Özlem Kumrular

Sułtanka Kösem

Władza i intrygi w haremie

przekład: Agnieszka Ayşen Kaim

Prawdziwa historia bohaterki serialu

Tytuł oryginału: KÖSEM SULTAN. İktidar, Hırs, Entrika

Autorka: Özlem Kumrular

Przekład: Agnieszka Ayşen Kaim

Redakcja: Elżbieta Wojtalik-Soroczyńska

Korekta: Monika Marczyk, Ewa Skuza, Dorota Śrutowska

Projekt okładki: Marcin Górski

Skład: JolAKS – Jolanta Szaniawska

Opracowanie wersji elektronicznej:

Copyright © by Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş.

All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by MT Biznes ltd.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2016

MT Biznes sp. z o.o.

ul. Jutrzenki 118, 02-230 Warszawa

tel. 22 632 64 20

www.mtbiznes.pl

sekretariat@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-8087-470-1 (format e-pub)

ISBN 978-83-8087-471-8 (format mobi)

Od tłumacza

Książka „Sułtanka Kösem” jest głęboko osadzona w tradycji i historii turecko-osmańskiej. Czytelnik spotyka w niej labirynt pojęć i symboli związanych z zupełnie odmienną od naszej kulturą. Tłumaczowi, będącemu swego rodzaju odźwiernym świata orientu, nie pozostało nic innego, jak wyjaśnić kontekst, terminy, a nawet rozwinąć pewne wątki. Mam nadzieję, że uzupełnienia i przypisy, którymi wzbogaciłam tekst książki, ułatwią polskiemu czytelnikowi lekturę tej fascynującej opowieści.

W opartej na cytatach z materiałów archiwalnych gawędzie historycznej Özlem Kumrular spotkamy tłum postaci historycznych. Przemawiają własnym językiem, czyli osmańskim, czerpiącym z arabskiego i perskiego, oryginalnie zapisywanym alfabetem arabskim. Prawie wszystkie cytaty w książce zostały podane po osmańsku w łacińskiej transkrypcji. Za pomoc w rozwikłaniu niektórych dziękuję doktorowi Ömerowi Gezerowi z Wydziału Historii Uniwersytetu Hacettepe w Ankarze. Za wskazówki historyczne dziękuję profesorom Tadeuszowi Majdzie i Dariuszowi Kołodziejczykowi z Uniwersytetu Warszawskiego. Mam nadzieję, że translatorskie wysiłki sprawiły, że nie będą Państwo czuć się jak na tureckim kazaniu.

Życzę miłej lektury.

Agnieszka Ayşen Kaim

Wstęp

Był wrzesień 2014 roku. W Ankarze, w domu profesora Halila İnalcıka, najwyższego autorytetu duchowego tureckich historyków, zwanego też Biegunem Historyków[1], gawędząc i popijając herbatę lipową, dyskutowaliśmy o zmiennym biegu historii XVII wieku. Podczas rozmowy profesor rzucił ot tak:

– Należałoby napisać historię sułtanki Kösem. – Po czym zaczął opowiadać o drugim tomie swojej historii imperium osmańskiego, w którym sporo miejsca poświęcił tej postaci. Z charakterystycznym dla siebie podekscytowaniem podzielił się z nami szczegółowo wszystkimi szyframi, które odczytał. W pewnym momencie powiedział do mnie:

– Ty napiszesz o Kösem. – Po chwili dodał – Pisząc, nie wolno ci nawet raz oderwać oczu od Bosforu, dobrze? – I zaśmiał się swoim uroczym śmiechem.

Ową subtelną radę, której mi tym samym udzielił, należy rozumieć jako przestrogę, aby nie nużyć czytelnika, a jednocześnie nie stronić od romantycznego tonu. Postarałam się więc dotrzymać słowa najlepiej, jak umiałam. Przez rok dzieliłam się z profesorem każdą zaskakującą informacją, na którą natrafiłam. Kiedy zaś opowiedziałam mu o tym, co odkryłam w Państwowych Archiwach w Wenecji – a był to dokument, z którego wynika, że Kösem miała jeszcze dwóch synów i była oficjalną żoną sułtana Ahmeda – zasłużyłam sobie na najwyższą pochwałę profesora. Kiedy już zaczęłam pracę nad książką, którą pisałam na podstawie publikacji wyszperanych w bibliotekach, księgarniach i antykwariatach wielu miast: od Cagliari po Rzym, od Salamanki po Zagrzeb, od Aten po Ankarę, starałam się połączyć w całość fragmenty tego barwnego życia, które rozpoczęło się na malutkiej wyspie, by toczyć się potem w wielkiej metropolii.

Rekonstrukcję życia Kösem umożliwiły mi dokumenty pochodzące z archiwów osmańskich podlegających Kancelarii Premiera Turcji oraz z archiwów w Simancas i Wenecji. Z różnych zakątków trafiały do mnie same niespodzianki. Kösem nie pochodziła, tak jak sułtanki Gülbanu lub Safiye, z państwa ściśle powiązanego z imperium osmańskim, na przykład z Wenecji, lecz z malutkiej wyspy archipelagu Cyklady. Poza tym nie znała tak dobrze jak jej poprzedniczki świata poza swoją ojczyzną.

Nie była również tak błyskotliwą postacią, zwracającą na siebie uwagę całej ówczesnej Europy, jak Hürrem. Nie śledzono każdego jej kroku za grubymi murami ani też nie pisano o niej romansów. Owe hiszpańskie i włoskie źródła historyczne, nadal piętrzące się w archiwach i zdradzające fascynujące szczegóły o prywatnym życiu Roksolany i Sulejmana, pozostają częściowo nieme, jeśli chodzi o sekrety życia Kösem.

Prawie półwieczna obecność tej sułtanki w osmańskim pałacu i jej wpływ na sprawy państwowe nie wzbudziły u żadnego z europejskich posłów, dyplomatów, posłańców, informatorów i szpiegów aż takich emocji, jak losy jej poprzedniczek. Mimo to, po złożeniu elementów układanki, udało mi się ujawnić kilka sekretów jej mało znanego życia.

Z bogatych i wielojęzycznych materiałów archiwalnych i publikacji zebranych na temat czasów, w których żyła Kösem, można by napisać zupełnie nową historię polityczną. Jednak odłożywszy materiały polityczne i wojskowe do opracowania w innej książce, postaram się przedstawić tylko ten niewielki krąg zdarzeń, których centrum stanowi postać sułtanki Kösem.

Chciałam streścić historię życia pełnego ambicji. Choć swoją opowieść zbudowałam wokół wojen, pokoju, buntów i wielu innych dramatycznych wydarzeń, odsunęłam je na dalszy plan.

Chciałabym podziękować za pomoc i serdeczność przede wszystkim mojemu kochanemu profesorowi Halilowi İnalcıkowi, a także innym osobom, do których należą: Yücel Demirel, Ercüment Atabay, Orhan Sakin, Salih Özbaran, Ana Carabias Torres, Cengiz Çevik, Hülya Balcı, Ebru Değirmenci, Ali Rıza İşipek, Günhan Börekçi, Eva Garau, Vjeran Kursar, Hande Maurizio Loddo, Orkun Kurt i Murat Sezen.

Podróż już rozpoczęta.

Özlem Kumrular

IKösem i nowy świat

Kobieta, za której życia rządziło aż siedmiu sułtanów

Rezolutna niewiasta, której udało się przetrwać pół wieku w osmańskiej stolicy i która odcisnęła swoje imię na kartach historii. Określana różnymi epitetami: sułtanka Kösem, tyranka, pośredniczka władzy, inteligentna, cierpliwa, zdolna do walki o władzę za wszelką cenę. Także kobieta doskonale wiedząca, kiedy należy przeczekać, a kiedy przejść do działania. Kierująca się rozumem, a nie chwilowymi nastrojami, zdolna otworzyć wszelkie drzwi. To białogłowa, której co prawda historia nie wielbi jako niezwykłej piękności, ale wspomina jej powab, a przede wszystkim inteligencję i spryt.

Faworyta Ahmeda I, matka sułtanów Murada i Ibrahima, babcia Mehmeda IV. Matka jedenaściorga dzieci, w tym siedmiu chłopców i czterech dziewcząt. Już w czasach, gdy była faworytą sułtana, szlifowała niewidzialne kamienie – podwaliny swojej kariery politycznej – aby potem jako sułtanka matka prowadzić rządy za sułtanatu swoich dwóch synów. Władczyni obdarowana przydomkiem Wielkiej Sułtanki Matki, postrzegana jako ta, która zdołała na swoich barkach udźwignąć ciężar władzy w państwie osmańskim.

Określana jako: „Jej Wysokość Sułtanka Matka, we wspólnocie wiernych dzierżąca urząd matek proroków”, „Jej Wysokość Sułtanka Księżycolica, o niech będzie nam wiecznie cnotliwa, matka i regentka padyszacha, ostoi tego świata”, a po swojej śmierci: „Matka – zamordowana”, „Matka – męczennica za wiarę” [1].

W źródłach europejskich jest jedną z kobiet, które zyskały nieśmiertelność ze względu na swój wizerunek reginy (królowej) i reginy madre (królowej matki). To właśnie Kösem Sultan, raz po raz nazywana także imperatorice (imperatorką), starała się uchronić państwo przed rozpadem w najburzliwszym okresie panowania osmańskiego. Jednocześnie w imię władzy, tego specyficznego związku, który wiąże instytucję państwa z miłością własną, poświęciła własnych synów, krew z krwi. Zdołała przetrwać okres pełen krwawych gier, pałacowych intryg i walk podjazdowych przeciw wrogom, jakby rodem z brazylijskiego serialu. Co więcej, Kösem umocniła państwo, o którego bliskim upadku już wtedy mówiono, mimo że większości w tym burzliwym okresie wydawało się to bardzo dalekie.

W encyklopedii meczetów stambulskich pod hasłem „Hadikatü’l Cevâmi” (Ogród meczetów) widnieje wzmianka, że władczyni znana dawniej jako sułtanka Mahpeyker przyjęła określenie Valide Kösem, czyli Sułtanka Matka Kösem, i 40 lat stała na straży struktury państwa, dokonując sprytnych zabiegów, aby nie dopuścić do przerwy w sprawowaniu autorytarnych rządów[2].

