (Liriomyza trifolii) i szklarniówkę (L. huidobrensis) (Łabanowski 2000, Beiger 2001, Macias i Szwejda 2001). Oba gatunki wciąż utrzymują się na liście kwarantannowej, mimo powszechnego występowania na terenie całego kraju (EPPO A2 2013).

Dojrzewające i pękające owoce pomidorów są zasiedlane przez muchówki wywilżnowatych (Drosophilidae). Najczęściej występują: Drosophila busckii oraz D. funebris (Szwejda 1980, Szwejda i Rogowska 2011). Larwy rozwijają się w gnijących i fermentujących owocach, przenosząc patogeny pochodzenia grzybowego i bakteryjnego. Szkody wyrządzają również larwy komarnic (Tipulidae) i leni (Bibionidae) opisane w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

5.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Pomidor

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae).

Papryka

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mszyca kruszynowo-ogórkowa (Aphis gossypii), miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae).

Oberżyna

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae), stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata).

5.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach psiankowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

** Gatunek sapro-, fitofagiczny

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające sporadyczne zagrożenia.

5.3. Bibliografia

Achremowicz J. 1994. Klucz do oznaczania mszyc występujących na burakach, ziemniakach i roślinach kapustnych, 175–200. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss 327.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych, T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Blunck H. 1931. Psylliodes affinis Payk. an Tabak. Anzeiger Schädlingskunde, VII (12): 12.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

EPPO A2. 2013. List of pests recommended for regulation as quarantine pests (version 09.20013).

Goszczyński W. 1992. Population parameters for glasshouse whitefly on selected host plants in glasshouses and fields. Aphids and other homopterous insects, 3. V Oddział PAN, wyd. Warshaw Agric. Univ. 103–109.

Johnson C.G. 1969. Migration and Dispersal of Insects by Flight. Methuen and Co. Ltd. London. ss. 763.

Kagan F. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny psiankowatych, 183–191. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, 1985, Warszawa, ss. 416.

Kania Cz. 1961. Z badań nad omacnicą prosowianką – Pyrausta nubilalis (Hbn.) na kukurydzy w okolicach Wrocławia w latach 1956–1959. Pol. Pismo Entomol. Seria B, Wrocław, 3-4 (23-24): 165–181.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 327.

Kropczyńska D., Czajkowska B., Baranowski T. 1988. Frankliniella occidentalis (Pergande) – nowy szkodnik upraw szklarniowych. Ochrona Roślin, 32(9): 10–11.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin 3/2/, Warszawa, ss. 116.

Łabanowski G. 2000. Klucz do oznaczania miniarek (Agromyzidae) – szkodników roślin ozdobnych pod osłonami. Inst. Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Skierniewice, ss. 18.

Macias W., Szwejda J. 2001. Choroby i szkodniki papryki. Plantpress, Kraków, ss. 68.

Mazurek J. 2002. Biologia, szkodliwość i zwalczanie omacnicy prosowianki (Ostrinia nubilalis Hbn.) na kukurydzy cukrowej. Praca doktorska, Akademia Rolnicza – Wydział Rolniczy, Wrocław, ss. 70 (+ 25 wykresów + 6 fot.).

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Napiórkowska-Kowalik J., Gawłowska J. 2009. Szkodliwość piętnówki brukwianki [Lacanobia oleracea (L.), Lepidoptera, Noctuidae, Hadeninae] na pomidorach uprawianych w szklarniach w okolicach Lublina. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 49/4/: 1724–1727.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T. V /6/: 1–52.

Piersow M.P. 1980. Szkodniki pomidora, papryki i oberżyny, 303–308. W: Osmołowski G. red. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Pruszyński S., Węgorek P. 2004. [Strategy for managing colorado potato beetle (Leptinotarsa decemlineata Say). Resistance in Poland. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 44/1/: 292–299.

Przybylski Z. 1982. Piętnówka rdestówka (Polia persicariae L.) – mniej znany szkodnik pomidorów w uprawie pod folią. Ochrona Roślin, 5: 14–15.

Romaniszyn J., Schille F. 1929. Artriciidae, 140–165. Fauna motyli Polski. Prace Monogr. Kom. Fizjogr. Kraków, ss. 556.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski, ss. 20. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Sęczkowska K., Litwin B. 1960. Obserwacje nad fauną przylżeńców w uprawie ziemniaka, pomidora i buraka pastewnego. Pol. Pismo Entomol. 1-2 (17-19): 61–69.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków (Diptera: Cecidomyiidae), 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1980. Diptera occurring on Brussels sprouts. Pol. Pismo Entomol. 50: 569–597.

Szwejda J. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny krzyżowych, 98–124. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, 1985, ss. 416.

Szwejda J., Rogowska M. 2011. Phytophagous entomofauna of tomato, paprika and eggplant occurring on plantations in Poland in 1919–2010. Veg. Crops Res. Bull. Skierniewice, 75: 5–19.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Zawirska I., Ruszkiewicz M., Miciński B. 1983. The problem of tomato spotted wilt virus (TSWV) in Poland. Zesz. Problemowe Post. Nauk Roln. 291: 293–405.

6
Szkodniki dyniowatych (Cucurbitaceae)

Ogórek (Cucumis sativus L.)

Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo L.)

w tym: cukinia, kabaczek, patison, dynia makaronowa

Dynia olbrzymia [Melonowa Żółta](Cucurbita maxima Duch.)

Dynia piżmowa (Cucurbita moschata Duch.)

Kawon (Citrullus vulgaris Schrad)

Melon (Cucumis melo L.)

Tykwa pospolita [kalebasa] (Lagenaria siceraria (Molina)

W Europie tradycja uprawy ogórków sięga X wieku. W Polsce zostały one rozpowszechnione w XVI wieku. Pozostałe dyniowate wchodziły do uprawy w późniejszym okresie. Aktualnie na ogórki przypada około 22 tysiące, a na pozostałe dyniowate – około 2500 hektarów. Tykwa jest uprawiana na skalę amatorską na cele konsumpcyjne i ozdobne. Wszystkie gatunki i odmiany dyniowatych (Cucurbitaceae) są uprawiane w cyklu jednorocznym.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Na ogórkach i pozostałych dyniowatych najliczniej występują dwa gatunki: wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) i szklarniowiec (Heliothrips haemorrhoidalis). Liście porażone przez osobniki dorosłe i larwy wciornastków żółkną i zamierają, a kwiaty nie zawiązują owoców. Pospolity jest także wciornastek różówek (Th. fuscipennis), który żeruje w pąkach kwiatowych i kwiatach (Sęczkowska i Litwin 1960, Zawirska 1994, Nawrot 2008).

Problemem staje się wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis). Został on w 80. latach zeszłego wieku zawleczony do Polski (Kropczyńska i wsp. 1988, Zawirska 1994). Aktualnie znajduje się na liście kwarantannowej (EPPO A2 2013). W sprzyjających warunkach pogody (dłuższy okres ciepła i brak opadów) wciornastek zachodni może okresowo zasiedlać warzywa polowe. Opisane gatunki są również szkodnikami na plantacjach dyniowatych w krajach sąsiadujących z Polską (Bartoš 1968, Osmołowski 1980, Crüger 1991).

Fot. 26. Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) na uszkodzonym liściu ogórka

Pluskwiaki (Hemiptera)

Skoczkowate (Cicadellidae)

Osobniki dorosłe i larwy żerują na liściach, najczęściej na uprawach dyni. Nie wyrządzają one szkód o gospodarczym znaczeniu, ale są przenosicielami chorób wirusowych. Najliczniej występują 4 gatunki skoczków: sześciorek (Macrosteles laevis), ziemniaczak (Edwardsiana rosae), ziemniaczak (Empoasca decipiens) oraz zgłobik smużkowany (Psammotettix alienus) (Nowacka i Żółtańska 1974, Soika i Kamińska 2000, Lamparski i wsp. 2007, Nawrot 2008).

Tasznikowate (Miridae)

Na wszystkich warzywach dyniowatych dominującym gatunkiem jest zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis) (Studziński i wsp. 1981, Szwejda 1985). Mniej liczne są inne gatunki zmieników: ziemniaczak (L. pratensis), zmienik pospolity (L. gemellatus gemellatus) i przegonik bezskrzydły (Halticus apterus) (Ruszkowski 1933, Korcz 1994). Żerowanie osobników dorosłych i larw powoduje przedwczesne zamieranie stożków wzrostu, opadanie pąków kwiatowych oraz więdnięcie i żółknięcie liści.

Mączlikowate (Aleyrodidae)

Obrzeża plantacji, głównie ogórków, są często opanowywane przez mączlika szklarniowego (Trialeurodes vaporariorum) (Ruszkowski 1933, Studziński i wsp. 1981, Szwejda 1985). Szkodnik ten żeruje przede wszystkim w stożkach wzrostu i na młodych liściach. Gatunek ten, mimo że nie zimuje na polu, może stanowić zagrożenie dla upraw dyniowatych sąsiadujących ze szklarniami lub tunelami.

Mszycowate (Aphididae)

Stałym zagrożeniem są mszyce, szczególnie na plantacjach ogórka i dyni. Najczęściej występuje mszyca ogórkowa (Aphis gossypii), brzoskwiniowa (Myzus persicae), burakowa (Aphis fabae) oraz kruszynowo-ogórkowa (A. frangulae beccabungae) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Studziński i wsp. 1981, Cichocka 1999). Nakłuwają one liście, powodując ich deformację. Silnie opanowane pąki kwiatowe i zawiązki owoców zamierają i odpadają od rośliny.

Fot. 27. Uskrzydlona mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae) na liściu ogórka

Chrząszcze (Coleoptera)

Chrząszcze nie stanowią wyspecjalizowanej grupy uszkadzającej wyłącznie warzywa dyniowate. Największym zagrożeniem są drutowce sprężykowatych (Elateridae) i pędraki chrabąszczowatych (Melolonthidae) (Ruszkowski i wsp. 1935). Jako szkodniki najczęściej są notowane na plantacjach ogórka i dyni. Skład gatunkowy podano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych. Na terenach Ukrainy, Białorusi i Rosji jako szkodniki warzyw dyniowatych są wymieniane: krawiec głowacz (Lethrus apterus), omszel piaskowy (Opatrum sabulosum) oraz opuchlak – Otiorhynchus velutinus (Osmołowski 1980). Gatunki te występują na terenie naszego kraju (Buchholz 2004, Petryszak 2004). Nie były one jednak dotychczas wymieniane jako szkodniki warzyw dyniowatych.

Motyle (Lepidoptera)

Ogórek i inne dyniowate są lokalnie uszkadzane przez gąsienice sówek (Noctuidae), a wśród nich najczęściej wymienia się błyszczkę jarzynówkę (Autographa gamma), która uszkadza liście przez wygryzanie dziur (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Napiórkowska-Kowalik 1996, Nawrot 2008). Gatunek ten jako szkodnik dyniowatych jest od lat notowany w krajach ościennych (Heddergott i Wiedner 1953, Osmołowski 1980, Crüger 1991). Ze zwójek była notowana zwójka kawoneczka (Cnephasia incertana), która minuje liście ogórka (Beiger 2001). Nie stanowi zagrożenia dla upraw.

Istotne szkody mogą wyrządzać rolnice (Ruszkowski 1933, Walczak i Jakubowska 2001). Ich skład gatunkowy i szkodliwość omówiono w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Od lat największym zagrożeniem na plantacjach ogórków nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach europejskich są dwa gatunki śmietek: kiełkówka (Delia florilega) i glebowa (D. platura) (Balachowski i Mesnil 1936, Hennig 1953, Dušek 1969, Szwejda 1974, 1999). Należą one do polifagów, które oprócz ogórków uszkadzają wiele innych upraw, m.in. fasolę, groch, szparag, cebulę, seler, warzywa kapustowate (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Studziński i wsp. 1981, Szwejda 1985, 1999, 2003). Oba gatunki występują w trzech pokoleniach w ciągu roku, ale największe szkody wyrządza pierwsze pokolenie, którego larwy żerują w kiełkujących nasionach i w części podliścieniowej wschodzących ogórków. Sporadycznie uszkadzają dynię. W podręcznikach i wydawnictwach encyklopedycznych oba gatunki określa się jako „śmietkę kiełkówkę”. Drugi gatunek jest również gospodarczo ważny, występuje w tym samym czasie co śmietka kiełkówka. Z tego powodu autor (1974) zaproponował nazwę „śmietka glebowa” dla gatunku Delia platura Meig. Ruszkowski (1960) jako „śmietkę kiełkówkę” wymienia Delia florilega Zett.

Z miniarek (Agromyzidae), szczególnie na plantacjach ogórka, dyni i melona, pospolicie występują 4 gatunki: miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae), powszechnianka (L. strigata), niewybredka (L. albiceps) i świtka wielożerna (Chromatomyia horticola) (Ruszkowski 1933, Kagan 1985, Beiger 2001). Minują one liście roślin.

Fot. 28. Liść ogórka z krętymi korytarzami wygryzionymi przez larwy miniarki psiankowianki (Liriomyza bryoniae)

Okresowe zagrożenia stwarzają gatunki należące do rodziny komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae). Opisano je w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

6.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Ogórek

Śmietka kiełkówka (Delia florilega), śmietka glebowa (D. platura), wciornastki (Thrips spp.), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis), mszyca ogórkowa (Aphis gossypii), mączlik szklarniowy (Tialeurodes vaporariorum), miniarki (Liriomyza spp.).

Dynia zwyczajna, w tym: cukinia, kabaczek, patison, dynia makaronowa

Mszyca ogórkowa (Aphis gossypii), mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mączlik szklarniowy (Tialeurodes vaporariorum).

Kawon

Mszyca ogórkowa (Aphis gossypii), mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mączlik szklarniowy (Tialeurodes vaporariorum).

Melon

Mszyca ogórkowa (Aphis gossypii), mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mączlik szklarniowy (Tialeurodes vaporariorum).

Tykwa pospolita

Do fenofazy formowania owoców: mszyce (Aphididae), mączlik szklarniowy (Tialeurodes vaporariorum), wciornastki (Thrips spp.).

6.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach dyniowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

** Dynia zwyczajna, w tym cukinia, kabaczek, patison oraz tykwa

*** Gatunek występujący w krajowych agrocenozach

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające lokalne zagrożenia.

6.3. Bibliografia

Balachowsky A., Mesnil L. 1936. III. Insectes nuisibles aux cultures potagéres et industrielles 1141–1447. Les insecticides aux plants cultivées. Paris, ss. 1921.

Bartoš J. ed. 1968. Ochrana rostlin. Wyd. 2. St. Zĕmĕdĕl. Naklad, Praha, ss. 602.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Buchholz L. 2004. Sprężykowate (Elateridae), 139–142. W: Fauna Polski – charakterystyka i wykaz gatunków (Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińka E. red.). Muzeum i Inst. Zool. PAN, Warszawa, 1, 1–509.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Dušek J. 1969. Präimaginale stadien mitteleuropäischer Anthomyiiden (Diptera) I. Acta sc. nat. Brno, 3/2/: 1–37.

EPPO A2. 2013. List of pests recommended for regulation as quarantine pests (version 09.20013).

Heddergott H., Weidner H. 1953. Noctuidae, 369–414. W: Sorauer P. red. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Erster Tiel, ss. 517.

Hennig W. 1953. Diptera, Zwieflüger, 1–166. W: Sorauer P. red. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Bund V, 2. Teil, ss. 311.

Kagan F. 1985. Szkodniki z rodziny dyniowatych, 324–345. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, 1985, Warszawa, ss. 416.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kropczyńska D., Czajkowska B., Baranowski K. 1988. Frankliniella occidentalis (Perange) – nowy szkodnik upraw szklarniowych. Ochrona Roślin, 32(9): 10–11.

Lamparski R., Piesik D., Rolbiecki R. 2007. Owady zasiedlające dynię makaronową uprawianą w warunkach nawodnień kroplowych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 47/1/: 276–279.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR, Lublin, 194: ss. 93.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań Wyd. TOTEM, ss. 551+ literatura.

Nowacka W., Żółtańska E. 1974. Skoczki (Cicadoidea, Homoptera) warzyw baldaszkowatych i cebulowych. Rocz. Nauk Roln., Seria E, 4/1/: 33–46.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T. V /6/: 1–52.

Osmołowski G.E. 1980. Szkodniki melona, arbuza, dyni, ogórka, 341–349. W: Osmołowski G.E. red. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Petryszak B. 2004. Ryjkowcowate (Curculionidae), 64–67, 92–107. W: Fauna Polski – charakterystyka i wykaz gatunków (Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. red.). Muzeum i Inst. Zool. PAN, Warszawa, T. I, ss. 509.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin, T. III /3/: 1–24.

Ruszkowski J. 1960. Wykaz alfabetyczny łacińsko-polski nazw gatunkowych szkodników roślin użytkowych oraz niektórych ich wrogów naturalnych. Wyd. Instytut Ochrony Roślin, Poznań, ss. 135.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Sęczkowska K., Litwin B. 1960. Obserwacje nad fauną przylżeńców w uprawie ziemniaka, pomidora i buraka pastewnego. Pol. Pismo Entomol. Z. 1-2 (17-18): 61–69.

Soika G., Kamińska M. 2000. Występowanie skoczków (Auchenorrhyncha) i objawów fitoplazmatycznej żółtaczki astra na jednorocznych roślinach ozdobnych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 40/2/: 526–530.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Szwejda J. 1974. Muchówki (Diptera) występujące na roślinach kapustnych. Pol. Pismo Entomol. 44: 381–392.

Szwejda J. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny dyniowatych, 337–342. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Szwejda J. 1999. Stan i potrzeby badań entomologicznych w zakresie ochrony roślin warzywnych przed szkodnikami. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 39/1/: 43–47.

Szwejda J. 2003. Diptera occurring on vegetables In Poland. Integrated Control in Field Veg. Crops, IOBC wprs Bull., 26(3): 113–119.

Walczak F., Jakubowska M. 2001. Wzrost szkodliwości rolnic (Agrotinae) w Polsce. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 41/2/: 386–390.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

7
Szkodniki selerowatych (Apiaceae)

Koper ogrodowy (Anethum graveolens L.)

Marchew (Daucus carota L.)

Pasternak uprawny (Pastinaca sativa var. hortensis Ehrh.)

Pietruszka korzeniowa (Petroselinum hortense Hoffm.)

Pietruszka naciowa (Petroselinum sativum L. spp. crispim)

Seler (Apium graveolens var. silvestre Presl.)

w tym: Seler korzeniowy (var. rapaceum (Mill.) Gaud.)

Seler naciowy (var. dulce (Mill.) Pers.)

Seler liściowy (var. secalinum (Alef.) Mansf.)

Fenkuł [koper włoski] (Foeniculum vulgare ssp. capillaceum (Gilib.) var. azoricum (Mill.)

Warzywa selerowate zostały rozpowszechnione w Polsce w XVII wieku. Największą powierzchnię zajmuje marchew – około 30 tysięcy hektarów. Seler uprawia się na obszarze 5–6 tysięcy, pietruszkę – około 4 tysięcy, pasternak od 1 do 2 tysięcy, a koper w granicach 300–400 hektarów.

W Polsce fenkuł został wprowadzony do uprawy w drugiej połowie ubiegłego wieku. Charakteryzuje się on krótkim okresem wegetacji (do 85 dni). Uprawiany jest na polu lub pod okryciem na wczesny zbiór na niewielkich powierzchniach.

W opracowaniu uwzględniono marchew, pietruszkę, seler, pasternak w pierwszym i drugim roku uprawy, a fenkuł w uprawie jednorocznej.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Na poziomie zagrażającym warzywom selerowatym wciornastki występują przede wszystkim na selerze i koprze. Wysysają one soki z tkanek liści, ogonków liściowych i kwiatów. Większe szkody wyrządzają na plantacjach nasiennych. Gatunkiem dominującym jest wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) (Zawirska 1994, Wiech i Jeleń 1995, Wilkaniec 2010). Wciornastki są przenosicielami chorób infekcyjnych.

Pluskwiaki (Hemiptera)

Skoczkowate (Cicadellidae)

Najczęściej występują gatunki: skoczek ziemniaczek (Edwardsiana rosae), płowy (E. flavescens) i sześciorek (Macroletes laevis) (Nowacka i Żółtańska 1974, Kagan 1985, Szwejda i Wrzodak 2007). Efektem ich żerowania są drobne punkciki powstałe na powierzchni liści. Najliczniej występowały w czerwcu i lipcu, w okresie słonecznej i suchej pogody. Preferują marchew, pietruszkę i seler. Są one przenosicielami chorób wirusowych (Soika i Kamińska 2000).

Tasznikowate (Miridae)

Istotną gospodarczo grupę stanowią zmieniki. Najliczniej występują: zmnienik lucernowiec (Lygus rugulipennis), ziemniaczak (L. pratensis), złocieniowiec (Orthops campestris), baldaszkowiec (O. kalmii) i bielicowiec (Apolygus lucorum) (Obarski 1961, Kagan 1985, Korcz 1987, 1994, Szwejda i Wrzodak 2007). Istotne szkody wyrządzają na plantacjach nasiennych (Obarski 1961, 1972, Kagan 1985, Korcz 1994). Nakłuwanie pąków kwiatowych przez zmieniki powoduje ich bielenie, a często wysychanie. Uszkodzone baldachy formują zniekształcone nasiona, z osłabioną zdolnością kiełkowania. Efektem żerowania zmieników może być spadek zdolności kiełkowania nasion na plantacjach dochodzący do 70% (Obarski 1972).

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Na plantacjach nasiennych marchwi w okresie kwitnienia lokalnie notuje się warzywnicę jednobarwną (Eurydema dominullus) (Nawrot 2008). Nakłuwa ona liście i kwiaty, powodując ich zasychanie.

Mszycowate (Aphididae)

Największe szkody wyrządza bawełnica topolowo-marchwiowa (Pemphigus phenax) na korzeniach marchwi (Goszczyński i Cichocka 1986, Cichocka i Goszczyński 1992, Szwejda 1999a). Gatunek ten stał się problemem gospodarczym od lat 60. ubiegłego wieku. Główną przyczyną rozprzestrzeniania się bawełnicy był wzrost areału uprawy marchwi z preferowanym nasadzaniem topoli wzdłuż dróg i zadrzewień śródpolnych. W okresie wiosennym pierwszym żywicielem bawełnicy są liście topoli po przezimowaniu pod korą w stadium jaja. Pod wpływem żerowania na głównych nerwach liści tworzą się pojedyncze galasy, w których rozmnażają się bawełnice, wydając kilka pokoleń. Od połowy lipca uskrzydlone osobniki bawełnicy przelatują z topoli na marchew. Zasiedlają one wówczas podziemne części rośliny. Pojawiające się bezskrzydłe bawełnice kolejnych pokoleń (od 3 do 6 w ciągu roku na polu) wysysają soki z bocznych korzeni marchwi, co powoduje zmniejszenie się przyrostu masy korzenia spichrzowego (Goszczyński i Cichocka 1986). Ukazujące się jesienią uskrzydlone osobniki powracają na topole, gdzie samice składają jaja pod korą. Zaniechanie zabiegów ochronnych na marchwi w okresie nalotu i żerowania bawełnicy powodowało spadek masy plonu nawet o 50% (Szwejda 1997).

Fot. 29. Liść topoli z pojedynczym galasem, w którym rozwija się bawełnica topolowo-marchwiowa (Pemphigus phenax) w okresie wiosennym – pierwszy żywiciel

Dolną część naci oraz górną część korzenia marchwi i pietruszki zasiedla mszyca głogowo-marchwiana (Dysaphis crataegi) (Ruszkowski i wsp. 1935, Cichocka 1999, Łuczak 2007a).

W okresie wiosennym jej pierwszym żywicielem jest głóg, na którym szkodnik ten zimuje w stadium jaja. Po przejściu cyklu rozwojowego na głogu (2–3 pokolenia), uskrzydlone mszyce przelatują na marchew (od czerwca), tworząc szybko rozrastające się kolonie z bezskrzydłymi mszycami. Opanowują one ogonki liściowe naci, szyjkę korzeniową i górną części korzenia.

Na plantacjach nasiennych mszyce tworzą kolonie w dolnej części łodygi. Żerowanie od 28 mszyc na jednym korzeniu może powodować ich pękanie (Goszczyński i Cichocka 1986). Na nasiennikach występuje mszyca marchwiowa pędowa (Aphis lambersi), która tworzy kolonie w pochwie dolnych liści, u podstawy łodyg oraz pod grudkami ziemi w sąsiedztwie korzenia spichrzowego (Cichocka 1999, Łuczak 2009).

Istotne szkody wyrządza mszyca marchwiana ondulująca (Semiaphis dauci) na marchwi (Ruszkowski i wsp. 1935, Kagan 1985, Cichocka 1999, Łuczak 2007a). Wynikiem żerowania mszyc jest silne skędzierzawienie liści sercowych i zahamowanie przyrostu masy korzeni. Na plantacjach nasiennych, oprócz liści, mszyce opanowują pędy i baldachy, co hamuje wzrost roślin.

Fot. 30. Korzenie marchwi opanowane przez bawełnicę topolowo-marchwiową (Pemphigus phenax) – drugi żywiciel

Fot. 31. Podstawa naci marchwi opanowana przez mszycę głogowo-marchwianą (Dysaphis crataegi)

Stałym zagrożeniem jest mszyca wierzbowo-marchwiowa (Cavariella aegopodii) (Kagan 1985, Cichocka 1992, 1999, Łuczak 2007a). Gatunek ten preferuje koper, ale uszkadza również marchew i pietruszkę. Pierwszym żywicielem mszyc, które wylęgają się z jaj przezimowanych pod korą, są liście wierzby. Następne pokolenia tej mszycy przelatują na koper, tworząc kolonie na spodniej stronie liści w okresie wschodów. Efektem żerowania jest skędzierzawienie i deformacja liści uniemożliwiająca dalszy wzrost młodych roślin. Populacja tych mszyc jest w późniejszym okresie wegetacyjnym silnie redukowana przez pasożytnicze błonkówki mszycarzowatych (Aphidiinae) oraz biedronki (Coccinellidae).

Szkody na pietruszce, pasternaku i selerze wyrządza mszyca gruszowo-pasternakowa (Anuraphis subterranea) (Kagan 1985). Pierwszym żywicielem są liście gruszy. Mszyce te zimują w stadium jaja pod korą drzew. Mszyca gruszowo-pasternakowa występuje przede wszystkim na plantacjach nasiennych. Tworzy ona kolonie na dolnych liściach roślin i łodygach. Mszyce tego gatunku są przenosicielami chorób wirusowych.

Na marchwi od dawna notowano mszycę burakową (Aphis fabae) (Ruszkowski i wsp. 1935). W niektórych latach mszyca burakowa jest gatunkiem dominującym na marchwi (Łuczak i wsp. 2012). Pierwszym żywicielem jest kalina, trzmielina bądź jaśminowiec, na których mszyce zimują w stadium jaja. Na polu występuje wiele podgatunków mszycy burakowej różniących się cyklami życiowymi i doborem roślin żywicielskich (Cichocka 1999). Dlatego też w okresie wiosennej migracji szkodnik ten zasiedla większość innych upraw warzywnych.

W niektórych rejonach, głównie południowej Polski, poważne szkody na marchwi wyrządza golanica zielonka (Trioza viridula) (Ruszkowski i wsp. 1935, Ruszkowski 1937, Kagan 1985, Łuczak i Gaborska 2010). Występuje ona cyklicznie w odstępie kilku lat, stwarzając istotne zagrożenia na plantacjach (Szwejda i Wrzodak 2007). Golanica zimuje w stadium jaja na szpilkach drzew iglastych bądź na dziko rosnącej marchwi (Kagan 1985). Żerowanie osobników dorosłych i larw powoduje kędzierzawienie liści, wpływając na zmniejszenie masy korzeni spichrzowych. Gatunek ten zasiedla także pietruszkę i pasternak, nie wyrządzając większych szkód (Łuczak 2007b).

Chrząszcze (Coleoptera)

Gatunki należące do chrząszczy sporadycznie występują na plantacjach z warzywami selerowatymi. Na terenie naszego kraju lokalnie może występować ryjkowiec – kulczanka kosaćcowa (Lixus iridis) (Nawrot 2008). Jako szkodnik pietruszki i selera był notowany na terenach na wschód od Bugu (Kryżanowskij 1974).

Polifagiczne gatunki chrząszczy uszkadzające podziemne części roślin przedstawiono w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Motyle (Lepidoptera)

Na plantacjach marchwi i pietruszki, przede wszystkim w pierwszym roku uprawy, rośliny są uszkadzane przez gąsienice błyszczki jarzynówki (Autographa gamma), piętnówki zmiennej (Lacanobia suasa), piętnówki rdestówki (Mechandra persicariae), piętnówki grochówki (M. pisi) i wieczernicy szczawiówki (Acronicta rumicis) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Napiórkowska-Kowalik 1996). Gąsienice wymienionych gatunków najliczniej występują od czerwca do sierpnia, żerując na naci. Na marchwi, koprze i pietruszce sporadycznie notuje się gąsienice pazia królowej (Papilio machaon L.) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski 1937, Studziński i wsp. 1981). Występowały one „placowo”, zjadając liście i ogonki liściowe, co w krańcowych przypadkach prowadziło do gołożeru. W drugim roku uprawy, oprócz liści, gąsienice uszkadzają również kwiatostany.

a

b

Fot. 32. Paź królowej (Papilio machaon): a – motyl, b – gąsienica

Na plantacjach nasiennych ważnymi szkodnikami są motyle z rodziny płozkowatych (Depressariidae). Najczęściej występują one na marchwi, pietruszce, koprze i pasternaku (Kagan 1985, Beiger 2001, Nawrot 2008). Największe szkody wyrządza płozek kminiaczek (Agonopterix nervosa). Gąsienice uszkadzają ogonki liściowe, główne nerwy liści oraz pędy, wygryzając tkankę roślin. Starsze gąsienice przechodzą na baldach, otaczając go przędzą, a następnie żerując na pąkach, kwiatach i niedojrzałych nasionach. Podobne szkody wyrządzają inne gatunki płozków: obłączkowiaczek (Depressaria depressana), marchwiaczek (Agonopterix heracliana) i baldaszkowiaczek (A. rotundella) (Beiger 2001, Nawrot 2008). Liście marchwi uszkadza płozek trybulaczek (Epermenia chaerophyllella). Młode gąsienice minują liście, a starsze osobniki żerują na spodniej stronie spiętych liści (Begier 2001).

Fot. 33. Płozek trybulaczek (Epermenia chaerophyllella) – motyl

Lokalnie mogą występować omacnice: byliczanka (Loxostege sticticalis) oraz marchwianka (Sitochroa palealis) (Ruszkowski 1933, Nawrot 2008). Gąsienice żerują w oprzędzonych kwiatostanach na plantacjach nasiennych.

Powszechnie, chociaż nielicznie występują zwójki (Tortricidae). Z kilkunastu gatunków najczęściej występuje zwójka chryzantemeczka (Cnephasia stephensiana) i zwójka kawoneczka (C. incertana) (Beiger 2001). Gąsienice początkowo minują liście, a później żerują na liściach, spinając je przędzą.

Części podziemne warzyw selerowatych są uszkadzane przez rolnice opisane w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Błonkówki (Hymenoptera)

W latach 30. ubiegłego wieku jako szkodniki marchwi notowano osobniki należące do pilarzy (Tenthredo sp.). Ich larwy wygryzały dziury w liściach (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935). Aktualnie brak doniesień na temat szkodliwości pilarzy na uprawach warzyw.

Muchówki (Diptera)

Do czołowych szkodników marchwi, pietruszki i pasternaku należy połyśnica marchwianka (Chamaepsila rosae) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Szwejda i Wrzodak (2007). W połowie lat 50. XIX wieku gatunek ten był opisany jako szkodnik marchwi przez Belkego (1861). W powszechnej opinii dotychczas uważano, że połyśnica marchwianka preferuje marchew jako roślinę żywicielską. Wieloletnie badania prowadzone w różnych rejonach kraju wykazały, że nie mniejsze szkody połyśnica wyrządza na plantacjach pietruszki, a w niektórych latach na pasternaku (Szwejda 1999b, 2001). W stałych rejonach uprawy warzyw selerowatych gatunek ten nie zawsze migruje w dalsze rejony, ponieważ jego rozwój, łącznie z diapauzą zimową, jest związany z miejscem zasiedlenia. Imagines całe życie przebywają w skupiskach wieloletniej roślinności otaczającej plantację, skąd samice wylatują tylko na okres składania jaj (Ellis i Ester 1999). Larwy pierwszego pokolenia uszkadzają wschody i młode rośliny (do fazy 3–4 liści), larwy drugiego pokolenia (pojawiające się od połowy lipca) drążą korytarze wypełnione odchodami w korzeniach spichrzowych. Połyśnica uszkadza korzenie w pierwszym i drugim roku uprawy. Jednak największe szkody wyrządza drugie pokolenie połyśnicy w pierwszym roku uprawy na plantacjach marchwi i pietruszki. Mniej zasiedlany jest seler, ale tylko przez drugie pokolenie (poniżej 5% uszkodzonych korzeni).

Głównym szkodnikiem selera jest liściolubka selerowa (Euleia heraclei) (Kagan 1985, Nawrot 2008). Larwy wygryzają plackowate miny w liściach. Przy masowym wystąpieniu szkodnika silnie uszkodzone liście (ponad 50% powierzchni) brunatnieją i zasychają, wpływając na istotny spadek plonu. Liściolubka sporadycznie uszkadza także pietruszkę, pasternak i koper (Kagan 1985, Beiger 2001).

Fot. 34. Korzenie marchwi i pietruszki uszkodzone przez larwy połyśnicy marchwianki (Chamaepsila rosae)

Na wszystkich warzywach selerowatych powszechnie występują muchówki z rodziny miniarkowatych (Agromyzidae). Od dawna jest wymieniana miniarka niewybredka (Phytomyza albiceps), której larwy drążą kręte korytarze w liściach. Podobne uszkodzenia wyrządzają inne gatunki miniarek: psiankowianka (Liriomyza bryoniae), powszechnianka (L. strigata), świtka wielożerna (Chromatomyia horticola), świtka wężówka (Phytomyza mylini) oraz ostępka – Napomyza lateralis (Beiger 2001). Larwy ostępki drążą chodniki w miąższu łodygi, ogonku liściowym i w głównym nerwie liścia (Beiger 2001).

Na plantacjach nasiennych marchwi, pietruszki, pasternaku i kopru istotne szkody wyrządzają pryszczarki (Cecidomyiidae) (Szadziewski 1999, Nawrot 2008). Pospolicie występuje pryszczarek marchewnik (Kiefferia pericarpiicola). Samice pryszczarka składają jaja w okresie kwitnienia baldachów. Na skutek żerowania larw tworzą się nabrzmiałe kuliste wyrośla, które uniemożliwiają formowanie się nasion. Podobne uszkodzenia powoduje pryszczarek koperek (Lasioptera carophila) i ostępka koperkolubka (Napomyza lateralis) (Szadziewski 1999).

Części podziemne omawianych warzyw są uszkadzane przez larwy komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae) omówione w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Fenkuł

Wprowadzony od niedawna do uprawy fenkuł jest najwcześniej zasiedlany przez mszyce, z dominującą mszycą wierzbowo-marchwiową (Cavariella aegopodii) (maj, czerwiec). Opanowują one część wierzchołkową roślin. Rośliny żółkną i są zahamowane we wzroście. Górną część roślin, szczególnie w czerwcu, uszkadzają gąsienice różnych gatunków motyli, m.in. błyszczki jarzynówki (Autographa gamma), piętnówek (Mamestra, Lacanobia) i pazia królowej (Papilio machaon). Stwierdzono również obecność miniarek (Agromyzidae), których larwy wygryzają chodniki w ogonkach liściowych. W czerwcu fenkuł jest uszkadzany przez pierwsze pokolenie połyśnicy marchwianki (Chamaepsila rosae). Larwy połyśnicy drążą chodniki w zgrubieniu ogonków liściowych. Górną część łodyg mogą zasiedlać wciornastki (Thrips spp.). Skutkiem nakłuwania tkanki są ciemne plamki na łodygach powstałe w miejscu żerowania. Na plantacjach nasiennych zmieniki (Lygus spp.) żerują w baldachach, uszkadzając formujące się nasiona.

Podziemną część roślin mogą uszkadzać szkodniki glebowe, przede wszystkim rolnice (Agrotinae).

7.1.Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Koper ogrodowy

Mszyca wierzbowo-marchwiowa (Cavariella aegopodii), zmieniki (Lygus spp.).

Marchew

Połyśnica marchwianka (Chamaepsila rosae), bawełnica topolowo-marchwiowa (Pemphigus phenax), golanica zielonka (Trioza viridula), zmieniki (Lygus spp.), rolnice (Agrotinae).

Pasternak

Połyśnica marchwianka (Chamaepsila rosae), zmieniki (Lygus spp.), rolnice (Agrotinae).

Pietruszka korzeniowa i naciowa

Połyśnica marchwianka (Chamaepsila rosae), zmieniki (Lygus spp.), rolnice (Agrotinae).

Seler korzeniowy i naciowy

Liściolubka selerowa (Euleia heraclei), zmieniki (Lygus spp.), rolnice (Agrotinae).

Fenkuł

Mszyca wierzbowo-marchwiowa (Cavariella aegopodi), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówki (Mamestra, Lacanobia), zmieniki (Lygus spp.).

7.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach selerowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające sporadyczne zagrożenia.

7.3. Bibliografia

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, ss. 328 + tablice.

