Wstęp

Właściwie, dlaczego nie? Złamane serce sprawia, że chcesz zniknąć. A Chiny to idealne miejsce dla tych, którzy potrzebują zmiany. Pozwalają zniknąć. Z realnego świata i z wirtualnego.

W Chinach nie ma Facebooka. Nie działa Gmail ani Google. Nie można obejrzeć google’owskich map. Nie ze względu na cenzurę, jak mi się wydawało, ale z prostej biznesowej przyczyny, żeby na największym światowym wirtualnym rynku nie zaśmiecać przestrzeni facebookowymi reklamami.

W Chinach ludzie nie mówią językami narodów mniej licznych niż ich własny. Nie dość więc, że człowiek znika ze świata, to jeszcze musi się odnaleźć w miejscu, w którym nikt nie rozumie jego myśli, słów, czego szuka i dokąd zmierza. Jedyna wiedza ogranicza się do tego, że ma długie włosy, niebieskie oczy i nie obraża się, kiedy robią mu zdjęcia.

W Chinach jesteś człowiekiem bez historii. Nawet takiej, którą można komuś opowiedzieć przy piwie. Nikt nie będzie ci współczuł, nikt nie będzie cię nienawidził ani kazał nosić w sobie poczucia winy. W Chinach nie ma Instagrama, więc nie będziesz musiał nakładać sobie filtra nieustannego sukcesu i zadowolenia.

Nie będzie zmiany statusów ani nawet SMS-ów innych niż te konieczne ze względu na cenę roamingu i niedostępność zasilenia konta.

W Chinach niczego nie przeczytasz. Nie znasz przecież ani jednej chińskiej „litery”. Nie będziesz wiedział, gdzie jest wyjście z metra, który autobus jedzie tam, dokąd chciałbyś pojechać, która toaleta jest damska, a która męska, ani czy to, co dostajesz na talerzu, jest z psa czy z wieprza.

Chiny zmuszą cię do milczenia i do myślenia. Zupełnie, jakby to był klasztor.

Ale w zamian stworzą ci mnóstwo okazji do zmierzenia się z czymś realnym. Na przykład z pytaniem o drogę. Stolica Polski z perspektywy Szanghaju wydaje się miejscem wielkości stacji metra w godzinach szczytu. Nie będzie ci łatwo. Przypomnisz sobie, że życie składa się z drobnych, ważnych spraw: znaleźć nocleg, kupić mydło, zjeść coś, co można zjeść bez ryzyka. Nie przemoknąć, jeśli nie będzie szans zmienić ubrania. I uśmiechać się. Na początek to jedyna umiejętność, z której możesz korzystać bez obawy.

Chiny to dobre miejsce dla tych, którzy potrzebują zmiany, wyjścia z bólu. Chińczycy, nawet w najgęstszym tłumie, nigdy nie dotykają nikogo, kto sobie tego nie życzy. Nikt więc nie urazi bolesnego miejsca. Nawet przypadkiem.

Konfucjusz:

Nie narzucaj innym tego, czego nie wymagasz od samego siebie.

Mówią, że decydujący jest pierwszy moment. Po raz pierwszy zobaczyłem Chiny o świcie. Z mapy na wyświetlaczu w samolocie wynikało, że lecimy nad Junnanem, gdzieś pomiędzy Tybetem a tym skrawkiem świata, który nazywa się Birmą. Najpierw myślałem, że to morze chmur, ale kiedy zrobiło się jaśniej, wyjaśniło się: mgły przewalają się nad wierzchołkami gór.

Kiedyś myślałem, że mgliste pejzaże z chińskich pergaminów to metafora i poezja. Jak wiersze Tetmajera, które pisał między jedną kochanką a drugą.

Ale to była prawda.

Chiny miały się okazać krainą mgieł.

We mgle człowiek nie rzuca cienia.

Jest więc jeszcze bardziej samotny, niż byłby w słońcu.