Kösem to jedyna kobieta, która nosiła tytuł głowy państwa – naibe – i tym samym dzierżyła władzę sułtańską, a wraz z dwukrotnym objęciem tronu przez Mustafę I przetrwała dokładnie siedem różnych sułtanatów. Zdołała pozostać w centrum imperium miotanego licznymi konfliktami. Od momentu wejścia do seraju w roku 1603 do śmierci w 1651 roku przeżyła panowanie męża Ahmeda I, pasierbów Mustafy I (dwukrotnie) i Osmana II, synów Murada IV i Ibrahima oraz wnuka Mehmeda IV. W historii imperium osmańskiego była to jedyna sułtanka matka, którą pozbawiono życia. Nie należy zapominać, że funkcjonowała w systemie, w którym głęboko zakorzeniony był pogląd, że słuchanie kobiecych rad i wszelkie działania zgodne z poleceniami kobiet przynoszą klęskę. Na przykład muzułmański teolog ulema Sunullah Efendi bronił stanowiska, że pod żadnym pozorem nie wolno pozwalać kobietom mieszać się w sprawy państwa[3]. Jednak Kösem nie tylko zdołała przetrwać prawie pół wieku w takim środowisku, ale – co więcej – była mądrą władczynią, która zdobyła szacunek i znalazła posłuch w seraju osmańskim, zdolna, zależnie od potrzeby, uniknąć jątrzenia sporów i wykazać się pokorą.

Bośniaczka, Czerkieska czy może Greczynka?

Gdy sprowadzono ją do haremu, nadano jej imię Mahpeyker, czyli „księżycolica”. Odaliskom trafiającym do seraju nadawano na ogół perskie imiona dopasowane do ich cech fizycznych lub cech osobowości. Pamiętając o tej zasadzie, możemy uznać, że Kösem otrzymała to miano ze względu na swoją twarz, okrągłą, pełną, o jasnej cerze. Zgodnie z tym, co podają tureckie i obce źródła, powodem, dla którego owo ładne imię szybko ustąpiło miejsca Kösem, był wybór sułtanki.

Zapewne sama przyczyniła się do tego, aby wdzięczne imię Mahpeyker, jedno z częściej nadawanych konkubinom, odeszło w zapomnienie, tak samo jak w przypadku jej następczyń, Nurbanu i Safiye. Jeden ze świadków epoki, włoski podróżnik Pietro della Valle, informuje, że sułtanka zaczęła być nazywana Kösem od momentu, gdy została faworytą. Valle uważa, że przyjęła to miano, gdyż przewyższała pozostałe faworyty, była ich przywódczynią, jakby stała na ich czele, lub też dlatego że wyróżniała ją świetlista i gładka cera[4]. Istotnym powodem, dla którego wolała imię Kösem od Mahpeyker, i właśnie z nim się utożsamiała, było to, że nie miało ono znów tak odmiennego znaczenia od „księżycolicej”, a jednocześnie mogło być też rozumiane w drugim znaczeniu tego słowa – „przywódczyni”. Imię Kösem pochodzi od słowa kuse, które przeszło do języka tureckiego z perskiego. Przy okazji – perskie kuse oznacza także rekina[5]. Nie wydaje się, aby to imię zostało wybrane świadomie ze względu na tę grę słów. Gdyby tak było, na pewno odbiłoby się to szerokim echem.

Jeśli chodzi o pojawiające się najczęściej we współczesnych źródłach, jednak nieobecne w wiarygodnych źródłach historycznych, imię Anastazja[6] oznacza po grecku „rezurekcję” i wśród wyznawców Kościoła greckiego w Rumelii jest klasycznym imieniem, rozpowszechnionym od czasów świętej Anastazji, żyjącej w IV wieku. Powszechnie uważa się, że to imię zostało nadane Kösem podczas chrztu. Jednak nie ma na to wiarygodnego dowodu. Madame de Gomez (Madaleine Angélique Poisson), pisarka – której notabene w wydanej w 1634 roku w Amsterdamie Histoire d’Osman Premier zdarza się mylić fakty historyczne – wspomina, że w haremie Ahmeda I poza Kösem była też inna niewolnica o imieniu Nassia. W książce tej, będącej beletrystyczną adaptacją dziennika barona de Salignaca (Jeana de Gontaut-Birona), ambasadora w Konstantynopolu za czasów sułtana Ahmeda, autorka podaje między innymi charakterystykę Kösem, przekazywaną poza grube mury seraju, znaną nawet w całym mieście[7]. Madame de Gomez potwierdza istnienie faworyty o imieniu Nassia (to skrócona wersja imienia Anastasia), ale wspomina często o jeszcze jednej faworycie o tym imieniu, mającej ogromny wpływ na sułtana. Wydaje się jednak, że pisarka, która w większości podaje wiarygodne informacje, w tej kwestii może się mylić. Nie ma bowiem innego źródła, które by potwierdzało, że w tym czasie w haremie Ahmeda I rzeczywiście była uprzywilejowana niewolnica o tym imieniu. Nawet jeśli kobietą, o której wspomina madame de Gomez, nie jest nasza Kösem, którą opisuje oddzielnie, to rozpowszechniana później informacja o imieniu Nassia stąd musiała pochodzić. Powtarzają ją następnie źródła francuskie tego okresu[8].

Imię nadane Kösem na chrzcie nie powinno nas aż tak bardzo interesować, gdyż były tysiące takich jak ona. Odrzuciwszy imię nadane na chrzcie, wraz z przyjęciem nowego zaczynały (i zaczynali) zupełnie nowe życie. Prawie jak mnisi, którzy od chwili zamknięcia się w klasztorze, przyjąwszy imiona świętych, porzucali swoją ziemską tożsamość, tak i ona wraz ze wspomnieniami pogrzebała swoje dawne imię i zaczęła nowe życie. Pod tym względem harem przypominał zakon. Każdy, kto przekroczył próg seraju, musiał bezpowrotnie zapomnieć o swoim poprzednim życiu. Jednocześnie też nikt nie ponosił odpowiedzialności za swoją przeszłość. Fakt, że nowe imię wywierało dobry psychologiczny wpływ na takie osoby oraz na ich szybszą adaptację do nowych warunków i nowego życia, jest bezsprzeczny. Dokładna data urodzin Kösem nie jest znana, podobnie jak większości odalisek przybyłych do haremu. Musimy poprzestać na informacji, że gdy tam trafiła w 1603 roku, była prawie rówieśnicą Ahmeda. To, że byli niemal w tym samym wieku, oznacza, że razem dorastali. Ahmed musiał zbliżyć się do Kösem niedługo po tym, jak wstąpił na tron. Biorąc pod uwagę, że to nie Kösem była matką jego pierwszego dziecka, zbliżenie tych dwojga musiało przypaść na ich 14 lub 15 rok życia.

Na temat miejsca urodzenia Kösem krąży wiele rozbieżnych opinii. Istnieje również teza, że była z pochodzenia Bośniaczką. Twierdzono, że została ofiarowana do seraju za sułtanatu Mehmeda III przez berlejbeja, namiestnika Bośni[9]. Domniemania o jej bośniackim pochodzeniu mogą wynikać z faktu, że do paszy Bośni dotarła przez sąsiednie wyspy z archipelagów na Adriatyku lub Morzu Egejskim. W innym utworze mamy informację, że została dostarczona naczelnikowi eunuchów przez paszę Bośni Mehmeda[10]. Konsul wenecki balio Giorgio Giustinian podaje z kolei, że Kösem była Czerkieską, którą do haremu miał przyprowadzić ponoć jakiś janczar[11].

Richard Knolles, który w kontekście Turków zwykł wyrażać zarówno własne opinie, jak i przywoływać innych historyków, przypisuje jej „dziki czerkieski temperament”[12]. Barozzi i Giovanni Berchet, prawdopodobnie inspirując się Giustinianem, również twierdzą, że była Czerkieską[13]. Ten odmienny pogląd, który ani nie wydaje się wiarygodny, ani nie ma swojej kontynuacji, był jednak cytowany w wielu miejscach. Tak jak stwierdzenie Pietra della Valle, jakoby ojciec Kösem pochodził z miejscowości oddalonej od Stambułu o ponad 320 kilometrów[14]. Nie zapominajmy, że początek popularności Czerkiesek w seraju przypada na końcowe lata ekspansji terytorialnej Osmanów. Zakup Czerkiesek do haremu rozpoczął się wtedy, gdy skończyła się możliwość pozyskiwania niewolników drogą wojenną, a więc w następnych wiekach, zwłaszcza XVIII i XIX. W XVII stuleciu Czerkieski jeszcze nie są popularne w seraju. Stwierdzenia weneckich posłów – Simone’a Contariniego (1612), Giustiniana (1627) i Cappelliego (1634) – o czerkieskim pochodzeniu Kösem mogą być konsekwencją treści raportów przedstawianych senatowi lub zwyczajnie powtórzeniem informacji podawanych przez poprzednich posłów.

Zgodnie z większością hipotez Kösem była z pochodzenia Greczynką. Kolejny konsul wenecki, Alessandri, którego raport odczytano w 1637 roku, odnotował, że Kösem była Greczynką[15]. Zasadniczo wszyscy posłowie weneccy są jednomyślni w tej sprawie. Madame de Gomez pisze, że Kösem była córką greckiego popa z Romanii[16]. Romania, o której tu mowa, nie jest dzisiejszą Rumunią. Region ten obejmował w tamtym okresie ziemie i wyspy greckie. Podobnie na Napulię (Anabolu) mówiono Napoli di Romania. Wspomniany już autorytet, Halil İnalcık, twierdzi, że Kösem była Greczynką[17]. Maria Pia Pedani pisze z kolei, że Kösem pochodziła z wyspy Tinos[18]. Zainteresowanie, jakim darzono wówczas tę wyspę, oraz częstotliwość pojawiania się tej nazwy zdają się być wystarczającym dowodem. Na przykład przedłożony senatowi raport weneckiego konsula Bony zawiera jeszcze jeden interesujący nas szczegół. Bona pisze, że z wyspy Tinos i miasta Heraklion na Krecie przyjechało do pracy w stoczni wraz z żonami i dziećmi wielu stolarzy i specjalistów od łatania łodzi i statków. Żyli jako poddani sułtana i byli zwolnieni z podatków, więc nie zamierzali wracać na wyspy[19].

Protekcja nad wyspą Tinos jest tutaj zastanawiająca. Od razu przywodzi na myśl rolę Kösem w sytuacji, gdy spośród licznych wysp archipelagu Cyklady właśnie Tinos wysuwa się na pierwszy plan. W trakcie oblężenia Kandii Tinos i Cytera, znajdujące się na drodze prowadzącej na Kretę, były bronione przez najzdolniejszych weneckich komendantów[20]. Wenecja traktowała bowiem Tinos jako przedni posterunek w walce z Osmanami. Częste pojawianie się tej nazwy w dokumentach ma też związek z jej rolą w prowadzonych walkach.