Cichocka E. 1992. Effect of Macrosiphoniella sanborni (Gill.), Cavariella aegopodi (Scop.) and Rhopalosiphoninus latysiphon (Davids.) on host plants. Aphids and other homopterous insects, 3. Warhaw Agric. Univ. 3: 43–50.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Cichocka E., Goszczyński W. 1992. Root aphids on cultivated plants in Poland. Aphids and other homopterous insects, 3. Warhaw Agric. Univ. 3: 3–12.

Ellis P.R., Ester A. 1999. Possible reasons for the decline in carrot fly (Psila rosae) infestations in western Europe. Integrated Control in Field Vegetable Crops. IOBC Bulletin, 22/5/: 83–87.

Goszczyński W., Cichocka E. 1986. Szkodliwość mszyc żerujących na korzeniach marchwi. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 329: 41–53.

Kagan F. 1985. Szkodniki z rodziny baldaszkowatych, 313–327. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Korcz A. 1987. Szkodliwa entomofauna z rodzaju Lygus i Orthops (Heteroptera, Miridae) występująca na niektórych uprawach nasiennych warzyw w Polsce oraz opłacalność jej zwalczania. Prace Nauk. IOR, Poznań, 28/1-2/: 207–289.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kryżanowskij O.L. 1974. Żestkokrylyje (Coleoptera). W: Kryżanowskij O.L. red. Nasekomyje i kleszczi – wreditieli sielskochoziajstwiennych kultur. Leningrad, T. 2: ss. 335.

Łabanowski G. 2000. Klucz do oznaczania miniarek (Agromyzidae) – szkodników roślin ozdobnych pod osłonami. Wyd. Inst. Sadown. i Kwiaciarstwa, Skierniewice, 1–18.

Łuczak I. 2007a. Występowanie mszyc (Aphidoidea) na różnych odmianach marchwi i pietruszki. Ogólnopolska Konf. Warzywnicza. „Postęp w techn. uprawy warzyw korzeniowych”. Inst. Warzywn., Skierniewice, s. 52–53.

Łuczak I. 2007b. Występowanie golanicy zielonki (Trioza viridula Zett.) na różnych odmianach marchwi i pietruszki. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 47/1/: 310–313.

Łuczak I. 2009. Występowanie mszyc korzeniowych na odmianach marchwi. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 49/3/: 1195–1199.

Łuczak I., Gaborska M. 2010. Szkodliwość golanicy zielonki (Trioza apicalis Fuerst.) w uprawie marchwi. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 50/1/: 144–148.

Łuczak I., Świderski A., Gaborska M., Mech-Nowak A. 2012. Występowanie i szkodliwość mszycy burakowej (Aphis fabae Scop.) w uprawie marchwi. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 52/2/: 235–239.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Lepidoptera, Noctuidae) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Skład gatunkowy, ekologia i znaczenie gospodarcze. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, ss. 93.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań. Wyd. TOTEM, ss. 551 + literatura.

Nowacka W., Żółtańska E. 1974. Skoczki (Cicadodea, Homoptera) warzyw baldaszkowatych i cebulowych. Rocz. Nauk Roln., T. 4/1/: 33–46.

Obarski J. 1961. Dalsze badania nad entomofauną roślin baldaszkowatych oraz próba jej analizy na podstawie 3-letnich wyników. Biul. IOR, 13: 123–159.

Obarski J. 1972. Wpływ Thiodanu stosowanego przeciw zmienikom (Orthops sp., Lygus sp.) na plonowanie i kiełkowanie nasion marchwi i pietruszki. Rocz. Nauk Roln. E, T. 2/2/: 69–81.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin, T. V /6/: 1–52.

Ruszkowski J. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Nauk Roln., cz. B: Szkodniki Roślin. T. 3 /1-3/: 1–568.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin. T. 3 /3/: 1–24.

Ruszkowski J., Preffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk. Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin. T. 2, Z. 2-3: 1–20.

Soika G., Kamińska M. 2000. Występowanie skoczków (Auchenorrhyncha) i objawów fitoplazmatycznej żółtaczki astra na jednorocznych roślinach ozdobnych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 40/2/: 526–530.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków (Diptera: Cecidomyiidae), 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1997. Nowa metoda ochrony marchwi przed bawełnicą topolowo-marchwianą (Pemphigus phenax B.& B.). Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 37/2/: 19–21.

Szwejda J. 1999a. The occurrence and control of Pemphigus phenax, an aphid that infest the roots of carrots. Integrated Control in Field Vegetable Crops. IOBC Bulletin, Chania (Crete), 22/5/: 229–233.

Szwejda J. 1999b. Stan i potrzeby badań entomologicznych w zakresie ochrony roślin warzywnych przed szkodnikami. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 39/1/: 43–51.

Szwejda J. 2001. Szkodliwość i zwalczanie połyśnicy marchwianki (Psila rosae Fabr.) na pietruszce i pasternaku. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin. Poznań, 41/1/: 155–160.

Szwejda J., Wrzodak R. 2007. Phytophagous entomofauna occurring on carrot and plant protection methods. Veg. Crops Res. Bull. 67: 95–102.

Wiech K., Jeleń A. 1995. Wpływ współrzędnej uprawy marchwi z cebulą na występowanie roślinożernej entomofauny. Mat. Ogólnopol. Konf. Nauk. – Nauka Praktyce Ogrodniczej, 371–373.

Wilkaniec B. 2010. Przylżeńce (Thysanoptera), 97–102. W: Bunalski M., Piekarska-Boniecka H., Wilkaniec B. Entomologia szczegółowa. PWRiL, Warszawa, ss. 388.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

8
Szkodniki bobowatych (Fabaceae)

Bób (Vicia faba L. var. major Harz.)

Fasola zwykła (Phaseolus vulgaris L.)

Fasola wielokwiatowa (Phaseolus coccineus L.)

Groch (Pisum sativum L.)

Soczewica jadalna (Lens culinaris Medik.)

W Polsce uprawa tych warzyw rozpowszechniła się w XVII wieku. Fasola, podobnie jak groch, jest uprawiana na powierzchni około 8 tysięcy hektarów. Uprawa bobu nie przekracza 1500, a soczewicy kilkunastu hektarów. Warzywa bobowate są uprawiane w cyklu jednorocznym. W opracowaniu uwzględniono wszystkie typy użytkowe bobowatych: uprawiane na zielono oraz na suche nasiona.

Bób, fasola i groch były zasiedlane w różnym stopniu przez te same gatunki szkodników. Oprzędziki (Sitona spp.) opanowywały bób i groch na poziomie wymagającym zabiegów interwencyjnych, podczas gdy na uprawach fasoli i soczewicy ich populacja była nieliczna i nie przekraczała poziomu zagrożenia.

Większość omówionych gatunków szkodników występowała także na innych drobno- i grubonasiennych uprawach bobowatych, jak: koniczynie, lucernie, wyce, peluszce, soi oraz łubinie.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Wciornastki występują w naszym kraju od wielu lat, ale jako szkodniki o gospodarczym znaczeniu są dopiero notowane od lat 50. ubiegłego wieku. Na plantacjach bobu i grochu najliczniej występują następujące dwa gatunki: wciornastek grochowiec (Kakothrips robustus) i tytoniowiec (Thrips tabaci). Mniej liczne są na fasoli (Kagan 1985, Wnuk 1994, Zawirska 1994, Pobożniak i Gaborska 2010). W sprzyjających warunkach pogody (słonecznie, mało opadów atmosferycznych) liczebność wciornastków zazwyczaj osiąga poziom wymagający zabiegów ochronnych. Powszechnie, ale nie tak licznie występują inne gatunki wciornastków: kalarepowiec (Thrips angusticeps), różówek (Th. fuscipennis), płowy (Th. flavus) i kwiatowiec (Frankliniella intosa) (Wnuk 1994, Zawirska 1994, Nawrot 2008, Pobożniak i Gaborska 2010, Pobożniak 2011). Efektem żerowania tych szkodników jest deformacja części wierzchołkowej rośliny oraz uszkodzenie pąków kwiatowych, kwiatów i strąków w okresie wykształcania nasion. Wciornastki zdecydowanie preferują bób i groch w porównaniu z fasolą. Sporadycznie występują jeszcze gatunki należące do rodzajów: Chirothrips, Limothrips, Neohydatothrips i Stenothrips. Traktowały one uprawy bobowate jako przejściowe rośliny żywicielskie podczas migracji do innych środowisk (Zawirska 1994, Pobożniak i Gaborska 2010). Wciornastki jako szkodniki warzyw bobowatych są także od lat notowane w innych krajach Europy: na Białorusi, Ukrainie, w Rosji (Głuszczenko 1980), Niemczech (Crüger 1991), Czechach i Słowacji (Bartoš 1968) oraz Francji (Balachowsky i Mesnil 1936).

Pluskwiaki (Hemiptera)

Skoczkowate (Ciccadellidae)

Najlicznie występuje skoczek sześciorek (Macrosteles laevis). Osobniki tego gatunku zasiedlają rośliny, nakłuwając tkankę liści w stopniu nie deformującym rośliny. Są one jednak przenosicielami chorób wirusowych, porażając przede wszystkim groch (Ruszkowski i wsp. 1935, Nawrot 2008).

Tasznikowate (Miridae)

Na plantacjach fasoli uprawianej na suche nasiona stałym zagrożeniem są zmieniki (Lygus spp.). Dominuje zmienik lucernowiec (L. rugulipennis), który stanowi ponad 85% wszystkich odławianych zmieników na plantacjach fasoli (Szwejda 1978, 2001).

Mniej licznie występują: zmienik ziemniaczak (L. pratensis), punktowiec (L. puctatus) i przegonik bezskrzydły (Halticus apterus) (Ruszkowski 1933, Szwejda 1978, Korcz 1994, Wnuk 1994). Nakłuwanie pąków kwiatowych oraz strąków przez zmieniki powoduje ich więdnięcie i odpadanie od rośliny (Szwejda 1973). Większe szkody wyrządzają w okresie formowania nasion. Efektem ich żerowania jest tzw. ospowatość nasion w postaci wypalonych wgłębień na ich powierzchni, które powstają w wyniku działania toksyn wprowadzanych do tkanki wraz ze śliną w trakcie nakłuwania strąków.

Fot. 35. Zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis) i uszkodzony strąk

Fot. 36. Strąk oraz nasiona fasoli uszkodzone przez zmienika lucernowca (Lygus rugulipennis)

W latach 60. i 70. ubiegłego wieku obniżenie jakości nasion fasoli dochodziło do 70% zbiorów (Szwejda 1978). Na plantacjach bobu i grochu zmieniki nie wyrządzały szkód wymagających zabiegów interwencyjnych.

Mączlikowate (Aleyrodidae)

Mączlik szklarniowy (Trialeurodes vaporariorum) w warunkach polowych preferował fasolę (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Studziński i wsp.1981). Opanowywał on przede wszystkim obrzeża plantacji, które były zlokalizowane w sąsiedztwie warzyw lub roślin ozdobnych uprawianych pod okryciem.

Mszycowate (Aphididae)

Mszyce należą do czołowych szkodników bobu i grochu, zagrażając plantacjom na poziomie wymagającym zabiegów ochronnych. Na fasoli populacje mszyc są mniej liczne, sporadycznie zagrażając roślinom. Corocznym zagrożeniem na plantacjach bobu jest mszyca burakowa (Aphis fabae) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Wnuk 1994, Cichocka 1999). Rośliny są opanowywane w okresie wykształcania pąków kwiatowych, a później kwitnienia. Szkodnik uniemożliwia roślinom formowanie strąków. W mniejszej liczebności gatunek ten występował na pozostałych bobowatych (Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985).

Fot. 37. Kolonia mszycy bobowej (Aphis fabae) na łodydze bobu

Fot. 38. Kolonia mszycy grochowej (Acyrthosiphum pisum) na strąku grochu

Na grochu istotnym szkodnikiem jest mszyca grochowa (Acyrthosiphum pisum) (Ruszkowski i wsp. 1935, Wnuk 1994, Cichocka 1999, Słomka i Kordan 2010). Gatunek ten występuje również na soczewicy (Beiger 2001). W sprzyjających warunkach pogody mszyce tworzą liczne kolonie, opanowując liście, kwiatostany i strąki. Rośliny ulegają deformacji i mają zahamowany wzrost (Studziński i wsp. 1981).

Na bobie i grochu zagrożeniem są jeszcze inne gatunki mszyc: brzoskwiniowa (Myzus persicae) i wykowa (Megoura viciae) (Wnuk 1994, Cichocka 1999). W okresie wczesnoletnim części podziemne fasoli może zasiedlać bawełnica warzywna (Smynthurodes betae) (Achremowicz 1994, Narwot 2008). Bawełnice opanowują szyjkę korzeniową i korzenie, wysysając soki tkanki, co wpływa na zahamowania wzrostu roślin.

Chrząszcze (Coleoptera)

Chrząszcze należą do gatunków zagrażających roślinom przez cały okres ich wegetacji: od siewu, aż do zbiorów. Uszkadzają one rośliny już w fazie kiełkowania i wchodów (oprzędziki), w fazie formowania pąków, kwiatów i zawiązków nasion (pędrusie) oraz w okresie dojrzewania nasion w strąkach (strąkowce).

W okresie wschodów największe szkody wyrządzają oprzędziki (Sitona spp.). Od lat 30. ubiegłego wieku występowały one corocznie na poziomie zagrażającym uprawom grochu i bobu. Na plantacjach fasoli nie stanowiły one istotnego zagrożenia i były notowane sporadycznie (Ruszkowski 1933). Jednym z najliczniejszych gatunków jest oprzędzik pręgowany (Sitona lineatus) występujący we wszystkich rejonach kraju (Obarski 1972, Wnuk i Wiech 1980).

Powszechnie występują również inne gatunki oprzędzików: wielożerny (S. macularius), koniczynowy (S. sulcifrons), żółtonogi (S. hispidulus), wilżynowy (S. humeralis) i przyziemny (S. lepidus) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Ruszkowska 1961, Obarski 1972, Wnuk i Wiech 1980). Wymienione gatunki zimują na polu w stadium chrząszcza. Stąd też, w okresie wiosennym pojawiają się one na polu bardzo wcześnie, uszkadzając kiełkujące nasiona, a później młode rośliny, wygryzając charakterystyczne „ząbki” na brzegach liści. Samice składają jaja do ziemi, a wylęgające się larwy żerują w brodawkach korzeni, przede wszystkim grochu i bobu.

Fot. 39. Oprzędzik pręgowany (Sitona lineatus) – chrząszcz

Ryjkowcem, który okresowo występuje w liczebności zagrażającej plantacjom bobu i grochu, jest dzióbaczek bobowiec (Tychius quinquepunctatus) (Studziński i wsp. 1981, Kagan 1985, Wnuk 1994). Samice dzióbaczka składają jaja do formujących się strąków, a wylęgłe larwy drążą chodniki w nasionach. Pospolicie na polach występuje opuchlak lucernowiec (Otiorhynchus ligustici), głównie na fasoli i grochu (Kuntze 1936, Kagan 1985, Wnuk 1994). Chrząszcze opuchlaka uszkadzają liście, przegryzając pędy, a jego larwy uszkadzają korzeń główny, wygryzając w nim podłużne dziury.

Fot. 40. Strąkowiec bobowy (Bruchus rufimanus) – larwy żerujące wewnątrz nasion

Fot. 41. Strąkowiec fasolowy (Acanthoscelides obtectus) – chrząszcz i uszkodzone nasienie

Na większości upraw bobowatych drobno- i grubonasiennych występują gatunki pędrusiowatych (Apionidae). Uszkadzają one przede wszystkim części generatywne roślin. W latach 30. ubiegłego wieku na plantacjach bobu i grochu, na poziomie zagrożenia, notowano dwa gatunki: pędrusia bliźniaczka (Protapion assimile) i żółtonogiego (P. fulvipes) (Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938). Chrząszcze wygryzały niewielkie dziury w liściach, a larwy uszkadzały pąki kwiatowe, kwiaty i zawiązki nasion.

Do istotnych gospodarczo szkodników należą strąkowce (Acanthoscelides, Bruchus). Uszkadzają one nasiona. Na bobie duże szkody wyrządza strąkowiec bobowy (B. rufimanus) (Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Obarski 1969, Juchnowicz i wsp. 1985, Wnuk 1994), a strąkowiec grochowy (Bruchus pisorum) na grochu (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Ruszkowska 1957, Kagan 1985, Wnuk 1994, Wrzodak i Sobolewski 2007, Kaniuczak 2008). Larwy obu gatunków strąkowców przechodzą swój cały cykl rozwojowy wewnątrz nasion, drążąc chodniki. Z nasion, po przepoczwarczeniu się, wychodzą chrząszcze. Na obu uprawach sporadycznie występują jeszcze strąkowce: bobikowy (B. atomarius) i przelotowy (B. loti), które uszkadzają rośliny w podobny sposób (Wnuk 1994, Nawrot 2008).

W Polsce strąkowiec fasolowy (Acanthoscelides obtectus) stał się szkodnikiem o ekonomicznym znaczeniu dopiero w drugiej połowie XX wieku (Niezgodziński 1963, Wnuk 1994, Szwejda 2001). Wcześniejsze publikacje nie notowały jego szkodliwości na plantacjach fasoli w przeciwieństwie do krajów południowej i zachodniej Europy, gdzie notowano poważne straty w plonie już na początku XX wieku (Balachowsky i Mesnil 1936). Na terenie Dolnego Śląska strąkowiec fasolowy był już notowany przed 1939 rokiem (Opyrchałowa 1976). W latach 50. i 60. ubiegłego wieku szkodniki zostały masowo przywleczone do kraju wraz z importowanymi nasionami fasoli przeznaczonymi do reprodukcji, co stało się przyczyną szybkiego opanowania plantacji przez strąkowce. Chrząszcze mogą zimować w różnych kryjówkach lub w pozostawionych na polu nasionach po zbiorze strąków. Jednak głównym miejscem przetrwania szkodnika jest złożenie jaj, a później rozwój larw w nasionach składowanych w magazynach (Nietupski 2012). W okresie wiosennym samice strąkowca powtórnie przedostają się z magazynów na plantacje wraz z nasionami przeznaczonymi do reprodukcji. Podobny cykl rozwojowy strąkowce przechodziły na soczewicy (Kagan 1985).

Na bobie i grochu lokalnie występuje kałdunica zielonka (Gastrophysa viridula) (Ruszkowski i wsp. 1935, Kagan 1985). Chrząszcze i larwy wygryzają tkankę, co przy masowym wystąpieniu prowadzi do zamierania liści. Kałdunice należą do gatunków wielożernych zasiedlających m.in. rabarbar i szczaw (Szwejda i Rogowska 2004).

Z innych szkodników notowano drutowce (Elateridae) (Wnuk 1994). Omówiono je w części dotyczącej szkodników glebowych.

Motyle (Lepidoptera)

Największą grupę motyli zagrażającą bobowatym stanowią gatunki sówkowatych (Noctuidae). Wśród nich na plantacjach grochu powszechnie występują piętnówki notowane już w latach 20. ubiegłego wieku. Do najliczniejszych należą: piętnówka grochówka (Melanchra pisi), kapustnica (Mamestra brassicae), rdestówka (M. persicariae), chwastówka (Discestra trifolii) i zmienna (Lacanobia suasa) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Lipa 1977, Wnuk 1994, Napiórkowska-Kowalik 1996). Okres żerowania gąsienic przypada na koniec maja do połowy lipca. Gąsienice uszkadzają liście od brzegu, a później zjadają całą blaszkę liściową. Na plantacjach grochu, bobu i fasoli pospolicie występuje błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Wnuk 1994, Napiórkowska-Kowalik 1996). Gąsienice żerują pojedynczo na liściach, pozostawiając tylko grubsze nerwy.

Istotne znaczenie mają gatunki zwójkowatych (Tortricidae). Największe szkody na plantacjach grochu, a w mniejszym stopniu na bobie wyrządza pachówka strąkóweczka (Epinotia nigricana) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ruszkowski 1937, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Wnuk 1994, Beiger 2001, Kaniuczak 2008, Wrzodak i Rybczyński 2010). Szkodnik ten występuje każdego roku we wszystkich rejonach uprawy grochu na terenie kraju. Samice składają jaja na działkach kielicha, liściach i strąkach. Wylęgające się larwy drążą krótki korytarzyk w ścianie strąka, wgryzając się do jego wnętrza z formującymi się nasionami. Uszkodzone nasiona są otoczone przędzą. Gąsienice wylęgłe na niekwitnących roślinach żerują w kątach liści oraz w częściach wierzchołkowych pędów, przyczyniając się do zahamowania ich wzrostu. Największe zagrożenie stwarzają w okresie kwitnienia i formowania nasion.

Fot. 42. Strąk grochu z uszkodzonymi nasionami przez gąsienice pachówki strąkóweczki (Epinotia nigricana)

Groch i soczewica są w podobny sposób uszkadzane przez dwa inne gatunki: pachówkę wykóweczkę (Dichrorampha petivertella) i jeloneczkę (Cydia nebritana).

Pospolicie występuje zwójka poziomeczka (Cnephasia communana), która największe szkody wyrządza na grochu (Studziński i wsp. 1981, Beiger 2001, Nawrot 2008). Wylęgające się gąsienice początkowo minują liście, wygryzając krótkie korytarze. Starsze gąsienice żerują w zwiniętych i oprzędzonych liściach. Rośliny uszkodzone we wczesnej fazie rozwojowej nie kwitną i nie zawiązują strąków. Inne gatunki zwójek: chryzantemeczka (Cnephasia stephensiana), szpinakóweczka (C. asseclana) i kawoneczka (C. incertana) uszkadzają liście nie tylko grochu, ale także bobu, fasoli i soczewicy (Beiger 2001). W pokrytych przędzą liściach gąsienice wygryzają nieregularne korytarze przechodzące w komory.

Lokalnie na bobie występuje skośnik bobowiaczek (Aproaerema anthyllidella) i szrotówek bobowiaczek (Phyllonorycter insignitella) (Beiger 2001). Ich gąsienice żerują w liściach spiętych przędzą. Fasolę uszkadza omacnica byliczanka (Loxostege sticticalis) i rusałka osetnik (Vanessa cardui) (Ruszkowski 1933, Wnuk 1994). Gąsienice omacnicy żerują pojedynczo na liściach fasoli pokrytych przędzą, natomiast gąsienice rusałki żerują w liściach połączonych przędzą szczytowymi końcami.

Rolnice jako szkodniki glebowe opisano w oddzielnym rozdziale.

Muchówki (Diptera)

Z muchówek istotne znaczenie mają gatunki należące do trzech rodzin: śmietkowatych (Anthomyiidae), pryszczarkowatych (Cecidomyiidae) i miniarkowatych (Agromyzidae). Z rodziny śmietkowatych są to dwa gatunki śmietek: kiełkówka (Delia florilega) i glebowa (D. platura) (Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985, 2002, Wnuk 1994). Występują one często razem. Największym zagrożeniem są na plantacjach fasoli w okresie wschodów. Larwy pierwszego pokolenia (z trzech występujących w ciągu roku) uszkadzają kiełkujące nasiona i część podliścieniową fasoli, w której drążyły chodniki. Efektem żerowania jest uszkodzenie stożka wzrostu, co uniemożliwia dalszy wzrost roślin. W odniesieniu do pozostałych upraw bobowatych śmietki występują nielicznie, chociaż w określonych warunkach mogą być zagrożeniem dla grochu. Groch uprawiany na glebach z nierozłożonym nawozem organicznym może być masowo uszkadzany przez larwy w okresie wschodów (Szwejda 2002). Śmietki od lat należą do najgroźniejszych szkodników fasoli i grochu w innych krajach, m.in. Francji (Balachowsky i Mesnil 1936), Niemczech (Hennig 1953), Czechach (Duśek 1969), na Białorusi, Ukrainie i w Rosji (Głuszczenko 1980), a także w USA (Kim i Eckenrode 1987).

Fot. 43. Nasiona i kiełki grochu uszkodzone przez larwy śmietki glebowej (Delia platura)

W niektórych rejonach kraju corocznym zagrożeniem na plantacjach grochu może być paciornica grochowianka (Contarinia pisi) (Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Wnuk 1994, Szadziewski 1999). Larwy tego gatunku uszkadzają pąki kwiatowe, kwiaty i szczytowe części roślin. Uszkodzone rośliny są zdeformowane i nie zawiązują strąków. Paciornica grochowianka występuje także m.in. na bobie (Kagan 1985).

Powszechnie występują miniarki (Agromyzidae). Ich obecność jest widoczna w postaci min i korytarzy na liściach i strąkach. Z reguły nie przekraczają one poziomu zagrożenia. We wszystkich rejonach uprawy bobu i grochu najczęściej notowano: miniarkę niewybredkę (Phytomyza albiceps), grochowiankę (Liriomyza pisivora) oraz powszechniankę (L. strigata) (Studziński i wsp. 1981, Wnuk 1994, Szwejda 1998, Nawrot 2008).

W ostatnich latach na wymienionych uprawach zidentyfikowano inne gatunki miniarek: grochową (trawiszkę) (Agromyza lathyri), koniczankę (A. nana), ostępkę wijkę (L. congesta) i miniarkę kulistą (Ophiomyia orbiculata) (Beiger 2001). Świtka wielożerna (Chromatomyia horticola) oprócz bobu i grochu uszkadzała również fasolę i soczewicę. Natomiast miniarka bobolubka (L. xanthocera) uszkadza bób i soczewicę. Larwy opisanych gatunków wygryzały nieregularne miny w liściach z widocznymi ziarnami odchodów.

Inne gatunki muchówek (komarnice i lenie), które uszkadzały podziemne części roślin, opisano w części dotyczącej szkodników glebowych.

8.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Bób

Oprzędziki (Sitona spp.), mszyca burakowa (Aphis fabae), strąkowiec bobowy (Bruchus rufimanus).

Fasola zwykła i wielokwiatowa

Śmietka kiełkówka (Delia florilega), śmietka glebowa (D. platura), strąkowiec fasolowy (Acanthoscelides obtectus), zmieniki (Lygus spp.).

Groch

Oprzędziki (Sitona spp.), mszyca grochowa (Acythosiphum pisum), wciornastek grochowiec (Kakothrips robustus), paciornica grochowianka (Contarinia pisi), pachówka strąkóweczka (Dichrorampa petivertella), dzióbaczek grochowiec (Tychius quinquepunctatus), strąkowiec grochowy (Bruchus pisorum).

Soczewica

Mszyca grochowa (Acythosiphum pisum), strąkowiec fasolowy (Acanthoscelides obtectus).

8.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach bobowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające sporadyczne zagrożenia.

8.3. Bibliografia

Achremowicz. 1994. Klucz do oznaczanie mszyc występujących na burakach, 175–177. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Balachowsky A., Mesnil L. 1936. III. Insectes nuisibles aux lėgumineuses potageres, 1254–1287. Les insecticides aux plants cultivées. Paris, ss. 1921.

Bartoš J. red. 1968. Ochrana rostlin. Wyd. 2. St. Zĕmĕdĕl. Naklad, Praha, ss. 602.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss.531.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Dušek J. 1969. Präimaginale stadien Mitteleuropäischer Anthomyiiden (Diptera) I. Acta Sc. nat. Brno (Czechosłowacja), 3(2): 1–37.

Głuszczenko A.F. 1980. Szkodniki roślin motylkowych, 87–98. W: Osmołowski G.E. red. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Hennig W. 1953. Diptera, Zwieflüger, 1–166. W: Sorauer P. red. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Bund V, 2. Teil, ss. 311.

Juchnowicz J., Romankow W., Ruszkowski J.K. 1985. Wyniki badań nad biologią i zwalczaniem strąkowca bobowego (Bruchus rufimanus Boh. (Col. Bruchidae). Pol. Pismo Entomol. 27: 21–36.

Kagan F. 1985. Szkodniki rodziny motylowych, 254–280. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, 1985, Warszawa, ss. 416.

Kaniuczak Z. 2008. Występowanie oraz szkodliwość pachówki strąkóweczki (Laspeyresia nigricana Steph.) na grochu. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 49/2/: 535–538.

Kim T.H., Eckenrode C.J. 1987. Bionomics of the bean seed maggot, Delia florilega (Diptera: Anthomyiidae), under controlled conditions. Environ. Entomol. 16/4/: 881–886.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 (2): 1–171.

Lipa J.J. 1977. Piętnówki i inne sówki (Noctuidae) uszkadzające nadziemne części roślin zielnych. Ochrona Roślin, 10: 10–13.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań. Wyd. TOTEM, ss. 551 + literatura.

Nietupski M. 2012. Związki chemiczne zawarte w nasionach fasoli (Phaseolus spp.) wpływające na zachowanie się i rozwój strąkowca fasolowego (Acanthoscelides obtectus Say). Rozpr. habil. Wyd. Uniw. Warm.-Mazurski, Olsztyn, 173: 1–112.

Niezgodziński P. 1963. Rozwój strąkowca fasolowego (Acanthoscelides obtectus) Say (Coleoptera, Bruchidae) w warunkach polowych i magazynach Wrocławia. Pol. Pismo Entomol. B (3-4): 241–255.

Obarski J. 1969. Próby chemicznego zwalczania strąkowca bobowego (Bruchus rufimanus Boh.) na plantacjach nasiennych bobu. Biul. Warzywn., Skierniewice, 9: 253–261.

Obarski J. 1972. Oprzędziki (Sitonini) zaobserwowane na grochu w Regułach koło Warszawy. Rocz. Nauk Roln. 2/2/: 83–88.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T.V /6/: 1–52.

Opyrchałowa J. 1976. Nauka o szkodnikach roślin, 202–406. W: Praca zbiorowa. Nauka o chorobach i szkodnikach roślin. PWRiL, Warszawa, ss. 608.

Pobożniak M. 2011. Dynamika populacji Frankliniella intosa (Thysanoptera) na warzywach bobowatych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 51/3/: 1058–1062.

Pobożniak M., Gaborska M. 2010. Wstępna analiza gatunków wciornastków zasiedlających groch. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 50/4/: 1129–1132.

Ruszkowska I. 1957. Z badań nad strąkowcem grochowym (Bruchus pisorum L.). Biul. Inst. Ochrony Roślin, 139–157.

Ruszkowska I. 1961. Z obserwacji nad występowaniem oprzędzików – Sitona sp. Pol. Pismo Entomol. 3-4(23-24): 209–216.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin. T. III /3/: 1–24.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk. Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Słomka W., Kordan B.E. 2010. Bobowate (Fabaceae) jako siedlisko rozwoju mszycy grochowej (Acyrthosiphon pisum Harris). Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 50/4/: 1747–1751.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków, 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1973. Ospowatość nasion fasoli. Ochrona Roślin, 8: 14–15.

Szwejda J. 1978. Studies on seed – pitting of bean caused by Lygus bugs (Heteroptera: Miridae). Biul.Warzywn. Skierniewice, 21: 201–218.

Szwejda J. 1985. Szkodniki fasoli, 254–260. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Szwejda J. 1998. Nowe i potencjalne zagrożenia roślin warzywnych stwarzane przez szkodniki. Ochrona Roślin, 10: 6–9.

Szwejda J. 2001. Ochrona nasion fasoli szparagowej przed zmienikami (Lygus sp.) i strąkowcem fasolowym (Acanthoscelides obtectus). Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 41/2/: 509–511.

Szwejda J. 2002. Śmietka glebowa groźny szkodnik grochu. Hasło Ogr. 10:46–47.

Szwejda J. 2003. Diptera occurring on vegetables in Poland. Integr. Control in Field Veg. Crops, IOBC wprs Bull., 26(3): 113–119.

Szwejda J., Rogowska M. 2004. Fitofagiczna entomofauna występująca na rabarbarze. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 44/1/: 444–451.

Wnuk A. 1994. Klucz do oznaczania szkodników roślin motylkowych grubonasiennych, 208–221. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Wnuk A., Wiech K. 1980. Podatność odmian grochu na uszkodzenia przez postacie dorosłe oprzędzików, Sitona sp. (Coleoptera, Curculionidae). Pol. Pismo Entomol. 50: 599–605.

Wrzodak R., Rybczyński D. 2010. Zwalczanie pachówki strąkóweczki (Laspeyresia nigricana Steph.) w integrowanych i ekologicznych uprawach grochu. Prog. Plant Prot. /Post. Ochr. Roślin, Poznań, 50/1/: 467–470.

Wrzodak R., Sobolewski J. 2007. Opracowanie metody kompleksowego zwalczania chorób i szkodników na fasoli szparagowej i grochu zielonym z uwzględnieniem syntetycznych i naturalnych środków ochrony roślin. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 47/4/: 306–310.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

9
Szkodniki astrowatych (Asteraceae)

Sałata siewna (Lactuca sativa L.), odmiany botaniczne:

Sałata głowiasta (Lactuca sativa L. var. capitata)

w tym: sałata głowiasta masłowa

sałata głowiasta krucha

Sałata dębolistna [czerwona, zielona lub listkowa] (Lactuca sativa L. var. crispa L.)

Sałata łodygowa [sałata szparagowa lub głąbik krakowski]

(Lactuca sativa L. var. augustana L. (H. Bailey)

Sałata rzymska (Lactuca sativa L. var. romana Garst.)

Cykoria sałatowa (Cichorium intybus L. var. foliosum Bisch.)

w tym: cykoria korzeniowa

cykoria liściowa

cykoria włoska [radicchio]

Endywia (Cichorium endivia L.)

Karczoch zwyczajny (Cynara scolymus L.)

Kard [karczoch hiszpański lub karczoch ostowy] (Cynara cardunculus L.)

Salsefia [kozibród porolistny] (Tragopogon porrifolius L.)

Skorzonera [wężymord czarny korzeń] (Scorzonera hispanica L.)

Uprawy należące do rodziny astrowatych zostały w Polsce rozpowszechnione w XIX i XX wieku, chociaż wzmianki na temat tej uprawy w Europie sięgają XVI wieku. Największą powierzchnię zajmuje sałata głowiasta – około 900 ha, której większość jest uprawiana pod okryciem. Cykoria sałatowa (liściowa, korzeniowa i włoska) zajmuje obszar około 400, a skorzonera około 200 hektarów. Pozostałe warzywa astrowate (endywia, karczoch zwyczajny, kard, salsefia) są lokalnie uprawiane na niewielkich powierzchniach. Wszystkie odmiany sałaty, karczocha zwyczajnego, karda i salsefii są uprawiane w cyklu jednorocznym, a cykoria i skorzonera są uprawami dwuletnimi.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Największe szkody wyrządza wciornastek popielnikowiec (Thrips nigropilosus Uzel), którego żerowanie powoduje deformację liści i zahamowanie wzrostu sałaty. Gatunek ten we wszystkich stadiach rozwojowych (larwa, nimfa, owad dorosły) zasiedla liście aż do środka formującej się główki, wysysając soki i zanieczyszczając je odchodami (Zawirska 1994). Inne gatunki wciornastków występują sporadycznie, nie wyrządzając szkód.

Pluskwiaki (Hemiptera)

Mączlikowate (Aleyrodidae)

W warunkach polowych może występować mączlik szklarniowy (Trialeurodes vaporariorum), który opanowuje sałatę rosnącą na obrzeżach plantacji znajdujących się w pobliżu obiektów ze stałą uprawą roślin pod okryciem (Studziński i wsp. 1981, Szwejda 1985). Mączliki tworzą kolonie na środkowych liściach, wysysając soki. Silnie opanowane rośliny nie formują główek.

Mszycowate (Aphididae)

Największe szkody mszyce wyrządzają na cykorii, sałacie i skorzonerze. Tworzą one kolonie na formujących się liściach. Efektem ich żerowania jest deformacja i zahamowanie wzrostu środkowych liści wymienionych upraw. Do najliczniejszych należą: mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), porzeczkowo-sałatowa (Nosonovia ribisnigri) i burakowa (Aphis fabae) (Ruszkowski 1933, Szwejda 1985, Cichocka 1999). Powszechnie, chociaż nielicznie występuje mszyca porzeczkowo-mleczowa (Hyperomyzus lactucae) wyrządzająca największe szkody na plantacjach nasiennych sałaty głowiastej (Cichocka 1999). Gospodarczo ważnym gatunkiem jest bawełnica topolowo-sałatowa (Pemphigus bursarius), która występuje na różnych odmianach sałaty (Cichocka i Goszczyński 1992, Cichocka 1999). Tworzy ona liczne kolonie na korzeniach sięgające do 30 cm w głąb gleby (Szwejda 1985). Wynikiem ich żerowania jest zanik bocznych korzeni, zahamowanie wzrostu roślin i słabe wykształcanie nasion.

Chrząszcze (Coleoptera)

W latach 30. ubiegłego wieku na cykorii notowano szkody wyrządzane przez ryjosza burakowca (Tanymecus palliatus), którego larwy żerowały w korzeniach (Kuntze 1936). Plantacje okresowo opanowywały szkodniki glebowe, które żerowały w szyjce korzeniowej i na korzeniach. Na sałacie najczęściej są to drutowce, a na skorzonerze – pędraki (Ruszkowski 1933, Szwejda 1985).

Inne gatunki chrząszczy opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Motyle (Lepidoptera)

Na plantacjach sałaty, skorzonery i karczocha największe szkody wyrządzają piętnówki: brukiewka (Lacanobia oleracea), chwastówka (Discestra trifolii), kapustnica (Mamestra brassicae) i błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Szwejda 1985). Wygryzają one dziury w liściach, uszkadzając rośliny od wczesnej fazy rozwojowej aż do zbiorów. Piętnówka kapustnica jako szkodnik sałaty była już notowana w XIX wieku (Belke 1861). Gatunek ten od lat należy do czołowych szkodników sałaty w Niemczech i innych krajach Europy (Heddergott i Wiedner 1953).

W ostatnich dziesięcioleciach na plantacjach nasiennych sałaty straty na poziomie ekonomicznym powodowała zwójka sałatóweczka (Eucosma conterminana) (Studziński i wsp. 1981, Szwejda 1985). Opanowuje ona rośliny w okresie formowania i dojrzewania nasion w koszyczkach, oplatając je przędzą. Nasiona są całkowicie zjadane przez szkodnika. Gąsienice innych gatunków zwójek: kawoneczki (Cnephasia incertana) i chryzantemeczki (C. stephensiana) początkowo minują, a później spinają liście przędzą, żerując wewnątrz nich (Beiger 2001). Na sałacie okresowo może wystąpić niedźwiedziówka nożówka (Arctia caja), która wygryza dziury w liściach (Nawrot 2008). W pierwszym i drugim roku uprawy szkody wyrządzają rolnice, przede wszystkim na plantacjach sałaty i skorzonery (Ruszkowski 1933, Szwejda 1985). Wygryzają one dziury w górnej części szyjki korzeniowej, a młode rośliny są w całości zjadane.

Skład gatunkowy rolnic podano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Na plantacjach nasiennych sałaty największe szkody od lat wyrządza śmietka sałatówka (Botanophila gnava) (Studziński i wsp. 1981, Szwejda 1988). Uszkodzone przez larwy kwiatostany nie otwierają się, ponieważ są one sklejone wyciekającym sokiem o mlecznej konsystencji, wydobywającym się z uszkodzonych tkanek. Część larw żeruje wewnątrz koszyczków nasiennych, zjadając nasiona. W latach 70. ubiegłego wieku plon nasion z niechronionych plantacji w centralnej i południowo-zachodniej Polsce spadał poniżej 50%, a w Czechach spadek ten dochodził do 90% (Szwejda 1985). Szkodnikami są także miniarki (Agromyzidae), które największe szkody wyrządzają na sałacie i cykorii. Ich larwy minują liście. Najczęściej notowano gatunki: minarkę powszechniankę (Liriomyza strigata), psiankowiankę (L. bryoniae) i świtkę wielożerną (Chromatomyia horticola) (Beiger 2001).

Ze szkodników glebowych notowano muchówki z rodziny komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae) (Ruszkowski 1933, Kagan 1985). Opis gatunków podano w części dotyczącej szkodników glebowych.

9.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Cykoria, endywia, karczoch, kard, salcefia, skorzonera

Mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mszyca porzeczkowo-sałatowa (Nosonovia ribisnigri), mszyca burakowa (Aphis fabae), rolnice (Agrotinae).

Sałata głowiasta i jej odmiany botaniczne

Mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mszyca porzeczkowo-sałatowa (Nosonovia ribisnigri), mszyca burakowa (Aphis fabae), bawełnica topolowo-sałatowa (Pemphigus bursarius), gąsienice piętnówki chwastówki (Discestra trifolii) i błyszczki jarzynówki (Autographa gamma), rolnice (Agrotinae), nasienne: zwójka sałatóweczka (Eucosma conterminana), śmietka sałatówka (Botanophila gnava).

9.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach astrowatych (tabela)

° Pozostałe astrowate: endywia, karczoch, kard, salcefia

* Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające lokalne zagrożenia.

9.3. Bibliografia

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, 1–328 + tablice.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Cichocka E., Goszczyński W. 1992. Root aphids on cultivated plants In Poland. Aphis and other homopterous insects, PAS, Warsaw, 3: 3–12.

Heddergott H., Weidner H. 1953. Noctuidae, 369–414. W: Sorauer P. red. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Erster Tiel, ss. 517.

Kagan F. 1985. Szkodniki z rodziny złożonych, 365–371. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, 1985, Warszawa, ss. 416.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 /2/: 1–171.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań, ss. 551+ literatura

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin, T.V /6/: 1–52.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk. Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Szwejda J. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny złożonych, 365–371. W: Narkiewicz- Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Szwejda J. 1988. Znaczenie i szkodliwość muchówek (Diptera) w warzywnictwie. Wiad. Entomol. 8/1-2/: 27–34.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

10
Szkodniki komosowatych (Chemopodiaceae)

Burak ćwikłowy (Beta vulgaris var. atrorubra Krass.)

Burak liściowy [boćwina] (Beta vulgaris L. subvar. cicla L.)

Szpinak zwyczajny (Spinacia oleracea L.)

Burak ćwikłowy oraz szpinak zostały rozpowszechnione w Polsce na początku XVIII wieku. Burak liściowy był już znany w czasach piastowskich. W ostatnich latach burak ćwikłowy zajmował obszar od 15 do 20 tys. hektarów, a burak liściowy i szpinak około 500 hektarów. Buraki są uprawiane w cyklu dwuletnim, a szpinak zwyczajny – w cyklu jednorocznym.

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Spośród kilkunastu gatunków wciornastków występujących na burakach i szpinaku zwyczajnym najczęściej notuje się wciornastka tytoniowca (Thrips tabaci). W mniejszej liczebności występuje wciornastek różówek (Th. fuscipennis) (Sęczkowska i Litwin 1960, Zawirska 1994, Nawrot 2008). Owady dorosłe i larwy nakłuwają liście, wysysając soki. Uszkodzone tkanki mają początkowo srebrzysty połysk, a potem żółkną i zasychają.

Pluskwiaki (Hemiptera)

Pienikowate (Aphrophoridae)

Na plantacjach buraków nasiennych może występować pienik ślinianka (Philaenus spumarius) (Ruszkowski 1933). Owady dorosłe i larwy żerują w pienistej wydzielinie, wysysając soki z pędów kwiatostanowych. Aktualnie gatunek ten występuje sporadycznie.

Skoczkowate (Coccinellidae)

W pełni sezonu wegetacyjnego na burakach i szpinaku przemieszczają się liczne osobniki o charakterystycznym krótkim, opadającym locie. Najliczniejsze populacje tworzą skoczki: sześciorek (Macrosteles laevis), płowy (Edwardsiana flavescens), ziemniaczak (E. rosae), czarnoplamek (Eupteryx atropunctata) oraz jedlica cytrynka (Forcipata citinella) (Ruszkowski 1933, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985). Nie wyrządzają one bezpośrednich szkód, ale są przenosicielami chorób wirusowych.

Płaszczyńcowate (Piesmatidae)

Od rozpoczęcia rejestracji szkodników płaszczyniec burakowy (Parapiesma quadratum) był systematycznie notowany na uprawach buraków cukrowych, pastewnych i ćwikłowych (Ruszkowski i wsp. 1935, Oprychałowa 1963, Jasińska 1977, Studziński i wsp. 1981, Korcz 1994). Oprócz bezpośrednich szkód (deformacja liści) pluskwiak ten przenosi wirusa – kędzierzawkę płaszczyńcową (Beta wirus 3 Smith.). Płaszczyniec burakowy ma ograniczoną zdolność przemieszczania się na polu. Osobniki pochodzące z tej samej kolonii są zdolne zasiedlać tylko najbliższe rośliny. Z tego względu zwalczanie tego szkodnika powinno się ograniczać do ściśle określonych miejsc na plantacjach (Opyrchałowa 1976). Aktualnie na buraku ćwikłowym, liściowym i szpinaku gatunek ten nie stwarza istotnego zagrożenia na poziomie ekonomicznym.

Tasznikowate (Miridae)

W pierwszym i drugim roku uprawy na burakach ćwikłowych powszechnie występują gatunki należące do zmieników (Lygus spp.) Najliczniejszy jest zmienik lucernowiec (L. rugulipennis), a w mniejszych populacjach występują: zmienik burakowiec (Polymerus cognatus), pokrzywiak (L. pabulinus), ziemniaczak (L. pratensis) i złocieniowiec (Orthops campestris) (Opyrchałowa 1976, Korcz 1994). Uszkadzają one liście i części generatywne. Zmieniki nie tworzą większych skupisk na plantacjach, ale po przejściowym żerowaniu migrują na inne pola.

Tarczówkowate (Pentatomidae)

W latach 30. ubiegłego wieku na burakach ćwikłowych notowano warzywnicę kapustną (Eurydema oleraceum) (Ogijewicz 1938). Osobniki dorosłe i larwy wysysają soki z tkanek liści. W ostatnich latach nie obserwowano szkód wyrządzanych przez ten gatunek.

Mszycowate (Aphididae)

Od wczesnych lat 20. ubiegłego wieku największe szkody wyrządzała mszyca burakowa (Aphis fabae), która opanowywała buraki ćwikłowe w pierwszym i drugim roku uprawy (Ruszkowski 1933, Ogijewicz, 1938, Opyrchałowa 1963, Macias i wsp. 1978, Hurej 1979, Achremowicz 1994, Łuczak 1991, 2010). Jest to gatunek dwudomny, zimujący w stadium jaja na trzmielinie lub kalinie. Efektem jego żerowania jest deformacja liści i pędów kwiatowych. Gatunek ten równocześnie przenosi choroby wirusowe buraka: żółtaczki, mozaiki i kędzierzawki płaszczyńcowej (Macias i wsp. 1978). Buraki i szpinak zasiedlają również inne gatunki mszyc. Są to: mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae) i komosowo-burakowa (Hayhurstia atripiclis) (Hurej i Goss 1990, Achremowicz 1994). Na korzeniach buraków występują dwa gatunki bawełnic: burakowo-komosowa (Pemphigus fuscicornis) i mniej liczna bawełnica warzywna (Smynthurodes betae) (Achremowicz 1994). Tworzą one kolonie przy nasadzie bocznych korzeni, wysysając soki i powodując zahamowanie przyrostu korzenia spichrzowego.

Chrząszcze (Coleoptera)

Od rozpoczęcia rejestracji szkodników notowano stałą obecność różnych gatunków chrząszczy na obu uprawach. Istotne szkody wyrządza drobnica burakowa (Atomaria linearis) (Kuntze 1936, Kubacka-Szmidtgal 1973, Nawrocka 1985, Nawrot 2008). Na poziomie gradacyjnym gatunek ten występuje w kilkuletnich odstępach, wyrządzając największe szkody w okresie wiosennym. Owady dorosłe uszkadzają rośliny w okresie wschodów. Larwy żerują w korzeniach, nie wyrządzając większych szkód.

Z chrząszczy należących do stonkowatych (Chrysomelidae) na burakach ćwikłowych największym zagrożeniem jest tarczyk mgławy (Cassida nebulosa) (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Nawrocka 1985). Mniej liczny jest tarczyk złotosmugi (C. nobilis) i pokrzywowy (C. vittata) (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936). Oprócz chrząszczy rośliny uszkadzają także larwy tarczyków. W krańcowych przypadkach ich żerowanie prowadzi do gołożeru (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Nawrocka 1985, Nawrot 2008). Powszechnie występują pchełki. Najliczniejsza jest pchełka burakowa (Chaetocnema concinna), a także pchełka wielożerna (Psylliodes cupreatus) (Kamiński 1936, Kuntze 1936). Uszkadzają one siewki, a później liście buraków i szpinaku (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Nawrocka 1985). W południowych rejonach kraju na uprawach buraków notowano występowanie pchełki burakowej południowej (Ch. tibialis) (Ruszkowski 1933, Narwot 2008). Na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku również na południu kraju notowano obecność nowego gatunku pchełki komosowatej (Chaetocnema heikertingeri), której chrząszcze uszkadzają liście buraków (Borowiec i Hurej 1985). Wymienione gatunki powszechnie występują także na plantacjach w Czechach i Słowacji (Benady i wsp. 1984, Borowiec i Hurej 1985).

a

b

Fot. 44. Błyszczka jarzynówka (Autographa gamma): a – motyl, b – gąsienica

Pospolicie występują chrząszcze należące do ryjkowcowatych (Curculionidae). Chrząszcze szarka komośnika (Asproparthenis punctiventris) i szarka ostowca (Cleonis pigra) żerują na młodych roślinach, a larwy na korzeniach (Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936). Często występują dwa gatunki opuchlaków: lucernowiec (Otiorhynchus ligustici) i chropawiec (O. raucus). Chrząszcze uszkadzają liścienie, a później liście (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936). Szkody mogą również wyrządzać larwy i chrząszcze ryjosza burakowca (Tanymecus palliatus), głównie na siewkach. W późniejszym okresie larwy żerują na korzeniach, a chrząszcze na częściach nadziemnych roślin. Podobne szkody wyrządza ryjosz czarny (Psalidium maxilliosum). Występował on dotychczas na południu kraju na burakach nasiennych i szpinaku (Kuntze 1936, Nawrocka 1985).

Na burakach zagrożeniem są chrząszcze i larwy owełnicy lucernianki (Subcoccinella vigintiquatuorpunctata) (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936). Wygryzają one dziury w liściach. We wschodnich i południowych rejonach kraju występował krawiec głowacz (Lethrus apterus), którego chrząszcze uszkadzały liście (Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936). Aktualnie nie ma doniesień na temat jego szkodliwości. W okresie wczesnoletnim szkody może wyrządzać omarliniec włochaty (Alcypea opaca) i czarny (Silpha undata). Chrząszcze i larwy żerują na liściach i korzeniach buraków. Oba gatunki odżywiają się również martwymi organizmami zwierzęcymi (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Nawrot 2008). Inne gatunki chrząszczy opisano w części dotyczącej szkodników glebowych.

Motyle (Lepidoptera)

Na wszystkich warzywach komosowatych powszechnie występuje błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Lipa 1977, Nawrocka 1985). Błyszczka jarzynówka jako czołowy szkodnik buraków i szpinaku występuje także w krajach ościennych (Heddergott i wsp. 1953), Pietrucha 1980, Benady i wsp. 1984). Pospolite są piętnówki: kapustnica (Mamestra brassicae), brukiewka (Lacanobia oleracea), zmienna (L. suasa), chwastówka (Discestra trifolii), rdestówka (Melanchra persicariae) oraz wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ruszkowski 1937, Lipa 1977, Napiórkowska-Kowalik 1996). Gasienice uszkadzają liście, wygryzając w nich dziury. Piętnówka kapustnica i wieczernica szczawiówka jako szkodniki buraka i kapusty były już znane w XIX wieku (Belke 1861). Na burakach, podobnie jak na wielu innych roślinach uprawnych i dziko rosnących, często występuje omacnica byliczanka (Loxostege sticticalis) (Ruszkowski 1933, Nawrot 2008). Gąsienice żerują na liściach lub na wierzchołkach pędów nasiennych. W latach 30. ubiegłego wieku na burakach występowała drążnica pomidorówka (Gortyna flavago) (Ogijewicz 1938). Gąsienice drążyły korytarze w pędach nasiennych. Aktualnie brak informacji na temat jej szkodliwości na komosowatych. Powszechnie występują zwójki (Tortricidae), które minują liście. Beiger (2001) wymienia 3 gatunki występujące na burakach i szpinaku: zwójkę chryzantemeczkę (Cnephasia stephensiana), szpinakóweczkę (Cnephasia asseclana) i kawoneczkę (C. incertana). Rolnice omówiono oddzielnie w części dotyczącej szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Liście buraka ćwikłowego, liściowego i szpinaku są uszkadzane przez śmietkowate (Anthomyiidae). Są to: śmietka ćwiklanka (Pegomyia hyoscyami) i burakowa (P. betae) (Hurej 1986, Górski i wsp. 2010). Uszkadzają one liście, wygryzając miękisz między górną i dolną skórką, w wyniku czego tworzą się białawe plamy na blaszce liściowej. Liczniejsze populacje tworzy śmietka ćwiklanka (Hurej 1986). Obie muchówki przez wiele lat uważano za jeden gatunek (Ruszkowski 1925, 1933, 1960, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Hennig 1953, Pietrucha 1980). Jako odrębne taksony były one wcześniej notowane we Francji (D’Aguilar i Missonier 1957). Ruszkowski (1933) wymienia jeszcze śmietkę czarnostopkę (P. solennis), chociaż nie ma późniejszych doniesień na temat jej szkodliwości. Wyjaśnienia wymaga inny gatunek śmietki – P. conformis. Ruszkowski (1937) utożsamia tę muchówkę ze śmietką ćwiklanką. Jednak w spisie dotyczącym fauny Polski jest wymieniana jako oddzielny gatunek (Kaczorowska 2007).

Fot. 45. Liść buraka ćwikłowego uszkodzony przez larwy śmietki ćwiklanki (Pegomyia hyoscyami)

Pospolicie występują miniarki (Agromyzidae). Najczęściej jest notowana miniarka powszechnianka (Liriomyza strigata) i miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae) (Studziński i wsp. 1981, Łabanowski 2000). Z innych gatunków występuje miniarka płowa (Amauromyza flavifrons) oraz wywilżna wielożerna (Scaptomyza graminum), które drążą korytarze w liściach (Beiger 2001). Opisane gatunki są również szkodnikami buraków i szpinaku w krajach graniczących z Polską (Pietrucha 1980, Benady i wsp. 1984, Crüger 1991).

Części podziemne buraków uszkadzały muchówki z rodziny komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae), opisane w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

10.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Burak ćwikłowy i liściowy

Mszyca burakowa (Aphis fabae), drobnica burakowa (Atomaria linearis), pchełka burakowa (Chaetocnema concinna), śmietka ćwiklanka (Pemomyia hyoscyami), płaszczyniec burakowy (Parapiesma quadratum), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), rolnice (Agrotinae).

Szpinak zwyczajny

Mszyca burakowa (Aphis fabae), tarczyk mgławy (Cassida nebulosa), pchełka burakowa (Chaetocnema concinna), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma).

10.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach komosowatych (tabela)

* – Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające sporadyczne zagrożenia.

10.3. Bibliografia

Achremowicz J. 1994. Klucz do oznaczania mszyc występujących na burakach, 175–178. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. II. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 327.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, ss. 328 + tabele.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Benady J., Ŝpačka J. Ŝedivego J. 1984. Atlas chorób i szkodników buraka. PWRiL, Warszawa, ss. 264.

Borowiec L., Hurej M. 1985. Chaetocnema heikertingeri Ljub. (Coleoptera, Chrysomelidae, Alticinae) nowy szkodnik buraka w Polsce. Pol. Pismo Entomol. 55: 425–428.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

D’Aguilar J., Missonier J. 1957. Differences biologiques et morphologiques entre Pegomyia betae Curt. et P. hyoscyami Panz. (Dipt. Muscidae). Bull. Soc. Ent. France, 62: 124–131.

Heddergott H., Menhofer H., Muller F.P., Speyer W. 1953. Lepidoptera: Noctuidae, 367–414. W: Sorauer P. red. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Erster Tiel, Paul Parey in Berlin und Hamburg, ss. 517.

Hennig W. 1953. Diptera, Zwieflüger, 1–166. W: Sorauer P. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Band V, 2. Teil, ss. 311.

Górski D. Piszczek J., Ulatowska A. 2010. Preferencje pokarmowe śmietki ćwiklanki (Pegomya hyoscyami Panz.) na podstawie zasiedlania odmian buraka cukrowego. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 50/3/: 1245–1249.

Hurej M. 1979. Biologiczne podstawy zwalczania mszyc (Homoptera, Aphidodea) na plantacjach nasiennych buraka cukrowego. Pol. Pismo Entomol. 49: 413–435.

Hurej M. 1986. The species composition and biology of anthomyiid flies (Diptera, Anthomyiidae) occurring on sugar beet crop. Pol. Pismo Entomol. 56: 193–207.

Hurej M., Goos M. 1990. Observations on occurrence of Myzus persicae (Sultz.) on sugar beet In Lower Silesia. Pol. Pismo. Entomol. 60: 105–114.

Jasińska A. 1977. Płaszczyniec burakowy i wzrost jego zagrożenia na plantacjach. Ochrona Roślin, 10: 13–14.

Kaczorowska E. 2007. Diptera: Anthomyiidae, 222–225. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa, T. II, vol. II: ss. 505.

Kagan F. 1985. Szkodniki rodziny komosowatych, 232–244. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, 1985, Warszawa, ss. 416.

Kamiński E. 1936. Z badań nad pchełkami ziemnymi (Halticini) i ich roślinami żywicielskimi okolic Wilna. Prace Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie, Wydz. Matem.-Przyr., X.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kubacka-Szmidtgal M. 1973. Rozpoznanie biologii i metod zwalczania drobnicy burakowej w warunkach Polski. Ochrona Roślin, 10: 8–12.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 (2): 1–171.

Lipa J.J. Piętnówki i inne sówki (Noctuidae) uszkadzające nadziemne części roślin zielnych. Ochrona Roślin, 10: 10–13.

Łabanowski G. 2000. Klucz do oznaczania miniarek (Agromyzidae) – szkodników roślin ozdobnych pod osłonami. Wyd. Inst. Sadown. i Kwiaciarstwa – Skierniewice, 1–18.

Łuczak I. 1991. Szkodliwość mszycy burakowej (Aphis fabae Scop.) na buraku ćwikłowym. Mszyce – ich bionomia, szkodliwość i wrogowie naturalni. PAN, Warszawa, ss. 115.

Łuczak I. 2010. Podatność nowych odmian i linii hodowlanych buraka ćwikłowego na zasiedlanie i żerowanie mszycy burakowej (Aphis fabae Scop). Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 50/1/: 140–143.

Macias W., Nawrocka B., Szwejda J. 1978. Wpływ porażenia buraka ćwikłowego przez wirusy a szkodliwość mszycy burakowej. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 214: 135–144.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Nawrocka B. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny komosowatych, 232–244. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań, ss. 551 + literatura.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T. V /6/: 1–52.

Opyrchałowa J. 1963. Niektóre zagadnienia ochrony buraków cukrowych przed szkodnikami na Dolnym Śląsku. Pol. Pismo Entomol. Z. 1-2(29-30): 21–61.

Opyrchałowa J. 1976. Nauka o szkodnikach roślin, 202–406. W: Praca zbiorowa. Nauka o chorobach i szkodnikach roślin. PWRiL, Warszawa, ss. 608.

Pietrucha O.I. 1980. Szkodniki buraka, 268–285. W: Osmołowski G. red. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Ruszkowski J.W. 1925. Śmietka ćwiklinka (Pegomyia hyoscyami Panz. – Anthomyia conformis Fall.) jako szkodnik plantacji buraczanych oraz sposoby jej zwalczania. Zakład Zool. i Entomol. Uniw. Poznańskiego, s. 1–8.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: ss. 567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin, T. III /3/: 1–24.

Ruszkowski J. 1960. Wykaz alfabetyczny łacińsko-polski nazw gatunkowych szkodników roślin użytkowych oraz niektórych ich wrogów naturalnych. Wyd. Instytut Ochrony Roślin, Poznań, ss. 135.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J.1925. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Sęczkowska K., Litwin B. 1960. Obserwacje nad fauną przylżeńców w uprawie ziemniaka, pomidora i buraka pastewnego. Pol. Pismo Entomol. Z. 1-2 (17-18): 61–69.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

11
Szkodniki rdestowatych (Polygonaceae)

Rabarbar [rzewień] (Rheum sp.)

w krajowej uprawie znaczenie mają 3 gatunki:

Rabarbar kędzierzawy (Rheum rhabarbarum L.) (=Rheum undulatum L.)

Rabarbar ogrodowy [zwyczajny] (Rheum rhaponticum L.)

Rabarbar (Rheum compactum L.)

Szczaw zwyczajny (Rumex acosta L.)

Szczaw żółty (Patientia L.)

Rabarbar został rozpowszechniony w naszym kraju w latach 80. XIX wieku, a szczaw zwyczajny był już znany w średniowieczu. Areał uprawy rabarbaru nie przekracza 1800 ha, a szczaw jest uprawiany na niewielkich powierzchniach. W stanie dzikim szczaw występuje na łąkach, pastwiskach i innych terenach zielonych. Oba gatunki należą do roślin wieloletnich.

Skorki (Dermaptera)

Na rabarbarze notowano jeden gatunek – skorka pospolitego (Forficula auricularia) (Szwejda i Rogowska 2004). Okres największej szkodliwości przypada na wiosnę, kiedy osobniki dorosłe skorków pojawiają się na plantacji, wygryzając wierzchnią tkankę wychodzących z ziemi pąków liściowych. W późniejszym okresie wygryzają one dziury w liściach sercowych. W pełni lata żerują również w koloniach mszyc. Skorek odżywia się tkankami różnych roślin, pyłkiem, grzybami, zjadając także mszyce, wciornastki oraz roztocze (Skuhravý 1960).

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Na rabarbarze pospolicie występuje wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) (Szwejda i Rogowska 2004). Nie wyrządza on szkód na poziomie gospodarczym. Osobniki dorosłe i larwy nakłuwają tkankę, pozostawiając widoczne jasne plamki na liściach.

Pluskwiaki (Hemiptera)

Skoczkowate (Cicadellidae)

Na rabarbarze i szczawiu stale są obecne skoczkowate (Cicadellidae), z których najliczniejszy jest skoczek sześciorek (Macrosteles laevis). Po przejściowym żerowaniu (nakłuwanie blaszki liściowej) skoczki przemieszczają się na inne uprawy (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda i Rogowska 2004).

Tasznikowate (Miridae)

Na obu uprawach powszechnie występuje zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis) i zmienik pospolity (L. gemellatus gemellatus) (Ruszkowski 1933, Kagan 1985, Szwejda i Rogowska 2004). Nakłuwają one liście wierzchołkowe i kwiatostany, pozostawiając jasne, później brunatniejące plamki.

Wtykowate (Coreidae)

Pospolicie występuje wtyk straszyk (Coreus marginatus), zasiedlając rabarbar od maja do września (Szwejda i Rogowska 2004). Owady dorosłe i larwy nakłuwają liście, pąki oraz wierzchołki wzrostu roślin, wysysając soki z tkanek, nie wyrządzając jednak większych szkód.

Fot. 46. Larwy i owady dorosłe wtyka straszyka (Coreus marginatus) żerujące na liściu rabarbaru

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Barczyniec owocowy (Carpocoris fuscipinus) zasiedla rabarbar przez całe lato, nakłuwając liście (Szwejda i Rogowska 2004). Rośliny uszkadza w podobny sposób jak wtyk straszak. Barczyniec należy do gatunków polifagicznych pospolicie występujących na innych uprawach, w tym na zbożach, ziemniakach, roślinach bobowatych i chwastach (Korcz 1994, 1997, Szwejda 1999, Szwejda i Rogowska 2004, Nawrot 2008).

Mszycowate (Aphididae)

Corocznym zagrożeniem na plantacjach rabarbaru jest mszyca burakowa (Aphis fabae) (Ruszkowski 1933, Kagan 1985). Stanowi ona ponad 90% wszystkich notowanych mszyc na rabarbarze (Szwejda i Rogowska 2004). Mszyca tworzy kolonie w liściach sercowych. W późniejszym okresie mszyce żerują także na spodniej stronie starszych liści i w kwiatostanach. Mniej liczna jest mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), tworząc niewielkie kolonie na liściach i kwiatostanach (Szwejda i Rogowska 2004). W latach 30. notowano mszycę szczawiowo-kwiatostanową (Aphis rumicis), która uszkadzała liście szczawiu. W wyniku uszkodzeń ulegały one deformacji (Ogijewicz 1938). Aktualnie nie ma doniesień na temat jej szkodliwości.

Fot. 47. Mszyce burakowe (Aphis fabae) żerujące u podstawy liścia rabarbaru

Chrząszcze (Coleoptera)

Na obu uprawach najliczniej występowały gatunki należące do stonkowatych (Chrysomelidae), które zasiedlają rośliny od wiosny aż do jesieni. Dominującym gatunkiem jest pchełka burakowa (Chaetocnema concinna) (Szwejda i Rogowska 2004). Chrząszcze wygryzają dziury w liściach. Stadium larwalne przechodzą w glebie. Przez cały sezon wegetacyjny rabarbar i szczaw są licznie zasiedlane przez inne gatunki stonkowatych: kałdunicę rdestówkę (Gastrophysa polygoni), kałdunicę zielonkę (G. viridula), tarczyka zielonego (Cassida viridis) oraz dwa gatunki szczawiówek: złocieniankę (Mantura chrysanthemi) i trójbarwną (M. rustica). Chrząszcze wygryzają dziury w liściach, a larwy drążą w nich korytarze (Kinel i Kuntze 1931, Ruszkowski 1933, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Beiger 2001, Szwejda i Rogowska 2004, Łuczak i wsp. 2011). Sporadycznie mogą wystąpić inne gatunki pchełek i tarczyków, ale nie były one identyfikowane do gatunku (Ruszkowski 1933, Szwejda i Rogowska 2004).

Fot. 48. Chrząszcz kałdunicy zielonki (Gastrophysa viridula) żerujący na liściu rabarbaru

Powszechnie występują pędrusie (Apionidae). Stwierdzono obecność trzech gatunków: pędrusia krzyworyja (Alocentron curvirostre), pędrusia fioletka (Perapio violaceum) oraz pędrusia szczawiaczka (Apion frumentarium) (Szwejda i Rogowska 2004). Ich larwy żerują w łodygach.

Do najliczniejszych ryjkowcowatych (Curculionidae) jest zaliczany ziołomirek szczawowiec (Hypera rumicis) występujący na rabarbarze i szczawiu od wielu lat (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936, Szwejda i Rogowska 2004). Chrząszcze i larwy żerują na liściach i w podstawie kwiatostanów. Z innych gatunków często występuje opuchlak rudonogi (Otiorhynchus ovatus). Chrząszcze żerują w łodygach, liściach i ogonkach liściowych, a larwy w korzeniach.

Fot. 49. Ziołomirek szczawowiec (Hypera rumicis) – chrząszcz

Podobne szkody wyrządza ryjosz zieleńczak (Chlorophanus viridis) oraz kulczanka (Lixus sp.) (Szwejda i Rogowska 2004). Owady dorosłe uszkadzają liście, natomiast larwy uszkadzają łodygi i ogonki liściowe. Z żukowatych występuje ogrodnica niszczylistka (Phyllopertha horticola), której chrząszcze wygryzają dziury w liściach (Szwejda i Rogowka 2004). Inne gatunki chrząszczy podano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych. Opisane gatunki powszechnie występowały na terenach na wschód od Polski (d. europejska część ZSRR) (Kryżanowskij 1974).

Błonkówki (Hymenoptera)

Na plantacjach rabarbaru i szczawiu notowano 2 gatunki pilarzowatych (Tenthredinidae). Są to: opaślica szczawiówka (Pachynematus rumicis) i ukośnica szczawiówka (Ametastegia glabrata) (Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Nawrot 2008). Larwy wygryzają dziury w liściach.

Motyle (Lepidoptera)

Na obu uprawach powszechnie występują sówkowate (Noctuidae). Na rabarbarze największe szkody wyrządza paciepnica ziemniaczana (Hydroecia micacea). Straty powodowane przez tego szkodnika dochodziły do 30% zbiorów (Szwejda 1998, Szwejda i Rogowska 2004). Gąsienice paciepnicy drążą korytarze wewnątrz ogonka liściowego. W połowie jego długości wychodzą na zewnątrz. W miejscu uszkodzenia wycieka szklista, lepka wydzielina. Z reguły, paciepnica nie migruje na sąsiednie pola, żerując w miejscu zasiedlenia rośliny, aż do końca sezonu wegetacyjnego (Napiórkowska-Kowalik 1996).

Fot. 50. Ogonki liściowe rabarbaru (część konsumpcyjna) uszkodzone przez gąsienice paciepnicy ziemniaczanej (Hydroecia micacea)

Do liczniejszych szkodników należy wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) i piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae) (Heintze 1990, Szwejda i Rogowska 2004). Wyjadają one blaszkę liściową między grubszymi nerwami. Przez cały sezon wegetacyjny występują także inne gatunki sówek: agatówka łobodnica (Trachea artiplicis), pomocnica powłokówka (Polia hepatica), drążnica pomidorówka (Gortyna flavago) i szewnica bieżnica (Spilosoma libricipeda) (Ruszkowski 1933, Szwejda i Rogowska 2004). Gąsienice wygryzają dziury w liściach rabarbaru dochodzące do 1/3 ich powierzchni. Opisane gatunki, jako szkodniki rabarbaru i szczawiu, występują również w krajach graniczących z Polską (Heddergott i Weidner 1953, Piersow 1980). Liście szczawiu mogą uszkadzać gąsienice walginy rdestniaka (Timandra comae), które wygryzają dziury w liściach i otaczają je oprzędem (Ruszkowski 1933). Natomiast gąsienice skośnika szczawiaczka (Monochroa rumicetella) drążą korytarze w liściach. Efektem żerowania pasynka szczawiaczka (Enteucha acetosae) jest skręcanie się liści. Podobne objawy stwierdzono w przypadku uszkodzeń wyrządzanych przez gąsienice kibitnika rdestowiaczka (Calybites phasianipennella) (Beiger 2001). Pospolicie, chociaż nielicznie występuje zwójka chryzantemeczka (Cnephasia stephensiana) oraz dwa inne gatunki: zwójka szpinakóweczka (C. asseclana) i kawoneczka (C. incertana), których larwy minują liście szczawiu (Beiger 2001). Jedynym gatunkiem, którego gąsienice żerują na korzeniach rabarbaru i szczawiu, jest niesobka chmielanka (Hepalius humuli), znany szkodnik chmielu (Kagan 1985, Nawrot 2008). Szkodliwość rolnic opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Na szczawiu powszechnie występują pryszczarki (Cecidomyiidae). Larwy paciornicy rdestnicy (Contarinia rumicis) uszkadzają pąki kwiatowe, a larwy pryszczarka szczawiaczka (Jaapiella rubicundula) uszkadzały także kwiatostany (Szadziewski 1999). Z innych muchówek nielicznie występowały dwa gatunki śmietek: Pegomya bicolor i P. solennis. Ich larwy minowały liście szczawiu (Beiger 2001). Z gatunków wielożernych notowano występowanie komarnic (Tipula spp.) i leni (Bibio spp.). Opisano je w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

11.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Rabarbar

Mszyca burakowa (Aphis fabae), pchełka burakowa (Chaetocnema concinna), paciepnica ziemniaczana (Hydroecia micacea), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis), kałdunica rdestówka (Gastrophysa polygoni), kałdunica zielonka (G. viridula), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Szczaw zwyczajny

Mszyca burakowa (Aphis fabae), pchełka burakowa (Chaetocnema concinna), kałdunica rdestówka (Gastrophysa polygoni), kałdunica zielonka (G. viridula), wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis), pasynek szczawiaczek (Enteucha acetosae).

11.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania
na warzywach rdestowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające lokalne zagrożenia.

11.3. Bibliografia

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Heddergott H., Weidner H. 1953. Noctuidae, 369–414. W: Sorauer P. red. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Erster Tiel, ss. 518.

Heintze J. 1990. Motyle Polski. Wyd. WSiP, Warszawa, cz. 2, ss. 220.

Kagan F. 1985. Szkodniki z rodziny rdestowatych, 381–382. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Kinel J., Kuntze R. 1931. Chrząszcze i motyle krajowe. Przewodnik do określenia rodzin i rodzajów. Wyd. Mianowskiego, Warszawa, ss. 227 + 43 tablice.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 238.

Korcz A. 1997. Biologia, morfologia i występowanie Lygus campestris – zmienika złocieniowca oraz innych gatunków z rodzaju Lygus (Heterodera, Miridae) w Polsce. Prace Nauk. IOR, 1: 209–240.

Kryżanowskij O.L. 1974. Żestokokrylyje W: Kryżanowskij O.L. red. Nasekomyje i kleszczi – wreditieli sielskochoziajstwiennych kultur. Leningrad, Tom 2, 1–335.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 (2): 1–116.

Łuczak I., Gawęda M., Zdrójkowska I. 2011. Żerowanie kałdunicy zielonki (Gastroidea viridula Deg.) na odmianach szczawiu zwyczajnego w zależności od zawartości szczawianów w liściach. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 51/3/; 1130–1134.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Lepidoptera, Noctuidae) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Skład gatunkowy, ekologia i znaczenie w gospodarce. Rozp. habil. Wyd. AR Lublin, ss. 93.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań. Wyd. TOTEM, ss. 551 + literatura.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin, 5 (6): 1–52.

Piersow M.P. 1980. Szkodniki pomidora, papryki i oberżyny, 303–308. W: Osmołowski G. red. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa. ss. 755.

Ruszkowski J. W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, 1 (1-2): ss. 567.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk. Roln., Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: ss. 224.

Skuhravy V. 1960. Die Nahrung des Ohrwurms (Forficula auricularis L.) in den Feldkulturen. Acta Soc. Ent. Čsl. 57: 329–339.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków (Diptera: Cecidomyiidae), 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1998. Nowe i potencjalne zagrożenia roślin warzywnych. Ochrona Roślin, 10: 6–9.

Szwejda J. 1999. Stan i potrzeby badań entomologicznych w zakresie ochrony roślin warzywnych przed szkodnikami. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 39(1): 43–51.

Szwejda J., Rogowska M. 2004. Fitofagiczna entomofauna występująca na rabarbarze. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 441/: 445–451.

12
Szkodniki szparagowatych (Asparagaceae)

Szparag (Asparagus officinalis L.)

Szparag został sprowadzony do Polski w połowie XVIII wieku, a rozpowszechnienie jego uprawy nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku. Roślinami żywicielskimi dla tych samych gatunków szkodników są także szparagi ozdobne z rodzaju Asparagus oraz samosiewy szparagów powszechnie występujące w agrocenozach i na terenach pozarolniczych. Najwięcej szkodników zasiedlało plantacje w okresie odrastania pędów po zakończeniu zbioru wypustek i rozwałowaniu ziemi, zwykle pod koniec maja. W Polsce powierzchnia uprawy tego warzywa nie przekracza 1200 hektarów. Szparag należy do upraw wieloletnich.

Pluskwiaki (Hemiptera)

Tasznikowate (Miridae)

Spośród zmieników dominuje zmienik lucernowiec (L. rugulipennis) (Wilkaniec i Borowiak 1996, Szwejda 2002). Szkodniki te (owady dorosłe i larwy) zasiedlają szczytową części roślin, wysysając soki z tkanek. W wyniku żerowania wierzchołki szparagów więdły, a silniej uszkodzone pędy zamierały.