Kiedy zastanowimy się nad tym, że Kösem miała greckie pochodzenie, i weźmiemy pod uwagę, że została wysłana do seraju jako branka, całkiem prawdopodobna wydaje się wersja, że porwano ją z którejś z wysp. Kontynentalna część ziem greckich należała do Osmanów i żyli na nich zarówno muzułmańscy, jak i niemuzułmańscy poddani sułtana. Porwanie poddanego wymagałoby rozwiązań prawnych. Dlatego w grę wchodzi raczej proceder niewolniczy w przypadku wyspy niepodlegającej osmańskim rządom. Niezależnie od tego, jak doszło do porwania, właśnie ta niewolnica została przysłana do seraju jako podarunek. Nikt nie odważyłby się dać w prezencie dziewczyny porwanej z wyspy podlegającej imperium, gdyż wbrew temu, co się powszechnie sądzi, handel niewolnikami nie odbywał się bez nadzoru.

Istniało wiele sposobów ratowania niewolników, którzy nie byli jeńcami wojennymi. Przede wszystkim działały zakony założone w celu ratowania jeńców oraz mieszczące się w centrach miast biura notariuszy, którzy rejestrowali niewolników.

Dlatego bardziej prawdopodobne wydaje się, że Kösem porwano z którejś z wysp nienależącej do imperium Osmanów. Dostarczył ją do seraju pasza Bośni lub dotarła tu w inny sposób. Uważa się, że pochodziła z wyspy Tinos, ale nie zapominajmy, że gdyby jednak urodziła się na innej wyspie niepodlegającej Osmanom, nie zmieniłoby to jej losów. Jeśli uznamy, że wszystkie popularne stwierdzenia pochodzą z oddzielnych źródeł, to możemy założyć, że przysłanie przez paszę Bośni pięknej dziewczyny na dwór sułtana Ahmeda I może mieć związek z tym, że Handan, jego matka, z pochodzenia Bośniaczka, po objęciu tronu przez Ahmeda właśnie Bośniakom zapewniała czołowe stanowiska w najbardziej strategicznych punktach państwa osmańskiego. Wspomniany Mehmed Pasza o przydomku Tatar sprawował swoją funkcję w latach 1601–1602[21], jednak sułtanka Handan już wcześniej, zanim Ahmed I objął tron, miała duże wpływy na dworze. To wskazuje, że Kösem trafiła do seraju nie za panowania Mehmeda III, lecz na początku panowania Ahmeda I, a nawet jeszcze wcześniej. Słysząc o istotnej roli matki padyszacha przy wspomnianych nominacjach, pasza Bośni prawdopodobnie wraz z innymi podarkami przysłał również piękną dziewczynę.

Niepodzielna władczyni serca sułtana

Wszystkie źródła sugerują, że Kösem robiła użytek przede wszystkim ze swojej inteligencji, a nie z urody. Jej piękno stawiano bowiem na drugim planie. Nie wiemy jednak, czy w ramach obowiązującego wówczas kanonu urody była uważana za wyjątkową piękność. Wiemy natomiast, że jej spryt, inteligencja i ambicja były częściej opisywane niż wygląd. Nawet jeśli wspomina się o jej urodzie, słowa te blakną wobec pochwał na temat innych jej cech. Madame de Gomez wychwala przede wszystkim jej błyskotliwą inteligencję, urokliwą naturę i ujmujące zachowanie, ale też nie pomija opisu jej wysokiej i zgrabnej sylwetki[22]. Dominuje także przekonanie o uwodzicielskich zdolnościach Kösem. Utwór, który pojawił się 100 lat po jej panowaniu, podaje, że „urody była przeciętnej, lecz miała coś takiego w twarzy, czego nie da się określić, co zniewalało i przyciągało wszystkich”[23]. Poseł wenecki Simone Contarini w roku 1612 zanotował, że „była ładna i sprytna”, a poza tym „wszechstronnie utalentowana, pięknie śpiewała, co sprawiało, że władca niezwykle ją kochał”[24]. Według Giustiniana trafiła do seraju jako dziecko. Tutaj wyrosła na piękną i zgrabną dziewczynę i taka została ofiarowana władcy. Umiejętnie łącząc dobroć z wdziękiem i rozsądkiem, podbiła serce sułtana. Stała się jego towarzyszką, powiernicą i doradczynią w ważnych sprawach[25].

Cristoforo Valier, poseł, który przybył do Stambułu w 1616 roku, tak opisywał wpływ, jaki Kösem miała na władcę: „Jest w stanie wymusić na sułtanie wszystko, co chce, i jest niepodzielną władczynią jego serca, a on niczego nie potrafi jej odmówić”[26]. Wiadomo, że niektórzy sułtanowie niezwykle kochali swoje kobiety. Źródła zgodne są co do tego, że Sulejman Prawodawca jak szalony kochał swą Hürrem, Selim II – Nurbanu, Murad III – Safiye, zaś Mehmed IV – Gülnuş[27].

Trudno stwierdzić, czy sułtan Ahmed rzeczywiście darzył Kösem namiętnym uczuciem. Był jej rówieśnikiem i razem z nią dorastał. Gomez wielokrotnie podkreśla, że sułtan czuł do niej rodzaj miłości opartej raczej na przyjaźni i zaufaniu. Pokrywa się to z innymi źródłami, spoza pałacowych murów, w których wspomina się, że związek ten był oparty na przyjaźni, zrozumieniu, zaufaniu i szacunku, a nie na wielkiej namiętności. Parę tę opisywano następująco: „Nie wszyscy darzą Kösem respektem, ale sułtan w niektórych kwestiach słucha jej rad i życzy sobie jej stałej obecności przy swoim boku”. Widać, że jest to bardziej opis pary zżytej i nierozłącznej niż namiętnych kochanków[28].

Osmańskie źródła uznawały intymne relacje sułtana za temat nieobyczajny, więc nie ma w nich o tym wzmianki. Za to odnotowywali je zagraniczni dyplomaci, głównie weneccy, którzy bez względu na to, czy mieszkali w Stambule, czy nie, zawsze przyjaźnili się z godnymi zaufania osobami z seraju, które mogłyby przemycić potrzebne informacje poza jego mury. Dla przykładu podam, że dysponujemy licznymi szczegółami dotyczącymi pożycia Sułtana Prawodawcy i Hürrem czy też Murada III i Safiye, zapisanymi w foliałach informacyjnych nazywanych z włoska aviso, a mających postać nieregularnych gazetek. Źródła te nie wspominają nic o namiętnej miłości Kösem i Ahmeda I. Sapiencia, który zbierał informacje od osób z kręgów pałacowych, pisał: „Mówi się, że Ahmed I bardzo kocha Kösem, dobrze ją traktuje i żaden Turek nigdy nie darzył swojej żony takim uczuciem jak sułtan Ahmed I”[29].

Niewątpliwie więc między Kösem i Ahmedem zrodziła się więź uczuciowa na wzór relacji między dwojgiem dorastających razem dzieci i przyjaciół, którzy wszystkim się dzielą. Podobnie jak Hürrem, która jako jedyny towarzysz i lekarz sułtana leczyła Sulejmana z melancholii haszyszem, tak i Kösem wspierała swojego towarzysza życia w pokonywaniu tej przypadłości[30]. Pisano, że Ahmed zaufał żonie nawet w kwestii kontroli lekarstw, które zapisywali mu lekarze[31]. Melancholia, odpowiednik dzisiejszej depresji, to schorzenie, na które cierpiało bardzo wielu sułtanów.

Terapeutką Ahmeda została więc osoba mu najbliższa, czyli Kösem. Pewien angielski podróżnik, George Sandys, który wówczas przyjeżdżał do Stambułu i zanotował imię Kösem jako „Casek Cadoun” (prawdopodobnie Haseki Kadın), przyznaje, że mówiono, iż Kösem poza urodą miała umiejętności czarownicy[32]. Jego zdaniem nimi właśnie oddziaływała na Ahmeda. Uważał, że sułtan kocha Kösem w sposób „pełen namiętności”. Podkreślał, że w tym właśnie objawia się wpływ magii. Nie wiemy, czy prawdą jest, jakoby Kösem, którą Sandys opisuje jako kobietę o „delikatnej i jednocześnie nieśmiałej naturze”, naprawdę zajmowała się magią, ale nie należy zapominać, że magia była powszechnie praktykowana przez kobiety na europejskich dworach.

Kolejny wenecki poseł, Alessandri, który widział Kösem już w późniejszym wieku, tak ją opisuje: „Owa dama, z pochodzenia Greczynka, ma obecnie około 45 lat, jest bardzo piękna i ma delikatne rysy. Osoba o dobrym sercu, ciekawa rozrywek i przyjemności, cnotliwa, mądra i rozsądna. Majestatyczna, o szerokich horyzontach”[33].

Z powyższego opisu jasno wynika, że Kösem to wcielenie wszelkich cech, jakich mógłby życzyć sobie władca. Kobieta umiejąca śpiewać i prowadzić rozmowę, wzbudzająca zaufanie, dostarczająca rozrywki, ale również budząca respekt. Niestety, nie znamy szczegółów, w jakich kwestiach i okolicznościach Kösem, obok innych atutów, wykazywała się umiejętnością prowadzenia przyjemnej konwersacji, którą ponoć tak urzekła Ahmeda. Jest jednak pewna rzecz, którą wiemy: we wczesnym okresie ich związku nie rozmawiali o polityce albo przynajmniej takie sprawiali wrażenie. Contarini twierdzi, że Kösem „zachowywała się bardzo mądrze, powstrzymując sułtana od zbyt częstego poruszania poważnych tematów i spraw państwowych”[34]. Nawet jeśli w trakcie rządów Ahmeda I miała okazję przyglądać się sprawom państwa, musiała być na tyle sprytna, żeby nie zdradzić swoich ambicji w tej mierze. Bezsprzecznie prawdą jest, że zawsze bardziej prestiżowa była pozycja sułtanki matki niż żony padyszacha. A przecież silny wpływ Kösem na Ahmeda dał się zauważyć już wtedy, gdy była jego faworytą i wieści o tym, przekroczywszy mury seraju, musiały dotrzeć do uszu Wenecjan. Już w 1616 roku Cristoforo Valier pisze, że Kösem jest w Stambule najbardziej wartościowym sprzymierzeńcem ze względu na wpływ, jaki ma na sułtana. Poleca, aby wynagrodzić ją za zainteresowanie i wkład w budowanie prestiżu Wenecji[35]. Co oznacza, że pod koniec swoich rządów władca musiał jednak rozmawiać z Kösem o sprawach państwa.