Tarczówkowate (Pentatomidae)

W okresie kwitnienia i formowania nasion w owocach mogą występować trzy gatunki: barczyniec owocowy (Carpocoris fuscipinus), plusknia jagodziak (Dolycoris baccarum) i tarczówka rudonoga (Pentatoma rufipes) (Szwejda 2002, 2011). Pluskwiaki te nakłuwają i wysysają soki z niedojrzałych, zielonych jagód. Tak uszkodzone owoce marszczą się, zasychają i opadają na ziemię. Pierwszym ze szkodników opisanych w Polsce na szparagach była „plusknia warzywna” Pentatoma oleracea L. (Belke 1861). Jest to polifagiczny gatunek najliczniej występujący na warzywach kapustowatych. Aktualna nazwa gatunkowa to warzywnica kapustna (Eurydema oleraceum).

Mszycowate (Aphididae)

Licznie występują dwa gatunki: mszyca szparagowa (Brachycorynella asparagi) i burakowa (Aphis fabae) (Nawrocka 1990). Większe szkody wyrządza mszyca szparagowa, która najliczniej występuje w okresie wzrostu młodych pędów po rozwałowaniu ziemi. Jej żerowanie hamuje rozrost pędów, które są zdeformowane, przybierając kształt tworów podobnych do maczug ze zbitymi, zredukowanymi gałęziakami. Mszyca burakowa zasiedla natomiast pędy w pełni lata, tworząc kolonie na bocznych gałęziakach. Oba gatunki są również znanymi szkodnikami szparagów w krajach Europy i Ameryki Północnej (Sorensen i Baker 1983, Crüger 1991).

Fot. 51. Gałęziaki uszkodzone przez mszycę szparagową (Brachycorynella asparagi)

Chrząszcze (Coleoptera)

Przez cały sezon wegetacyjny – od wschodów wypustek aż do pierwszych przymrozków licznie występują dwa gatunki poskrzypek: szparagowa (Crioceris asparagi) i dwunastokropkowa (C. duodecimpunctata). Oba gatunki są nieprzerwanie notowane od 1921 roku, występując na wszystkich krajowych plantacjach (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Szwejda 2002, 2011). Chrząszcze i larwy poskrzypki szparagowej zjadają gałęziaki (igły), pąki kwiatowe, kwiaty i nadgryzają pędy. W okresie wychodzenia wypustek z ziemi chrząszcze uszkadzają ich wierzchołki. Masowe występowanie poskrzypek prowadzi do gołożeru całej rośliny. Chrząszcze poskrzypki dwunastokropkowej uszkadzają pędy i gałęziaki, a ich larwy żerują wewnątrz owoców, zjadając nasiona.

Fot. 52. Poskrzypka szparagowa (Crioceris asparagi) – chrząszcz

W latach 30. ubiegłego wieku notowano występowanie dwóch innych gatunków poskrzypek: pięciokropkowej (C. quinquepunctata) i czternastokropkowej (C. quatuordecimpunctata). Kuntze (1936) wymienia oba gatunki jako sporadycznie występujące na terenach południowo-wschodniej Polski. Badania prowadzone w latach 1982–2001 na plantacjach w zachodniej i centralnej części kraju nie wykazały obecności tych dwóch gatunków na szparagach (Szwejda 2002). Opisane chrząszcze występują powszechnie także w innych krajach Europy i północnej części Ameryki Północnej (Bartoš 1968, Capinera 1976, Crüger 1991).

Fot. 53. Gałęziak szparaga uszkodzony przez chrząszcze i larwy poskrzypki szparagowej (Crioceris asparagi)

Pozostałe chrząszcze: opuchlak lucernowiec (Otiorhynchus ligustici), wołczyk stalowy (Magdalis frontalis) i ogrodnica niszczylistka (Phyllopertha horticola) występują sporadycznie na plantacjach (Szwejda 2002, 2011). Owady dorosłe tych szkodników żerują na pędach, objadając gałęziaki. Są one notowane także na szparagach w Niemczech (Crüger 1991). Ruszkowski (1933) wymienia skrzypionki (Oulema spp.), które występowały na szparagach we wschodnich rejonach Polski. Obserwacje prowadzone w latach 1982–2001 nie wykazały uszkodzeń powodowanych przez skrzypionki na szparagach (Szwejda 2002, 2011). Skrzypionki są od lat znanymi szkodnikami zbóż i kukurydzy (Boroń i Mrówczyński 2005). Szkodliwość drutowców oraz pędraków podano w części dotyczącej szkodników glebowych.

Motyle (Lepidoptera)

Notowano obecność nielicznych gąsienic z rodziny miernikowcowatych (Geometridae) (Szwejda 2011), a wśród nich gatunek z rodzaju przylepek (Boarmia sp.). (Nawrot 2008). Żerowały one na gałęziakach po rozwałowaniu plantacji. W kilkuletnich odstępach, na poziomie zagrażającym roślinom, mogą wystąpić rolnice. Ich skład gatunkowy i szkodliwość podano w części dotyczącej gatunków wielożernych.

Muchówki (Diptera)

Stałym zagrożeniem na plantacjach szparagów jest trzep szparagówka (Plioreocepta poeciloptera) (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Kagan 1985, Szwejda 2002, 2011). Największe szkody wyrządza w okresie wiosennym. Jej larwy drążą chodniki na całej długości wypustek wychodzących z ziemi. Uszkodzony pęd ulega zdeformowaniu, skręcając się w kształcie pastorałki. Jego część szczytowa żółknie i zamiera. Trzep szparagówka na poziomie zagrożenia występuje także w innych krajach: Holandii (Nijveldt 1957), Francji (Schvester 1963), Węgrzech (Bodor 1965) i Niemczech (Hassan 1970, Crüger 1991).

Śmietka glebowa (Delia platura) i kiełkówka (D. florilega) stały się ekonomicznym problemem na plantacjach szparagów dopiero w latach 90. ubiegłego wieku (Szwejda 1999, 2011). Największe szkody wyrządzają w pierwszej połowie maja, niszcząc wypustki wychodzące z ziemi. Samice śmietek składają jaja do ziemi bogatej w szczątki organiczne. Do gleby piaszczystej i zmineralizowanej jaja nie są składane. Młode larwy, po przejściowym odżywianiu się materią organiczną w glebie, wgryzają się do wypustek będących jeszcze pod powierzchnią ziemi. W jednej wypustce może żerować po kilka larw. Porażone pędy są silnie zniekształcone i wykrzywione, z nielicznymi, zredukowanymi bocznymi pędami. Na terenie kraju przyczyną masowych szkód wyrządzanych przez larwy śmietek w latach 90. ubiegłego wieku było zakładanie nowych plantacji na glebach zasobnych w materię organiczną i jej wzbogacanie w nawozy organiczne przed sadzeniem karp. Szkodnikami były tylko larwy pierwszego pokolenia śmietek (z trzech występujących w ciągu roku). W tradycyjnych rejonach uprawy szparagów, na lekkich glebach piaszczystych, problem ten nie występował (Szwejda 2011). Gatunek ten od lat jest znany jako szkodnik szparagów m.in. na plantacjach Węgier (Bodor 1965), Francji (Roussie 1972), Czech (Bartoš 1986) oraz Niemiec (Hassan 1970).

Fot. 54. Wypustki szparaga uszkodzone przez larwy śmietki glebowej(Delia platura)

Z miniarek (Agromyzidae) pospolicie występuje miniarka szparagówka (Ophiomyia simplex), której larwy drążą płytkie chodniki pod skórką w dolnej części pędu (Beiger 2001, Szwejda 2002). Sporadycznie występuje także inna miniarka – Ptochomyza asparagi, której larwy drążą chodniki w listkach (igłach) gałęziaków (Beiger 2001). Opisane miniarki nie wyrządzały wymiernych szkód, ale były potencjalnymi przenosicielami chorób fuzaryjnych wywołujących zgniliznę szyjki korzeniowej i korzeni oraz więdnięcie pędów. Na niektórych plantacjach może wystąpić paciornica szparagówka (Contarinia florum). Żerowanie larw powoduje deformację pąków kwiatowych (Szadziewski 1999).

Polifagiczne muchówki komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae) opisano w części dotyczącej szkodników glebowych.

12.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Szparag

Trzep szparagówka (Plioreocepta poeciloptera), śmietka glebowa (Delia platura), poskrzypka szparagowa (Crioceris asparagi), poskrzypka dwunastokropkowa (C. duodecimpunctata), mszyca szparagowa (Brachycorynella asparagi).

12.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach szparagowatych – szparag (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające sporadyczne zagrożenia.

12.3. Bibliografia

Bartoš J. red. 1968. Ochrana rostlin, Škudci chřestu, 420–421. St. Zĕmĕdĕl. Naklad, wyd. 2, Praha, ss. 602.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–513. W: Boczek J. red. Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa. T. IV, ss. 531.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, ss. 328.

Bodor J. 1965. Aspóraga legykartevöi Magyatoszágon. [Szkodliwe muchówki na szparagach na Węgrzech]. Rovartani Közlemények. Budapest 1965, T. 18 /18-39/: 429–443.

Boroń M., Mrówczyński M. 2005. Nowe szkodniki w uprawie kukurydzy. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 45/1/: 68–71.

Capinera J.L. 1976. Asparagus beetle defence behaviour: adaptations for survival in dispersing and non-dispersing species. Ann. Entomol. Soc. America, 69(2): 269–272.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Hassan Sherif A. 1970. Untersuchungen über die Spargelfliege Platyparea poeciloptera Schrank (Trypetidae), die Spargelminierfliege Melanagromyza simplex Loew (Agromyzidae) und die Bohnenfliege Delia (Hylemya) platura Meigen (Anthomyiidae) an Spargel in Nordbaden. Z. Pflanzenkrankh und Pflanzenschutz, 77/2-3/: 122–131.

Kagan F. 1985. Szkodniki z rodziny liliowatych, 141–156. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 (2): 1–116.

Nawrocka B. 190. Mszyce występujące na szparagach. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 392: 105–112.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań, ss. 551 + literatura.

Nijveldt W.C. 1957. [Biology and contol of Platyparea poeciloptera Schrank in Netherlands]. Versl. Landbouwk. Onderz. 63/4/: 1– 40.

Roussie J.A. 1972. Une mise au point sur la mouche des semis Phorbia platura (Meigen) dans les aspergeraies du Val-de-Loire. Perpin. Hortic. Mar. 126: 31–36.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: ss. 567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin, T. III /3/: 1–24.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/ ss. 224.

Schvester D. 1963. La mouche d’asperge (Platyparea poeciloptera Schr.). Rev. Appl. Entomol. 51A/2/, 59.

Sorensen K.A., Baker J.R. 1983. Pests of asparagus, 22–30. W: Insect and related pests of vegetables. The North Carolina Agric. Sta. Service, ss. 173.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków (Diptera: Cecidomyiidae), 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1999. Stan i potrzeby badań entomologicznych w zakresie ochrony roślin warzywnych przed szkodnikami. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 39/1/: 43–51.

Szwejda J. 2002. Ecology of asparagus beetle (Crioceris asparagi) (Col., Chrysomelidae) with allowance for other insect species occurring on asparagus. Veg. Crops Res. Bull. 56: 85–93.

Szwejda J. 2011. Problemy ochrony roślin w uprawie szparaga. II. Szkodniki występujące na plantacjach szparagów – metody ochrony. XVII Konferencja szparagowa 15.03. 2011, Sielinko, 27–33.

Wilkaniec B., Borowiak B. 1996. Lygus rugulipennis Popp. (Heteroptera, Miridae) groźny szkodnik szparaga. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 36/2/: 94–96.

13
Szkodniki wiechlinowatych (Poaceae)

RODZAJ: Zea

Kukurydza cukrowa (Zea Mays L. var. saccharata Kcke)

Kukurydza została sprowadzona do Polski pod koniec XVIII wieku. Jako roślina jadalna została rozpowszechniona na początku XX wieku. Kukurydza jest uprawiana w 7 odmianach botanicznych: cukrowa (Zea mays var. saccharata Kcke), zwykła (rogowata) (Zea Mays var. indurata Sturt.), pękająca (Zea mays var. everta Sturt.), mączysta (Zea Mays var. amylacea Sturt.), woskowata (Zea Mays var. ceratina Kulesz.), koński ząb (Zea Mays var. indentata Sturt.) i plewiasta (Zea Mays var. tunicata Sturt.). Powierzchnia uprawy kukurydzy cukrowej w naszym kraju nie przekracza 2,5 tysiąca hektarów.

Odmiany cukrowe przeznaczone na konsumpcję i do przetwórstwa są zbierane w fazie dojrzałości mlecznej oraz na „suche nasiona”. Długość okresu wegetacyjnego kukurydzy cukrowej w fazie dojrzałości mlecznej nie przekracza 140 dni, wobec 180–240 dni w uprawie na „suche nasiona”. Ze względu na skrócony okres wegetacyjny kukurydzy cukrowej zbieranej w fazie dojrzałości mlecznej, wiele gatunków szkodników nie wyrządza tak wielkich szkód, jak te same gatunki zasiedlające kukurydzę do zbioru nasion.

Wszystkie przedstawione odmiany botaniczne kukurydzy są uprawiane w cyklu jednorocznym.

Skorki [cęgosze] (Dermaptera)

Na kukurydzy cukrowej oraz innych odmianach botanicznych od lat jest notowany skorek pospolity (Forficula auricularia) (Ruszkowski 1933, Kania 1962a i b). Osobniki dorosłe i larwy uszkadzają wiechy, kiedy znajdują się jeszcze ukryte w liściach pochwowych. W późniejszym okresie skorki przebywają pod liśćmi kolb, często w koloniach mszyc. Skorek należy do gatunków wielożernych i odżywia się tkankami różnych roślin, pyłkiem, grzybami, zjadając także mszyce, wciornastki oraz roztocze (Skuhravý 1960).

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Kukurydza należy do roślin żywicielskich preferowanych przez wiele gatunków wciornastków. Do najliczniejszych należy wciornastek owsiarek (Stenothrips graminum) i zbożowiec kwietniczek (Haplothrips aculeatus) (Kania (1962b). Pierwsze uszkodzenia powodowane przez wciornastki obserwuje się w okresie, kiedy rośliny znajdują się w fazie 5–6 liści. Opanowane rośliny, aż do fazy kwitnienia, nie rozchylają się w części wierzchołkowej. W późniejszej fazie wzrostu owady dorosłe i larwy żerują pod liśćmi pochwowymi i na miękkich ziarniakach znajdujących się w stadium dojrzałości mlecznej. W podobny sposób kukurydza jest uszkadzana przez inne gatunki wciornastków: cienkoroga (Frankliniella tenuicornis), kalarepowca (Thrips angusticeps), tytoniowca (Th. tabaci), zbożowego (Limothrips cerealium) i zęborogiego (L. denticornis) (Strawiński i Sęczkowska 1952, Zawirska 1994, Mrówczyński i wsp. 2004).

Pluskwiaki (Hemiptera)

Skoczkowate (Cicadellidae)

Od wschodów do zbiorów kukurydzę zasiedlają pluskwiaki należące do rodziny skoczkowatych (Cicadellidae). Owady dorosłe skoczków nakłuwają tkankę i wysysają z niej soki. Wynikiem ich żerowania jest powstanie jasnych punkcików na liściach. W okresie wegetacyjnym przemieszczają się one na uprawie, nie wyrządzając większych szkód. Najliczniejszym gatunkiem jest skoczek sześciorek (Macrosteles laevis) (Bereś i Pruszyński 2008).

Tasznikowate (Miridae)

Do najliczniejszych należą: zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis) i wysmukłek rudonogi (Trigonoctylus ruficornis) (Bilewicz 1958, Kania 1962b, Gołębiowska 1997, Boroń i Mrówczyński 2005, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i Pruszyński 2008). Owady dorosłe i larwy zmieników wysysają soki z liści, przenosząc się później na kolby. W wyniku żerowania zniekształceniu ulegają ziarniaki będące w fazie mlecznej. W miejscach nakłucia pojawiają się ciemniejsze przebarwienia. Większe szkody zmieniki wyrządzają na kukurydzy cukrowej przeznaczonej na suche nasiona.

Tarczówkowate (Pentatomidae)

W pełni lata kukurydzę zasiedlają dwa gatunki lednic: zbożowa (Aelia acuminata) i ryjkowata (A. rostrata) (Kania 1962b, Gołębiowska 1997). Owady dorosłe wysysają soki z liści, a larwy nakłuwają miękkie ziarniaki w kolbach.

Żółwinkowate (Scutelleridae)

W okresie dojrzewania kolb pojawia się żółwinek zbożowy (Eurygaster maura). Szkodnik ten początkowo preferuje zboża i trawy, a później przenosi się na kukurydzę. Osobniki dorosłe i larwy żółwinka wysysają soki z liści i miękkich ziarniaków (Gołębiowska 1997).

Mszycowate (Aphididae)

Każdego roku istotnym zagrożeniem są mszyce pojawiające się na plantacjach na przełomie maja i czerwca. Występują one w koloniach, głównie na liściach, aż do zbioru kolb. W ostatnich latach najliczniej występowała mszyca czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi), która pojawiała się od połowy czerwca. Tworzy ona liczne kolonie, stopniowo opanowując dolną stronę liści środkowych i dolne piętro roślin oraz liście okrywowe kolb (Kania 1962b). Z innych gatunków najczęściej występuje mszyca kukurydziana (Rh. maidis), różano-zbożowa (Metopolophium dirhodum), zbożowa (Sitobion avenae), burakowa (Aphis fabae) i smugowa (Macrosiphum euphorbiae) (Ruszkowski 1933, 1956, Kania 1962a i b, Cichocka 1999). Ich liczebność zależy przede wszystkim od przebiegu pogody i obecności wrogów naturalnych. Mszyce zasiedlają liście, wiechy, łodygi i liście okrywowe kolb. Silnie porażone liście zwijają się, żółkną, są pokryte spadzią i wcześniej zasychają. Rośliny łatwo wówczas ulegają porażeniu przez patogeny pochodzenia bakteryjnego i grzybowego. Wymienione gatunki mszyc osiągają największą liczebność w czerwcu i lipcu, żerując na roślinach aż do ich zeschnięcia (wrzesień–październik).

Fot. 55. Kolonia mszycy czeremchowo-zbożowej (Rhopalosiphon padi) na wiechlinie kukurydzy cukrowej

Jedynym gatunkiem opanowującym korzenie jest bawełnica wiązowo-zbożowa (Tetraneura ulmi). W okresie wiosennym skutkiem żerowania chrząszczy jest powstawanie wyrośli (cecidia) na liściach wiązów, w których rozwija się pierwsze pokolenie założycielek. Po przelocie na kukurydzę następne pokolenia tworzą kolonie na korzeniach, na których żerują aż do jesieni (Ruszkowski 1933, Kania 1962b).

Chrząszcze (Coleoptera)

W okresie wiosennym na młodych roślinach występuje pchełka zbożowa (Phyllotreta vittula). Chrząszcze wygryzają dziury w liściach, a larwy żerują na bocznych korzeniach, nie wyrządzając większych szkód (Kania 1962b, Boroń i Mrówczyński 2005, Mrówczyński i wsp. 2007).

W ostatnich latach kukurydza stała się jedną z preferowanych roślin żywicielskich dla łokasia garbatka (Zabrus tenebrioides) (Boroń i Mrówczyński 2005, Bereś i wsp. 2007, Bereś i Pruszyński 2008). Sprawcą znacznych szkód są larwy łokasia, które w okresie wiosennym przegryzają liście i pędy, pozostawiając tylko postrzępione kłębki. Ich chrząszcze żerują na liściach i formujących się ziarnach.

Powszechnie występują skrzypionki (Oulema spp.) Dominuje skrzypionka zbożowa (Oulema melanopus). Mniej liczna jest skrzypionka błękitka (O. gallaeciana) (Kania 1962b, Boroń i Mrówczyński 2005). Oba gatunki były dotychczas znane jako szkodniki zbóż i traw nasiennych (Gołębiowska 1997). Chrząszcze pojawiają się na plantacjach w okresie wiosenno-letnim (maj–czerwiec), wygryzając podłużne dziury między głównymi nerwami liści. Większe szkody, głównie w czerwcu, wyrządzają larwy. W wyniku ich żerowania powstają podłużne okienka w liściach. Znaczny ubytek powierzchni asymilacyjnej liści hamuje wzrost roślin.

Zagrożeniem dla kukurydzy może być nowy gatunek chrząszcza: zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa (Diabrotica virgifera Le Conte). Jako gatunek inwazyjny szybko rozprzestrzenia się na krajowych uprawach kukurydzy pastewnej i cukrowej. Aktualnie znajduje się on na liście kwarantannowej (Lipa 2004, Sahajak i wsp. 2006). Chrząszcze stonki zasiedlają rośliny w okresie kwitnienia kukurydzy, odżywiając się pyłkiem, znamionami kwiatów oraz tkanką liści, przechodząc później na ziarna w kolbach. Bardziej szkodliwe są larwy. W początkowym okresie podgryzają one boczne, a później grubsze korzenie, aż do podstawy łodyg. Podcięte rośliny wylegają.

Od początku lat 90. ubiegłego wieku notowano występowanie chrząszcza z rodziny łyszczynkowatych – urazka kukurydzianego (Glischrochilus quadrisignatus) (Karnkowski 2001, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś 2009a). Gatunek ten jest od dawna znany w naszym kraju jako fitosaprofag żerujący w rozkładających się szczątkach roślinnych, fermentujących owocach, gnijących grzybach lub w roślinach wcześniej uszkodzonych przez inne fitofagi (Boroń i Mrówczyński 2005). Chrząszcze gromadzą się na kolbach i łodygach w tkankach wcześniej uszkodzonych przez omacnicę prosowiankę (Ostrinia nubilalis) lub porażonych przez chorobotwórcze mikroorganizmy (Boroń, Mrówczyński 2005, Bereś 2009a). Urazek pojawia się na kukurydzy na przełomie czerwca i lipca, osiągając największą liczebność w sierpniu. W ostatnich latach urazek częściej występował w kolbach, wygryzając wnętrza ziarniaków. Nie stwarza on istotnego zagrożenia na plantacjach kukurydzy cukrowej, z której wcześniej zbierano kolby w fazie dojrzałości mlecznej.

Szkodliwość drutowców i pędraków podano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Błonkówki (Hymenoptera)

Sporadycznie występuje ukośnica szczawiówka (Ametastegia glabrata). Larwy uszkadzają górną część łodyg pod wiechą (Kania 1962b). Aktualnie gatunek ten nie utrzymuje się na poziomie wyrządzającym istotne szkody na kukurydzy cukrowej.

Motyle (Lepidoptera)

Od wczesnych lat 30. ubiegłego wieku omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis) jest notowana jako czołowy szkodnik kukurydzy (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kania 1962a, Gołębiowska 1997, Bereś 2007, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i Konefał 2010). Jest to gatunek polifagiczny zasiedlający wiele roślin zielnych i drzewiastych (Mazurek 2002). Najliczniejsze populacje tworzy tylko na kukurydzy (Kania i Pałczyński 1960). Gąsienice omacnicy prosowianki żerują na wszystkich częściach nadziemnych kukurydzy. Młode gąsienice początkowo odżywiają się pyłkiem, a potem żerują w kłoskach wiechy. Starsze gąsienice wgryzają się do łodyg, drążąc korytarze, a później przechodzą na kolby, uszkadzając liście okrywowe i miękkie ziarniaki (Kania 1962b, Mazurek 2002). Sporadycznie występowały gąsienice pokrewnego gatunku – omacnicy byliczanki (Loxostege sticticalis) (Ruszkowski 1933).

Fot. 56. Kolba kukurydzy cukrowej uszkodzona przez gąsienice omacnicy prosowianki (Ostrinia nubilalis)

Powszechnie występują motyle sówkowate (Noctuidae). Wśród nich do najliczniejszych należy błyszczka jarzynówka (Autographa gamma). W okresie kwitnienia i formowania kolb gąsienice wygryzają dziury w liściach. Preferują one przede wszystkim kukurydzę cukrową i pastewną (Boroń i Mrówczyński 2005, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i Pruszyński 2008). Podobne uszkodzenia wyrządza wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis). Gąsienice żerują w liściach środkowego i dolnego piętra roślin, wygryzając nieregularne dziury (Kania 1962b, Bereś 2009). Znamiona kolb i miękkie ziarniaki mogą zjadać gąsienice piętnówki brukwianki (Lacanobia oleracea) (Bereś 2011). Gąsienice błędnicy butwicy (Xylena vetusta) uszkadzają liście i formujące się wiechy (Lisowicz 1989), a włócznicy białożyłki (Simyra albovenosa) wygryzają dziury w liściach (Bereś 2011). Liście oraz znamiona kolb są uszkadzane przez gąsienice znamionówki tarniówki (Orgyia antiqua) z rodziny brudnicowatych, znanego szkodnika drzew owocowych oraz liściastych (Nawrot 2008, Bereś 2011).

W 2003 roku na plantacjach kukurydzy zidentyfikowano nowy gatunek sówki: słonecznicę orężówkę (Helicoverpa armigera) (Bereś 2008). Aktualnie znajduje się ona na krajowej liście kwarantannowej (EPPO A2 2013). Gatunek ten występuje już w wielu krajach Europy i na innych kontynentach. Należy do gatunków polifagicznych występujących w dwóch pokoleniach w ciągu roku. Jej gąsienice uszkadzają ziarniaki w kolbach. Oprócz kukurydzy słonecznica orężówka jest notowana m.in. na pomidorze, fasoli, grochu i warzywach dyniowatych.

Ze zwójkowatych powszechnie występuje zwójka chryzantemeczka (Cnephasia stephensiana) (Boroń i Mrówczyński 2005, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i Pruszyński 2008). Jej gąsienice zasiedlają kukurydzę już w fazie 4–6 liści. W późniejszym okresie żerowania liście są oprzędzone w części wierzchołkowej, a gąsienie wyjadają tkankę, pozostawiając podłużne okienka. Uszkodzone rośliny żółkną i zasychają (Kania 1962b).

Fot. 57. Zwójka chryzantemeczka (Cnephasia stephensiana) – motyl

Skład gatunkowy i szkodliwość rolnic podano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Muchówki od lat należą do czołowych szkodników kukurydzy. Największym zagrożeniem jest ploniarka zbożówka (Oscinella frit) (Kania 1962b, Gołębiewska 1997, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i wsp. 2007). Ploniarka była już notowana w XIX wieku na terenach Polski (Sznabl 1881). W latach 20. i 30. ubiegłego wieku gatunek ten licznie występował na zbożach, często wyrządzając szkody przekraczające 50% zbiorów (Ruszkowski 1933, Prüffer 1937, Ogijewicz 1938). W tym czasie na kukurydzy ploniarka zbożówka nie wyrządzała większych szkód o gospodarczym znaczeniu. Dopiero na początku lat 50. ubiegłego wieku notowano tak duże straty, że zagrażały one opłacalności uprawy kukurydzy (Kania 1962b). Istotny wpływ na masowe występowanie ploniarki zbożówki ma długotrwały, niekorzystny przebieg pogody, który charakteryzuje się niską temperaturą powietrza, z częstymi opadami atmosferycznymi w okresie wiosennym (Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i wsp. 2007). Ploniarka zbożówka występuje w trzech pokoleniach w ciągu roku. Istotne znaczenie dla kukurydzy ma pierwsze pokolenie. Larwy tej generacji opanowują rośliny w okresie, kiedy liście są jeszcze rurkowato zwinięte. Wygryzają w nich dziury. Największe szkody są wyrządzane w stożkach wzrostu. Uszkodzone rośliny tworzą boczne pędy, na których powstają zniekształcone wiechy i kolby (Kania 1962b).

Podobne uszkodzenia wyrządza ploniarka kukurydzianka (Oscinella pusilla). Jest ona mniej liczna od ploniarki zbożówki (Gołębiowska 1997). Pospolicie, ale mniej licznie występuje ploniarka gnijka (Elachiptera cornuta), znana też pod nazwą małolotki mieczykówki, której larwy żerują w gnijących częściach kukurydzy, głównie w liściach pochwowych kolb, przenosząc chorobotwórcze mikroorganizmy. Jej larwy często można znaleźć w miejscach uszkodzonych przez omacnicę prosowiankę (Kania 1962b). Ploniarka gnijka należy do gatunków saprofagicznych spotykanych w gnijących częściach wielu upraw, m.in. w warzywach kapustowatych i cebulowych (Szwejda 1988 i 2003).

Wzrasta znaczenie miniarek (Agromyzidae) jako szkodników kukurydzy (Bereś i Pruszyński 2008). Larwy miniarki trawówki (Cerodontha incisa) minują uformowane już liście (Kania 1962b, Beiger 2001). Najwięcej uszkodzonych liści znajdowano na brzegach plantacji, w sąsiedztwie miedz i zadrzewień śródpolnych (Kania 1962b). Liście mogą też być uszkadzane przez miniarkę czerniówkę (Pseudonapomyza atra) (Beiger 2001).

Od wielu lat notuje się szkody wyrządzane przez larwy śmietek (Anthomyiidae) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935). W ostatnich latach stwierdzono wzrastające zagrożenie ze strony śmietki glebowej (Delia platura) (Boroń i Mrówczyński 2005, Mrówczyński i wsp. 2007, Bereś i Pruszyński 2008). Z trzech pokoleń występujących w ciągu roku istotne znaczenie miała pierwsza generacja w okresie wschodów kukurydzy. Larwy uszkadzają kiełkujące nasiona, kiełki, korzenie, a także pierwsze liście (Bereś 2011). Szkodliwość muchówek z rodziny leniowatych (Bibionidae) i komarnicowatych (Tipulidae) podano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

13.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Kukurydza cukrowa

Ploniarka zbożówka (Oscinella frit), mszyce (Aphididae), skrzypionka zbożowa (Oulema melanopus), omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), śmietka glebowa (Delia platura), drutowce (Elateridae).

13.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach wiechlinowatych – kukurydza cukrowa (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające sporadyczne zagrożenia.

13.3. Bibliografia

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Bereś P.K. 2007. Szkodliwość omacnicy prosowianki (Ostrinia nubilalis Hbn.) dla kukurydzy uprawianej w zmianowaniu i monokulturze. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 47/1/: 184–187.

Bereś P.K. 2008. Słonecznica orężówka (Helicoverpa armigera Hub.) kwarantannowy szkodnik kukurydzy. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 48/1/: 90–93.

Bereś P.K. 2009a. Występowanie i szkodliwość urazka kukurydzianego (Grischrochilus quadrisignatus Say) na kukurydzy w południowo-wschodniej Polsce w latach 2005–2008. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 49/1/: 75–81.

Bereś P.K. 2009b. Wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis L.) – nowy szkodnik kukurydzy w południowo-wschodniej Polsce. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 49/1/: 82–85.

Bereś P.K. 2011. Mniej znane gatunki z gromady owadów (Insecta) zasiedlające rośliny kukurydzy (Zea mays L.) w południowo-wschodniej Polsce w latach 2005–2010. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 51/1/: 21–27.

Bereś P.K., Kaniuczak Z., Tekiela A., Mrówczyński M., Pruszyński G., Paradowski A. 2007. Ochrona kukurydzy przed agrofagami w integrowanej produkcji. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 47/4/: 275–284.

Bereś P.K., Konefał T. 2010. Distribution range of the European corn borer (Ostrinia nubilalis Hbn.) on Maize in 2004–2008 in Poland. J. Plant Prot. Res. 50 /3/: 326–334.

Bereś P.K., Pruszyński G. 2008. Ochrona kukurydzy przed szkodnikami w produkcji integrowanej. Acta Sci. Pol., Agricultura, 7 /4/: 19–32.

Bilewicz T. 1958. Ilościowe występowanie Lygus pubescens Reut. i L. pratensis L. na kilku pospolicie uprawianych w Polsce roślinach. Ekol. Polska, Ser. B, 4/4/: 299–302.

Boroń M., Mrówczyński M. 2005. Nowe szkodniki w uprawie kukurydzy. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 45/1/: 68–71.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

EPPO A2 2013. List of pests recommended for regulation as quarantine pests (version 09.2013)

Gołębiowska Z. 1997. Szkodniki zbóż, kukurydzy i traw nasiennych, 195–226. W: Kochman J., Węgorek W. red. Ochrona Roślin. Plantpress, Kraków, ss.701.

Kania C. 1962a. Szkodliwa entomofauna kukurydzy obserwowana w okolicach Wrocławia w latach 1956–1959. Polskie Pismo Entomol. Część 1, Seria B, 1-2 /25-26/: 60-69.

Kania C. 1962b. Szkodliwa entomofauna kukurydzy obserwowana w okolicach Wrocławia w latach 1956–1959. Polskie Pismo Entomol. Część 2, Seria B, 3-4 /27-28/: 183–216.

Kania C., Pałczyński A. 1960. Zimowanie gąsienic omacnicy prosowianki – Pyrausta nubilalis Hbn. (Lep. Pyralidae) w chwastach grubołodygowych na plantacjach kukurydzy. Polskie Pismo Entomol. Seria B, 1-2/17-18/: 13–15.

Karnkowski W. 2001. Grischrochilus quadrisignatus Say (Col., Nitidulidae) – nowy szkodnik kukurydzy w Polsce. Ochrona Roślin, 9/10: 34–36.

Lipa J.J. 2004. Zachodnia stonka kukurydziana (Diabrotica virgifera Le conte) – konieczny monitoring i środki zapobiegawcze. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 44/1/: 197–202.

Lisowicz F. 1989. Xylena vetusta Hb. (Lep., Noctuidae, Cucullianae), a new pest of maize In Poland. Acta Phyt. Entomol Hung. 24/1-2/: 145–146.

Mazurek J. 2002. Biologia, szkodliwość i zwalczanie omacnicy prosowianki (Ostrinia nubilalis Hbn.) na kukurydzy cukrowej. Praca doktorska, Uniw. Przyr. Wrocław, ss. 70 + 13 tabel, 25 rys., 6 fot.

Mrówczyński M., Boroń M., Wachowiak H., Zielińska W. 2004. Atlas szkodników kukurydzy. DIDEA, Poznań, ss. 78.

Mrówczyński M., Pruszyński G., Wachowiak H., Bereś P. 2007. Nowe zagrożenia upraw rolniczych przez szkodniki ze szczególnym uwzględnieniem kukurydzy. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 47/1/: 323–330.

Mühle E., Frauensytein K., Schumann K., Wetzel T. 1975. Choroby i szkodniki traw pastewnych. Przekład z j. niem.: I. Zawirska, A. Zgórkiewicz, J. Zub. PWRiL, Warszawa, ss. 412.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań, ss. 551 + literatura.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin, T.V /6/: 1–52.

Prüffer J. Szkodniki traw zbożowych zaobserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin, T. 3 /3/: 25–31.

Razowski J. 1990. Wykaz zwierząt Polski – Checklist of Animals of Poland. Wyd. Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt, Kraków, vol. I, ss. 158.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: ss. 567.

Ruszkowski J. 1956. Szkodniki kukurydzy. W: Olbrycht T., Nadwyczawski W. red. Kukurydza. WRiL, Warszawa, s. 171–181.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk Roln., Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: ss. 224.

Sahajdak A., Bereś P., Uznańska B., Konefał T. 2006. Zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa – nowe zagrożenie dla upraw kukurydzy w Polsce. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 46/1/: 256–261.

Skuhravy V. 1960. Die Nahrung des Ohrwurms (Forficula auricularis L.) in den Feldkulturen. Acta Soc. Ent. Čsl. 57: 329–339.

Strawiński K., Sęczkowska J. 1952. Wstępne badania nad rozpowszechnieniem Thysanoptera na Lubelszczyźnie i ustalenie ich znaczenia gospodarczego. Ann. Univ. M. C. Skłodowska, Lublin, 7: 473–489.

Sznabl J. 1881. Spis owadów dwuskrzydłych (Diptera) zebranych w Królestwie Polskim i Guberni Mińskiej. Pamiętnik Fizjograficzny, Warszawa, 1: 1–34.

Szwejda J. 1988. Znaczenie i szkodliwość muchówek (Diptera) w warzywnictwie. Wiad. Entomol. 8 /1-2/: 27–34.

Szwejda J. 2003. Diptera occurring on vegetable crops. Integrated control in field crops. IOBC wprs Bull. 26 /3/: 113–119.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, s. 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

14
Szkodniki pryszczyrnicowatych (Aizoaceae)

Szpinak nowozelandzki [trętwian czterorożny] (Tetragonia expansa Murr.)

Szpinak nowozelandzki został sprowadzony do Europy pod koniec XVIII wieku. W Polsce na skalę amatorską rozpowszechnił się w latach 70. ubiegłego wieku. Na cele konsumpcyjne jest zbierany od czerwca do pierwszych przymrozków w październiku. Okres wegetacji wynosi około 150 dni. Szpinak nowozelandzki jest uprawiany w cyklu jednorocznym z siewu lub z rozsady.

Szkodniki

Szpinak nowozelandzki jest zasiedlany przez gatunki polifagiczne występujące powszechnie na innych uprawach. Najczęściej występuje mszyca ogórkowa (Aphis gossypii) i mszyca burakowa (Aphis fabae). Tworzą one kolonie na spodniej stronie liści. Na skutek wysysania soków przez owady dorosłe i larwy liście ulegają deformacji i odbarwieniu. Szpinak może być zasiedlany przez mączlika szklarniowego (Trialeurodes vaporariorum). Mączlik występuje przede wszystkim na brzegach plantacji w sąsiedztwie upraw pod okryciem, wysysając soki z dolnej strony liści (obserwacje własne). Problemem mogą być szkodniki glebowe. Dotychczas notowano uszkodzenia powodowane przez rolnice (Agrotinae). Wygryzały one dziury w liściach, a młode rośliny były w całości zjadane (Meudec i wsp. 2005).