Fakt, że Ahmed cenił zdanie swojej sułtanki nawet w kwestiach dotyczących dyplomacji i przykładał wagę do jej opinii, świadczy o tym, że zwłaszcza w późniejszych latach, jeszcze przed jego śmiercią, Kösem dążyła do zajęcia silnej pozycji w sprawowaniu rządów. Sprytni Wenecjanie najwyraźniej bardzo szybko to zrozumieli. Pewien raport wenecki z 1623 roku wspomina o Kösem tymi słowy: „Całą władzę i autorytet sprawuje matka, kobieta, która nieraz uczestniczyła w rządach jeszcze w okresie sułtanatu swojego małżonka. Jest zupełnie inna niż matka Mustafy, to kobieta w kwiecie wieku, wykazująca hart ducha i wysoką inteligencję”[36].

Zastanawiającą nas kwestię, czy rzeczywiście Kösem zaczęła się włączać w sprawy państwowe dopiero pod koniec panowania Ahmeda, potwierdzałby fakt, że Ahmed nawet matkę nieżyjącego Mehmeda III, sułtankę Safiye, zesłał do Starego Pałacu, gdyż próbowała się wtrącać do wszystkiego i chciała dominować. Poza tym Safiye wdała się w spór ze spahisami (tur. sipahi), lenną formacją kawalerii. Uwadze Kösem nie mógł więc umknąć fakt, jak bardzo czuły na tym punkcie jest Ahmed. Cechy przypisywane Kösem to: niepowstrzymana ambicja i umiłowanie władzy oraz tendencja do spiskowania i intrygowania w celu ochrony swojej pozycji. We wprowadzeniu do angielskiego tłumaczenia książki madame de Gomez z 1736 roku, opisującej życie Osmana II, John William twierdzi, że Kösem była „jedną z najbardziej aktywnych w polityce i przedsiębiorczych kobiet swoich czasów, co osiągnęła podstępnymi intrygami z pobudek ambicjonalnych”. Dodaje także, że całe życie spędziła na intrygach i knowaniu [37]. Nie ulega wątpliwości, że intryga jest naczelną zasadą seraju. Towarzyszyła każdej epoce i życiu na każdym dworze, tam, gdzie panowały rządy autorytarne, i tam, gdzie ich nie było, gdzie władcy byli wybierani lub obowiązywała zasada dziedziczenia tronu, gdzie kobiety przejmowały władzę lub też nie, w każdym systemie. Nie można obyć się bez intrygi tam, gdzie w systemie dziedziczenia tronu dochodzi do zmian, a za władcą stoi grupa popleczników mająca własne interesy. A młodzi następcy tronu nagle znajdują samych siebie na polu bitwy prowadzonej przez ich matki na wspólnej, ale ograniczonej przestrzeni. Atmosferę tę zawsze i niezmiennie zaogniają jeszcze bardziej wszelkie informacje krążące w obie strony między rywalkami. A przecież wojna, nawet jeśli jest to zimna wojna i polega na demonstracji sił, sankcjonuje każde działanie. Mimo wszystko jednak Kösem stała się niezaprzeczalnym symbolem państwa i rządów. Francuski pisarz jej czasów, Michel Baudier, maluje jej portret jako kobiety polityka „cieszącej się autorytetem”[38]. Jean-Baptiste Tavernier, opisujący XVII wiek z późniejszej perspektywy, scharakteryzował ją zaś jako „kobietę bardzo mądrą i doskonale zorientowaną w sprawach państwowych”[39]. Z biegiem czasu zaczęto wierzyć, że to ona jest elementem scalającym państwo, które najzwyczajniej dotknął zły los. Jej opanowanie, dalekowzroczność i latami starannie zdobywana wiedza, z kim i kiedy należy się sprzymierzać, uczyniły z niej wzór rozmiłowania we władzy i polityce. Swoją postawą przypomina tych dzisiejszych polityków, którzy zdołali długo utrzymać swoje wpływy na arenie politycznej. To właśnie pragnienie posiadania wpływowej pozycji sprawiło, że udało się jej niemal całe życie spędzić na scenie władzy i do ostatniej chwili nie zamierzała jej opuścić.

Uczucia skryte między wierszami. „Nasz Pan czasem poddaje nas próbie”

Możemy sądzić, że Kösem, w przeciwieństwie do wielu nałożnic pochodzących z terenów podległych Osmanom, nie była obeznana z językiem tureckim. Tinos to jedna z wysp, które najpóźniej prze]szły pod władanie Osmanów. Gdy przypomnimy, że nastąpiło to dopiero w 1715 roku, możemy przypuszczać, że żyjąc na tej wyspie, Kösem musiała słyszeć język grecki i włoski, ale z tureckim nie była osłuchana. Mimo że ta wyspa była w ręku Wenecji, większość ludności stanowili Grecy. Zarządcy wyspy używali włoskiego, a Kościół i ludność – greckiego. Kösem musiała nauczyć się tureckiego dopiero po zamieszkaniu w seraju. Jeżeli przyjmiemy hipotezę, że jej ojciec był popem, a klasa duchownych była warstwą społeczną o najwyższym procencie osób posiadających umiejętność czytania i pisania, to na wyspach greckich, gdzie niewielki procent mieszkańców miał podstawowe wykształcenie, Kösem mogła nauczyć się czytać i pisać już w dzieciństwie. Była jedną z niewielu kobiet osmańskich, które własnoręcznie pisały swoją korespondencję. Po niechlujnym piśmie i powtarzających się błędach językowych widać, że przeszła w haremie edukację daleką od doskonałej. Szkoda, że jej pismo pozbawione jest wykwintnego stylu typowego dla tamtych czasów i że nie pracowała nad nim w ciągu długich lat swoich rządów. Jednak właśnie dzięki listom, odpowiedziom na raporty wezyrów i całej korespondencji, którą obecnie dysponujemy, możemy odnaleźć wiele szczegółów na temat jej osoby. W dokumentach, z których w tej książce będziemy często korzystać, jedna rzecz rzuca się w oczy. Przy każdej okazji w przerysowany sposób Kösem podkreśla swoją religijność. Pamiętajmy, że jak na odaliskę trafiła do seraju w stosunkowo późnym wieku, a przed dominującym wówczas katolicyzmem chroniła ją prawosławna grecka rodzina. Mimo że całkiem prawdopodobne jest, że została wychowana przez duchownego, swoją pierwszą religijną tożsamość musiała porzucić na progu seraju w bardzo młodym wieku. Z jej korespondencji jasno wynika, że nawet jeśli nakazano jej zmianę wiary, to starała się na każdym kroku podkreślać swoją religijność, co jest typowym zachowaniem każdego konwertyty. W książce pod tytułem Les chrétiens d’Allah (Chrześcijanie Allaha) gest ten jest opisany jako typowy i najprostszy odruch instynktu u każdego nawróconego na islam i w kontekście konwertytów nawróconych na wiarę mahometańską został udowodniony w raportach inkwizycji w liczbie ponad 1550[40]. Tego dowodzą ich losy i wyznania, które poczynili. To, co wysuwa się na plan pierwszy, czyli przesadna terminologia religijna, nieustanne wyrażanie wdzięczności wobec Allaha oraz utrzymane w duchu fatalizmu stałe powoływanie się na Bożą opatrzność, są najlepszymi tego przykładami. Choćby taki fragment: „Pozdrowienia dla Jego Wysokości Paszy, wznoszę za Was modły, zapytuję Was, jak się czujecie i jakie jest Wasze samopoczucie, a jeśli nie jest dobre, to abyście jak najszybciej do zdrowia powrócili. Jeśli zaś chodzi o mnie, to dzięki Bogu dusza ma spokojna, dniami i nocami troszczę się o to, by wyznawcy Proroka żyli pomyślnie”[41].

Kösem jako prostego wstępu do swoich listów używa zwrotu: „Niech Allah będzie waszym wspomożycielem, Allah jest wspaniałomyślny. Allah ofiarujący nam tak wiele, ma moc ustanawiania jeszcze bardziej dostatnich dóbr. Cóż innego moglibyśmy mu ofiarować, jak nie nasze modlitwy? Wszystkie nasze cierpienia to skarb. Niechaj Najwyższy obdarowuje nas swymi ukrytymi skarbami. Amen” [42]. Stawiamy sobie pytanie, czy zwroty typu: „Kazałam recytować hodżom poematy, które wychwalają jedność Allaha, wszystko, co się mówi o chwale tego poematu (tevhid), zostało zebrane na cześć Proroka”, są tylko odruchem konwertytki, która często wspomina Allaha, czy też przybyła stosunkowo późno do seraju Kösem stała się naprawdę szczerą muzułmanką. O tym zdecydujemy razem, czytając dalsze rozdziały. W jeszcze innym jej liście, w jednym małym szczególe, skrył się wizerunek chrześcijańskiego Boga.

„Pozdrowienia dla Jego Wysokości Paszy, wznoszę za Was modlitwy. Powierzam Was również opiece Boga Najwyższego. Gdyby Wasza Wysokość chciał spytać o moje samopoczucie, to od wczoraj czuję się źle. Zwłaszcza dzisiaj jest gorzej, nie mam siły otworzyć oczu. Z trudnością piszę, ale dziękuję Bogu i modlę się, aby Bóg wybaczył mi moje winy i aby Wasza Wysokość nie ucierpiała tak jak ja. Jesteśmy wszyscy sługami Pana, On nas czasem wystawia na próbę”[43].

Wiadomo, że użyty przez Kösem zwrot Pan (tur. efendi), będący odpowiednikiem Boga, nie jest często używany w islamie. Czy klasyczne chrześcijańskie określenie Boga „Panie nasz” (nostro signore / κύριος ο θεός) wbiło się w pamięć Kösem jeszcze w dzieciństwie i tkwiło ukryte w jej podświadomości? Fakt ten zmusza nas do rozważań, czy Kösem, tak jak wielu konwertytów, modliła się zgodnie z wyznaniem, w którym ją wychowano. Muzułmanie zwrotu „Panie nasz” nie używają w odniesieniu do Boga, lecz do proroka Mahometa. Oto i fatalistyczna nuta ukryta w innym życzeniu: „Niech Najwyższy Bóg zapewni nam długie życie. Niech wszystkie te sprawy pozostaną na uboczu, a wyznawcy Proroka niech zaznają kiedyś spokoju. Niech Allah będzie naszym wspomożycielem” [44].