14.1. Bibliografia

Meudec G., Prat J-Y., Retournand E. 2005. Choroby i szkodniki warzyw. Przekład z j. franc. H. Terpińska-Ostrowska. DELTA, Kielce, ss. 304.

15
Szkodniki kozłkowatych (Valerianaceae)

Roszponka jadalna [roszpunka jadalna] (Varianella olitoria L.)

W Europie pierwsze wzmianki na temat uprawy roszponki jadalnej pochodzą z XVII wieku. W Polsce roszponka od kilku lat jest uprawiana na niewielką skalę w cyklu jednorocznym w trzech terminach: wprost do gruntu z siewu wiosennego (na zbiór wczesnoletni), lipcowego i sierpniowego (na zbiór jesienny) oraz wrześniowego (na zbiór zimowy i wczesnowiosenny). Okres wegetacji roszponki wynosi od 60 do 90 dni.

Szkodniki

Według informacji zebranych w ostatnich latach obserwuje się występowanie niewielkich koloni mszycy burakowej (Aphis fabae Scop.) w okresie formowania rozety liści. Sporadycznie były widoczne miny na liściach spowodowane żerowaniem larw z rodziny miniarkowatych (Agromyzidae). W Niemczech, gdzie roszponka jest bardziej rozpowszechniona, notowano uszkodzenia liści spowodowane przez mszyce, głównie burakową (Aphis fabae), larwy miniarek (Liriomyza, Phytomyza), zwójek (Cnephasia spp.) oraz golanicę – Trioza centranthi (Vall.) (Crűger 1991). Ostatni z wymienionych gatunków występuje także w krajowych agrocenozach (Węgierek, Wojciechowski 2004). We Francji wymienia się śmietkę glebową (Delia platura Meig.). Jej larwy uszkadzały liścienie i pierwsze liście właściwe (Maudec i wsp. 2005).

15.1. Bibliografia

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Meudec G., Prat J-Y., Retournand E. 2005. Choroby i szkodniki warzyw. Przekład z j. franc. H. Terpińska-Ostrowska. DELTA, Kielce, ss. 304.

Węgierek P., Wojciechowski W. 2004. Psylloidea: Triozidae, 270–271. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa. T. I, vol. I, ss. 509.

16
Polifagiczna entomofauna
występująca w strefie korzeniowej (szkodniki glebowe)

Prostoskrzydłe (Orthoptera): Turkuciowate (Gryllotalpidae)

Chrząszcze (Coleoptera): Sprężykowate (Elateridae)

      Chrabąszczowate (Melolonthidae i Rutelidae)

Motyle (Lepidoptera): Sówkowate (Noctuidae)

Muchówki (Diptera): Leniowate (Bibionidae)

      Komarnicowate (Tipulidae)

Do tej grupy owadów, zwanych dalej szkodnikami glebowymi, należą polifagiczne gatunki występujące powszechnie w agrocenozach, które swój rozwój przedimaginalny (larwalny) przechodzą w glebie. Są one składnikiem makrofauny glebowej, do której oprócz owadów (Insecta) należą wazonkowce (Echydraeidae), dżdżownice (Lumbricidae), wije (Myriapoda) i równonogi (Isopoda) (Tischler 1971).

Praktycznie wszystkie uprawy warzywne należą do roślin żywicielskich omawianej grupy fitofagów. Największe szkody wyrządzają owady z rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera), chrząszczy (Coleoptera), motyli (Lepidoptera) i muchówek (Diptera) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985, Sądej i wsp. 2003, Mrówczyński i wsp. 2006, Szwejda i Wrzodak 2009). Ich charakterystyczną cechą (przede wszystkim chrząszczy i motyli) jest gradacyjne występowanie w odstępie 3, 4, rzadziej więcej, lat w zależności od ich cyklu biologicznego i czynników klimatyczno-glebowych.

Istotny wpływ mają zmiany agroklimatyczne: nieprzestrzeganie zasad zmianowania, uprawa po nieodpowiednim przedplonie bądź powtarzanie tej samej uprawy w kolejnych latach, ponadto ograniczenie częstości wykonywania mechanicznych uprawek gleby, zabiegów pielęgnacyjnych i ochronnych, jednostronne nawożenie mineralne roślin. W ostatnich latach wzrostowi ich liczebności przypisuje się m.in. wyłączenie ze stałej uprawy około 2 milionów hektarów użytków rolnych. Na odłogowanych ziemiach szkodniki glebowe znalazły korzystne warunki rozwoju. Wymienione zabiegi (lub ich brak) sprzyjają kompensacji szkodników w glebie. Decyduje również przebieg pogody: na przemian długotrwała susza lub obfite opady atmosferyczne oraz okresowe podtapianie terenu (Sądej i wsp. 2003, Mrówczyński i wsp. 2004 i 2006, Erlichowski 2006, Sądej i wsp. 2008).

Szkodniki glebowe należą do gatunków eurytopowych zasiedlających różne środowiska, także pozarolnicze. Występują one pospolicie również w krajach sąsiadujących z Polską: Niemczech (Sorauer 1953–1957, Crüger 1991), Czechach i Słowacji (Bartoš i wsp. 1968), na wschód od Bugu (Osmołowski 1980) oraz na obszarach pozaeuropejskich (Davidson i Peairs 1966).

Prostoskrzydłe (Orthoptera)

Turkuciowate (Gryllotalpidae)

W Polsce do rodziny Gryllotalpidae należy jeden gatunek – turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa (L.) (Bazyluk i Liana 1990). Gatunek ten występuje na polach uprawnych, działkach ogrodowych, łąkach i pastwiskach. Preferuje wilgotne, zacienione środowiska i gleby zasobne w związki organiczne (Tischler 1971). Jako szkodnik ogrodów był już notowany w XIX wieku (Belke 1861). Najczęstsze doniesienia o jego szkodliwości dotyczą warzyw kapustowatych, buraków ćwikłowych, cebuli, dyni, kukurydzy, marchwi, ogórka, pietruszki, sałaty oraz warzyw uprawianych pod okryciem (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ruszkowski 1937, Kagan 1980, Szwejda i Wrzodak 2007 i 2009, Bereś 2011).

Turkucie są największym zagrożeniem na rozsadnikach i plantacjach usytuowanych w sąsiedztwie upraw wieloletnich i skupisk zieleni (krzewy i drzewa). Osobniki dorosłe i larwy turkucia podgryzają części podziemne roślin: szyjkę korzeniową, korzenie oraz części podziemne łodyg i bulw. Efektem ich żerowania jest więdnięcie i zamieranie roślin. Są one aktywne od kwietnia do października, ale największe szkody zazwyczaj wyrządzają w kwietniu i maju.

Chrząszcze (Coleoptera)

Największe zagrożenie na uprawach warzyw stwarzają gatunki należące do rodziny sprężykowatych (Elateridae) i chrabąszczowatych (Melolonthidae i Rutelidae). Stadia larwalne wymienionych rodzin należą do ryzofagów, które odżywiają się częściami podziemnymi, a owady dorosłe jako foliofagi odżywiają się częściami nadziemnymi roślin.

Sprężykowate (Elateridae)

Na terenie kraju zidentyfikowano ponad 130 gatunków sprężykowatych (Tarnawski 2000, Buchholz 2004, Buchholz i Bidas 2007). W agrocenozach warzywniczych na poziomie zagrażającym uprawom zanotowano dotychczas 10 gatunków należących do 6 rodzajów: Agriotes, Agrypnus, Athous, Cidnopus, Hemicrepidius, Selatosomus (Ruszkowski 1933, Kuntze 1936, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985, Erlichowski 2006). Długość życia drutowców zależy od gatunku. Larwy należące do rodzaju siewników (Agriotes), nieskorów (Athous, Hemicrepidius) i pilniczków (Cidnopus) żyją od 3 do 6 lat, a dwójkowców (Selatosomus) od 2 do 4 lat. Osobniki dorosłe (chrząszcze) żyją do jednego roku.

Najliczniej występują osiewniki: rolowiec (Agriotes lineatus), ciemny (A. obscurus), skibowiec (A. sputator) i obrzeżony (A. ustulatus) (Kuntze 1936, Ruszkowski 1937, Ogijewicz 1938, Opyrchałowa 1976, Erlichowski 2006, Szwejda i Wrzodak 2007, 2009). Są to gatunki preferujące pokarm roślinny. Początkowo żywią się rozpuszczonymi w próchnicy substancjami organicznymi i rozkładającymi się organizmami roślinnymi i zwierzęcymi, przechodząc w dalszych stadiach rozwojowych na pokarm roślinny, szczególnie w okresie suchej pogody, przy zmniejszającej się wilgotności w glebie.

Fot. 58. Osiewnik rolowiec (Agriotes lineatus) – chrząszcz na naci marchwi

Pospolicie występują także dwójkowce: kruszcowy (Selatosomus aeneus) i szeroki (S. gravidus) (Kuntze 1936, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985). Z innych gatunków: nieskor rudobrzuchy (Athous haemorrhoidalis), nieskor czarny (Hemicrepidius niger) oraz pilniczek polny (Cidnopus aeroginosus) prowadzą także drapieżny tryb życia, zjadając drobne bezkręgowce, w tym lawy drutowców. Przy niskiej wilgotności gleby i z braku pokarmu zwierzęcego gatunki te żywią się roślinami na poziomie wyrządzającym szkody. Bez pokarmu zwierzęcego ginęły po 15–30 dniach (Tischler 1971, Opyrchałowa 1976).

Fot. 59. Drutowce (larwy sprężykowatych) żerujące w korzeniach kapusty

Owady dorosłe drutowców są fitofagami. Żerują one na liściach, pąkach i kwiatach, nie wyrządzając szkód o znaczeniu gospodarczym. Okres składania jaj przez samice z reguły trwa od maja do lipca. Samice składają jaja w złożach po 4–10 sztuk pod grudkami gleby w pobliżu roślin żywicielskich. Maksymalna aktywność larw sprężykowatych przypada na okres wiosenny i jesień. W okresie wiosennym zjadają kiełkujące nasiona, podgryzając także młode rośliny. W późniejszym okresie, w zależności od gatunku uprawy, żerują na korzeniach i szyjce korzeniowej, wygryzając głębokie dziury (w warzywach kapustnych, marchwi, pietruszce, selerze, chrzanie), w korzeniach i nasadzie łodyg (kukurydzy, sałaty, ogórka, pomidora), w karpach rabarbaru i szparaga oraz w częściach spichrzowych kalarepy, brukwi i rzodkiewki. Drutowce z reguły żerują w strefie korzeniowej roślin do głębokości 20 cm. Na okres linienia przemieszczają się do głębokości 40 cm. Stadium owada dorosłego osiągają pod koniec lata, wcześniej pozostając w komorze larwalnej na głębokości 5–10 cm. Przemieszczanie się larw w glebie zależy od wilgotności i temperatury gleby. W okresie jesiennym np. osiewniki schodziły w głąb gleby, kiedy spadała temperatura otoczenia. Czyniły to również w okresie letnim, kiedy obniżał się poziom wody. Są one wytrzymałe na duże stężenie dwutlenku węgla (CO2) przy równoczesnym niedoborze tlenu (O2). W takich warunkach mogą przebywać przez dłuższy czas, wytrzymując okresowe zalewanie terenu. Korzystają one wówczas z tlenu zawartego w wodzie, ponieważ mają zdolność oddychania przez skórę. Tym cechują się przede wszystkim larwy osiewnika ciemnego (Agriotes obscurus) i dwójkowca kruszcowego (Selatosomus aeneus) (Tischner 1971).

Na użytkach zielonych, przede wszystkim na uprawach trawiastych, zagrożeniem jest obecność 50–70 larw/1m2 powierzchni pola. Na plantacjach warzyw próg zagrożenia zależy od gatunku uprawy i jej fazy rozwojowej. Dla grochu, bobu, fasoli, kukurydzy, selera, szparaga zagrożeniem jest 5–6 larw/1m2, a dla marchwi, pietruszki, pomidora, ogórka, sałaty, kalafiora, brokuła i kapusty głowiastej próg ten wynosi 2 larwy/1m2 powierzchni. Największe szkody drutowce wyrządzają w pierwszym roku uprawy warzyw po roślinach wieloletnich, na nowinach lub ziemiach odłogowanych w okresie wschodów i wzrostu młodych roślin. Z tego względu zakładanie plantacji na takich terenach wymaga uprzednich zabiegów zwalczania zmniejszających liczebność nagromadzonych szkodników.

Drutowce najczęściej występują na uprawach kukurydzy, sałaty, ogórka, pomidora, cebuli, marchwi, pietruszki, kalafiora, kapusty, rzodkiewki, fasoli, szparaga (Ruszkowski 1933 i 1937, Kuntze 1936, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985, Sądej i wsp. 2003, Erlichowski 2006, Szwejda 1999, 2011). Jako szkodniki kapusty drutowce (sprężyki – Elater) były już opisane przez Belkego (1861)

Chrabąszczowate (Melolonthidae i Rutelidae)

Na terenie kraju dotychczas zidentyfikowano 21 gatunków chrabąszczowatych z rodziny Melolonthidae oraz 7 gatunków z rodziny Rutelidae.

Największe szkody wyrządzają 4 gatunki z rodziny Melolonthidae: chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha), chrabąszcz kasztanowiec (M. hippocastani), guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale) i jedwabek brunatny (Serica brunna) oraz 3 gatunki z rodziny Rutelidae: ogrodnica niszczylistka (Phyllopertha horticola), nałanek kosiec (Chaetopteroplia segetum) i nierównienka listnik (Anomala dubia) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Opyrchałowa 1976, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Sądej i wsp. 2003, Erlichowski 2006, Mrówczyński i wsp. 2006). Dla chrząszcza majowego cykl rozwojowy jednego pokolenia trwa 4 lata, chrabąszcza kasztanowca – od 4 do 5 lat, guniaka czerwczyka – od 2 do 3 lat, jedwabka i nałanka kośca – 2 lata, a ogrodnicy niszczylistki – jeden rok.

a

b

Fot. 60. Chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha): a – chrząszcz, b – pędrak

Niezależnie od rodzaju uprawy najliczniej występują gatunki: chrabąszcz majowy, guniak czerwczyk i ogrodnica niszczylistka (Kuntze 1936, Kagan 1985). Ostatni z wymienionych gatunków często jest notowany na papryce uprawianej w nieogrzewanych tunelach foliowych. Chrząszcze wygryzają dziury w liściach, szkieletując górną część rośliny (Macias i Szwejda 2001). Pędraki chrabąszcza majowego i kasztanowca największe szkody wyrządzają w trzecim roku żerowania (Opyrchałowa 1976). Pozostałe gatunki są mniej liczne, występując lokalnie na niewielkich obszarach. Na jednej plantacji może równocześnie występować kilka gatunków chrabąszczy. Wynika to z podobnego cyklu rozwojowego oraz podobnych wymagań glebowo-pokarmowych.

Chrabąszcze, podobnie jak drutowce, masowo pojawiają się w kilkuletnich odstępach. Wiosenny wylot następuje w okresie, kiedy temperatura gleby przekracza +10°C. Chrabąszcz majowy, kasztanowiec i guniak czerwczyk wychodzą na powierzchnię gleby, kierując się na miejsce żerowania obecnością skupisk zieleni na horyzoncie, którymi są zazwyczaj obrzeża lasu lub drzewa śródpolne. Wylot chrząszczy odbywa się w jednym czasie i ma charakter rójki. Po przejściowym żerowaniu na liściach zasiedlanej uprawy, chrząszcze kopulują, a samice w parodniowych odstępach czasu składają jaja w złożach po 10–30 sztuk pod powierzchnią ziemi w sąsiedztwie roślin. Rozwój embrionalny, a następnie wylęganie się larw następuje w okresie, kiedy wilgotność gleby przekracza 10%. W sytuacji kiedy po masowym składaniu jaj panuje upalna pogoda, a w następstwie susza, śmiertelność szkodników w stadium jaja dochodzi do 90%. Z tego powodu chrząszcze najczęściej składają jaja na glebach zwięzłych (Tischler 1971).

W pierwszym roku rozwoju pędraki żywią się rozkładającą się tkanką roślinną i drobnymi korzonkami, także roślin dziko rosnących na plantacji. Na okres zimowania pędraki większych gatunków mogą się zagrzebywać w ziemi do głębokości 80 cm. Wchodzą one głębiej w okresie letnim, kiedy obniża się poziom wody gruntowej. Podobnie jak drutowce, pędraki są wytrzymałe na duże stężenie dwutlenku węgla (CO2) w glebie przy równoczesnym niedoborze tlenu (O2). Stąd też, mogą one przeżyć okresowe zalewanie terenu wynikające z długotrwałej pory deszczowej lub okresowego podtapiania.

Pędraki uszkadzają podziemne części roślin, wygryzając w nich dziury o nieregularnym kształcie. Przez uszkodzone miejsca tkanki łatwo wówczas wnikają bakterie i grzyby chorobotwórcze, powodując ich gnicie. Uszkodzone siewki i młode rośliny zamierają. Rozmiar szkód wyrządzanych przez pędraki, podobnie jak w przypadku drutowców, nie zależy od ich liczebności, ale od gatunku uprawy i jej fazy rozwojowej. Na użytkach zielonych obecność 40 pędraków na 1m2 powierzchni pola w warstwie ornej do głębokości 20 cm powoduje istotny spadek plonu. Na uprawach warzywnych natomiast w zależności od fazy rozwojowej granica ta wynosi odpowiednio od 5 do 10 pędraków na grochu, fasoli, marchwi, cebuli, buraku ćwikłowym i od 2 do 3 pędraków na 1m2 powierzchni na pomidorze, papryce, sałacie, ogórku i kapuście głowiastej.

W niektórych rejonach rolnicy wykorzystują okres przemieszczania się pędraków do płytszych warstw gleby przez wykonanie zabiegów mających na celu ograniczenie ich liczebności. W poszukiwaniu pokarmu największa liczba pędraków wędruje do warstwy ornej w okresie wiosennym. W tym czasie jest wskazane wykonanie orki lub podorywki. W odniesieniu do pierwszego stadium rozwojowego pędraków najlepsze efekty daje zastosowanie pługa odkładnicowego, a larw II i III stadium – stosowanie brony talerzowej. Jej efektem było zniszczenie 80–90% pędraków (część jest niszczona mechanicznie, a część jest zjadana przez ptaki) (Tischler 1971).

Spośród niemal wszystkich upraw warzywnych chrabąszcze dotychczas najczęściej występowały na plantacjach kapusty, kalafiora, fasoli, grochu, marchwi, ogórka, pomidora, sałaty i szparaga (Ruszkowski 1933, 1937, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985, Szwejda i Wrzodak 2007, Szwejda 2011). Chrabąszcz majowy jako szkodnik kapusty był już opisany przez Belkego (1861).

Motyle (Lepidoptera)

Stałym składnikiem wielożernej entomofauny na uprawach warzywnych są rolnice z rodziny sówkowatych (Noctuidae). Najliczniejszą grupę stanowią gatunki należące do rodzajów: Agrotis, Axylia, Diarsia, Euxoa, Noctua i Ochropleura. W Polsce w obrębie tych rodzajów zidentyfikowano 37 gatunków (Romaniszyn i Schille 1929, Winiarska i Marciniak 2004). Rolnice są szkodnikami większości upraw polowych, warzywnych, sadowniczych i roślin ozdobnych (Węgorek 1966, Lipa 1977).

Od lat zdecydowanie dominują rolnice: zbóżowka (Agrotis segetum), czopówka (A. exclamationis), gwoździówka (A. ipsilon), tasiemka (Noctua pronuba) i panewka (Xestia c-nigrum) (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Węgorek 1966, Lipa 1977, Kagan 1985, Napiórkowska-Kowalik 1996, Walczak i Jakubowska 2001, Mrówczyński i wsp. 2006, Bereś 2011). Pozostałe gatunki, chociaż powszechnie występują na krajowych plantacjach, nie wyrządzają tak rozległych szkód. Są to: rolnica pszenicówka (Euxoa tritici), boćwinówka (Ochropleura plecta), malinówka (Diarsia rubi) i zbutewka (Axylia putris). Rolnica zbożówka i gwoździówka jako szkodniki kapusty były już notowane w XIX wieku (Belke 1861). Aktualnie wśród rolnic zdecydowanie dominuje rolnica zbożówka, która występuje gradacyjnie w kilkuletnich odstępach (Węgorek 1966, Lipa 1977, Napiórkowska-Kowalik 1996, Walczak i wsp. 2004). Z reguły, na opanowanych plantacjach szkodnik ten stanowił ponad 70% zidentyfikowanych rolnic (Napiórkowska-Kowalik 1996, Wrzodak 2007). Masowe pojawianie się rolnic, a w konsekwencji niszczenie roślin jest wynikiem migracji motyli w poszukiwaniu pokarmu. Opanowują one wówczas plantacje znajdujące się w sąsiedztwie skupisk kwitnących zespołów roślin, które przyciągają motyle. Z tej przyczyny ich masowa inwazja na uprawy jest trudna do prognozowania w kolejnych latach (Johnson 1969).

Fot. 61. Rolnica zbożówka (Agrotis segetum) – motyl

W zależności od szerokości geograficznej, przebiegu pogody i dostępu do roślin żywicielskich rolnice występują w jednym lub dwóch pokoleniach w ciągu roku. Samice składają jaja na przyziemnych częściach roślin uprawnych i chwastów, przeważnie na dolnej stronie liści, lub na resztkach roślinnych pozostawionych na polu, bądź bezpośrednio w ziemię. Diapauzę zimową przechodzą w ziemi na głębokości od 10 do 25 cm. Młode gąsienice rozpoczynają żerowanie na nadziemnych częściach roślin, w tym na chwastach rosnących w międzyrzędziach upraw. Starsze gąsienice uszkadzają korzenie, wygryzając głębokie dziury (m.in. w marchwi, pietruszce, selerze, buraku ćwikłowym). Uszkadzają również części spichrzowe bulw i karp (cebula, szparag, kalarepa, rzodkiewka) lub podgryzają rośliny u nasady (wczesne i późne odmiany warzyw kapustowatych, sałata, kukurydza, ogórek, pomidor, cykoria). W okresie suszy mogą się wgryzać do dojrzewających owoców pomidorów, papryki, oberżyny i ogórka (Węgorek 1966, Opyrchałowa 1976, Lipa 1977, Kagan 1985, Napiórkowska-Kowalik 1996, Szwejda 1998, Walczak i wsp. 2004, Szwejda i Wrzodak 2007).

Fot. 62. Rolnice (gąsienice sówkowatych) uszkadzające cebulę i pietruszkę

Rolnice wyrządzają największe szkody na wiosnę, a później w okresie od sierpnia do października. Progiem zagrożenia dla roślin uprawianych z rozsady jest obecność 4–6 rolnic na 1m2 powierzchni uprawy (kapusta głowiasta, kalafior, brokuł, pomidor, karpa rabarbaru i szparaga). Zagrożeniem na roślinach uprawianych z siewu jest jedna gąsienica na 1 mb. rzędu (cebula, groch, ogórek, burak ćwikłowy). Liczebność rolnic ogranicza konsekwentne niszczenie chwastów, ponieważ samice składają jaja przede wszystkim na roślinach dziko rosnących między rzędami roślin uprawnych.

Muchówki (Diptera)

Istotną grupę szkodników glebowych stanowią muchówki z rodziny leniowatych (Bibionidae) i komarnicowatych (Tipulidae). Prowadzą one fitosaprofagiczny tryb życia w agrocenozach oraz na obszarach pozarolniczych (Czwalina 1893, Ruszkowski 1933, Mikołajczyk 1981, Mrówczyński i wsp. 2006, Sądej i wsp. 2008). Na terenie Polski stwierdzono obecność 19 gatunków z rodziny leniowatych (Mikołajczyk 1981, 2007) oraz 87 gatunków z rodziny komarnicowatych (Skibińska i Chudzicka 2007). Od wielu lat występują one na plantacjach z uprawami warzywniczymi, wyrządzając wymierne szkody (Ruszkowski 1933 i 1937, Kagan 1985, Nawrot 2008). Larwy wymienionych gatunków muchówek wykazują szczególną aktywność na przedwiośniu i w okresie jesiennym, preferując gleby wilgotne i bogate w materię organiczną.

Leniowate (Bibionidae)

Od lat są notowane trzy gatunki leni: marcowy (Bibio marci), ogrodowy (B. hortulans) i chmielowy (Dilophus febrilis) (Ruszkowski 1933, 1937, Ogijewicz 1938, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985). Leniowate preferują środowiska bardziej suche, liczniej występując na lżejszych glebach. Leń marcowy i ogrodowy występują w jednym, a leń chmielowy w dwóch pokoleniach w ciągu roku (Opyrchałowa 1976, Kagan 1985). Zimują w stadium larwy w glebie. Wylot muchówek rozpoczyna się pod koniec marca i trwa do maja. Samice najczęściej składają jaja w ziemię kompostową lub świeżo nawożoną obornikiem. Młode larwy początkowo odżywiają się resztkami organicznymi znajdującymi się w ziemi, a później przechodzą na pokarm roślinny. Uszkadzają one kiełkujące nasiona, szyjkę korzeniową i korzenie wschodzących roślin. Podcięte młode rośliny są wciągane do ziemi i zjadane. Starsze larwy żerują na częściach podziemnych roślin, aż do późnej jesieni. Larwy leni występują zazwyczaj gromadnie, najczęściej w ilości 100–200 sztuk w jednym miejscu. Progiem zagrożenia jest obecność 10 larw na 1 m2 powierzchni (Bereś i Pruszyński 2008). Najczęstsze doniesienia na temat wyrządzanych szkód dotyczą warzyw kapustnych, sałaty, cebuli, ogórka, kukurydzy oraz warzyw uprawianych pod osłonami lub w inspektach (Ruszkowski 1933 i 1937, Kagan 1985, Boczek 1988, Bereś i Pruszyński 2008).

Komarnicowate (Tipulidae)

Istotną rolę odgrywają dwa gatunki: komarnica błotnica (Tipula paludosa) i komarnica warzywna (T. oleracea) (Ruszkowski 1933 i 1937, Ogijewicz 1938, Tischler 1971, Opyrchałowa 1976, Kagan 1985). Larwy opanowują plantacje zakładane na glebach podmokłych i torfiastych, po obfitszych opadach atmosferycznych. W okresie wiosennym larwy uszkadzają kiełkujące nasiona, wciągając do ziemi młode rośliny. W późniejszym okresie starsze larwy podgryzają korzenie lub pędy u podstawy, powodując więdnięcie i zamieranie roślin. Progiem zagrożenia dla upraw warzywnych jest obecność 10 larw komarnic na 1 m2 powierzchni w okresie jesiennym.

Komarnica błotnica występuje w jednym pokoleniu w ciągu roku. Zimują młode larwy po pierwszym lub drugim linieniu, w ornej warstwie gleby. Główny okres ich szkodliwości przypada na kwiecień–czerwiec. Przepoczwarczanie następuje po przejściu 4 stadiów larwalnych. Wylot much przypada na sierpień i wrzesień. W tym czasie samice składają jaja w wierzchniej warstwie gleby, a wylęgające się larwy żerują do pierwszych przymrozków w resztkach roślinnych lub korzeniach roślin.

Komarnica warzywna występuje w dwóch pokoleniach w ciągu roku. Zimują larwy w III lub IV stadium w glebie. Lot muchówek pierwszego pokolenia trwa od kwietnia do czerwca, a drugiego pokolenia – od sierpnia do października. Larwy występują od maja do początku lipca, a następnie od sierpnia, po zimowej diapauzie – do kwietnia. Nagromadzenie kilkudziesięciu larw w jednym miejscu powoduje całkowite zniszczenie roślin, widoczne w postaci pustych miejsc na polu. Duże szkody notowano już w latach 20. i 30. ubiegłego wieku, kiedy masowo zasiedlały m.in. plantacje ogórka, kalafiora, kapusty, a także sałaty, grochu, fasoli i cebuli (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935). Najstarsza informacja dotycząca szkodliwości komarnic odnosi się do komarnicy warzywnej (Tipula oleracea), której larwy uszkadzały korzenie kapusty (Belke 1861).

16.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

Prostoskrzydłe (Orthoptera)

Turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa).

Chrząszcze (Coleoptera)

Sprężykowate (Elateridae): osiewnik rolowiec (Agriotes lineatus), osiewnik ciemny (A. obscurus), osiewnik skibowiec (A. sputator), osiewnik obrzeżony (A. ustulatus), dwójkowiec kruszcowy (Selatosomus aeneus), nieskor czarny (Hemicrepidius niger).

Chrabąszczowate (Melolonthidae i Rutelidae): guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale), chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha), ogrodnica niszczylistka (Phyllopetra horeticola).

Motyle (Lepidoptera)

Sówkowate (Noctuidae): rolnica zbożówka (Agrotis segetum), rolnica czopówka (A. exclamationis), rolnica gwoździówka (A. ipsilon), rolnica tasiemka (Noctua pronuba), rolnica panewka (Xestia c-nigrum).

Muchówki (Diptera)

Leniowate (Bibionidae): leń marcowy (Bibio marci), leń ogrodowy (B. hortulans).

Komarnicowate (Tipulidae): komarnica błotnica (Tipula paludosa), komarnica warzywna (T. oleracea).

16.2. Gatunki szkodników glebowych i częstość ich występowania na roślinach warzywnych (tabela)

A – gatunek występujący cyklicznie na skalę gradacyjną, stwarzający istotne zagrożenie na obszarach obejmujących cały rejon uprawy,

B – gatunek występujący cyklicznie w kilkuletnich odstępach,

C – gatunek powszechnie występujący w mniejszej liczebności, wyrządzający szkody lokalne.

16.3. Bibliografia

Bartoš J. red. 1968. Ochrana rostlin. Statni Zemêd. Naklad. Praha, ss. 599.

Bazyluk W., Liana A. 1990. 9. Orthoptera, 48–51. W: Razowski J. red. Wykaz zwierząt Polski – Checklist of Animals of Poland. Wyd. PAN, Wrocław, Warszawa, Kraków, Vol. 1: ss. 158.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, ss. 328.

Bereś P.K. 2011. Występowanie oraz szkodliwość rolnic (Agrotinae) dla kukurydzy (Zea mays L.) w południowo-wschodniej Polsce w latach 2004–2010. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 51/2/: 593–598.

Bereś P.K., Pruszyński G. 2008. Ochrona kukurydzy przed szkodnikami w produkcji integrowanej. Acta Sci. Pol., Agricultura, 7 /4/: 19–32.

Boczek J. 1988. Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 337.

Buchholz L. 2004. Sprężykowate (Elateridae), 126–128, 136–138. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa. T. I, vol. I, ss. 509.

Buchholz L., Bidas M. 2007. Dotychczasowy stan poznania fauny i nowe informacje o sprężykach (Coleoptera: Elateridae, Eucnemidae, Throscidae) Gór Świętokrzyskich. Wiad. Entomol. 26/4/: 257–278.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Czwalina G. 1893. Neues verzeichnis der Fliegen Ost- Und Westpreussens. Kōnigsberg i. Pr. ss. 34.

Davidson R.H., Peairs L.M. 1966. Insect pests of farm, garden and orchard. J. Wiley & Sons, Inc., 6-th Ed., New York, London, Sydney, ss. 675.

Erlichowski T. 2006. Skład gatunkowy oraz szkodliwość fitofagicznych larw chrząszczy z rodziny sprężykowatych (Col., Elateridae) w uprawach ziemniaka zlokalizowanych koło Bonina. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 46/2/: 409–412.

Johnson C.G. 1969. Migration and Dispersal of Insects by Flight. Methuen and Co. Ltd. London, ss. 763.

Kagan F. 1985. Szkodniki żerujące na różnych gatunkach roślin warzywnych, 43–85. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin 3/2/, Warszawa, ss. 116.

Lipa J. 1977. Masowy pojaw rolnic (Agrotinae) w Europie w latach 1975–1976 oraz badania nad ich patogenami w Polsce. Mat. XVII Sesji Nauk. IOR, 305–317.

Macias W., Szwejda J. 2001. Choroby i szkodniki papryki. Plantpress, Kraków, ss. 68.

Mikołajczyk W. 1981. Leniowate (Bibionidae, Diptera). Fragmenta Faunistica, Inst. Zool. Warszawa, 26/23/: 393–397.

Mikołajczyk W. 2007. Leniowate (Bibionidae), 14–16, 50. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa. T. II, vol. II, ss. 505.

Mrówczyński M., Wachowiak H. Pruszyński S. 2004. Nowe zagrożenie upraw rolniczych w Polsce przez szkodniki. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 44/1/: 248–253.

Mrówczyński M., Wachowiak H., Pruszyński S. 2006. Zagrożenie upraw rolniczych przez szkodniki glebowe. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 46/1/: 300–304.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań, ss. 55 + systematyka owadów i literatura.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T. V /6/: ss. 52.

Opyrchałowa J. 1976. Nauka o szkodnikach roślin, 202–406. W: Praca zbiorowa. Nauka o chorobach i szkodnikach roślin. PWRiL, Warszawa, ss. 608.

Osmołowski G. 1980. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Romaniszyn J., Schille F. 1929. Fauna motyli Polski. T. 1. Prace monograficzne Komisji Fizjogr. Pol. Akad. Umiejętności. T. 6, ss. 552.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: ss. 567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1934. Rocz. Ochr. Roślin. T. 3 /3/: 1–24.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski, ss. 20. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Sądej W., Rozmysłowicz R., Sądej W. 2003. Populacje sprężykowatych Elateridae gleby płowej ukształtowane różnymi sposobami jej użytkowania. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 43/2/: 904–906.

Sądej Wojciech, Sądej Wiera, Rozmysłowicz R. 2008. Zawartość C oraz N w glebie ukształtowana jednostronnym, wieloletnim nawożeniem a szkodliwa makrofauna gleby J. Entomol. 13/3/: 381–389.

Skibińska E., Chudzicka E. 2007. Komarnicowate (Tipulidae), 77–78. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa, T. II, vol. II: ss. 505.

Sorauer P. red. 1953–1957. Handbuch der Pflanzenkrankheiten: 1953, Lepidoptera, ss. 518; 1953, Diptera, ss. 311; 1954, Coleoptera, ss. 599; 1956, Heteroptera, Homoptera, I Tiel, ss. 399; 1957, Homoptera, ss. 577. Paul Parley, Berlin, Hamburg.

Szwejda J. 1998. Stan zagrożenia cebuli przez szkodniki ze szczególnym uwzględnieniem muchówek (Diptera). Biul. Warzywniczy, Skierniewice, 48: 57–63.

Szwejda J. 1999. Stan i potrzeby badań entomologicznych w zakresie ochrony roślin warzywnych przed szkodnikami. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 39/1/: 43–51.

Szwejda J. 2011. Szkodliwa entomofauna szparagów występująca w Polsce w latach 1919–2010. Nowości Warzywnicze, 52: 41–50.

Szwejda J., Wrzodak R. 2007. Phytophagous entomofauna occurring on carrot and plant protection methods. Veg. Crops Res. Bull. 67: 95–102.

Szwejda J., Wrzodak R. 2009. Phytophagous entomofauna occurring on onion plantation in Poland in years 1919–2007. Veg. Crops Res. Bull. 71: 5–14.

Tarnawski D. 2000. Elateridae, Sprężykowate. MiIZ PAN, Warszawa, Cz. 1, T. 21: ss. 412.

Tischler W. 1971. Agrorekologia. PWRIL, Warszawa, ss. 487.

Walczak F., Jakubowska M. 2001. Wzrost szkodliwości rolnic (Agrotinae) w Polsce. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 39/1/: 386–390.

Walczak F. Jakubowska M., Banaszak H. 2004. Rolnice – gospodarczo ważne szkodniki roślin warzywnych w Polsce. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 44/1/: 486–495.

Węgorek W. 1966. Rolnice (Agrotinae) krajobrazu rolniczego Polski. Prace Nauk. IOR, 8/2/: 5–69.

Winiarska G., Marciniak B. 2004. Sówkowate (Noctuidae), 377, 411–418. W: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa. T. I, vol. I, ss. 509.

Wrzodak R. 2007. Ekologiczne podstawy ochrony roślin warzywnych przed rolnicami (Agrotinae, Lepidoptera). Sprawozdanie z lat 2006–2008. Archiwum Instytutu Ogrodnictwa (Warzywnictwo), Skierniewice, 1–9.

17
Tabele zbiorcze[1]

17.1. Szkodniki występujące na uprawach warzyw w Polsce w XIX wieku (Belke 1861)

17.2. Liczba gatunków szkodników występujących na poszczególnych uprawach warzyw

17.3. Liczba gatunków szkodników występujących w obrębie poszczególnych rzędów owadów

17.4. Gatunki i rośliny żywicielskie prostoskrzydłych (Orthoptera)

17.5. Gatunki i rośliny żywicielskie skorków (Dermaptera)

17.6. Gatunki i rośliny żywicielskie przylżeńców (Thysanoptera)

17.7. Gatunki i rośliny żywicielskie pluskwiaków (Hemiptera)

17.8. Gatunki i rośliny żywicielskie chrząszczy (Coleoptera)

17.9. Gatunki i rośliny żywicielskie błonkoskrzydłych (Hymenoptera)

17.10. Gatunki i rośliny żywicielskie motyli (Lepidoptera)

17.11. Gatunki i rośliny żywicielskie muchówek (Diptera)

17.1. Szkodniki występujące na uprawach warzyw w Polsce w XIX wieku

Gatunek

Roślina żywicielska

Aktualna nazwa

Dawna nazwa(wg oryginalnej pisowni)

Prostoskrzydłe (Orthoptera)

Turkuć podjadek Gryllotalpa gryllotalpa (L.)