Jak widać, w tych wersach zwrot oddania w ręce Boga wszystkiego, co istnieje, pojawia się bardzo często: „Ktokolwiek dobrze mi służy, niechaj Allah, którego sława jest wielka, wspomoże go” – pisze Kösem w swoim kolejnym liście[45]. Jest to uczucie dzielone przez wszystkich członków wyznań monoteistycznych, zwanych ludźmi Księgi.

„Z wysp przybywa do nas ukochana, la la la…”[46]

Nie ma wątpliwości co do tego, że Kösem była Greczynką. Podobnie ma się rzecz z faktem jej pochodzenia z archipelagu Cyklady. Gdy założymy, że wyspą jej pochodzenia jest Tinos lub jakakolwiek inna okoliczna wyspa, to biorąc pod uwagę to, co wiemy o jej życiu na podstawie źródeł, i tak przebiegałoby podobnie. W świetle danych historycznych możemy więc sobie wyobrazić, w jakim środowisku żyła, zanim trafiła do seraju.

Cyklady! Wyspy jak marzenie, których nazwa pochodzi od formy kręgu (gr. kyklos), którym otaczają wyspę Delfos ze znajdującą się na niej świątynią Apollina. W upalne dni ochładzane wiatrem, położone wśród turkusowobłękitnych wód, których barwa nie zmieniła się od wieków, z ich wyspiarskim życiem toczącym się powolnym tempem… Tinos, nazywana po osmańsku İstendil, była wyspą najczęściej wspominaną w czasach wojny kandyjskiej. Gdybyśmy nie wiedzieli, że Wenecja używała Tinos jako ważnej bazy w swoich starciach z Osmanami, moglibyśmy sądzić, że właściwą przyczyną częstego wymieniania jej nazwy jest fakt, że to pragnieniem Kösem było przyłączenie jej do osmańskich terytoriów, bo była miejscem jej urodzenia[47]. Jest to jednak tylko przypuszczenie, które nawet jeśli nie wydaje się być zupełnie nierealne, nie jest jednak poparte dowodami.

Skoro już wybraliśmy się w podróż na wyspy znajdujące się na samym środku Morza Egejskiego, popłyńmy na Tinos. Zacznijmy jednak od korsarzy, największego koszmaru tamtych czasów. Wówczas zarówno na archipelagu Cyklad, jak i wśród innych wsyp śródziemnomorskich grasowali piraci i korsarze. Architektonicznie wyspa Tinos była bezpośrednio narażona na ataki korsarzy. Dlatego więc część, na której toczyło się życie, skupiała się na szczycie wyspy[48]. Pewien włoski podróżnik, który przybył tam w czasach, gdy Kösem była jeszcze kilkuletnim dzieckiem, wspomina, że od wschodniej strony wyspy, na morzu stała wieża obserwacyjna świętego Mikołaja (San Nicola, Agios Nikolaos)[49]. Możemy więc przyjąć, że jak każdy mieszkaniec Tinos również Kösem w dzieciństwie na co dzień żyła w strachu przed korsarzami.

Osmanowie zdobyli część wysp leżących na szlaku aż po Peloponez już we wczesnym okresie imperium. Jednak Tinos, jak już wspomniano, trafiła pod ich panowanie najpóźniej i w tamtym okresie należała do Republiki Weneckiej. Przy każdym kryzysie między Osmanami a Wenecją owe „morskie ziemie”, nazywane Stato da Mar (państwem morskim), leżące na wodach rozciągających się od dzisiejszego miasta Wenecja, wówczas centrum państwa weneckiego, aż po Cypr i Kretę, powoli przechodziły w ręce Osmanów.

Tinos czekała na to aż do 1715 roku. Gdy Kösem została z niej porwana, wyspa ta, jak inne, była jeszcze pod rządami weneckimi, a ziemie w większości zamieszkiwała ludność grecka. Nie zapominajmy jednak, że na tych wyspach żyli także wierni Kościoła rzymskokatolickiego[50]. Ścierały się tu wpływy Kościołów rzymskokatolickiego i prawosławnego tradycji greckiej. Na wyspach Naksos, Syros, Mykonos, Tinos i Santorini znajdowały się arcybiskupstwa katolickie. Inaczej mówiąc, Kościół rzymskokatolicki miał tu sporą rzeszę wiernych, w ten sposób jego obecność na wyspach była odczuwalna[51]. Kösem musiała mieć też wokół siebie włoskich katolików. W związku z tym same Włochy nie były dla niej obcym krajem. Wyspy znajdowały się na szlaku podróżnych na terytorium osmańskie aż do Ziemi Świętej, którzy ruszali z Wenecji lub Dubrownika, dalej przez Bałkany, a także na szlaku tych, którzy, podróżując z Europy na Wschód, przesiadali się ze statku na statek. Dzięki temu wielu podróżników pozostawiło po sobie spisane szczegóły dotyczące życia na wyspie, a zwłaszcza dziś w większości już nieobchodzonych chrześcijańskich świąt. Mamy więc obraz życia, które było częścią dzieciństwa lub okresu nastoletniego późniejszej Kösem i jej rodziny. Podróżnicy, którzy zapuszczali się do tylnych ogrodów tego raju, koncentrują się przede wszystkim na opisie kobiet. Jak by tego nie ująć, prawdą jest, że w tamtych czasach uroda mieszkanek wysp greckich była szeroko opiewana.

Przybywający na wyspy zachodnioeuropejscy podróżnicy są zgodni w swoich opiniach na temat pięknych twarzy i ciał kobiet, zaznaczają jednak, że szpecą je groteskowe stroje, które na siebie zakładają. Pamiętajmy, że ówcześni wyznawcy Kościoła wschodniego mieli stroje przypominające bardziej muzułmańską modę niż odzież noszoną przez lud w środkowej lub zachodniej Europie. Kobiety na wyspach zasłaniały głowy i czoła wełnianymi szalami nazywanymi hinduskimi, w większości ciemnozielonymi, wysuwając spod nich tylko kilka loków. Do tych loków doczepiały pióra dzikich gęsi w połyskliwym czarnym lub ciemnoniebieskim kolorze. Włosy zbierały w różowy nansuk, cienkie bawełniane płótno. Z wierzchu zakładały jedwabny fartuch. Pod nim zaś, jak większość mieszkanek wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, nosiły długie, bawełniane majtasy. Jak podają źródła, kobiety tego regionu zwykły zasłaniać nogi kolorowymi, różnej długości skarpetami, które nie dodawały im gracji. Stroje, które „zakrywają ciała na wzór koperty”, nie mogły przypaść do gustu zachodnim podróżnikom. Ubrania te nie dość, że uniemożliwiały dostrzeżenie kobiecych kształtów, to jeszcze je pogrubiały.

Na wyspach egejskich kobiety noszą czarne szarawary[52]. Z drugiej strony wiemy, że to właśnie na tych wyspach noszono kobiece stroje bez rękawów. Nawet Bernard Randolph, który odwiedził wyspy pod koniec XVII wieku, zanotował, jak bardzo zachwycił go widok kobiet w Kyrenii na Cyprze, ubranych w stroje bez rękawów, ze splecionymi kokardą włosami zebranymi z tyłu i zakrytymi muślinowymi koronkami[53]. Katoliczki ubierały się podobnie jak Wenecjanki, dlatego prawosławne Greczynki odzwierciedlały swoim strojem tradycyjny styl wyspy[54]. Możemy więc sądzić, że Kösem nie bardzo się różniła stylem ubierania od wyżej opisanego i w swojej nowej ojczyźnie nie miała żadnego problemu z dostosowaniem się pod względem stroju, zwłaszcza poza serajem. Podróżnicy wspominają o istnieniu pewnej kontynuowanej do dziś tradycji. Siedzące przed domami kobiety przędą wełnę i bawełnę. Pod wieczór wąskie ulice między ściśniętymi domami wciąż są pełne zasiadających na krzesłach staruszek i starców, dawniej ludzi w każdym wieku, a zwłaszcza kobiet starających się zdążyć ze wszystkimi pracami jeszcze w świetle dnia. Prawie całe dnie spędzały na ulicach, gdyż domy o niskich i spłaszczonych sufitach nie miały wewnątrz wystarczająco dużo światła. Mamy więc do czynienia z prototypem kobiety mającej wkład w rozwój gospodarczy regionu. Były to kobiety aktywne w rolnictwie, żyjące z pracy własnych rąk w domu, tkające materiały, haftujące[55]. Przędły one jedwabne nici i z nich dziergały skarpety, które potem sprzedawały przybywającym na wyspy marynarzom[56]. Biorąc pod uwagę fakt, że pochodziły ze społeczności wyspiarskiej, w której kobiety mogły nawiązywać stosunki handlowe z nieznanymi mężczyznami, a ich życie toczyło się na ulicach, możemy się domyślić, jak trudno było im po przybyciu z wysp do haremu, zwłaszcza takim kobietom jak Kösem, pogodzić się z zamknięciem za murem.

Francuski podróżnik, Charles Sigisbert, który na wyspie Milos z archipelagu Cyklad był świadkiem wesela, wspomina, że widziana przezeń panna młoda miała 18 lat. Dodaje, że ze względu na klimat zarówno tutejsze dziewczęta, jak i chłopcy szybciej wchodzą w wiek dojrzewania, a więc dziesięcioletnia panna młoda nie jest tam zjawiskiem zaskakującym[57]. Dziewczęta, kończąc 15–16 lat, mają w pełni rozwinięte ciała. Podróżnik stwierdza, że Greczynki są ze swej natury wynikającej z klimatu pełne radości, żywe, spontaniczne, sympatyczne i namiętne. Jednak nie zapomina dodać, że jeśli chodzi o życie miłosne Greczynek, to w porównaniu z innymi współczesnymi Europejkami jest bardziej „ograniczone”. Ponadto zdecydowanie staranniej niż Europejki chronią ów „skarb”, stanowiący ich wnoszone do małżeństwa wiano, co należy rozumieć jako dziewictwo. Ogólnie portret kobiet z wyspy przedstawia je jako istoty urodziwe, uprzejme i cnotliwe.

U prawosławnych Greków to święty Mikołaj sprawuje boską posługę na wzór tej, którą katolicy powierzyli świętemu Janowi. W przeddzień swojego święta Mikołaj ma za zadanie wysłuchać głosów dziewcząt, które modlą się o małżeństwo z mężczyznami, których kochają. Jeśli założymy, że Kösem, jak inne dziewczęta z wysp w tej częściowo zamkniętej prawosławnej społeczności, szybko osiągnęła wiek dojrzewania, oczywistym jest, że mogła się zakochać i marzyć o zamążpójściu. Łatwo można ją sobie wyobrazić modlącą się do świętego Mikołaja. Zwyczaj nakazywał, aby napełnić dzban wodą ze studni, wrzucić do niej jabłko i całą noc czuwać przy nim na dachu, na dworze, jednocześnie mocno zaciskając usta. Następnego dnia wszystkie dziewczyny zbierały się w cerkwi i przynosiły ze sobą swoje dzbany z jabłkami. Na jabłkach czyniły znak krzyża i czekały, że spełnią się ich życzenia[58].