Turkuć (Gryllotalpa vulgaris)

Różne

Pluskwiaki (Hemiptera)

Warzywnica kapustna Eurydema oleraceum (L.)

Pluskwica warzywna (Pentatoma oleracea L.)

Kapusta, sałata, szparag

Mszyca kapuściana Brevicoryne brassicae L.

Mszyca (Aphis brassicae)

Kapusta, rzepa,
szpinak

Mszyca brzoskwiniowa Myzus persicae (Sulz.)

Mszyca (Aphis Dianthi)

jw.

Chrząszcze (Coleoptera)

Drutowiec Agriotes, Athous, Selatosomus = Elateridae

Sprężyk (Elater segetis)

Kapusta

Chrabąszcz majowy Melolontha melolontha (L.)

Chrząszcz (Melolontha vulgaris)

Kapusta

Drążyn szary Aulacobaris coerulescens (Scop.)

Wołczyk rzepakowy (Baris chloris F.)

Rzepa

Chowacz brukwiaczek Ceutorhynchus napi Gyll.

Wołczyk rzepowy (Curculio) Ceutorhynchus (napi)

Rzepa (strąki)

Błonkoskrzydłe (Hymenoptera)

Gnatarz rzepakowiec Athalia rosae (L.)

Pilarz (Tenthredo spinarum F.)

Rzepa

Motyle (Lepidoptera)

Bielinek kapustnik Pieris brassicae (L.)

Motyl kapuściany (Pieris brassicae L.)

Kapusta, chrzan, rzepa, rzodkiew

Bielinek rzepnik P. rapae (L.)

Motyl kapuściany mniejszy (P. rapae L.)

jw.

Bielinek bytomkowiec Pieris napi (L.)

Motyl rzepowy (P. napi L.)

Burak, kapusta, brukiew, rzepa

Rolnica zbożówka Agrotis segetum (D. & Schiff.)

Zanokcica zbożowa (Noctua segetum)

Burak, kapusta

Rolnica gwoździówka A. ipsilon (Hufn.)

Zanokcica ypsilon (N. gamma)

jw.

Wieczernica szczawiówka Acronicta rumicis (L.)

Zanokcica szczawiowa (Acronycta (rumicis L.)

jw.

Piętnówka brukiewka Lacanobia oleracea (L.)

Zanokcica warzywna (Noctua) Mamestra oleracea L.)

Bób, burak, groch, kapusta, sałata

Piętnówka kapustnica Mamestra brassicae (L.)

Zanokcica kapuściana (Noctua) Mamestra (brassicae L.)

Kapusta, kalafior, sałata

Piętnówka rdestówka Melanchra persicariae (L.)

Zanokcica konopna (Noctua percicariae L.)

Groch, marchew, sałata, szczaw

Przezierka kapuścianka Evergestis forficalis (L.)

Liściozwój kapuściany (Tortrix

(forficalis)

Chrzan, kapusta

Przezierka rukwianka E. extimalis (Scop.)

Liściozwój rzepakowy (Pyralis (Tortrix margalitalis Tr.)

Rzepa

Tantniś krzyżowiaczek Plutella xylostella (L.)

Mól sałaciany (Tinea xylostella L.)

Kapusta, sałata

Płozek (trybulaczek) Epermenia chaerophyllella (Goeze)

Mól marchwiany (Tinea daucella Tt.)

Kminek, marchew

Muchówki (Diptera)

Śmietka kapuściana Delia radicum (L.)

Mucha kapuściana (Musca (Anthomyia (brassicae Bé)

Kapusta

Śmietka sałatówka Botanophila gnava (Meig.)

Mucha sałaciana (Musca
(Anthomyia (lactucarum)

Sałata

Śmietka cebulanka Delia antiqua (Meig.)

Mucha cebulowa (Anthomyia (ceparum Meig.)

Cebula, czosnek

Połyśnica marchwianka Chamaepsila rosae (Fabr.)

Mucha marchwiana (Musca (Psila (rosae F.)

Marchew

Komarnica warzywna (Tipula oleracea (L.)

Komarnica warzywna (Tipula oleracea L.)

Kapusta, trawa

Na podstawie: Belke 1861.

17.2. Liczba gatunków szkodników występujących na poszczególnych uprawach warzyw (tabele 3.2–13.2 i 16.2)

Liczba gatunków*

1. Kapustowate (Brassicaceae)

97

2. Czosnkowate (Alliaceae)

34

3. Psiankowate (Solanaceae)

38

4. Dyniowate (Cucurbitaceae)

29

5. Selerowate (Apiaceae)

45

6. Bobowate (Fabaceae)

64

7. Astrowate (Asteraceae)

21

8. Komosowate (Chemopodiaceae)

56

9. Rdestowate (Polygonaceae)

51

10. Szparagowate (Asparagaceae)

22

11. Wiechlinowate (Poaceae)

45

12. Pryszczyrnicowate (Aizoaceae)

3

13. Kozłkowate (Valerianaceae)

2

14. Szkodniki glebowe

32

Ogółem na wszystkich uprawach

539

* Z 334 opisanych gatunków szkodników, 205 należało do polifagów, które jednocześnie występowały na plantacjach z różnymi gatunkami roślin warzywnych na poziomie zagrażającym uprawom w tym samym sezonie wegetacyjnym.

17.3. Liczba gatunków szkodników występujących w obrębie poszczególnych rzędów owadów (tabele 17.4–17.11)

Rząd

Liczba gatunków

Procentowy udział

Prostoskrzydłe – Orthoptera

1

0,3

Skorki – Dermaptera

1

0,3

Przylżeńce – Thysanoptera

20

6,0

Pluskwiaki – Hemiptera

65

19,4

Chrząszcze – Coleoptera

111

33,2

Błonkoskrzydłe – Hymenoptera

4

1,2

Motyle – Lepidoptera

62

18,6

Muchówki – Diptera

70

21,0

Ogółem

334

100,0

17.4. Gatunki i rośliny żywicielskie prostoskrzydłych (Orthoptera)

Gatunek

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Turkuciowate (Gryllotalpidae)

Gryllotalpa gryllotalpa (L.)

Turkuć podjadek

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw., cebula, dynia, kukurydza cukr., marchew, ogórek, pietruszka, sałata

Ogółem gatunki: 1

17.5. Gatunki i rośliny żywicielskie skorków(Dermaptera)

Gatunek

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Skorkowate (Forficulidae)

Forficula auricularia L.

Skorek pospolity

Kapusta pekińska i włoska, kukurydza cukr., rabarbar

Ogółem gatunki: 1

17.6. Gatunki i rośliny żywicielskie przylżeńców (Thysanoptera)

Gatunek

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Wciornastkowate (Thripidae)

Anaphothrips obscurus (Müll.)

Wciornastek darniowiec

Kapusta głowiasta

Chirothrips manicatus Hal.

Wciornastek natrawek

jw.

Frankliniella intosa (Tryb.)

Wciornastek kwiatowiec

Kapusta głowiasta, bób, groch

F. occidentalis (Perange)
– gatunek kwarantannowy

Wciornastek zachodni

Oberżyna, ogórek, papryka, pomidor

F. pallida (Uzel)

Wciornastek bledniczek

Kapusta głowiasta

F. tenuicornis (Uzel)

Wciornastek cienkoróg

Kapusta głowiasta, por, kukurydza cukr.

Haplothrips aculeatus (Fabr.) (Razowski 1990)

Wciornastek zbożowiec

kwietniczek

Kukurydza cukr., por

Heliothrips haemorrhoidalis (Bché)

Wciornastek szklarniowiec

Dynia, kawon, melon, ogórek

Kakothrips robustus (Uzel)

Wciornastek grochowiec

Bób, fasola, groch

Limothrips cerealium Hal.

Wciornastek zbożowy

Kukurydza cukr.

L. denticornis Hal.

Wciornastek zęborogi

Kapusta głowiasta, kukurydza cukr.

Stenothrips graminum Uzel

Wciornastek owsianek

Kukurydza cukr.

Thrips angusticeps Uzel

Wciornastek kalarepowiec

Kapusta głowiasta, bób, groch, kukurydza cukr.

Th. atratus Hal.

Wciornastek goździkowiec

Kapusta głowiasta, dynia, ogórek, por

Th. flavus Schrank.

Wciornastek płowy

Kapusta głowiasta, bób, groch

Th. fuscipennis Hal.

Wciornastek różówek

Kapusta głowiasta, bób, groch, burak ćw. i liściowy, groch, oberżyna, ogórek, papryka, pomidor

Th. major Uzel

Wciornastek cyklamenowiec

Kapusta głowiasta

Th. nigropilosus Uzel

Wciornastek popielnikowiec

Kapusta głowiasta, sałata

Th. tabaci Lind.

Wciornastek tytoniowiec

Kapusta głowiasta, bób, burak ćw. i liściowy, cebula, czosnek, dynia, fasola, groch, kawon, koper, kukurydza cukr., melon, oberżyna, ogórek, papryka, pomidor, por, rabarbar, seler, szczypiorek, szpinak

Inne z rodzajów: Chirothrips, Limothrips, Neohydatothrips, Stenothrips

Wciornastki

Bób, cykoria, dynia, fasola, groch, kawon, melon, ogórek, sałata, skorzonera, soczewica

Ogółem gatunki i rodzaje: 20

17.7. Gatunki i rośliny żywicielskie pluskwiaków(Hemiptera)

Gatunek*

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Aphrophoridae – Pienikowate

Philaenus spumarius (L.)

Pienik ślinianka

Burak ćw. i liściowy

Cicadellidae – Skoczkowate

Edwardsiana (=Empoasca) flavescens (Fabr.)

Skoczek płowy

Burak ćw. i liściowy, marchew, oberżyna, pietruszka, pomidor, seler, szpinak

E. rosae (L.) (=Empoasca) pteridis Dahlb.)

Skoczek ziemniaczak

Burak ćw. i liściowy, dynia, kawon, melon, ogórek, marchew, pietruszka

Empoasca decipiens Paoli

Skoczek ziemniaczek

Burak ćw. i liściowy, dynia, groch, kawon, koper, kukurydza cukr., melon, ogórek, marchew, pietruszka, rabarbar, seler, szpinak

Eupteryx atropunctata (Goeze)

Skoczek czarnoplamek

Burak ćw. i liściowy

Forcipata (=Dicraneura)
citinella (Zett.)

Jedlica cytrynka

Burak ćw. i liściowy

Macrosteles laevis (Rib.)

(=M. sexnotata Fall.)

Skoczek sześciorek

Burak ćw. i liściowy, dynia, groch, kawon, koper, kukurydza cukr., melon, ogórek, marchew, pietruszka, rabarbar, seler, szpinak

Psammotettix alienus (Dahlb.)

Zgłobik smużkowany

jw.

Coreidae – Wtykowate

Coreus marginatus (L.)

Wtyk straszyk

Rabarbar

Piesmatidae – Płaszczyńcowate

Parapiesma (=Piesma) quadratum (Fieb.)

Płaszczyniec burakowy

Burak ćw. i liściowy, szpinak

Miridae – Tasznikowate

Apolygus lucorum
(Meyer-Dűr)

Zmienik bylinowiec

Warzywa kapustne i rzepowate, koper, marchew, papryka, pasternak, pietruszka, seler

Halticus apterus (L.)

Przegonik bezskrzydły

Fasola, groch

Lygocoris pabulinus (L.)

Zmienik pokrzywiak

Burak ćw. i liściowy

Lygus gemellatus gemellatus (H.S.)

Zmienik pospolity

Dynia, kawon, melon, rabarbar, szczypiorek, szparag

L. pratensis (L.)

Zmienik ziemniaczak

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, dynia, fasola, kawon, koper, marchew, melon, ogórek, papryka, pietruszka, seler

L. punctatus (Zett.)

Zmienik punktowany

Fasola

L. rugulipennis Popp. (=L. pubescens Reut.)

Zmienik lucernowiec

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, cebula, czosnek, dynia, fasola, kawon, kukurydza cukr., marchew, melon, ogórek, por, papryka, pietruszka, rabarbar, rukola, seler, szczaw, szparag

Orthops campestris (L.)

Zmienik złocieniowiec

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, koper, marchew, papryka, pietruszka, seler

O. kalmii (L.)

Zmienik baldaszkowiec

Koper, marchew, pasternak, pietruszka, seler

Polymerus cognatus (Fieb.)

Zmienik burakowiec

Burak ćw. i liściowy

Trigonoctylus ruficornis (Geoffr.)

Wysmukłek rudonogi

Kukurydza cukr.

Lygus spp.

Inne zmieniki

Bób, cebula, czosnek, dynia, fasola, groch, kawon, melon, ogórek, rukola, por, rabarbar, soczewica, szparag

Pentatomidae –Tarczówkowate

Aelia acuminata (L.)

Lednica zbożowa

Kukurydza cukr.

A rostrata Boh.

Lednica ryjkowata

jw.

Carpocoris fuscipinus (Boh.)

Barczyniec owocowy

Cebula, rabarbar, szczaw, szparag

Dolycoris baccarum (L.)

Plusknia jagodziak

Cebula, szparag

Eurydema dominullus (Scop.)

Warzywnica jednobarwna

Marchew

E. oleraceum (L.)

Warzywnica kapustna

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, papryka

E. ornatum (L.)

Warzywnica ozdobna

jw.

Pentatoma rufipes (L.)

Tarczówka rudonoga

Szparag

Scutelleridae – Żółwinkowate

Eurygaster maura (L.)

Żółwinek zbożowy

Kukurydza cukr.

Aleyrodidae – Mączlikowate

Aleyrodes proletella (L.)

Mączlik warzywny (=glistewnikowy)

Warzywa kapustne

(jarmuż) ?

Trialeurodes vaporariorum

Westw.

Mączlik szklarniowy

Dynia, fasola, kawon, melon, oberżyna, ogórek, pomidor, sałata

Aphididae – Mszycowate

Acyrthosiphum pisum Harris

Mszyca grochowa

Groch, soczewica

Anuraphis subterranea (Walk.)

Mszyca gruszowo-pasternakowa

Pasternak, pietruszka, seler

Aulacorthum solani (Kalt.)

Mszyca ziemniaczana średnia

Papryka

Aphis fabae Scop.

Mszyca burakowa

Bób, burak ćw. i liściowy, groch, kukurydza cukr., marchew, melon, ogórek, pomidor, rabarbar, sałata, skorzonera, szparag, szpinak

A. frangulae beccabungae Koch.

Mszyca kruszynowo-ogórkowa

Ogórek, melon

A. gossypii Glov.

Mszyca ogórkowa

Melon, ogórek, papryka, pomidor

A. lambersi (Börn.)

Mszyca marchwiowa pędowa

Marchew

A. rumicis L.

Mszyca szczawiowo-kwiatostanowa

Szczaw

Brachycorynella asparagi Mord.

Mszyca szparagowa

Szparag

Brevicoryne brassicae (L.)

Mszyca kapuściana

Warzywa kapustne i rzepowate, rukola

Cavariella aegopodii (Scop.)

Mszyca wierzbowo-marchwiowa

Koper, marchew, pietruszka

Dysaphis (=Yezabura) crataegi (Kalt.)

Mszyca głogowo-marchwiana (= podagrycznikowa)

Marchew

Hayhurstia atripiclis (L.)

Mszyca komosowo-burakowa

Burak ćw. i liściowy

Hyperomyzus lactucae (L.)

Mszyca porzeczkowo-mleczowa

Cykoria, sałata

Lipaphis erisimi (Kalt.)

Mszyca kapustnica wielożerna

Kukurydza cukr.

Macrosiphum euphorbiae (Thoms.)

Mszyca ziemniaczana smugowa

Kukurydza cukr., oberżyna, papryka, pomidor

Megoura viciae Bckt.

Mszyca wykowa

Bób, groch

Metopolophium dirhodum

(Walker)

Mszyca różano-zbożowa

Kukurydza cukr.

Myzus ascalonicus Donc.

Mszyca szklarniowa wielożerna

Papryka

M. persicae (Sulz.)

Mszyca brzoskwiniowa

Warzywa kapustne i rzepowate, bób, burak ćw. i liściowy, cykoria, dynia, groch, kawon, melon, oberżyna, ogórek, papryka, pomidor, rabarbar, sałata, skorzonera, szpinak

Nosonovia ribisnigri (Mosley)

Mszyca porzeczkowo-sałatowa

Cykoria, sałata, skorzonera

Rhopalosiphum maidis (Fitch)

Mszyca kukurydziana zielona

Kukurydza cukr.

R. (=Anuraphis) padi (L.)

Mszyca czeremchowo-zbożowa

jw.

R. staphyleae (Koch) (=Nectarosiphon) ascalonicus (Donc.)

Mszyca cebulowa wielożerna

Cebula, szczypiorek

Semiaphis dauci (Fabr.)

Mszyca marchwiowa ondulująca

Marchew

Sitobion avenae (Fabr.)

Mszyca zbożowa

Kukurydza cukr.

Pemphigus bursarius (L.)

Bawełnica topolowo-sałatowa

Sałata

P. fuscicornis (Koch)

Bawełnica burakowo-komosowa

Burak ćw. i liściowy

P. phenax (B & B)

Bawełnica topolowo-marchwiowa

Marchew

Smynthurodes betae Westw.

Bawełnica warzywna

Burak ćw. i liściowy, fasola

Tetraneura ulmi (L.)

Bawełnica (=torebnica) wiązowo-zbożowa

Kukurydza cukr.

Golanicowate (Triozidae)

Trioza viridula (Zett.) (=T. apicalis Fuerst.)

Golanica zielonka

Marchew

Ogółem gatunki i rodzaje: 65

* W nawiasach (=…) podano łacińskie i polskie nazwy gatunkowe oraz rodzajowe publikowane przed zmianami aktualnie obowiązującego nazewnictwa.

17.8. Gatunki i rośliny żywicielskie chrząszczy(Coleoptera)

Gatunek*

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Carabidae – Biegaczowate

Zabrus tenebrioides (Goeze)

Łokaś garbatek

Kukurydza cukr.

Amara similata (Gyll.)

Skorobieżek nasienny

Brukiew, kapusta głowiasta, kalafior, rzodkiewka, rzepa

Cryptophagidae – Zatęchlakowate

Atomaria linearis Steph.

Drobnica burakowa

Burak ćw. i liściowy, szpinak

Chrysomelidae – Stonkowate

Acanthoscelides obtectus (Say)

Strąkowiec fasolowy

Fasola, soczewica

Bruchus rufimanus (L.)

Strąkowiec bobowy

Bób, groch

B. atomarius (L.)

Strąkowiec bobikowy

Bób, groch, soczewica

B. pisorum (L.)

Strąkowiec grochowy

Bób, groch

B. loti (Payk.)

Strąkowiec przelotowy

Groch, soczewica

Cassida nebulosa L.

Tarczyk mgławy

Burak ćw. i liściowy

C. vittata Vill.

Tarczyk pokrzywowy

jw.

C. viridis (L.)

Tarczyk zielony

Rabarbar, szczaw

C. nobilis L.

Tarczyk złotosmugi

Burak ćw. i liściowy

Chaetocnema concinna (Marsh.)

Pchełka burakowa

Burak ćw. i liściowy, rabarbar, szczaw, szpinak

Ch. heikertingeri Ljub. (Borowiec i Hurej, 1985)

Pchełka komosowata

Burak ćw. i liściowy

Ch. tibialis (Ill.)

Pchełka burakowa południowa

Burak ćw. i liściowy, szpinak

Colaphus sophiae (Schall.)

Pogębek stuliczowiec

Warzywa kapustne i rzepowate

Crioceris asparagi (L.)

Poskrzypka szparagowa

Szparag

C. duodecimpunctata (L.)

Poskrzypka 12-kropkowa

jw.

C. quatuordecimpunctata
(Scop.)

Poskrzypka 14-kropkowa

jw.

C. quinquepunctata (Scop.)

Poskrzypka 5-kropkowa

jw.

Diabrotica virgifera(LeConte) – gatunek kwarantannowy

Zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa

Kukurydza cukr.

Gastrophysa polygoni (L.)

Kałdunica rdestówka

Chrzan, rabarbar, rzepa, rzodkiew, rzodkiewka, szczaw

G. viridula (DeGeer)

Kałdunica zielonka

Bób, groch, rabarbar, szczaw

Lilioceris merdigera (L.)

Poskrzypka cebulowa

Cebula, czosnek, por, siedmiolatka, szalotka, szczypiorek

Leptinotarsa decemlineata (Say)

Stonka ziemniaczana

Oberżyna, pomidor

Mantura chrysanthemi (Koch)

Szczawiówka złocienianka

Szczaw

M. rustica (L.)

Szczawiówka trójbarwna

Szczaw

Oulema gallaeciana (Heyden)

Skrzypionka błękitek

Kukurydza cukr.

O. melanopus (L.)

Skrzypionka zbożowa

jw.

Oulema spp.

Skrzypionki

jw.

Phaedon armoraciae (L.)

Żaczka chrzanówka

Chrzan

P. cochleariae (Fabr.)

Żaczka warzuchówka

jw.

Phyllotreta armoraciae (Koch.)

Pchełka chrzanowa

Warzywa kapustne i rzepowate

Ph. atra (Fabr.)

Pchełka czarna

jw.

Ph. cruciferae (Goeze)

Pchełka krzyżówka

jw.

Ph. nemorum (L.)

Pchełka smużkowana

jw.

Ph. nigripes (Fabr.)

Pchełka czarnonoga

jw.

Ph. striolata (Fabr.) (=Ph. vitatta Fabr.)

Pchełka zwinna

jw.

Ph. undulata (Kutsch.)

Pchełka falistosmuga

jw.

Ph. vittula (Redt.)

Pchełka zbożowa

Kukurydza cukr.

Psylliodes affinis (Payk.)

Pchełka ziemniaczana

Pomidor

P. chrysocephala (L.)

Pchełka rzepakowa

Warzywa kapustne i rzepowate

P. cucullatus (Illg.)

Pchełka krzywostopa

jw.

P. cupreatus (Duft.)

Pchełka wielożerna

Burak ćw. i liściowy, szpinak

P. napi Fabr.

Płeszka rzepakowa

Coccinellidae – Biedronkowate

Subcoccinella vigintiquatuorpunctata (L.)

Owełnica lucerniana

Burak ćw. i liściowy

Nitidulidae – Łyszczynkowate

Glischrochilus quadrisignatus (Say)

Urazek kukurydziany

Kukurydza cukr.

Meligethes aeneus (Fabr.)

Słodyszek rzepakowy

Brukiew, kalafior, kapusta głowiasta, rzepa, rzodkiewka

M. viridiscens (Fabr.)

Słodyszek zielony

jw.

Apionidae – Pędrusiowate

Alocentron (=Apion) curvirostre (Gyll.)

Pędruś krzyworyj

Rabarbar, szczaw

Apion frumentarium (L.)

Pędruś szczawiaczek (= rudawiec)

jw.

Protapion (=Apion) assimile Kirby

Pędruś bliźniaczek

Bób, groch

P. (=Apion) fulvipes (Geoff.) P. (=A.) flavipes (Payk.)

Pędruś żółtonogi

jw.

Perapion (=Apion) violaceum Kirby

Pędruś fioletek

Rabarbar, szczaw

Curculionidae – Ryjkowcowate

Aulacobaris, Melanobaris – Drążyny

Aulacobaris (=Baris) chlorizans Germ.

Drążyn zielony

Brukiew, kapusta brukselska i czerwona, jarmuż, kalarepa, rzodkiew

A.(=B.) coerulescsens (Scop.)

Drążyn szary

jw.

A. (=B.) cuprirostris (Fabr.)

Drążyn miedzioryt

jw.

A. (=B.) lepidii Germ.

Drążyn brukwiowy

jw.

Melanobaris laticollis Marsh.

Drążyn czarny

jw.

Ceutorhynchus – Chowacze

Ceutorhynchus assimilis (Payk.) (=C. pleurostigma Marsh.)

Chowacz galasówek

Warzywa kapustne i rzepowate

C. inffectatus Gyll. (=C. rapae Gyll.)

Chowacz rzepnik

jw.

C. leprieuri Bris.

Chowacz liściowiec

jw.

C. minutus (Reich) (=contractus Marsh.)

Chowacz drobny

jw.

C. napi Gyll.

Chowacz brukwiaczek

jw.

C. obstrictus (Marsh.)

Chowacz podobnik

jw.

C. pallidactylus (Marsh.)(= quadridens Panz.)

Chowacz czterozębny

jw.

C. picitarsis Gyll.

Chowacz rzepiczak

jw.

C. sulcicollis (Payk.)

Chowacz granatek

jw.

Oprohinus consputus
(Germar)

Chowacz

Cebula, czosnek, por

O. suturalis (Fabr.)

Chowacz szczypiorek

Cebula, czosnek, por, siedmiolatka, szalotka, szczypiorek

Otiorhynchus – Opuchlaki

Otiorhynchus (=Otiorrhynchus) ligustici (L.)

Opuchlak lucernowiec

Warzywa kapustne, bób, burak ćw. i liściowy, fasola, szparag, szpinak

O. ovatus (L.)

Opuchlak rudonóg

Rabarbar, szczaw

O. raucus (Fabr.)

Opuchlak chropawiec

Burak ćw. i liściowy

O. velutinus Germ.

Opuchlak rabarbarowiec

Różne uprawy

Sitona – Oprzędziki

Sitona hispidulus (Fabr.)

Oprzędzik żółtonogi

Bób, groch

S. humeralis Steph.) (=S. crinitus Hrbst.)

Oprzędzik wilżynowy

jw.

S. lepidus Gyll. (=S. flavescens Marsch.)

Oprzędzik przyziemny

jw.

S. lineatus (L.)

Oprzędzik pręgowany

Bób, fasola, groch

S. macularius (Marsh.)

Oprzędzik wielożerny

Bób, groch

S. sulcifrons (Thunb.)

Oprzędzik koniczynowy

Bób, groch

Inne gatunki Curculionidae – Ryjkowcowatych

Asproparthesis (=Bothynoderes) punctiventris (Germ.)

Szarek komośnik

Burak ćw. i liściowy, szpinak

Chlorophanus viridis (L.)

Ryjosz zieleńczak

Rabarbar, szczaw

Cleonis (=Cleonus ) pigra (Scop.)

Szarek ostowiec

Burak ćw. i liściowy, szpinak

Hypera rumicis (L.)

Ziołomirek szczawiowiec

Rabarbar, szczaw

Lixus iridis (Ol.)

Kulczanka kapustówka (= kosaćcowa)

Pietruszka, seler

Lixus sp.

Kulczanka

Rabarbar, warzywa kapustne

Magdalis frontalis (Gyll.)

Wołczyk stalowy

Szparag

Psalidium maxillosum (Fabr.)

Ryjosz czarny

Burak ćw. i liściowy

Tanymecus palliatus (Fabr.)

Ryjosz burakowiec

Burak ćw. i liściowy, cykoria, szpinak

Tychius quinquenpunctatus (L.)

Dzióbaczek bobowiec

Bób, groch

Tenebrioidae – Czarnuchowate

Opatrum sabulosum (L.)

Omszel piaskowy

Różne uprawy

Elateridae – Sprężykowate

Agriotes lineatus (L.)

Osiewnik rolowiec

Różne uprawy

A. obscurus (L.)

Osiewnik ciemny

jw.

A. sputator (L.)

Osiewnik skibowiec

jw.

A. ustulatus (Schall.)

Osiewnik obrzeżek (=obrzeżony)

jw.

Agrypnus (=Lacon) murinus (L.)

Podrzut myszaty

jw.

Athous haemorrhoidalis (Fabr.)

Nieskor rdzawoplamy

jw.

Cidnopus (=Limonius) aeruginosus (Oliv.)

Pilniczek polny

jw.

Hemicrepidius niger (L.)

Nieskor czarny

jw.

Selatosomus (=Corymbites) aeneus (L.)

Dwójkowiec kruszcowy (=Zaciosek kruszcowy)

jw.

Selatosomus gravidus
(=S. latus Germar)

Dwójkowiec szeroki (=Zaciosek szeroki)

jw.

Geotrupidae – Gnojowcowate

Lethrus apterus (Laxm.)

Krawiec głowacz

Burak ćw. i liściowy

Melolonthidae – Chrabąszczowate

Amphimallon solstitiale (L.)

Guniak czerwczyk

Różne uprawy

Melolontha melolontha (L.)

Chrabąszcz majowy

jw.

M. hippocastani Fabr.

Chrabąszcz kasztanowiec

jw.

Serica brunna (L.)

Jedwabek brunatny

jw.

Rutelidae – Chrabąszcze

Anomala dubia (Scop.)(=A. aenea Deg.)

Nierównienka listnik

Różne uprawy

Chaetopteroplia (=Anisoplia) segetum (Herbst)

Nałanek kosiec

jw.

Phyllopertha horticola (L.)

Ogrodnica niszczylistka

Papryka, rabarbar, szparag

Silphidae – Omarlicowate

Alcypea (=Blitophaga) opaca L.

Omarliniec włochaty

Burak ćw. i liściowy, szpinak

Silpha (=Blitophaga) undata (Müll.)

Omarliniec czarny

Burak ćw. i liściowy

Ogółem gatunki i rodzaje: 111

* W nawiasach (=…) podano łacińskie i polskie nazwy gatunkowe oraz rodzajowe publikowane przed zmianami aktualnie obowiązującego nazewnictwa.

17.9. Gatunki i rośliny żywicielskie błonkoskrzydłych (Hymenoptera)

Gatunek

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Thentredinidae – Pilarzowate

Ametastegia glabrata (Fall.)

Ukośnica szczawiówka

Kukurydza cukr., rabarbar, szczaw

Athalia rosae (L.) (=A. colibri Christ.)

Gnatarz rzepakowiec

Warzywa kapustne i rzepowate

Pachynematus rumicis (L.)

Opaślica szczawiówka

Rabarbar, szczaw

Tenthredo sp.

Pilarz

Marchew

Ogółem gatunki i rodzaje: 4

17.10. Gatunki i rośliny żywicielskie motyli(Lepidoptera)

Gatunek*

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Epermeniidae – Trybulaczkowate

Epermenia chaerophyllella (Goeze)

Płozek trybulaczek

Marchew, seler

Depressariidae – Płozkowate

Agonopterix heracliana (L.)

Płozek marchwiaczek

Marchew, pasternak

A.(=Depressaria) nervosa Haw.

Płozek kminiaczek

Koper, marchew, pietruszka, seler

A. rotundella Doug.

Płozek baldaszkowiaczek

Marchew

Depressaria depressana (Fabr.) (= D. depresella Hübn.)

Płozek obłączkowiaczek

Marchew, pasternak

Gelechiidae – Skośnikowate

Aproaerema anthyllidella (Hb.)

Skośnik bobowiaczek

Bób

Monochroa rumicetella (Hofm.)

Skośnik szczawiaczek

Szczaw

Geometridae – Miernikowcowate

Timandra comae Schmidt

Walgina rdestniak

Szczaw

Boarmia sp.

Przylepek

Szparag

Gracillariidae – Kibitnikowate

Calybites phasianipennella (Hübn.)

Kibitnik rdestowiaczek

Szczaw

Phyllonorycter insignitella (Zell.)

Szrotówek

Bób

Hepialidae – Niesobkowate (krótkowąsowate)

Hepialus humuli (L.)

Niesobka chmielanka

Rabarbar, szczaw

Nepticulidae – Pasynkowate

Enteucha acetosae (Staint.)

Pasynek szczawiaczek

Szczaw

Arctiidae – Niedźwiedziówkowate

Spilosoma lubricipeda (L.)

Szewnica bieżnica

Warzywa kapustne, rabarbar, szczaw

Arctia caja (L.)

Niedźwiedziówka nożówka

Pomidor, sałata

Lymantriidae – Brudnicowate

Orgyia antiqua (L.)

Znamionówka tarniówka

Kukurydza cukr.

Noctuidae – Sówkowate

Acronicta rumicis (L.)

Wieczernica szczawiówka

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, kukurydza cukr., marchew, rabarbar, szczaw, szpinak

Agrotis exclamationis (L.)

Rolnica czopówka

Różne uprawy

A.(=Rhyacia) ipsilon (Hufn.)

Rolnica goździówka

jw.

Agrotis (=Scotia) segetum (D. & Schiff.)

Rolnica zbożówka

jw.

Autographa gamma (L.)

Błyszczka jarzynówka

Warzywa kapustne i rzepowate, bób, burak ćw. i liściowy, dynia, fasola, groch, karczoch, kawon, kukurydza cukr., marchew, melon, oberżyna, ogórek, papryka, pietruszka, pomidor, rabarbar sałata, skorzonera, szczaw, szpinak

Axylia (=Agrotis) putris (L.)

Rolnica zbutewka

Różne uprawy

Diarsia (=Rh.) rubi (View.)

Rolnica malinówka

jw.

Discestra trifolii (Hufn.)

Piętnówka chwastówka

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, cebula, groch, karczoch, oberżyna, papryka, pomidor, sałata, skorzonera, szpinak

Euxoa (=Agrotis) tritici (L.)

Rolnica pszenicówka

Różne uprawy

Gortyna (=Xanthoecia) flavago (D. & Sch.)

Drążnica pomidorówka

Burak ćw. i liściowy, pomidor, rabarbar, szczaw

Helicoverpa armigera (Hübn.) – gatunek kwarantannowy

Słonecznica orężówka

Kukurydza cukr.

Hydroecia micacea (Esp.)

Paciepnica ziemniaczana

Pomidor, rabarbar, szczaw

Lacanobia oleracea (L.)

Piętnówka brukiewka

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, cebula, czosnek, karczoch, oberżyna, papryka, pomidor, sałata, skorzonera, szpinak

L. suasa (D. & Sch.) (= M. dissimilis Knoch.)

Piętnówka zmienna

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, groch, marchew, pietruszka, szpinak

Mamestra (Barathra) brassicae (L.)

Piętnówka kapustnica

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, cebula, groch, karczoch, oberżyna, papryka, pomidor, rabarbar, sałata, skorzonera, szczaw, szpinak

Melanchra persicariae (L.)

Piętnówka rdestówka

Warzywa kapustne i rzepowate, burak ćw. i liściowy, groch, marchew, oberżyna, papryka, pomidor, szpinak

M. pisi (L.)

Piętnówka grochówka

Groch, marchew

Noctua (=Triphenga) pronuba (L.)

Rolnica tasiemka

Różne uprawy

Ochropleura plecta (L.)

Rolnica boćwinówka

Różne uprawy

Polia hepatica (Clerck)

Ponocnica powłokówka

Szczaw

Simyra (=Arsilonche) albovenosa (Goeze)

Włócznica białożyłka

Kukurydza cukr.

Trachea atripiclis (L.)

Agatówka łobodnica

Warzywa kapustne i rzepowate, rabarbar, szczaw

Xestia (=Rh.) c-nigrum (L.)

Rolnica panewka

Różne uprawy

Xylena vetusta Hűbn.

Błędnica butwica

Kukurydza cukr.

Nymphalidae – Rusałkowate

Vanessa cardui ( L.)

Rusałka osetnik

Fasola

Papilionidae – Paziowate

Papilio machaon L.

Paź królowej

Koper, marchew, pietruszka

Pieridae – Bielinkowate

Pieris brassicae (L.)

Bielinek kapustnik

Warzywa kapustne i rzepowate

P. napi (L.)

Bielinek bytomkowiec

jw.

P. rapae (L.)

Bielinek rzepnik

jw.

Pontia daplidicae (L.)

Bielinek rukiewnik

jw.

Pyralidae – Omacnicowate

Ostrinia (=Pyrausta) nubilalis (Hübn.)

Omacnica prosowianka

Kukurydza cukr., papryka

Loxostege (= Phlyctaenodes) sticticalis (L.)

Omacnica byliczanka

Burak ćw. i liściowy, fasola, cebula, kukurydza cukr., marchew

Sitochroa (=Ph.)palealis

(D. & Schiff.)

Omacnica marchwianka

Marchew

Evergestis forficalis (L.)

Przezierka kapuścianka

Warzywa kapustne

E. extimalis (Scop.)

Przezierka rukwianka

Warzywa rzepowate

Tortricidae – Zwójkowate

Cnephasia stephensiana (Doub.)

Zwójka chryzantemeczka

Warzywa kapustne, bób, burak ćw. i liściowy, fasola, kukurydza cukr., groch, marchew, rabarbar, sałata, szczaw

C. communana (H.-Sch.) (= C.wahlbomiana L.)

Zwójka poziomeczka

Bób, fasola, groch,

C. asseclana (D. & Sch.)

Zwójka szpinakóweczka

Warzywa kapustne, bób, burak ćw. i liściowy, fasola, groch, rabarbar, szpinak, szczaw

C. incertana (Treit.)

Zwójka kawoneczka

Warzywa kapustne, bób, burak ćw. i liściowy, dynia, groch, sałata, kawon, marchew, melon, ogórek, rabarbar, szczaw

Eucosma (=Semasia) conterminana Guenée

Zwójka sałatóweczka

Sałata

Cnephasia spp.

Inne zwójki

Różne uprawy

Epinotia (Cydia) nigricana (H.-Sch.) (= Laspeyresia nigricana Steph.)

Pachówka strąkóweczka

Bób, groch

Cydia (=L.) nebritana Treit.

Pachówka jeloneczka

Groch, soczewica

Dichrorampha petiverella (L.) (=L.) dorsana Fabr.)

Pachówka wykóweczka

Groch, soczewica

Acrolepiidae – Wgryzkowate

Acrolepiosis (=Acrolepia) assectella (Zell.)