Nasz francuski podróżnik obserwował też trwający wiele dni rytuał porodu. Łóżko kobiety w połogu pokrywa się płatkami róż, które najpierw gotuje się w winie z miodem, a potem suszy. Następnego dnia wkłada się je do letniego wina, które gotuje się z cynamonem, goździkami i kminkiem. Brzmi to jak orientalny sen. Choć dla Europejczyka z Zachodu praktyki towarzyszące narodzinom dziecka wydają się przejawem pogaństwa, jest to część żywej tradycji i folkloru wyspy. Gdy tylko urodzi się dziecko, najpierw jest myte letnią wodą, a zaraz potem dla ochrony skóry zanurza się je od stóp do głów w soli. Obok łóżeczka kładzie się kawałek chleba i drewienko. Chleb ma przez całe życie chronić je od głodu, a kawałek drewna zapewnić naturę milczącą i potulną na wzór drewna[59]. Aby przegnać złe duchy, do osoby, która jest zagrożona, krzyczy się „Czosnek na twoje oczy” i pluje się, wydając charakterystyczny dźwięk „ tju, tju, tju”. Jest to jeden z przejawów pochodzącej jeszcze z czasów średniowiecza i nadal praktykowanej na wyspach wiary w przeganianie złych mocy.

Niemowlętom dla ochrony przed złymi mocami robi się specjalne małe amulety zawierające trzy szczypty soli i trzy małe węgielki. Wiesza się je na ramieniu dziecka. Inny rytuał typowy dla mieszkańców Cyklad to ziarenko kminku przeżute w ustach i rzucone szybko do ucha dziecka. W celu uśpienia dziecka stosowano sproszkowaną gałkę muszkatołową rozpuszczoną w mleku. Do dzisiaj dzieci na wyspie aż do pierwszego roku życia stale są pojone tą mieszanką. Nie wiemy, czy Kösem po porodzie stosowała w seraju ten zwyczaj, czy też inne rytuały związane z ochroną przez złymi mocami i stanowiące największe bogactwo jej rodzinnych stron. Choć mając świadomość, że żaden naród, nawet jeśli zmienia środowisko i wyznanie, nie rezygnuje tak łatwo z tradycji, którymi przedtem żyje, możemy przypuszczać, że uspokajając swoje dzieci, Kösem mogła odwoływać się do tych niewinnych sztuczek.

Łatwo sobie wyobrazić, że kobiety z wysp miały świeży oddech, ponieważ dla utrzymania czystości zębów prawie wszystkie żuły mastyks i żywicę. Jeśli chodzi o barwę ich karnacji, to poza tym, że samo słońce zapewniło im zdrową i piękną cerę, dodatkowo jeszcze barwiły twarze, tak jak czyniono to w antyku.

Kobiety na wyspie proszkowały przeróżne rośliny, przede wszystkim korzeń drzewa terpentynowego, i robiły z nich kosmetyki. Gdy zaczynał się czas Wielkanocy, rozpalały ogień przed cerkwią i, modląc się, wrzucały do niego kawałki drutu, który w okresie postu nosiły na swoich przegubach niczym bransoletki.

Tradycyjna kuchnia na wyspie składała się z różnych rodzajów serów i chleba, a przede wszystkim obficie spożywane były owoce morza. Możemy być pewni, że przybywszy do seraju, gdzie panowały zupełnie inne gusta kulinarne, Kösem musiała zapomnieć o wielu dawnych przysmakach. Wśród nich były ryby i owoce morza oraz wspaniałe wina, których sława rozchodziła się na całą Europę. Domyślamy się, że pochodząca z samego środka owego pasterskiego regionu śródziemnomorskiego, dostatniego w figi, bawełnę, oliwki, cytrusy i różne rodzaje serów, Kösem musiała mieć początkowo trudności z przyzwyczajeniem się do życia we wschodnim pałacu, gdzie oliwy z oliwek używano tylko do lampek oliwnych.

Zamiast oliwy z oliwek w kuchni wykorzystywano tłuszcz zwierzęcy, klarowane masło z mleka bawołu oraz barani smalec. Jej śródziemnomorskie podniebienie musiało mieć trudności w przyzwyczajeniu się do tych ostrych smaków bogatej skądinąd osmańskiej kuchni. W życiu Kösem zaczęła się zupełnie nowa era, także pod kątem gastronomii.

Tinos, wyspa Boga morza Posejdona

Tinos jest obecnie miejscem pielgrzymek prawosławnych Greków, którzy 15 sierpnia przybywają tu zewsząd, aby czcić dzień Matki Boskiej. Częścią tej tradycji jest wspinanie się na kolanach po drodze prowadzącej do kościoła. Podróżnicy, którzy w czasach Kösem docierali na wyspę, pisali, że tutejszy port nie jest ładny i że najbardziej godnym uwagi miejscem jest osada świętego Mikołaja, zbudowana w miejsce antycznego miasta Tenos. W tym okresie nie było już nawet śladu po świątyni Posejdona, ale mówiono, że wzniesiono ją dla ochrony wyspy przed wężami.

Z tego względu Tinos nazywano także „wężową wyspą”. Jak już kilkakrotnie wspomniano, skoro była to wyspa najpóźniej zdobyta przez Osmanów[60], musiała długo stawiać opór, ponieważ większość sąsiednich wysp została włączona do imperium w XVI wieku. Ze względu na fakt, że mieszkańcy Tinos byli lojalnymi poddanymi Wenecji, uciekinierzy spod osmańskich rządów z innych terenów przenosili się właśnie na tę wysepkę archipelagu[61]. Duża liczba ludności prawdopodobnie wzmacniała bezpieczeństwo wyspy. W roku 1630 liczyła ona 18 tysięcy mieszkańców i jeśli porównamy tę liczbę z ówczesną populacją w miastach, to jak na tak małą wysepkę musiało być tam tłoczno[62]. Francuski podróżnik Jean Thévenot ocenił wyspę Tinos, z ufortyfikowaną twierdzą na szczycie wysokiej skały i gęsto zabudowanymi domami, jako zatłoczoną i pełną życia. Uznał, że to jedno z najbardziej zaludnionych miejsc czasów nowożytnych[63]. Na wyspie dzielonej przez ludność prawosławną i katolicką nie odczuwa się echa sporów, jakie toczą ze sobą oba te Kościoły. Kościół grecki działa całkowicie swobodnie. Albańczycy, którzy stanowią sporą grupę mieszkańców i których nasz podróżnik nazywa barbarzyńskimi wojownikami, przechadzają się uzbrojeni nocą po wybrzeżu morza. Krótko mówiąc, Kösem wychowała się w środowisku, w którym zdołała zakosztować kosmopolitycznego świata.

Ci, którzy w owym czasie odwiedzali tę wyspę, nie omieszkali wspomnieć, że Tinos jest cudem natury, a jej mieszkańcy są bardzo żywotni. Cała zaś wyspa jest gęsto zaludniona. Panuje tu swoboda i szczęście. Dzięki tak zręcznemu połączeniu tych cech wyspa doczekała się określenia najprzyjemniejszej z wysp greckich. Tournefort twierdzi, że mimo swych surowych wzgórz jest najlepiej zagospodarowana rolniczo spośród innych wysp. Owoce są przepyszne, zwłaszcza melony, figi i winogrona[64]. Głównym źródłem dochodów wyspy były uprawa pszenicy i owsa oraz fig[65]. Mimo że owoców było tu w bród, przypływały one także z Syros[66]. Głównym zajęciem kobiet z Tinos była hodowla jedwabników. Przędły jedwabną nić i robiły skarpety. Stroje kobiet są „szlachetne i eleganckie”[67]. Wszystkie są urodziwe, a ubrania nie pozbawiają ich wdzięku. Pewien ówczesny podróżnik uważał młode mieszkanki wysp za nadzwyczaj piękne i atrakcyjne. Można stwierdzić, że subtelna uroda tutejszych kobiet została doceniona dzięki temu, że źródłem bogactwa wyspy była uprawa jedwabników. Tinos słynęła bowiem z jedwabnych kobiecych skarpet i rękawiczek, dlatego często ją odwiedzano.

Gdyby Kösem wyszła za kogoś ze swojej wyspy, wtedy małżonek włożyłby jej na palec srebrny pierścionek, który podczas uroczystości oboje musieliby przekładać ponad 30 razy, jak nakazuje zwyczaj. Zaś członkowie ich rodzin w celu zahartowania młodych przed przeciwnościami przyszłego życia poczęstowaliby ich kilkoma tradycyjnymi kopniakami i uderzeniami w twarz. Całe wesele zakończyłoby nabożeństwo ofiarowania chleba i wina oraz odśpiewanie psalmu[68]. Jednak nie dane było Kösem mieć takiego wesela. Miała wyjść za mąż w zupełnie innym stylu, w stolicy największego światowego imperium, w którym potem sprawowała rządy przez długie lata.

Sułtanat kobiet

Wenecki konsul Ottaviano Bon zaobserwował w 1609 roku, że w imperium osmańskim widoczne są wpływy, które określił mianem sułtanatu kobiet, i przekazał do senatu taki komentarz: „W tym kraju od czasu do czasu, tak jak dało się to zaobserwować wcześniej, rządy sprawują kobiety: sułtanka matka lub sułtanka matka faworyta (regina moglie favorita)”[69]. Jego zdaniem sułtanowie oddawali się innym sprawom, osobiście powierzając rządy kobietom, te zaś sprawowały je „ jak dusza zapragnie”. Jedynym celem kobiet było bogactwo. Balio nie omieszkał dodać, że ich podpis widniał pod tak ważnymi decyzjami, jak nominacje na wielkich wezyrów. Podkreślił również, że wykorzystywanie władzy przez kobiety przynosiło wielkie „skandale i zamieszanie”. Dlatego sułtan Ahmed I, w pełni tego świadomy już wtedy, gdy wstępował na tron, nakazał żyjącej jeszcze babce Safiye, przebywającej w Starym Pałacu, aby pod żadnym pozorem nie wtrącała się do spraw państwowych. Chciał jej uniemożliwić dominowanie w rządach, co nieuchronnie obfitowałoby w skandale, jak za czasów jego ojca, sułtana Mehmeda III.

Matka władcy, sułtanka Handan, wcześnie zmarła. Ahmed zachował się w tej kwestii bardzo zapobiegawczo i zadbał, aby jego kobiety, w tym nawet faworyty, nie wtrącały się do spraw państwa[70]. Te spostrzeżenia weneckiego konsula podpowiadają nam, dlaczego Kösem na początku rządów Ahmeda I nie wspomina o sprawach państwa. Konsul się nie mylił. Sułtan Ahmed zamierzał trzymać się jak najdalej od dominującej pozycji kobiet aż do momentu, kiedy i tak coraz bardziej załamujący się system państwowy nieco się ustabilizuje.

Okres ten, nazwany później w historii osmańskiej Tagallüb-i nisvân (sułtanatem kobiet), przypadał akurat na sam środek okresu zmian w systemie osmańskich rządów, licznych powstań i niekończących się wojen. Określenie „sułtanat kobiet”, jak twierdzi Goffman, jest bardzo poniżające. „Jeśli zauważymy, że owe kobiety zaczęły mieć wpływy w seraju właśnie na początku załamania się rządów”, to zrzucając na nie odpowiedzialność za wiele problemów, które istniały już wcześniej, czyni się z nich przysłowiowe kozły ofiarne[71]. Również osmański historyk Naîmâ przyłączył się do rzeszy oskarżycieli obciążających hegemonię kobiet winą za upadek imperium. Pisał tak: „Stopniowo padyszach wpadł w nawyk przyznawania wysokim rangą kobietom stałych pensji i, zamiast oddawać się sprawom państwowym, zawierzał tym, które były niewystarczająco rozumne, wysoko ceniąc ich zdanie”. A nawet posunął się jeszcze dalej i stwierdził: „Wprawdzie z tego powodu pojawiło się kilku następców tronu, a niektórzy poddani uradowali się, jednak ciągłym swoim mieszaniem się i ingerecją w sprawy kraju kobiety przejęły rządy, co zburzyło ład w państwie, aż kraj pogrążył się w rozpaczy i cierpieniu”[72].

Nie jest nowością, że kobiety wtrącały się do polityki lub miały wpływ na podejmowane decyzje. W historii nieraz uczestniczyły w rządach. Tak było w przypadku matki sułtana Bajazyda II, sułtanki Gülbahar oraz matki Sulejmana Prawodawcy – sułtanki Hafsy[73]. Odgrywanie istotnej roli w rządach przez kobiety, a w pewnym okresie także nadawanie tonu relacjom dyplomatycznym, zaczęło się wraz z Hürrem i kontynuowane było przez Nurbanu i Safiye. Natomiast Kösem, która z początkiem XVII wieku rozpoczęła swoje niemal półwieczne rządy, apogeum władzy osiągnęła na pozycji sułtanki matki, aż po 25 latach w końcu i ona musiała przekazać pochodnię władzy swojej synowej i największej rywalce – sułtance Turhan.

Fakt, że Kösem faktycznie rządziła za swoich synów, oznacza, że dzierżyła naprawdę sporą władzę. Jednak i w innych okresach kobiety miały wpływ na nominacje, politykę wewnętrzną i zagraniczną oraz wiele innych dziedzin. Na przykład poseł wenecki Contarini miał stwierdzić, że to sułtanka matka Nurbanu wpłynęła na usunięcie wielkiego wezyra Sinana Paszy. Nie jest też tajemnicą, jak silne oddziaływanie na wezyrów miała Hürrem. Określenie, jakie tym trzem władczyniom: Hürrem, Nurbanu i Safiye nadawali Europejczycy, tytułując je „królowymi”, w pewnym sensie legalizuje ich status. A znajdująca się w archiwach w Stambule, Paryżu i Wenecji bogata korespondencja tych kobiet jest najlepszym dowodem na ich wpływ na kontakty dyplomatyczne [74].

To właśnie w stosunkach Osmanów z Wenecją sułtanka Safiye, babka Ahmeda, zdobyła najwyższą pozycję, jaką którakolwiek Sułtanka Matka zdołała osiągnąć w relacjach dyplomatycznych. Nawet jedna z kopii Księgi zwycięstwa, przeznaczonej dla sułtana i obwieszczającej militarne zwycięstwo, była sporządzana specjalnie dla Safiye i jej przekazana. Poseł wenecki Girolamo Capello wspomniał bez ogródek, że „obecnie większa część rządów spoczywa w rękach Sułtanki Matki”[75]. Nie umknął więc uwadze Wenecjan wpływ Safiye na wezyra i nie omieszkali, co się wydaje naturalne, wykorzystać tego do własnych celów. Z tej metody skorzystali również posłowie angielscy[76]. Listy pisane do Safiye przez posłów zagranicznych, zwłaszcza weneckich i angielskich, wskazują, że odgrywała kluczową rolę w sprawach państwowych, zwłaszcza w kontaktach międzynarodowych. Kiedy na przykład zniszczono statki padyszacha u wybrzeży wyspy Rodos, także i w tej sprawie pisano bezpośrednio do Safiye[77]. Ambasador angielski twierdzi, że Hiszpania przyśle posła, ale jednocześnie przypomina o wrogich stosunkach z Hiszpanią. Żali się Safiye, aby uzyskać jej poparcie dla królowej angielskiej. Weneccy ambasadorowie nigdy nie lekceważyli roli Safiye w dyplomacji. Fakt, że działali w bardzo wyrachowany sposób i robili wszystko, by jej nie urazić, daje nam pełny obraz tego układu sił. Oto przykład. Raz nie dotarły na czas zamówione w Wenecji przez Safiye satynowe materie, choć przyszły materie angielskiej i flamandzkiej roboty, które zamówili Halil Pasza i jeden z niemych sług[78] w seraju. Wenecjanie byli jednak na tyle przytomni, że nie nawiązali do tego tematu, aby nie denerwować sułtanki[79].

Safiye nie wycofywała się także z udziału w polityce krajowej. Gubernator Jemenu, nie otrzymawszy od sułtana odpowiedzi na swoje wnioski, zgłosił się ostatecznie bezpośrednio do Safiye. Ta sytuacja chyba wszystko nam wyjaśnia[80].

Mądre kobiety z tej dynastii utrzymywały stały kontakt ze swoimi ojcami i mężami, przekazując niczym wywiadowczynie informacje, które udało im się zdobyć. Na przykład Hürrem pod nieobecność sułtana opisywała mu szczegółowo wszystko, co się działo w seraju. Kontynuowała to ich córka Mihrimah, zarówno w listach do ojca, jak i w dyplomatycznej korespondencji z paszami[81]. Safiye, Kösem i Turhan w listach, które pisały lub dyktowały, opisywały rozwój wypadków politycznych, ale też, zasięgnąwszy informacji u innych, opisywały tematy skarbu i wojska. Matka Murada III, sułtanka Nurbanu, korespondowała z Katarzyną Medycejską. Działając w imieniu Osmanów i Francji, rozwijały między sobą kontakty dyplomatyczne. To one uzgadniały rozszerzenie koncesji handlowych Francji. W pewnym sensie była to wersja aktu między Wschodem a Zachodem na wzór tego, który zawarto między Francją a Hiszpanią, podpisanego przez kobiety – La Paz de las Damas (Pokoju kobiet). Przyczyną udziału kobiet w rządach bywali sami mężczyźni. Jak łatwo można się domyślić, dla tych, którzy doświadczyli złości padyszacha, korzystniejsze było odwołanie się do wyrozumialszej, spokojniejszej i czasem też podatniejszej na perswazje natury kobiecej. Mustafa Âli wyjawia, że „mimo iż sułtan nie przymyka oczu na ucisk ludu, przekupni wezyrowie (…) przyjmują na służbę osoby, które nie są godne zaszczytów i łapówkarstwem niszczą państwowy porządek. Nie mówią prawdy padyszachowi. Czyżby uważali, że z obawy przed gniewem sułtana łatwiej jest się rozmówić z sułtanką matką? Ona nigdy nie pozwoli na to, aby naruszono ład w państwie i jednocześnie sława jej ukochanego syna doznała uszczerbku”[82]. Mimo to Mustafa Âli nie wskazuje na Safiye jako na źródło procesów degeneracyjnych w rządach będących jej udziałem.

W seraju nie tylko sułtanki matki miały wpływ na politykę międzynarodową. Ambasador wenecki Matheo Zane pisze w liście do doży, że w sprawie Mołdawii rozmówił się z Râziye Hatun (Razcacadun) i że dobrze ją zna. Donosi też, że owa dama ma silną pozycję w haremie Safiye, w którym przebywa od czasów Selima II. Jej umiejętności w zakresie dyplomacji wzbudzały zaskoczenie, mamy nawet informacje o jej pokojowej korespondencji [83].

Dowodem silnej pozycji kobiet jest fakt, że pozwalały sobie na pogróżki wobec najwyższego muftiego – muzułmańskiego prawnika i teologa, wydającego oficjalne interpretacje w sprawach życia państwowego i prywatnego, związanego z islamem, który swoje decyzje ogłasza w formie fatwy. Mufti był najbardziej wówczas szanowanym urzędem w państwie. Nurbanu musiała czuć się bardzo pewnie, skoro ośmieliła się napisać: „A szejch islamu, zamiast zajmować się problemami ziemskimi, niech lepiej poczyta sobie święte księgi o szariacie, zainteresuje się rozważaniami duchowymi i nie wtrynia nosa, gdzie nie trzeba, zwłaszcza do spraw państwowych, bezpośrednio dotyczących imperium”[84].

Jak zauważył profesor İnalcık, sytuacja stała się poważna, gdy wraz z początkami wpływu sułtanek matek na rządy imperium, na mocy sułtańskiego aktu nadania członkinie haremu jako przynależny im paszmakłyk (dosłownie: wydatki na pantofle) pobierały nie tylko dzierżawy z lenna nadawanego przez sułtana, mniejszego typu timar[85] i większego – ziamet, ale otrzymywały też dochód z sandżaku, mniejszej jednostki administracyjno-wojskowej, a nawet z całej prowincji zwanej ejaletem[86].

Jak się przekonamy, była to jedna z przyczyn osłabienia wojsk lennych, stanowiących podstawy systemu całego państwa. System ten opierał się na odwadze i sukcesach militarnych, a został zastąpiony wpływami haremu, a tym samym i korupcji, co bezpowrotnie pozbawiło kraj niezmąconej potęgi wojskowej, którą miał jeszcze w XVI wieku.