Wgryzka szczypiorka

Cebula, czosnek, por, siedmiolatka, szczypiorek

Plutellidae – Tantnisiowate

Plutella xylostella (L.)(=P. maculipennis Curt.)

Tantniś krzyżowiaczek

Warzywa kapustne i rzepowate

Ogółem gatunki i rodzaje: 62

*W nawiasach (=…) podano łacińskie i polskie nazwy gatunkowe oraz rodzajowe publikowane przed zmianami aktualnie obowiązującego nazewnictwa.

17.11. Gatunki i rośliny żywicielskie muchówek (Diptera)

Gatunek***

Preferowane rośliny żywicielskie

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Bibionidae – Leniowate

Bibio hortulans (L.)

Leń ogrodowy

Różne uprawy

B. marci (L.)

Leń marcowy

jw.

Dilophus febrilis (L.)

Leń chmielowy

jw.

Tipulidae – Komarnicowate

Tipula oleracea L.

Komarnica warzywna

Różne uprawy

T. paludosa Meig.

Komarnica błotnica

jw.

Cecidomyiidae – Pryszczarkowate

Contarinia florum Rübs.

Paciornica szparagówka

Szparag

C. (Cecidomyia) nasturtii (Kieff.)

Paciornica krzyżowianka

C. (C.= pisi Winn.)

Paciornica grochowianka

Groch, bób

C. rumicis (Loew)

Paciornica rdestnica

Rabarbar, szczaw

Dasineura armoraciae (Vimmer)

Pryszczarek chrzanówka

Warzywa kapustne i rzepowate

D. napi (Loew) (=D. brassicae Winn.)

Pryszczarek kapustnik

jw.

Gephyraulus raphanistri (Kieff.)

Pryszczarek pączkówka

jw.

Jaapiella rubicundula (Rübs.)

Pryszczarek szczawiaczek

Rabarbar, szczaw

Kiefferia pericarpiicola (Bremi) (= K. pimpinellae F. Loew)

Pryszczarek marchewnik

Marchew, pasternak,

pietruszka

Lasioptera carophila
F. Loew

Pryszczarek koperek

Koper, marchew, pasternak, pietruszka

Syrphidae – Bzygowate

Eumerus strigatus (Fall.)

Udnica cebulkówka

Cebula

Merodon equestris (Fabr.)

Udnica brodawkówka

Cebula, czosnek

Psilidae – Połyśnicowate

Chamaepsila (=Psila) rosae (Fabr.)

Połyśnica marchwianka

Marchew, pasternak, pietruszka, seler

Tephritidae – Nasionnicowate

Euleia (=Philiphylla)
heraclei (L.)

Liściolubka selerowa

Koper, pasternak, pietruszka, seler

Plioreocepta poeciloptera (Schrank)

Trzep szparagówka

Szparag

Agromyzidae – Miniarkowate

Agromyza lathyri Hend.

Miniarka grochowa

Bób, groch

A. nana Meig.

Miniarka koniczynka

Bób

Amauromyza (=Trilobomyza) flavifrons (Meig.)

Miniarka płowa

Burak ćw. i liściowy

Chromatomyia horticola (Gour.)

Świtka wielożerna

Warzywa kapustne i rzepowate, bób, cykoria, dynia, fasola, groch, koper, marchew, melon, ogórek, papryka, pietruszka, pomidor, sałata, seler, soczewica

Cerodontha incisa (Meig.)

Miniarka trawówka

Kukurydza cukr.

Liriomyza bryoniae (Kltb.)

Miniarka psiankowianka

Burak ćw. i liściowy, dynia, melon, ogórek, papryka, pietruszka, pomidor, sałata, seler, szpinak

L. cepae (Hering)

Miniarka cebulówka

Cebula, czosnek, por

L. congesta (Beck.)

Ostępka wijka

Bób, groch

L. huidobrensis (Blanch.)
– gatunek kwarantannowy

Miniarka szklarniówka

L. netzkei Spencer

Miniarka

Cebula ?

L. pisivora Hering

Miniarka grochowianka

Bób, groch

L. strigata (Meig.)

Miniarka powszechnianka

Warzywa kapustne i rzepowate, bób, burak ćw. i liściowy, cykoria, dynia, groch, koper, marchew, melon, oberżyna, ogórek, papryka, pasternak, pomidor, sałata, seler

L. trifolii (Burg) – gatunek kwarantannowy

Miniarka ciepłolubka

Oberżyna, papryka, pomidor

L. xanthocera (Czerny)

Miniarka bobolubka

Bób, soczewica

Napomyza gymnostoma (Loew)

Miniarka porówka

Cebula, czosnek, por, szczypiorek

N. lateralis (Fall.)

Ostępka koperkolubka

Koper, marchew

Ophiomyia orbiculata (Hend.)

Miniarka kulista

Bób, groch

O. simplex (Loew)

Miniarka szparagówka

Szparag

Phytomyza albiceps (Meig.) (= Ph. atricornis Meig.)

Miniarka niewybredna

Bób, cebula, dynia, groch, koper, marchew, oberżyna, ogórek, papryka, pasternak, pietruszka, pomidor, seler

Ph. mylini Hering

Świtka wężówka

Koper, marchew, papryka

Ph. rufipes Meig.

Miniarka kapuścianka

Warzywa kapustne i rzepowate

Pseudonapomyza atra (Meig.)

Miniarka czerniówka

Kukurydza cukr.

Ptochomyza asparagi Hering

Miniarka

Szparag

Heleomyzidae – Błotniszkowate

Suillia lurida (Meig.)

(=S. univittata (v. Roser)

Błotniszka czosnówka

Cebula, czosnek

** Tephrochlamys tarsalis (Zett.)

**Błotniszka

Warzywa kapustne i rzepowate

Drosophilidae – Wywilżnowate

* Drosophila busckii Coquill.

*Wywilżna

Warzywa kapustne i rzepowate, pomidor, cebula, czosnek

* D. funebris (Fabr.)

*Wywilżna

jw.

* D. limbata von Roser

*Wywilżna

Warzywa kapustne i rzepowate

Scaptomyza flava (Fall.)

Wywilżna warzywówka

Warzywa kapustne i rzepowate

S. graminum (Fall.)

Wywilżna wielożerna

Burak ćw. i liściowy

Ephydridae – Wodarkowate

Hydrellia griseola (Fall.)

Nawodnica szarawka

Cebula, por

Chloropidae – Niezmiarkowate

Elachiptera cornuta (Fall.)

Ploniarka gnijka (=Małolota mieczykówka)

Czosnek, kukurydza cukr.

Oscinella frit (L.)

Ploniarka zbożówka

Kukurydza cukr.

O. pusilla (Meig.)

Ploniarka kukurydzianka

jw.

Anthomyiidae – Śmietkowate

Botanophila (=Hylemya
= Phorbia) fugax (Meig.)

Śmietka brukselanka

Warzywa kapustne i rzepowate

B. (=Phorbia) gnava (Meig.)

Śmietka sałatówka

Sałata

Delia antiqua (Meig.)

Śmietka cebulanka

Cebula, czosnek, por, siedmiolatka, szalotka, szczypiorek

D. floralis (Fall.)

Śmietka brukwianka

Warzywa kapustne i rzepowate

D. florilega Zett.

Śmietka kiełkówka

Warzywa kapustne i rzepowate, cebula, czosnek, dynia, fasola groch, ogórek, sałata, seler, szparag

D. platura (Meig.)

Śmietka glebowa

Warzywa kapustne i rzepowate, cebula, czosnek, dynia, fasola, groch, kukurydza cukr., ogórek, seler, szparag

D. radicum (L.) (=Anthomyia =Hylemyia brassicae Bouché)

Śmietka kapuścianka

Warzywa kapustne i rzepowate

Pegomyia betae (Curt.)

Śmietka burakowa

Burak ćw. i liściowy, szpinak

P. bicolor (Wied.)

Śmietka ukośniczanka

Szczaw

P. conformis (Fall.)

Śmietka

Burak ćw. i liściowy

P. hyoscyami (Panz.)

Śmietka ćwiklanka

jw.

P. solennis Meig.) (P. nigritarsis Zett.)

Śmietka czarnostopka

Burak ćw. i liściowy, szczaw

Fannidae – Zgniłówkowate

**Fannia canicularis (L.)

**Zgniłówka pokojowa

Warzywa kapustne i rzepowate, cebula, czosnek, por

**F. scalaris (Fabr.)

**Zgniłówka ustępowa

jw.

Muscidae – Muchowate

**Muscina levida (Harris) (= M. assimilis (Fall.)

**Mucha

Warzywa kapustne i rzepowate, cebula, czosnek, por

**M. stabulans (Fall.)

**Mucha stajenna

Cebula, czosnek, por

Ogółem gatunki i rodzaje: 70

* Gatunek sapro-, fitofagiczny.

** Gatunek sapro-, kopro-, nekrofagiczny.

*** W nawiasach (=…) podano łacińskie i polskie nazwy gatunkowe oraz rodzajowe publikowane przed zmianami aktualnie obowiązującego nazewnictwa.

18
Zabiegi fitosanitarne

Podstawowym zadaniem w utrzymaniu bioprodukcji roślinnej na optymalnym poziomie jest kontrolowanie i prowadzenie wszechstronnych działań fitosanitarnych (profilaktycznych oraz interwencyjnych) zapobiegających szkodom wyrządzanym przez agrofagi.

Historia walki ze szkodnikami ma tak samo długą tradycję, jak uprawa roślin. Wszystkie przedstawione gatunki i odmiany botaniczne warzyw są corocznie zasiedlane przez szkodniki od siewu lub sadzenia, aż do zbioru, a także w okresie pozbiorczym w przechowalniach i magazynach.

W poprzednich stuleciach główną metodą zwalczania fitofagów było ręczne usuwanie porażonych roślin i mechaniczne niszczenie zebranych szkodników. Zakładano również różnego rodzaju pułapki i urządzenia utrudniające opanowanie roślin. W XIX wieku powszechnie wykorzystywano popiół, roztwór soli, napar z tytoniu, pył tytoniowo-wapienny, zwilżone wapno z sadzą, rozcieńczony kwas solny lub siarkowy, a nasiona zaprawiano kwasem siarkowym. Środki te stosowano m.in. przeciwko gąsienicom bielinków, piętnówkom, rolnicom, larwom połyśnicy marchwianki i pilarzy (Belke 1861).

18.1. Prognozowanie, monitoring, progi zagrożenia

Istotne miejsce zajmują systemy sygnalizujące pojawianie się szkodników na polu. Do tych działań należy prognozowanie długo- i krótkoterminowe pojawu szkodników oparte na monitorowaniu nalotu i ocenie ich szkodliwości (Walczak 1999, Szwejda 2006). Zostały one ujęte w ramy zorganizowanego systemu prognozowania i sygnalizacji agrofagów wyrządzających wymierne szkody (Pruszyński 1994, Dąbrowski i wsp. 2002). Od kilkunastu lat na plantacjach systematycznie instaluje się pułapki feromonowe, zapachowe lub lepowe sygnalizujące nalot i zasiedlanie roślin przez szkodniki.

Monitorowanie nalotu i ocena wielkości wyrządzonych szkód przez fitofagi są podstawą do określenia tzw. progów zagrożenia (Walczak 1999, Dąbrowski 2004, Szwejda 2007, 2015). Próg zagrożenia określa najniższą liczebność szkodnika grożącą przy dalszym wzroście stratami wyższymi niż tolerowane dla danej uprawy (Boczek 1988). Stanowi on istotny element w ramach działań fitosanitarnych ujętych w programach integrowanej produkcji roślin rolniczych (Pruszyński 1994, Dąbrowski 2004).

Progi zagrożenia dotyczące szkodników ważniejszych upraw warzywnych przedstawiono w tabeli 18.1 (rozdział 18.8). Uwzględniono 20 upraw warzywnych z podaniem progów zagrożenia dla ponad 70 gatunków szkodników.

18.2. Chemiczne metody ochrony

Chemiczne zwalczanie szkodników opiera się na profilaktycznych oraz interwencyjnych działaniach z wykorzystaniem naturalnych i syntetycznych środków ochrony roślin. Syntetyczne środki chemiczne zaczęto stosować pod koniec XIX wieku (zieleń paryska, karbolina (dwunitrokrezolan potasu). Pierwszy syntetyczny pestycyd został zastosowany w USA w roku 1865. Użyto nieorganiczny związek arsenu (zieleń paryska) przeciwko stonce ziemniaczanej (White-Stevens 1977). W Polsce, po pierwszej wojnie światowej, stosowano sublimat (chlorek rtęci), roztwór karboliny, naftalen oraz p-dwuchlorobenzol przeciwko mszycom, śmietce kapuścianej i pędrakom (Ruszkowski i Gawinowa 1936, Goos 1960).

W latach 40. i 50. ubiegłego wieku nastąpił szybki rozwój chemicznych środków ochrony roślin, w tym insektycydów, i ich masowe użycie przeciwko wielu gatunkom szkodników. Początkowo były to chlorowane węglowodory, terpeny oraz kamfeny (DDT i HCH). W późniejszych dziesięcioleciach (1950–1980) przeważały związki fosforoorganiczne, karbaminiany, pyretroidy, a później m.in. pochodne imidazoli, pirydyny, pyrazoli i arylopropylu. Zdominowały one zabiegi ochronne, zdecydowanie wyprzedzając niechemiczne metody ochrony. W tym czasie syntetyczne środki ochrony roślin stanowiły ponad 80% wszystkich przeprowadzonych zabiegów ochronnych przeciwko agrofagom (Węgorek 1980). Do grupy środków chemicznych należą także antyfidanty, atraktanty, stymulatory składania jaj i żerowania, feromony i allelozwiązki (Goszczyński 1993).

Syntetyczne środki owadobójcze stosuje się w formie pylistej lub płynnej zaprawy nasiennej, emulsji, zawiesin: wodnej, granulowanej, gazowej oraz aerozoli. Działają one drogą kontaktową, wgłębną, układową, gazową oraz zaburzając rozwój i metamorfozę owadów. Są one stale ulepszane i charakteryzują się szybszą dynamiką rozkładu w roślinie i glebie, słabszą toksycznością w stosunku do ludzi i zwierząt, selektywnością w stosunku do organizmów pasożytniczych i drapieżnych (entomofagów), krótszym okresem karencji, są bezpieczniejsze w użyciu.

Poza działaniem letalnym wiele insektycydów cechuje się działaniem repelentnym, agregacyjnym lub antyfidantnym. Użyte w dawkach subletalnych (np. cypermetryna lub permetryna) odstraszają samice niektórych szkodników w składaniu jaj, równocześnie nie wpływając na ograniczenie liczebności gatunków drapieżnych (Szwejda i Eckenrode 1991, Szwejda 1994). Tego typu insektycydy powinny być szerzej uwzględnione w integrowanych programach ochrony roślin, ze względu na dużą selektywność działania w stosunku do pożytecznej fauny.

Stosowane zoocydy w większości należą do silnych trucizn negatywnie wpływających na środowisko, często powodując trwałe zmiany w biocenozach. Stąd też od lat 70. ubiegłego wieku zaczęto wycofywać z ochrony warzyw przed szkodnikami szereg związków chemicznych, głównie należących do pierwszej i drugiej klasy toksyczności. Całkowicie wycofano chlorowane węglowodory i terpeny, istotnie ograniczając także inne grupy środków owadobójczych (Szwejda i Nawrocka 2000). W tabeli 18.2 (rozdział 18.9) przedstawiono insektycydy dopuszczone do stosowania w ochronie roślin warzywnych w latach 1960–2014.

Według aktualnego stanu wiedzy i możliwości nie jest wskazana rezygnacja ze stosowania zoocydów w ochronie upraw polowych (Boczek i Dąbrowski 2005).

18.3. Niechemiczne metody ochrony

Zmniejszenie zużycia chemicznych środków ochrony roślin spowodowało wzrost znaczenia niechemicznych sposobów ograniczania liczebności i szkodliwości agrofagów jako alternatywnych metod ochrony roślin w ramach integrowanej produkcji warzyw (Kochman i Węgorek 1997, Boczek i Dąbrowski 2005, Szwejda 2007, Wiech i Wnuk 2009, Dąbrowski 2010). Pierwszeństwo w wyborze mają obecnie te metody, które są najbardziej korzystne dla środowiska i ekonomicznie opłacalne.

Do podstawowych zabiegów utrudniających bądź uniemożliwiających rozwój szkodników należy zespół mechanicznych uprawek gleby (orki, podorywki) oraz zabiegi pielęgnacyjne. Czynności te w znacznym stopniu przyczyniają się do spadku liczebności m.in. rolnic, drutowców, pędraków, piętnówek, pchełek, chowaczy, połyśnicy marchwianki i śmietek. Głębokie przyoranie resztek pożniwnych utrudnia wyjście z ziemi mszycy kapuścianej, tantnisia krzyżowiaczka i larw miniarek. Obsypywanie młodych roślin kapustowatych przyspiesza powstawanie bocznych korzeni nad szyjką korzeniową uszkodzoną przez larwy śmietki kapuścianej i dalszy wzrost roślin. Dobór odpowiedniego terminu siewu i sadzenia roślin sprzyja zmniejszeniu szkód wyrządzanych przez agrofagi we wczesnej fazie rozwojowej upraw, np. mszyc, oprzędzików, wciornastków, pchełek, larw muchówek. Przyspieszenie lub opóźnienie siewu nasion marchwi zmniejsza szkodliwość połyśnicy marchwianki, a rzodkiewki – śmietki kapuścianej. Opóźnianie sadzenia ząbków czosnku prawie całkowicie eliminuje opanowanie roślin przez błotniszkę czosnkówkę. Przyspieszanie zbiorów zmniejsza szkody wyrządzane na marchwi przez bawełnicę topolowo-marchwianą, papryce przez wciornastki, cebuli przez drugie pokolenie śmietki cebulanki, porach przez miniarkę porówkę, a na kukurydzy cukrowej przez skrzypionki. W szerszym zakresie powinno się wykorzystywać uprawę współrzędną roślin warzywnych z innymi uprawami (Wiech i Wnuk 2009, Dąbrowski 2010, Jankowska 2012). Już w XIX wieku stosowno współrzędną uprawę pomidorów i konopi w celu ochrony przed motylami (Belke 1861). W ramach metod fizycznej, mechanicznej i biotechnicznej są wykorzystywane różnego rodzaju pułapki feromonowe (Walczak 1998), pułapki zawierające substancje repelentne (m.in. antyfidanty) (Łapiński i Dubis 2008) lub opryskuje się rośliny wyciągami roślinnymi (Jankowska 2008).

18.4. Biologiczne metody ochrony

Od wielu lat do zwalczania fitofagów wykorzystuje się patogeniczne i zoofagiczne organizmy. Pierwsze próby wykorzystania organizmów pasożytniczych i drapieżnych do świadomego zwalczania biologicznego prowadzono w Niemczech i Francji w pierwszej połowie XIX wieku. Dotyczyły one możliwości zwalczania mszyc przez biedronki (Sandner 1964). W Polsce w latach 20. ubiegłego wieku rozpoczęto badania nad możliwością zwalczania bielinka kapustnika, pędraków i płaszczyńca burakowego przez wykorzystanie owadobójczych grzybów (Garbowski 1927, Karpiński 1937, Boczkowska 1938). Próby introdukcji pasożytniczych owadów na pola z uprawami warzyw prowadzono ze zmiennym powodzeniem w latach 50. ubiegłego wieku. Dotyczyły one introdukcji kruszynka (Trichogramma sp.) na plantacje kapusty przeciwko tantnisiowi krzyżowiaczkowi, bielinkowi kapustnikowi i rzepnikowi (Kot 1959). Na pola introdukowano również inne patogeniczne organizmy. Mimo pozytywnych rezultatów z wykorzystaniem pasożytniczych grzybów (m.in. owadomórek (Entomophthoraceae), muskaryn z rodzaju Beauveria i Metarrhizium przeciwko gąsienicom bielinków, piętnówki kapustnicy, błyszczki jarzynówki, śmietki kapuścianej i mszycy kapuścianej oraz opracowania masowej hodowli, nie osiągnięto sukcesów na skalę produkcyjną (Sandner 1964, Szwejda 1978). W następnych latach introdukcję pasożytniczych grzybów stosowano sporadycznie na niewielkich powierzchniach.

Od lat 70. ubiegłego wieku na skalę produkcyjną stosuje się biopreparaty zawierające szczepy bakterii z grupy Bacillus thuringiensis Berliner przeciwko gąsienicom bielinka kapustnika i rzepnika, piętnówki kapustnicy, tantnisia krzyżowiaczka, pachówki strąkóweczki oraz rolnicom. Biopreparaty są stosowane w różnych formach użytkowych pod nazwą: Dipel, Biobit, Nowodor, Thuricide, Sporiene, Bactospeine, Biospor, Entobacterin, Bathurin, Larwatrol, Agritol.

Do zwalczania szkodników wykorzystuje się również patogeny pochodzenia wirusowego. Bioprepaty zawierające wirusy z rodzaju Bergoldia stosuje się przeciwko gąsienicom bielinka kapustnika. Wykorzystuje się również pasożytnicze pierwotniaki (m.in. Microsporidia) i owadobójcze nicienie (m.in. Steinernematidae) (Sandner 1964, Lipa 1967).

18.5 Wrogowie naturalni – entomofagi

Agrocenozy i ich otuliny stanowią obszary ostojowe dla wielu drapieżnych i pasożytniczych organizmów wchodzących w skład ento- i akarofauny, a obejmujące krzewy i zadrzewienia śródpolne, miedze, skupiska uprawnych i dziko rosnących roślin nektarodajnych (Twardowski i wsp. 2009, Dąbrowski 2010).

W programach integrowanej ochrony roślin pierwszeństwo ma wykorzystanie mechanizmów naturalnej regulacji procesów biologicznych w agrocenozach. Na polach występują liczne gatunki drapieżnej i pasożytniczej zoofauny (owady i pająki), które penetrują rośliny i ich otoczenie od siewu aż do zbioru plonów (Szwejda i Nawrocka 2003).

Z drapieżnych gatunków owadów najliczniej występują chrząszcze z rodziny biegaczowatych (Carabidae), kusakowatych (Staphylinidae), biedronkowatych (Coccinellidae) i omomiłkowatych (Cantharidae); sieciarki z rodziny złotookowatych (Chrysopidae); pluskwiaki z rodziny tasznikowatych (Capsidae) i zażartkowatych (Nabidae); muchówki należące do bzygowatych (Syrphidae), rączycowatych (Tachinidae), pryszczarkowatych (Cecidomyiidae), muchowatych (Muscidae) i łowikowatych (Asylidae) oraz mrówki (Formicidae) (Szwejda i Nawrocka 2003). W ostatnich dziesięcioleciach czołową rolę w ich redukcji, często poniżej poziomu progu zagrożenia, odgrywały chrząszcze z rodziny biegaczowatych: niestrudki (Bembidion spp.), zwinniki (Trechus spp.), stromki (Clivina spp.). Zjadały one jaja muchówek, chrząszczy i motyli, m.in. śmietki kapuścianej i cebulanki, połyśnicy marchwianki, a także jaja oprzędzików (Szwejda 1974, Szwejda i Nawrocka 2003).

Z drapieżnych pajęczaków powszechnie występują kosarze (Opilionidea) i roztocze z rodzaju Trombidium. Te ostatnie odżywiają się m.in. jajami śmietki kapuścianej, które są składane u podstawy szyjki korzeniowej warzyw kapustnych przez pierwsze pokolenie tych muchówek (Szwejda 1974).

Na plantacjach stale są obecne pasożytnicze gatunki: błonkówki z rodziny gąsienicznikowatych (Ichneumonidae), męczelkowatych (Braconidae) i bleskotkowatych (Chalcididae). Największą rolę w ograniczaniu liczebności mszyc odgrywa gatunek z rodziny męczelkowatych – Diaeretiella rapae (M’Intosh). W warunkach polowych spasożytowanie mszycy kapuścianej na kapuście często dochodzi do 100% (Nawrocka 1988). Inny gatunek z rodziny galasówkowatych – Trybliographa rapae (Westw.), pasożytujący w larwach śmietki kapuścianej, może zmniejszać populację szkodnika o ponad 20%. Do fakultatywnych pasożytów należy rydzenica – Aleochara bilineata Gyll. Owady dorosłe rydzenicy są drapieżcami, a larwy pasożytują w poczwarkach muchówek (Szwejda 1974). W okresie zimowym larwy tego gatunku diapauzują w poczwarkach (bobówkach) muchówek. Spasożytowanie bobówek śmietki kapuścianej pochodzących z upraw polowych kapusty może dochodzić do 50% (Szwejda 1974, Wrzodak i Szwejda 2003).

Ujemną cechą wrogów naturalnych, przede wszystkim gatunków drapieżnych, jest ich polifagiczność, tj. ten sam drapieżca atakuje kilka lub kilkanaście różnych gatunków owadów, w tym często osobniki z własnego gatunku lub odżywia się pokarmem roślinnym. Do nich należą niektóre gatunki biegaczowatych: skorobieżki (Amara spp.), pieszki (Calatus spp.), dziery (Harpalus spp.) lub biedronkowate (Coccinellidae) (Szwejda 1974, 1984). Drapieżcami, a często kanibalami są również drutowce, m.in. nieskor rdzawoplamy (Athos haemorrhoidalis) i nieskor czarny (Hemicrepidius niger) (Tischler 1971). Destrukcyjną rolę w ograniczaniu liczebności szkodników odgrywają także inne zwierzęta, m.in. krety, ryjówki, jeże i ptaki.

18.6. Hodowla odmian tolerancyjnych i odpornych

Uprawa odmian odpornych na choroby i szkodniki jest podkreślana w każdym programie integrowanej uprawy i ochrony roślin, w tym warzyw.

W zakresie hodowli odmian tolerancyjnych na uszkodzenia powodowane przez szkodniki osiągnięto liczący się postęp, ale wciąż do rozwiązania zostają problemy hodowli odmian warzyw odpornych na szkodniki (Elsey 1981, Schalk 1990, Twardowski 1997, Szwejda 2007, Dąbrowski 2010).

Powszechne zastosowanie znalazło wykorzystanie zjawiska heterozji, czyli uprawy mieszańców pokolenia F1 o wybranych cechach przeznaczonych bezpośrednio do konsumpcji lub przetwórstwa (Orłowski 2000). W tym zakresie wyhodowano wiele odmian warzyw, które wykazują cechy odporności na zasiedlanie lub żerowanie, względnie są tolerancyjne na uszkodzenia wyrządzane przez szkodniki. Czynnikiem decydującym o akceptacji lub braku akceptacji przez szkodnika są bodźce wizualne (barwa i intensywność odbitego światła), dotykowe (zetknięcie się owada z powierzchnią rośliny) i chemiczne (zapachowe i smakowe) (Dąbrowski 1978). Na przykład samice śmietki kapuścianej (Delia radicum) w trakcie składania jaj preferują taką odmianę kapusty, której rozsada charakteryzuje się krępą budową, ciemnozielonym zabarwieniem, bardziej płasko rozłożonymi liśćmi z błyszczącą (woskowaną) powierzchnią (Szwejda 1975).

Rośliny genetycznie zmodyfikowane (GMO)

Istotny postęp w hodowli odmian odpornych na szkodniki uzyskano przez wykorzystanie techniki genetyki molekularnej, wprowadzając do uprawy odmiany zmodyfikowane genetycznie (GMO). Hodowla i uprawa tych roślin należy do intensywnie rozwijających się metod (Boczek 1997, Pruszyński 2004, Hellmich i Górecka 2007, Dąbrowski 2010, 2011). Rozwój i wykorzystanie inżynierii genetycznej w otrzymywaniu roślin genetycznie zmodyfikowanych znacznie przyspieszyło uzyskiwanie odmian roślin uprawnych odpornych na szkodniki. Wprowadzenie do genomów roślin pojedynczych genów z określoną cechą, np. znanej entomofagicznej bakterii Bacillus thuringiensis, spowodowało powstanie odporności niektórych upraw na gąsienice szkodliwych gatunków motyli lub larwy chrząszczy.

Badania prowadzone na terenie Polski wykazały dużą odporność genetycznie zmodyfikowanej kukurydzy na omacnicę prosowiankę (Ostrinia nubilalis) (Bereś 2008). Pozytywne rezultaty uzyskano także w odniesieniu do niektórych szkodników warzyw. Stwierdzono, że rośliny transgeniczne ogórka były mniej licznie zasiedlane przez wciornastka tytoniowca (Thrips tabaci), zmienika lucernowca (Lygus rugulipennis) i mszycę ogórkową (Aphis gossypii) w stosunku do roślin nietransgenicznych (Kiełkiewicz i wsp. 2006). W Japonii uzyskano linie hodowlane fasoli odpornej na strąkowce (Bruchus spp.), sałaty na gąsienice błyszczki jarzynówki (Autographa gamma) oraz pomidora i kukurydzy na niektóre gatunki motyli (Boczek 1997).

Należy zaznaczyć, że uprawa odmian roślin transgenicznych odpornych na szkodniki korzystniej działa na ochronę środowiska niż większość stosowanych pestycydów, nie wpływa również ujemnie na poziom liczebności wrogów naturalnych. Ich uprawa radykalnie ogranicza stosowanie chemicznych środków ochrony roślin przez zmniejszenie intensywności ich wykorzystywania (Dąbrowski i Górecka 2006, Hellmich i Górecka 2007).

Do roku 2003 na świecie uprawiano rośliny modyfikowane genetycznie na obszarze ponad 300 milionów hektarów. W trakcie wieloletnich obserwacji dotyczących konsumpcji produktów GMO odpornych na szkodniki przez kilka miliardów ludzi oraz przeprowadzenia wielu tysięcy analiz nie stwierdzono żadnych negatywnych efektów (Twardowski 2005).

Należy jednak zaznaczyć, że uprawianie odmian genetycznie zmodyfikowanych może spowodować pewne zmiany w powiązaniach troficznych. Jednym z efektów ubocznych może być wzrost populacji gatunków szkodników tzw. wtórnych, ze względu na brak konkurencji ze strony gatunków nierozwijających się na odmianach odpornych GMO (Boczek 1997, Dąbrowski 2005).

18.7. Kwarantanna

Problemem mogą być gatunki przedostające się z innych obszarów do krajowych agrocenoz. W ostatnich latach na uprawach rozpowszechniły się gatunki, które zostały zawleczone do Polski z materiałem roślinnym lub w drodze migracji. Były to: wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis (Perange), zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa (Diabrotica virgifera LeConte), miniarka szklarniówka (Liriomyza huidobrensis (Blanch.), miniarka ciepłolubka (L. trifolii (Burg.) oraz słonecznica orężówka (Helcoverpa armigera Hübn.). Gatunki te znajdują się aktualnie na krajowej liście kwarantannowej. Podstawowym zadaniem służby kwarantannowej jest określenie do gatunku zwierząt znajdowanych w produktach importowanych i eksportowanych oraz zapobieganie przenikaniu lub eliminowanie gatunków niepożądanych, umieszczonych na listach kwarantannowych (Boczek, Dąbrowski 2005).

Stałym zagrożeniem, często w stopniu gradacyjnym, jest naturalna bądź wymuszona migracja wielu gatunków szkodników na nowe obszary, wynikająca m.in. ze zmiany struktury upraw, z postępującej urbanizacji oraz industrializacji obszarów rolniczych, zmian klimatycznych, a także z międzynarodowej wymiany płodów rolnych. Niekorzystny wpływ mają również gleby odłogowane z niekontrolowanym zbiorowiskiem roślinnym i zwierzęcym, a także z postępującą mineralizacją gleb spowodowaną przez jednostronne nawożenie obszarów rolniczych (Mrówczyński i wsp. 2006).

18.8. Progi zagrożenia

Przedstawione progi zagrożenia odnoszą się do ustalenia terminów opanowywania roślin przez szkodniki na poziomie zagrażającym uprawie. Zostały one opracowane na podstawie wieloletnich badań i dostosowane do aktualnych możliwości wykonania skutecznych zabiegów ochronnych. Uwzględnianie progów zagrożenia przed podjęciem czynności ochronnych pozwala na uniknięcie zbędnych zabiegów chemicznych oraz ograniczenie zużycia pestycydów do koniecznego minimum.

Okresowa lustracja dotycząca zagrożenia plantacji ze strony szkodników stanowi istotny etap w ramach działań fitosanitarnych ujętych w integrowanej produkcji warzyw.