[1] Autorka używa tu określenia „kutub”, „biegun”, „oś”, które w mistycznej terminologii muzułmańskiej oznacza osobę stojącą najwyżej w hierarchii świętych. Jest to ktoś o najwyższym duchowym autorytecie, największy duchowy przywódca, „pieczęć świętych” (przyp. tłum.).

[1] Necdet Sakaoğlu, Osmanoğullarının Ünlü Kadın Sultanları, Stambuł 2007, s. 129.

[2] Ibidem, s. 137.

[3] Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan. Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın baniler, tłum. Ayla Ortaç, Stambuł 2006, s. 93.

[4] Murat Kocaaslan, Kösem Sultan. Hayatı, vakıfları, hayır işleri ve Üsküdar’daki külliyesi, Stambuł 2014, s. 28.

[5] Tę informację zawdzięczam mojemu irańskiemu przyjacielowi Mahmoudowi Jafariemu Shahowi Belaghiemu i İlkin Başar Özal.

[6] Godfrey Goodwin, Prywatny świat kobiet ottomańskich, tłum. Karolina Lossman, Warszawa 2008, s. 160.

[7] Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier du nom, XIX e Empereur des Turcs, et de l’Imperatrice Aphendina, Ashada, wyd. 2., Amsterdam 1634.

[8] Jean-Antoine Guer, Moeurs et usages des Turcs, leur religion, leur gouvernement civil, militaire et politique, avec un abrégé de l’histoire ottomane, t. II, 1746–1747, s. 474; Petis de la Croix, Abrégé chronologique de l’histoire ottomane, t. II, Paryż 1768, s. 74.

[9] Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 27.

[10] Anecdoti osia la storia segreta della familia otomana tradotta dal franzese, in divisa in dieci libri (…), Neapol 1727, s. 308.

[11] Relazioni di ambascitori veneti al Senato, t. XIV, Constantinopoli, relazioni inedite (1512–1789), oprac. Maria Pia Pedani-Fabris, Padwa, s. 565.

[12] Richard Knolles, The Turkish History, from the Original of that Nation, to the Growth of the Ottoman Empire: with the Lives and Conquests of their Princes and Emperors. By Richard Knolles, Sometime Fellow of Lincoln-College in Oxford. With a Continuation to this Present Year. MDCLXXXVII. Whereunto is Added the Present State of the Ottoman Empire. By Sir Paul Rycaut, Late Consul of Smyrna, s. 78. W 1603 roku w Londynie wydano obszerną, w originale 1200-stronicową, publikację na temat Turków: The Generalle Historie of the Turkes (Zarys historii Turków). Utwór ten zyskał dużą popularność i w latach 1603 i 1638 był pięciokrotnie wznawiany. Knolles pracował nad tym dziełem łącznie 12 lat. W sprawie Knollesa patrz: Salih Özbaran, Bir tarihçinin oluşumu: Richard Knolles ve Türk tarihi, Osmanlı Araştırmaları, XXIV, Stambuł 2004; V.J. Parry, Richard Knolles, History of the Turks, oprac. Salih Özbaran, Stambuł 2003.

[13] Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, tłum. Nilüfer Epçeli, oprac. Erhan Afyoncu, t. III, Stambuł 2009, s. 340.

[14] Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 27.

[15] Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 649.

[16] Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 13.

[17] Wywiad z Halilem İnalcıkiem. Streszczenie opublikowano w trzech częściach 2, 3 i 4 listopada 2014 w „Aydınlık”. (Patrz: Zaman Treni, Özlem Kumrular-Mehmet Perinçek). Ponadto patrz: Halil İnalcık, Seçme Eserleri-II, Devlet-i Aliyye. Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-II. Tagayyür ve Fesâd (1603–1656). Bozuluş ve Kargaşa Dönemi, Stambuł 2009, s. 86–87.

[18] Maria Pia Pedani, Kira e sultane nel cinquento ottomano, Non solo verso Oriente, Studi sull’Ebraismo in Onore di Pier Cesare Ioly Zorattini, red. Maddelena del Bianco Cotrozzi, Ricardo di Segni, Marcello Massenzio, Florencja 2014, s. 12.

[19] Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 523.

[20] Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, cz. IV, tłum. Nilüfer Epçeli, oprac. Erhan Afyoncu, Stambuł 2011, s. 399.

[21] Salih Sidki Hadžihuseinović, Povijest Bosne Sarajevo, El-kalem, 1999, wyd. 1, s. 225.

[22] Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 17.

[23] Anecdoti ossia la storia segreta della familia otomana tradotta dal franzese…, op. cit., s. 303.

[24] Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 28.

[25] Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 565.

[26] Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn. Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, tłum. Ayşe Berktay, Stambuł 1993, s. 141.

[27] Çağatay Uluçay, Harem, II, Stambuł 2012, s. 46.

[28] Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn, op. cit., s. 141.

[29] Otavio Sapiencia, Nuevo Tratado de Turquía con una despcripción del sitio, y ciudad de Constantinopla, costumbres del Gran Turco, de su modo de govierno, de su palacio, consejo, martyrios de algunos martyres, y de otras cosas notables, Madryt 1622, s. 23.

[30] Emilio Sola, Uyuyan adamı uyandırmak: İspanyol „Haber” Edebiyatında Süleyman’ın son yılları, Muhteşem Süleyman, oprac. Özlem Kumrular, Stambuł 2007, s. 101–126.

[31] Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 14.

[32] George Sandys, A Relation of a journey begun An. Dom. 1610, Londyn, s. 74.

[33] Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 22, 649.

[34] Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn…, op. cit., s. 141.

[35] Ibidem, s. 298.

[36] Ibidem, s. 314.

[37] Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., wstęp.

[38] Michel Baudier, Histoire générale du Serail et de la cour du grand seigneur Empereur des Turcs, 1623, s. 56.

[39] Jean-Baptiste Tavernier, 17. Yüzyılda Topkapı Sarayı, tłum. Teoman Tunçdoğan, oprac. Necdet Sakaoğlu, Stambuł 2007, s. 146.

[40] Bartolome y Lucile Bennasar, Los Cristianos de Alá: La fascinante aventura de los renegados, Madryt 1989.

[41] Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye. Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-II, s. 188 (sierpień 1629).

[42] Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 47.

[43] Ibidem, s. 74.

[44] Ibidem, s. 76.

[45] Ibidem, s. 106.

[46] Parafraza słów stambulskiej piosenki ludowej, w której mowa jest o Wyspach Książęcych leżących blisko Stambułu, a nie o Cykladach (przyp. tłum.).

[47] Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Η Τήνος κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (1390–1715), ΦΩΣΚΟΛΟΣ 2005, wyd. 1, s. 173–177.

[48] Apostolos E. Vacapoulos, The Greek Nation. 1453–1669. The Cultural & Economic Background of Modern Greek Society, 1976, New Jersey, s. 98.

[49] Giuseppe Rosaccio, Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare e per terra insieme cuello di Terra Santa, Wenecja 1598, s. 27.

[50] Hélène Pignot, La Turquie Chrétienne, Récits des voyageurs français et anglais dans l’Empire ottoman au XVIIe siècle, Vevey 2007.

[51] Molly Green, Catholic Pirates and Greek Merchants. A Maritime History of the Mediterranean, Princeton University Press, 2010, s. 132.

[52] Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, tłum. Ali Berktay, Stambuł 2005, s. 90.

[53] Bernard Randolph, Ege Takımadaları. Arşipelago, tłum. Ümit Koçer, Stambuł 1998, s. 37.

[54] Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 169.

[55] Ioli Vingopoulou, Le Monde Grec vu par les voyageurs de XVI e siècle, Ateny 2004, s. 239.

[56] Charles Sigisbert Sonnini, Travels in Greece and Turkey: Undertaken by Order of Louis XVI, and with the Authority of the Ottoman Court, t. II, 1801, s. 67.

[57] Ibidem, s. 109.

[58] Ibidem, s. 120.

[59] Ibidem, s. 101.

[60] Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη εις την Βενετοκρατουμενην και Τουρκοκρατιμενην Τηνον, Ateny 1972, s. 120.

[61] Danielle Tinteri, L’Isola di Tinos dai Ghisi alla Serenissima (XIV–XV secolo), praca doktorska, Univarsità Ca’ Foscari, rok akademicki 2011–2012, s. 34.

[62] Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη εις την Βενετοκρατουμενην και Τουρκοκρατιμενην Τηνον, s. 20.

[63] Jean Thévenot, Thévenot Seyahatnamesi, tłum. Ali Berktay, Stambuł 2009, s. 141.

[64] Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 234.

[65] Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη…, op. cit., s. 121.

[66] Bernard Randolph, Ege Takımadaları. Arşipelago, op. cit., s. 40.

[67] Charles Sigisbert Sonnini, Travels in Greece and Turkey…, op. cit., s. 315.

[68] Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 112.

[69] Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 509.

[70] Ibidem, s. 510.

[71] Daniel Goffman, Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300–1700, tłum. Ülkün Tansel, Stambuł 2004, s. 151.

[72] Naîmâ Mustafa Efendi, Târih-i Na’îmâ (Razvatü’l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn), t. II, przygotował Mehmet İpşirli, Ankara 2007, s. 1111. Pierwszą osobą, która w pełni opracowała dzieło Naîmâ w kontekście historii Kösem Sultan, był pofesor Halil İnalcık.

[73] Çağatay Uluçay, Harem, II, op. cit., s. 47.

[74] Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan. Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın baniler, op. cit., s. 81.

[75] Calendar of State Papers (Venice), Londyn 1857, list Girolama Capella do doży i senatu, 27 listopada 1599, s. 56.

[76] Ibidem, 27 grudnia, poseł wenecki Lorenzo Bernardo do doży i senatu.

[77] Ibidem, list posła angielskiego do Sułtanki Matki, 1592.

[78] Niemi – tur. dilsiz, niemi słudzy pałacowi, często kaci, ale też szpiedzy lub posłańcy poufnych wiadomości, mieli swój specjalny język migowy i potrafili czytać z ruchu warg (przyp. tłum.).

[79] Calendar of State Papers, op. cit., list balyos Marca Verniera do doży i senatu, 9 lipca 1595, Pera.

[80] Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn…, op. cit., s. 317.

[81] Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan…, op. cit., s. 82.

[82] Daniel Goffman, Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300–1700, op. cit., s. 152.

[83] Calendar of State Papers, op. cit., Pera, 4 grudnia 1593.

[84] Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, op. cit., t. III, s. 353.

[85] Timar – dokładnie prawo do określonej wysokości dochodu z podatków od chłopów zamieszkujących dany teren (przyp. tłum.).

[86] Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye, op. cit., s. 9.