Tabela 18.1. Progi zagrożenia dla ważniejszych gatunków szkodników występujących na uprawach roślin warzywnych

Gatunek rośliny i szkodnika

Próg zagrożenia

Termin lustracji i zwalczania

Szkodliwe stadium

BÓB

Oprzędziki

Około 10% „ząbkowanych” liści na obrzeżach plantacji

Okres wschodów

Owad dorosły

Mszyca burakowa

Początek zasiedlania roślin – widoczne pierwsze kolonie mszyc na obrzeżach plantacji *

Faza formowania pąków kwiatowych

Owad dorosły, larwa

Strąkowiec bobowy

1 osobnik na 1 kg nasion po zbiorze (3 losowe próbki, każda o wadze około 100 g na 100 kg nasion) – analiza luty

Początek kwitnienia, zawiązywanie strąków

Owad dorosły, larwa

BURAK ĆWIKŁOWY

Śmietka ćwiklanka

Dwa złoża jaj na liściach na 1 mb. rzędu roślin*

lub 1 mina na liściach na 1 mb. rzędu roślin*

Maj, czerwiec

Larwa

Mszyca burakowa

Około 20% opanowanych roślin*

Pierwsze kolonie mszyc na liściach

Owad dorosły, larwa

Błyszczka jarzynówka

10 gąsienic na 1m2 uprawy*

Czerwiec

Gąsienica

Drobnica burakowa

20% uszkodzonych roślin na plantacji*

Okres wschodów

Owad dorosły

CEBULA

Śmietka cebulanka

Jaja u podstawy 2–3 roślin na 1 mb. rzędu*

Okres wschodów

Larwa

Wciornastek tytoniowiec

Od 6 do 10 osobników na 1 roślinie w fazie 3–5 liści na 1 mb. rzędu*

Maj, czerwiec

Owad dorosły, larwa

Wgryzka szczypiorka

------------------------

Chowacz szczypiorak

Od 2 do 5 wygryzionych „okienek” w szczypiorze na kolejnych 10 roślinach* na brzegu plantacji

Czerwiec

Gąsienica

-------------------

Larwa

CHRZAN

Śmietka kapuściana

1) Pułapka zapachowa: odłowienie powyżej
2 muchówek dziennie przez 2 kolejnie dni** lub

2) powyżej 10 jaj na 10 kolejnych roślinach*

Pierwsze pokolenie: kwiecień, zabieg po 2–3 dniach

Larwa

Pchełki

Od 2 do 3 chrząszczy na 1 mb. rzędu uprawy*

Okres wyrastania liści

Owad dorosły

Gnatarz rzepakowiec

Od 2 do 4 larw na 10 roślinach*

Lipiec–wrzesień

Larwa

Gąsienice

Patrz kapustne

CZOSNEK

Błotniszka czosnkówka

Około 10% zniszczonych roślin w roku poprzedzającym uprawę

Koniec marca do połowy kwietnia, faza 1–2 liści

Larwa

Wciornastek tytoniowiec

Od 6 do10 osobników na 1 roślinie*

Koniec maja, czerwiec

Owad dorosły, larwa

Wgryzka szczypiorka

------------------------

Chowacz szczypiorak

Od 2 do 5 wygryzionych „okienek” w szczypiorze na kolejnych 10 roślinach*

Czerwiec

Gąsienica

-------------------

Larwa

FASOLA

Śmietka kiełkówka lub glebowa

Powyżej 10% zniszczonych wschodów w roku poprzedzającym uprawę

Okres kiełkowania i wschodów

Larwa

Zmieniki (ospowatość nasion)

2 osobniki na 1 m2 uprawy na 8–10 zewnętrznych rzędach*

Kwitnienie i formowanie strąków

Owad dorosły, larwa

Strąkowiec fasolowy

1 chrząszcz na 1 kg nasion po zbiorze(3 losowe próbki, każda o wadze około 100 g na 100 kg nasion) – analiza luty

Koniec kwitnienia i początek zawiązywania strąków

Owad dorosły, larwa

GROCH

Oprzędziki

Około 10% „ząbkowanych” liści na obrzeżu plantacji

Okres wschodów

Owad dorosły

Mszyca grochowa

Od 5 mszyc na 1 roślinie o wysokości do 15 cm na wierzchołkowej części pędu *

Maj

Owad dorosły, larwa

Paciornica grochowianka

Od 25 do 30 złóż jaj na 1 m2 uprawy*

Początek formowania pąków kwiatowych

Larwa

Pachówka strąkóweczka

1) Pułapka feromonowa: odłowienie pierwszych motyli**

lub

2) 1 jajo na 3 rośliny*

1) Od drugiej połowy maja: zabieg od 8 do 10 dni po odłowieniu

2) zabieg 2–3 dni po stwierdzeniu jaj

Larwa

Wciornastek grochowiec

20 wciornastków na
10 kwiatostanach*

Okres formowania pąków kwiatowych, kwitnienie

Owad dorosły, larwa

Zwójka poziomeczka

2–3 gąsienice na 1 m2 lub na 10 kolejnych roślinach*

Maj, czerwiec

Gąsienica

Strąkowiec grochowy

1 chrząszcz lub larwa na 1 kg nasion po zbiorze (3 losowe próbki, każda o wadze 100 g na 100 kg nasion) – analiza luty

Początek zawiązywania strąków

Owad dorosły, larwa

KAPUSTA GŁOWIASTA, PEKIŃSKA I WŁOSKA, BROKUŁ, KALAFIOR

Śmietka kapuściana

1) Pułapka zapachowa: odłowienie powyżej
2 muchówek dziennie przez 2 kolejnie dni** lub

2) powyżej 10 jaj na
10 kolejnych roślinach*

Pierwsze pokolenie: kwiecień, zabieg po 2–3 dniach

Drugie i trzecie pokolenie: od połowy lipca i sierpień: zabieg po 2–3 dniach

Larwa

Pchełki

Od 2 do 4 chrząszczy na 1 m2 uprawy*

Okres wschodów; aż do fazy 4–6 liści

Owad dorosły

Mszyca kapuściana

60 mszyc na 10 kolejnych roślinach*

Tworzenie pierwszych kolonii przez uskrzydlone mszyce

Owad dorosły, larwa

Chowacz brukwiaczek

Od 2 do 4 chrząszczy w liściach sercowych na 25 kolejnych roślinach*

Przed formowaniem główek lub róż

Owad dorosły, larwa

Paciornica krzyżowianka

Od 10 do 15 złóż jaj w liściach sercowych na 50 kolejnych roślinach*

Przed formowaniem główek lub róż

Larwa

Tantniś krzyżowiaczek

Od 5 do 10 gąsienic na 50 kolejnych roślinach*

Początek formowania główek lub róż

Gąsienica

Bielinek kapustnik

Od 3 do 4 złóż jaj lub 10 gąsienic na 10 kolejnych roślinach*

Lipiec–wrzesień

Gąsienica

Bielinek rzepnik

Od 1 do 3 gąsienic na 10 kolejnych roślinach*

Lipiec–wrzesień

Gąsienica

Piętnówka kapustnica

1) Pułapka feromonowa: odłowienie pierwszych motyli **

lub

2) od 4 do 5 gąsienic na 50 kolejnych roślinach*

1) Pierwsze pokolenie – od końca maja, drugie pokolenie – od końca lipca: zabieg 8–10 dni po odłowieniu motyli

2) zabieg: pierwsze pokolenie – czerwiec, drugie pokolenie – sierpień, wrzesień

Gąsienica

Błyszczka jarzynówka

Od 4 do 5 gąsienic na 50 kolejnych roślinach*

Czerwiec–sierpień

Gąsienica

KAPUSTA GŁOWIASTA BIAŁA I CZERWONA (odmiany na późny zbiór)

Wciornastek tytoniowiec

Pojedyncze osobniki na kolejnych 10 roślinach przed formowaniem się główek na obrzeżach plantacji*

Przed tworzeniem się ścisłych liści w główkach

(2 pierwsze zabiegi w odstępie 3–4 dni)

Owad dorosły, larwa

Pozostałe gatunki szkodników – jak wyżej

KAPUSTA BRUKSELSKA

Śmietka kapuściana

Pułapka zapachowa: odłowienie powyżej
2 muchówek dziennie przez 2 kolejne dni**

lub

obecność 2 jaj na dolnych główkach 1 rośliny w okresie, kiedy główki osiągną wielkość nasion grochu*

Lipiec, sierpień

Larwa

Pozostałe gatunki szkodników – jak wyżej

KOPER

Mszyca wierzbowo-marchwiowa

Pierwsze mszyce na liścieniach i pierwszych liściach*

Okres wschodów

Owad dorosły, larwa

KUKURYDZA CUKROWA

Ploniarka zbożówka

Od 4 do 5 larw na 1 m2 uprawy* lub

1 larwa na 1 roślinie lub uszkodzenia na 15% roślin na plantacji

Faza trzeciego liścia

Od wschodów do fazy 4 liścia

Larwa

Omacnica prosowianka

5 uszkodzeń na 10 kolejnych roślinach*

lub

15% uszkodzonych roślin na plantacji w poprzednim roku

Okres wiechowania – dwa zabiegi

Gąsienica

Mszyce

Około 300 mszyc na roślinie* lub

10% opanowanych roślin – tworzenie większych kolonii

Początek kwitnienia

Okres wiechowania

Owad dorosły, larwa

MARCHEW

Połyśnica marchwianka

Od 3 do 4 żółtych tablic lepowych na plantacji: odłowienie średnio powyżej 1 muchówki przez kolejne 3 dni

Maj oraz lipiec, sierpień

2 zabiegi w odstępie 5–7 dni

Larwa

Mszyca wierzbowo-marchwiowa

Pierwsze mszyce na liścieniach i pierwszych liściach*

Okres wschodów

Owad dorosły, larwa

Bawełnica topolowo-marchwiana

1 kolonia bawełnic („biała wata”) na 0,5 mb. rzędu uprawy od strony topól*

Od połowy lipca do połowy sierpnia

Owad dorosły, larwa

Golanica zielonka

Poczatek zasiedlania – liście młodych roślin poskręcane i skędzierzawione

Rośliny w fazie 4–5 liści (maj–czerwiec)

Owad dorosły, larwa

OGÓREK

Śmietka kiełkówka lub glebowa

Powyżej 10% zniszczonych wschodów w roku poprzedzającym uprawę

Okres kiełkowania i wschodów

Larwa

Zmieniki

2 osobniki na 1 mb. rzędu*

Kwitnienie i początek zawiązywania owoców

Owad dorosły, larwa

PIETRUSZKA

Połyśnica marchwianka

Od 3 do 4 żółtych tablic lepowych na plantacji: odłowienie średnio powyżej 1 muchówki przez kolejne 3 dni

Maj oraz lipiec, sierpień

2 zabiegi w odstępie 5–7 dni

Larwa

Mszyca wierzbowo-marchwiowa

Pierwsze mszyce na liścieniach i pierwszych liściach*

Okres wschodów i rośliny w fazie 1–3 liści

Owad dorosły, larwa

POMIDOR

Stonka ziemniaczana

Około 150 jaj lub powyżej 15 larw na 10 kolejnych roślinach*

Czerwiec, lipiec

Larwa

Mszyce

Pojedyncze kolonie na 10% roślin*

Po sadzeniu rozsady do gruntu

Owad dorosły, larwa

POR

Miniarka porówka

Nakłuwanie liści przez muchówki: od 8 do 10 punktów żerowania na
1 m2 uprawy*

Lipiec, sierpień

Larwa

Wciornastek tytoniowiec

Od 6 do 10 osobników na 1 roślinie w pachwinie liści*

Czerwiec, lipiec

Owad dorosły, larwa

Wgryzka szczypiorka

------------------------

Chowacz szczypiorak

Od 2 do 5 wygryzionych „okienek” w szczypiorze na kolejnych 10 roślinach*

Czerwiec

Gąsienica

-------------------

Larwa

RZODKIEWKA

Śmietka kapuściana

Powyżej 5 jaj na 1 mb. rzędu uprawy*

Okres wschodów

Larwa

Pchełki

Od 2 do 4 chrząszczy na 1 mb. rzędu uprawy*

Okres wschodów, do fazy 2–3 liści właściwych

Owad dorosły

SAŁATA

Mszyca brzoskwiniowa

Pojedyncze mszyce na 10 m2 opanowanych roślin

Początek zwijania liści

Owad dorosły, larwa

SELER

Liściolubka selerowa

5–10 min na 10 m2 powierzchni uprawy*

Maj, lipiec

Larwa

SZPARAG

Trzep szparagówka

Obecność muchówek na wschodach

Wychodzenie wypustek z ziemi

Larwa

Poskrzypka szparagowa

Od 1 do 5 chrząszczy

lub

od 10 do 15 jaj na pędach jednej karpy*

Okres wzrostu pędów

Owad dorosły, larwa

Mszyca szparagowa

Pędy zahamowane we wzroście, „maczugowaty” kształt roślin*

Maj, czerwiec

Owad dorosły, larwa

RÓŻNE GATUNKI WARZYW

Rolnice

– rozsada: kapustne, pomidory, ogórek

……………………

– z siewu: cebula, fasola, groch

4–6 gąsienic /1 m2 uprawy***

……………………………

1 gąsienica /na 1 mb. rzędu/***

Kwiecień, czerwiec

Gąsienica

Drutowce

Fasola, groch, seler, kukurydza, sałata

……………………

marchew, pietruszka, cebula, kapustne, pomidor, ogórek

2 drutowce na 1 m2 uprawy do głębokości
20 cm***

………...........……………

5–6 drutowców na 1 m2 uprawy do głębokości
20 cm***

Marzec–wrzesień

Larwa

Pędraki

kapustne, ogórek, pomidor, papryka, sałata

……………………

burak ćw., cebula, marchew, fasola, groch, por

Od 2 do 3 pędraków na 1 m2 uprawy do głębokości 20 cm***

Od 5 do 10 pędraków
na 1 m2 uprawy do głębokości 20 cm***

Marzec–wrzesień

Larwa

Objaśnienie

*liczba obserwacji: od 3 do 5 w zależności od powierzchni uprawy,

** dwie pułapki ustawione na brzegach plantacji od strony zakrzewień lub rowu melioracyjnego,

*** wykonanie analizy w 2–3 miejscach z widocznymi uszkodzeniami roślin.

18.9. Insektycydy

Tabela 18.2. Insektycydy stosowane w ochronie roślin warzywnych
przed szkodnikami w Polsce

Rok

Chlorowane węglowodory i terpeny

Związki fosforoorganiczne

Karba- miniany

Pyretroidy

Inne

Ogółem

1960

11

6

1

0

2

20

1970

5

7

2

0

3

23

1980

2

23

5

3

8

41

1990

2

19

7

11

14

53

2000

0

33

13

20

27

93

2013

0

10

3

26

19

51

2014

0

9

5

22

27

63

18.10. Bibliografia

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, 1–328 + tabele.

Bereś P. 2008. Kukurydza transgeniczna w walce z omacnicą prosowianką. Ochrona Roślin, 1: 23–26.

Boczek J. 1988. Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 337.

Boczek J. 1997. Wykorzystanie inżynierii genetycznej dla zwalczania szkodników. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 37(1): 282–285.

Boczek J., Dąbrowski Z.T. 2005. Zadania systematyki i taksonomii stawonogów a potrzeby nowoczesnej ochrony roślin. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 45(1): 60–67.

Boczkowska M. 1938. Próby zwalczania płaszczyńca burakowego (Piesma quadrata Fie.) grzybem owadobójczym. Rocz. Ochr. Roślin, Warszawa, 5. W: Sandner H. Biologiczne metody ochrony roślin. PWRiL, Warszawa, 1964, ss. 211.

Dąbrowski Z.T. 1978. Właściwości roślin żywicielskich a zwalczanie szkodników, 509–529. W: Boczek J., Lipa J.J. Biologiczne metody walki ze szkodnikami. PWN, Warszawa, ss. 594.

Dąbrowski Z. T. 2004. Progi ekonomicznej szkodliwości – teoretyczne podstawy a zastosowanie w praktyce. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 44 (1): 28–35.

Dąbrowski Z.T. 2005. Metodyka badań nad niezamierzonymi efektami oddziaływania odmian transgenicznych tolerujących herbicydy na faunę agrocenoz. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 45(1): 82–90.

Dąbrowski Z.T. 2010. Wzbogacanie oporu środowiska jako kierunek rozwoju nauk biologicznych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 50(3): 1044–1052.

Dąbrowski Z.T. 2011. Zasady wyboru gatunków wskaźnikowych w ocenie ryzyka wpływu roślin zmodyfikowanych genetycznie na środowisko. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 51(4): 1447–1454.

Dąbrowski Z., Kropczyńska-Linkiewicz D., Piłko A. 2002. Komputerowe systemy doradcze w edukacji specjalistów ochrony roślin. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 42 (1): 166–172.

Dąbrowski Z.T., Górecka J., 2006. Metodyka oceny ryzyka uprawy odmian zmodyfikowanych genetycznie odpornych na szkodniki. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 46 (1): 180–186.

Elsey K.D. 1981. Pickleworm: survival, development, and oviposition on selected hosts. Ann. Entomol. Soc. Am. 74: 96–99.

Garbowski L. 1967. Spostrzeżenia nad owadomórkami. Prace Wydz. Chorób roślin PINGW w Bydgoszczy, 4: 1–44. W: Lipa J.J. Zarys patologii owadów. PWRiL, Warszawa, ss. 342.

Goos A. 1960. Środki chemiczne ochrony roślin. PWN, Warszawa–Wrocław, ss. 153.

Goszczyński W. 1993. Zoocydy w ochronie roślin. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 169.

Hellmich R.L., Górecka J. 2007. Możliwości i wyzwania związane z wprowadzeniem do uprawy odmian zmodyfikowanych genetycznie odpornych na szkodniki. Kosmos, 56 (3-4): 255–264.

Jankowska B. 2008. Wpływ wodnego wyciągu z aksamitki (Tagetes patula nana) na występowanie szkodliwej entomofauny na kapuście białej. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 48 (2): 724–729.

Jankowska B. 2012. Wpływ wybranych niechemicznych sposobów ochrony warzyw kapustowatych na szkodliwą i pożyteczną entomofaunę. Rozpr. habil. Zesz. Naukowe Uniw. Rolniczego, Kraków, nr 491: ss. 131

Karpiński J.J. 1937. Próby walki z chrabąszczem (Melolontha sp.) za pomocą grzyba. Rocz. Nauk Roln. i Leśnych, 1937, 12. W: Sandner H. Biologiczne metody ochrony roślin. PWRiL, Warszawa, ss.211.

Kiełkiewicz M., Gajc-Wolska J., Szwacka M., Malepszy S. 2006. Występowanie szkodników i fauny pożytecznej na transgenicznych ogórkach z ekspresją genu taumatyny II. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 46 (2): 457–463.

Kochman J., Węgorek W. 1997. Ochrona Roślin. Wyd. Plantpress, Kraków, ss. 701.

Kot. J. 1959. Doświadczenia nad wykorzystaniem kruszynka (Trichgramma evanescens Westw.) w walce z Plutella maculipennis Curt., Pieris brassicae L. i Pieris rapae L. Ekologia Polska, 5.

Lipa J.J. 1967. Zarys patologii owadów. PWRiL, Warszawa, ss. 342.

Łapiński A., Dubis A.T. 2008. Zastosowanie zaawansowanych metod spektralnych w badaniach antyfidantu – peraminy, jako alternatywnego środka ochrony roślin. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 48 (2): 730–733.

Mrówczyński M., Wachowiak H., Pruszyński S. 2006. Zagrożenie upraw rolniczych przez szkodniki glebowe. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 46/1/: 300–304.

Nawrocka B. 1988. Effectiveness of aphidophagous syrphids in controlling the cabbage aphid, Brevicoryne brassicae L. Ecol. and Effectiveness of Aphidophaga. SPB Acad. Publ. The Hague, The Netherland, 289–294.

Orłowski M. red. 2000. Polowa uprawa warzyw. Wyd. BRASIKA, Szczecin, ss. 408.

Pruszyński S. 1994. Ochrona roślin w integrowanej technologii produkcji. Mat. 34 Sesji Naukowej IOR, 1: 71–78.

Ruszkowski J., Gawinowa J. 1936. Wyniki pięcioletnich doświadczeń nad zwalczaniem śmietki kapuścianej (Hylemyia brassicae Bché.) w Morach pod Warszawą. Rocz. Ochr. Roślin, 3(2): 136–167.

Sandner H. 1964. Biologiczne metody ochrony roślin. PWRiL, Warszawa, ss. 211.

Schalk J.M. 1990. Plant resistance to insects in vegetables for the southern United States. Plant resistance to insects. Newsletter, 6: 6–15.

Szwejda J. 1974. Wrogowie naturalni śmietki kapuścianej – Hylemya brassicae (Bouché) (Diptera, Anthomyiidae). Pol. Pismo Entomol. 44: 845–863.

Szwejda J. 1975. Ekologia śmietki kapuścianej (Hylemya brassicae (Bché) (Diptera: Anthomyiidae). Rocz. Nauk Roln. 5/1/: 43–74.

Szwejda J. 1978. Stosowanie metod biologicznych w zwalczaniu szkodników roślin kapustnych. W: Boczek J., Lipa J.J. red. Biologiczne metody walki ze szkodnikami roślin. PWN, Warszawa, s. 451–457.

Szwejda J. 1984. Biegaczowate (Coleoptera, Carabidae) jako składnik entomofauny plantacji cebuli. Pol. Pismo Entomol. 54: 391–402.

Szwejda J. 1994. Wpływ zabiegów chemicznych na liczebność chrząszczy z rodziny biegaczowatych (Carabidae) występujących na plantacjach cebuli. Mat. XXXIV Sesji Nauk. IOR, Poznań, cz. II: 305–308.

Szwejda J. 2006. Monitorowanie zagrożeń powodowanych przez szkodniki występujące na roślinach warzywnych. Nowości Warzywnicze, Instytut Warzywnictwa, Skierniewice, 42: 87-–98.

Szwejda J. 2007. Metody ochrony roślin przed szkodnikami wykorzystywane w technologiach produkcji roślin warzywnych w uprawach polowych, 103–112. W: Podleśny J. red. Integrowana produkcja roślinna, IUNG-PIB Puławy, ss. 212.

Szwejda J. 2015. Progi zagrożenia dla ważniejszych szkodników występujących na uprawach roślin warzywnych. Program Ochrony 2015. Owoce–Warzywa–Kwiaty, Hortpress, Warszawa, ss. 299.

Szwejda J., Eckenrode C. 1991. Wykorzystanie pyretroidów w subletalnych dawkach w ochronie cebuli przed śmietką cebulanką (Delia antiqua Meig.). Mat. XXXI Sesji Nauk. IOR, Poznań, cz. II: 48–52.

Szwejda J., Nawrocka B. 2000. Zmiany w stosowaniu zoocydów w ochronie roślin warzywnych przed szkodnikami w ostatnim 40-leciu. Prog. Plant Prot. / Post. Ochr. Roślin, 40(1): 132–137.

Szwejda J., Nawrocka B. 2003. Rola wrogów naturalnych w ograniczaniu populacji szkodników roślin warzywnych. Nowości Warzywnicze, Skierniewice, 36: 31–40.

Tischler W. 1971. Agroekologia. PWRiL, Warszawa, ss. 487.

Twardowski T. 1997. Rośliny transgeniczne a legislacja i biobezpieczeństwo. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 37(1): 271–279.

Twardowski T. 2005. Legislacja GMO a rozwój agrobiotechnologii. Ochrona Roślin, 2: 18–20.

Twardowski J., Hurej M., Jackowski J. 2009. Wpływ zwiększonego zróżnicowania roślinnego w agrocenozach na populacje organizmów szkodliwych i pożytecznych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 49 (3): 1112–1123.

Walczak F. 1998. Pułapka feromonowa – metoda sygnalizacji wybranych szkodników roślin uprawnych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 38 (2): 355–357.

Walczak F. 1999. Znaczenie monitoringu agrofagów roślin uprawnych dla ochrony roślin. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 39: 284–288.

Węgorek W. 1980. Wpływ pestycydów na plonowanie roślin, 5–9. W: Entomologia a intensyfikacja rolnictwa. PWN, Warszawa–Wrocław, ss. 243.

White-Stevens R. red. 1977. Pestycydy w środowisku. [Pesticide of environment. State Univ. New Brunswick]. Przekład z j. ang. J.J. Lipa, K. Głogowski, PWRiL, Warszawa, ss. 527.

Wiech K., Wnuk A. 2009. Wpływ infrastruktury ekologicznej na agrofagi i organizmy pożyteczne w uprawach warzyw. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 49(3): 124–132.

Wrzodak R., Szwejda J. 2003. Aleochara bilineata Gyll. (Col., Staphylinidae) i Trybliographa rapae Westw. (Hym., Cynipidae) wyhodowane z poczwarek śmietek: Delia radium L. i Delia antiqua Meig. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin 43(2): 1053–1056.

19
Podsumowanie

Kilkusetletnia obecność roślin uprawnych w krajobrazie Polski wpłynęła na ukształtowanie się szkodliwej entomofauny preferującej warzywa jako rośliny żywicielskie. Od roku 1861 stwierdzono występowanie 334 gatunków szkodników na 77 gatunkach i odmianach botanicznych roślin warzywnych uprawianych na terenie kraju. Spośród szkodników obecnie zasiedlających agrocenozy warzywnicze 27 gatunków było już wymienanych w XIX wieku.

Zdecydowana większość opisanych gatunków szkodników (ponad 90%) aktualnie występuje i przemieszcza się w agrocenozach w zmiennych liczbowo populacjach, migrując w kolejnych sezonach wegetacyjnych na obszary korzystne dla swego rozwoju, także poza granice naszego kraju.

Przesunięcie granic Polski ze wschodu na zachód w roku 1945 nie wpłynęło w istotny sposób na skład gatunkowy entomofauny, mimo zmian w kształtowaniu krajobrazów rolniczych i struktury upraw. Na terenie kraju uprawy warzywnicze dotychczas nie stanowiły obszarów objętych monokulturyzacją jak inne uprawy polowe (m.in. zboża, rzepak, ziemniak, burak cukrowy, kukurydza pastewna). Rośliny warzywne są składnikiem urozmaiconych krajobrazów rolniczych, z różnorodną fauną i florą. Stąd też, zdarzające się gradacyjne występowanie jednego gatunku szkodnika nie prowadziło do trwałych zmian w agrocenozach. Obserwowano jedynie krótkotrwałe gradacyjne występowanie poszczególnych gatunków agrofagów nie rzutujące na poziom produkcji roślinnej w następnych latach.

Zmiany gatunkowe i populacyjne (liczebność) zachodzące od roku 1919 wynikały przede wszystkim z naturalnej i wymuszonej migracji entomofauny w poszukiwaniu bardziej korzystnych warunków rozwoju. Wynikały one również z różnic w cyklach życiowych poszczególnych gatunków szkodników, presji wrogów naturalnych oraz czynników klimatycznych. Wpływ na okresowy wzrost liczebności szkodników, przede wszystkim gatunków polifagicznych, miało tysiące hektarów ziemi niewykorzystywanej rolniczo, leżącej odłogiem i stanowiącej źródło rozwoju wielu organizmów pasożytniczych.

Przedstawiony skład gatunkowy szkodników jest typowy dla entomofauny środkowoeuropejskiej, obejmujący wiele gatunków kosmopolitycznych, powszechnie występujących na różnych kontynentach, m.in. omacnicę prosowiankę (Ostrinia nubilalis), śmietkę kapuścianą (Delia radium), śmietkę cebulankę (D. antiqua), wciornastka tytoniowca (Thrips tabaci), mszycę burakową (Aphis fabae), bielinka rzepnika (Pieris brassicae), błyszczkę jarzynówkę (Autographa gamma), pchełkę falistosmugą (Phyllotreta undulata), osiewnika ciemnego (Agriotes obscurus).

Na warzywach kapustowatych opisano 97 gatunków szkodników: bobowatych – 64, komosowatych – 56, rdestowatych – 51, selerowatych – 45, wiechlinowatych – 45, psiankowatych – 38, czosnkowatych – 34, dyniowatych – 29, szparagowatych – 22, astrowatych – 21, pryszczyrnicowatych – 3 oraz kozłkowatych – 2 gatunki.

Ze szkodników glebowych na różnych uprawach warzyw stwierdzono występowanie 32 gatunków, w tym: 10 gatunków sprężykowatych (drutowców), 7 gatunków chrabąszczowatych (pędraków), 9 gatunków sówkowatych (rolnic), 5 gatunków muchówek, 1 gatunek prostoskrzydłych oraz 1 gatunek należący do rzędu skorków (Dermaptera).

Omówiona entomofauna składa się z mono-, oligo- i polifagicznych gatunków powszechnie zasiedlających nie tylko obszary rolnicze, ale także tereny pozarolnicze. Charakteryzuje się ona zróżnicowanym spektrum troficznym, typowym dla taksonów występujących na uprawnych i dziko rosnących roślinach. Dla wielu gatunków pokarmem są rozkładające się szczątki organizmów roślinnych i zwierzęcych. Szereg gatunków szkodników oprócz pokarmu roślinnego korzysta z pokarmu zwierzęcego, prowadząc drapieżny tryb życia, m.in. drutowce i larwy muchówek.

W obrębie 334 opisanych gatunków, 205 należy do polifagów, które na poziomie zagrożenia występują jednocześnie na kilku różnych uprawach w tym samym sezonie wegetacyjnym.

Zmiany obserwowane w agrocenozach na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci (urbanizacja obszarów rolniczych, zmiana struktury i technologii upraw) sprzyjały przemieszczaniu się szeregu fitofagicznych gatunków w poszukiwaniu innych obszarów zapewniających im rozwój. Warunki te przyczyniły się do poszerzenia listy roślin żywicielskich o nowe uprawy, które były dotychczas traktowane jako pokarm przejściowy przez wiele gatunków szkodników.

Najliczniejszą grupę stanowiły chrząszcze (Coleoptera) – 111 gatunków. Wśród nich dominowały szkodniki z rodziny stonkowatych (Chrysomelidae) – 42 gatunki i ryjkowcowatych (Curculionidae) – 36 gatunków. Największe szkody wyrządzały chowacze (Ceutorhynchus spp.) oraz pchełki (Phyllotreta spp.), głównie na warzywach kapustowatych. Wśród szkodliwej entomofauny najliczniejsze populacje tworzyły pluskwiaki (Hemiptera) – 64 gatunki, a wśród nich mszycowate (Aphididae) – 30 gatunków. Każdego roku powszechnie występowała mszyca burakowa (Aphis fabae), polifagiczny gatunek zasiedlający większość upraw warzywnych. Szczególnie preferowany był bób, burak ćwikłowy, ogórek, rabarbar i sałata. W niektórych latach na poziomie gradacyjnym występowała mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), monofag opanowujący w krótkim czasie warzywa kapustowate (konsumpcyjne i nasienne), a szczególnie kapustę głowiastą, kapustę brukselską, kalafior i chrzan. Liczne były motyle (Lepidoptera) – 62 gatunki, a wśród nich sówkowate – 22 gatunki. Od lat występują one na poziomie zagrażającym różnym uprawom warzyw. Gatunkami polifagicznymi były: błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) i piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae). Największe zagrożenie stwarzały na plantacjach warzyw kapustnych, buraka ćwikłowego, rabarbaru i sałaty. Muchówki – 70 gatunków, stanowiły liczną gatunkowo i osobniczo grupę, znacznie zróżnicowaną pod względem troficznym. Najliczniejsze były miniarki (Agromyzidae) – 23 gatunki oraz śmietki (Anthomyiidae) – 13 gatunków, z których większość należy do polifagów. Wiele gatunków muchówek należy do fitosaprofagów, rozwijających się w żywych lub gnijących tkankach wielu roślin uprawnych, m.in. śmietka kiełkówka (Delia florilega), glebowa (D. platura) i brukselanka (Botanophila fugax), wywilżna (Drosophila busckii) oraz udnica cebulkówka (Eumerus strigatus). Na poziomie stale zagrażającym uprawom występują przylżeńce (Thysanoptera) z rodziny wciornastkowatych (Thripidae) – 20 gatunków. Wśród nich najliczniejszy jest wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci). Jest to polifag występujący na wielu uprawach. Gatunek ten preferuje kapustę głowiastą białą i czerwoną, cebulę, czosnek, por i paprykę. Z błonkówek (Hymenoptera) dotychczas notowano 4 gatunki z gnatarzem rzepakowcem (Athalia rosae), czołowym szkodnikiem warzyw kapustowatych (konsumpcyjnych i nasiennych). Po jednym gatunku występują: turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa) z rodziny turkuciowatych (Gryllotalpidae) uszkadzający wiele upraw oraz skorek pospolity (Forficula auricularia) z rodziny skorków (Dermaptera) wyrządzający szkody na kapuście pekińskiej i włoskiej, kukurydzy cukrowej i rabarbarze.

Cyklicznie występują gatunki, które uszkadzają podziemne części roślin, należące do tzw. szkodników glebowych. Informacje na ich temat pochodzą z najwcześniejszych zapisów dotyczących szkód wyrządzanych przez owady. Szkodniki glebowe występują na wszystkich uprawianych roślinach warzywnych. Ich cechą charakterystyczną jest gradacyjne występowanie w kilkuletnich odstępach czasu. Są to: rolnice – gąsienice sówkowatych (Noctuidae), pędraki – larwy chrząszczy chrabąszczowatych (Melolonthidae i Rutelidae), drutowce – larwy sprężykowatych (Elateridae) oraz owady dorosłe i larwy turkucia podjadka (Gryllotalpa gryllotalpa). Z sówkowatych zdecydowanie dominuje rolnica zbożówka (Agrotis segetum), z chrząszczy – chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha) i drutowce należące do osiewników (Agriotes spp.) oraz muchówki: komarnica warzywna (Tipula oleracea) i leń marcowy (Bibio marci).

W programach dotyczących zabiegów ochronnych istotne miejsce zajmuje monitorowanie zagrożeń plantacji przez agrofagi. Zostały one ujęte w ramy zorganizowanego systemu prognozowania rejestrującego szkodniki wyrządzające wymierne szkody. Decyzje określające termin przeprowadzenia zabiegów ochronnych opierają się na wartościach ustalonych w tzw. progach zagrożenia, które dotyczą monitorowania nalotu i oceny skali wyrządzonych szkód na roślinach przez poszczególne gatunki szkodników.

Metoda chemicznego zwalczania szkodników z użyciem naturalnych i syntetycznych środków ochrony roślin stanowi istotną część prowadzonych działań ochronnych w ostatnich dziesięcioleciach. Z insektycydów są to związki nikotynowe, nitrowane i chlorowane węglowodory, związki fosforoorganiczne, pyretroidy, a w ostatnich latach m.in. nikotynoidy i neonikotynoidy. Środki ochrony roślin stosuje się w formie pylistej i płynnej, emulsji, zawiesin wodnych, granulatów, aerozoli oraz w formie gazowej. Charakteryzują się one działaniem kontaktowym, wgłębnym, układowym, gazowym oraz działaniem zaburzającym rozwój i metamorfozę owadów. Stosowane zoocydy w większości należą do silnych trucizn negatywnie wpływających na środowisko, należących do pierwszej i drugiej klasy toksyczności, o długim okresie karencji. W latach 70. biegłego wieku z ochrony warzyw całkowicie wycofano związki nikotynowe, nitrowane i chlorowane węglowodory, istotnie ograniczając także inne grupy insektycydów. W roku 2014 do ochrony roślin warzywnych było zarejestrowanych 63 insektycydów, wobec 93 zalecanych w roku 2000.

Zmniejszenie zużycia chemicznych środków ochrony roślin spowodowało wzrost znaczenia niechemicznych sposobów ograniczania liczebności i szkodliwości agrofagów. W szerszym zakresie wprowadza się do programów integrowane metody ochrony uwzględniające zabiegi agrotechniczne, fizyczne, mechaniczne, biologiczne, biotechniczne oraz uprawę odmian tolerancyjnych bądź odpornych na szkodniki.

Na skalę produkcyjną stosuje się biopreparaty zawierające szczepy bakterii z grupy Bacillus thuringiensis Berliner przeciwko gąsienicom bielinka kapustnika i rzepnika, tantnisia krzyżowiaczka, pachówki strąkóweczki oraz piętnówkom i rolnicom. Do zwalczania szkodników wykorzystuje się również patogeny pochodzenia wirusowego, m.in. bioprepaty zawierające wirusy z rodzaju Bergoldia stosowane przeciwko gąsienicom bielinka kapustnika. Wykorzystuje się również pasożytnicze pierwotniaki (m.in. Microsporidia) i owadobójcze nicienie (m.in. Steinernematidae).

Istotną rolę w agrocenozach odgrywają wrogowie naturalni owadów (entomofagi). Na podstawie wieloletnich obserwacji prowadzonych w warunkach polowych na terenie kraju przyjmuje się, że wrogowie naturalni obniżają co najmniej o 1/3 liczebność populacji szkodników. Są one uwzględniane w każdym programie dotyczącym integrowanego zwalczania szkodników. Największe znaczenie mają przede wszystkim gatunki należące do chrząszczy (Coleoptera), błonkówek (Hymenoptera) i muchówek (Diptera).

W zakresie hodowli odmian tolerancyjnych na uszkodzenia do uprawy sukcesywnie wprowadza się mieszańce pokolenia F1 o wybranych cechach użytkowych przeznaczonych do konsumpcji lub przetwórstwa. W tym zakresie wyhodowano wiele odmian warzyw, które wykazują cechy odporności na zasiedlanie lub żerowanie, względnie są tolerancyjne na uszkodzenia wyrządzane przez organizmy pasożytnicze.

Istotny postęp w hodowli odmian roślin użytkowych odpornych na szkodniki uzyskano przez wykorzystanie techniki genetyki molekularnej i możliwość jej wprowadzenia do uprawy w postaci odmian genetycznie zmodyfikowanych (GMO).

Zwiększająca się z roku na rok międzynarodowa wymiana nasion, materiału roślinnego i płodów rolnych ułatwia przemieszczanie się nowych gatunków szkodników na teren Polski. W ciągu ostatnich 25 lat stwierdzono obecność 5 nowych gatunków na uprawach warzyw: miniarki ciepłolubki (Liriomyza trifolii), miniarki szklarniówki (L. huidobrensis) oraz wciornastka zachodniego (Frankliniella occidentalis), które opanowały większość rejonów o skoncentrowanej produkcji ogrodniczej (warzywa i rośliny ozdobne). Do gatunków kwarantannowych, oprócz wyżej omówionych szkodników, należy także zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa (Diabrotica virgifera) i słonecznica orężówka (Helicoverpa armigera), uszkadzające kukurydzę.

19.1. Uwagi do nazewnictwa owadów

Ostatnie lata przyniosły istotne zmiany w systematyce nazw łacińskich. W zakresie entomologii warzywniczej dokonano blisko 60 zmian dotyczących nazw rodzajowych i gatunkowych. Polskie nazewnictwo jest bardziej ustabilizowane. Większość z nich powstała do lat 70. ubiegłego wieku. Są one sukcesywnie uzupełniane i wykorzystywane w miarę opracowywania nowych medod zwalczania szkodników na podstawie zmian zachodzących w agrocenozach, a wpływających na przemieszczanie się i liczebność populacji gatunków wyrządzających wymierne szkody na poziomie ekonomicznym.

19.2. Uwagi końcowe

Przedstawiona entomofauna nie wyczerpuje całej listy szkodników, które występują na uprawach w sezonie wegetacyjnym. W krajowych agrocenozach warzywniczych bytuje szereg innych fitofagicznych gatunków, traktujących rośliny jako pokarm uzupełniający w migracji do innych środowisk. Jednakże w sprzyjających warunkach otoczenia, m.in. powiększanie areału upraw i łatwość dostępu do rośliny żywicielskiej, wprowadzanie do uprawy nowych odmian, korzystne czynniki klimatyczno-glebowe, gatunki występujące dotychczas w niewielkich populacjach stają się potencjalnymi szkodnikami zagrażającymi określonej uprawie na poziomie wymagającym zabiegów ochronnych.

Bibliografia uzupełniająca

Warzywnictwo

Chroboczek E. red. 1965. Odmianoznawstwo warzywne. PWRiL, Warzawa, ss. 684.

Gawryś W. 2008. Słownik roślin zielnych. Officina Botanica, Kraków, ss. 199.

Kołota E., Orłowski M., Osińska M. 1994. Warzywnictwo. Wyd. Akademia Rolnicza, Wrocław, ss. 531.

Orłowski M. red. 2000. Polowa uprawa warzyw. Wyd. BRASIKA, Szczecin, ss. 408.

Podbielkowski Z. 1985. Słownik roślin użytkowych. PWRiL, Warszawa, ss. 529.

Systematyka i nazewnictwo

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, ss. 328.

Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2004. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa, T. I, vol. I: ss. 509.

Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2007. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa, T. II, vol. II: ss. 505.

Encyklopedia ochrony roślin. 1963. PWRiL, Warszawa, ss. 933.

Kinel J., Kuntze R. 1931. Chrząszcze i motyle krajowe. Przewodnik do określenia roślin i rodzajów. Wyd. Mianowskiego, Warszawa, ss. 227 + 43 tablice.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań, ss. 551 + literatura.

Razowski J. red. 1990–1997. Wykaz zwierząt Polski – Checklist of Animals of Poland. Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, vol. od I do V: I – ss. 158 (1990), II – ss. 342 (1991), III – ss. 217 (1991), IV – ss. 303 (1997), V – ss. 260 (1997). Wyd. Instytutu i Systematyki Zwierząt PAN. Kraków.

Romaniszyn J., Schille F. 1929. Artriciidae, 140–165. W: Fauna motyli Polski. Prace Monogr. Kom. Fizjogr. Kraków, ss. 556.

Ruszkowski J. 1960. Wykaz alfabetyczny łacińsko-polski nazw gatunkowych szkodników roślin użytkowych oraz niektórych ich wrogów naturalnych. Wyd. Instytut Ochrony Roślin, Poznań, ss. 135.

Ruszkowski A., Ruszkowski J. 1998. Słownik polskich nazw owadów. Część I. ISiK/Puławy, ss. 338.

Ruszkowski A., Ruszkowski J. 2006. Słownik polskich nazw owadów. Część II. ISiK/Puławy, ss. 298.

Sorauer P. red. 1949–1957. Handbuch der Pflazenkrankheiten: Band IV–V: 1949: Protozoa, Metazoa, Anthropoda, ss. 449; 1953: Lepidoptera, ss. 518; 1953: Diptera, ss. 311; 1954: Coleoptera, ss. 599; 1956: Heteroptera, Homoptera, Teil I: ss. 399; 1957: Homoptera, Teil 2: ss. 577. Paul Parley, Berlin und Hamburg.

Przypisy

[1] W tabelach zbiorczych (17.4–17.11) w nawiasach podano najczęściej równorzędnie używane synonimy w krajowych i zagranicznych publikacjach naukowych i popularnonaukowych, obok aktualnych łacińskich i polskich nazw gatunkowych.