Potem na ekranie wyświetlacza zobaczyłem, że do lądowania została godzina i poczułem lęk. No i zawód, że jednak nie namówiłem kogoś na wspólną wyprawę. Mógłbym wtedy podzielić ten lęk na pół.Na wyświetlaczu napisy były po angielsku, a gazety w schowku fotela po rosyjsku. Od kilku miesięcy umiem czytać w tym języku.

Zostaje Google – pomyślałem, bo wiedziałem już, że w Chinach nie działa Facebook. Ale nie miałem jeszcze pojęcia, że nie da się uruchomić żadnej internetowej witryny po polsku.

Przed każdym lądowaniem odczuwam zarówno lęk, jak i apetyt na nowe. Na ten prosty czas, w którym nie trzeba załatwiać żadnych trudnych spraw. Nie trzeba szukać pracy, prowadzić rozmów o biznesie, borykać się z brakiem urody i znajomości, zaglądać do skrzynki na listy i do maila, podejmować decyzje, dla kogo pisać, a dla kogo jednak nie. W podróży wszystko jest proste: szukasz drogi, noclegu, czegoś do jedzenia. Mokniesz, schniesz, czasem się zakochujesz.

Wczoraj M. wzięła godzinę wolnego w pracy, żeby mnie zawieźć na lotnisko. Rozmawialiśmy o miłości.

Są trzy jej rodzaje. Jest miłość jak trawa – siejesz albo nawet rozwijasz z gotowej rolki, bo teraz można kupić dojrzałą trawę. Szybko rośnie i szybko umiera. Jest też miłość jak drzewo. Rzucasz ziarno, a kiedy wyrośnie, jest nie do obalenia. Nawet jeśli je podpalisz albo uderzy w nie piorun, nawet martwe wciąż będzie stało i rzucało cień na drogę, którą idziesz.

– Tak myślisz? – Nie wiedziała, czy żartuję.

– Tak właśnie myślę.

– A trzeci rodzaj?

– Jest jeszcze miłość jak las bambusowy. Rośnie szybko. Wszystkie łodygi są idealnie złote i giętkie, a w środku każdej jest dziurka.

W Chinach rośnie mnóstwo bambusa.

Konfucjusz:

Jeśli komuś zaufasz i dokonasz złego wyboru, staniesz się zarazem osamotniony i bezbronny.

Kiedy samolot jest już naprawdę nisko, wyglądam przez okno. Miasto wbija Rzece Perłowej w gardło wielkie, czarne paluchy. To miasto nie ma końca ani krawędzi. Jest zalane mgłą, z której sterczy w niebo szczecina wieżowców. Widziałem już kiedyś takie wielkie miasto. Meksyk. Myślałem do tej pory, że to właśnie ono jest największe. Teraz wiem, że to nieprawda.

Dziwnymi drogami chodzi ludzka pamięć. Myśl o Meksyku przeniosła mnie do tamtego czasu. To był dzień moich urodzin, 27 grudnia. Ostatnie dni przed powrotem do Polski po dziesięciu tygodniach spędzonych w Ameryce Środkowej. Ale tamta podróż nie była samotna. I wracałem z planem. Miałem zdawać egzamin przewodnicki, mieszkać pośród przyjaciół, pisać reportaże i zbudować dom, żeby mieszkać w nim z dziećmi, książkami i białym kotem. Miałem pewność, że znam swoją ścieżkę. Całą. Od tamtąd do samego końca.

Dziś wiem, że wszystko to chuj.

Samolot wylądował i zaczął nas z siebie wyciskać jak pestki. Ci, którzy mieli dokąd iść, szli szybko i pewnie, radośni, z podniesionymi głowami. Ci, na których ktoś czekał, gadali przez telefony.

Ci, którzy nie wiedzieli, co dalej, ociągali się z wychodzeniem. Cała trójka. Dla mnie też ten rosyjski samolot był teraz wszystkim, co w życiu miałem.

– Choroszej puti. – Stewardesa uśmiechnęła się do mnie i został mi tylko jeden krok do miejsca, w którym wszystko, co wiem o świecie, będzie już mało warte.

Kontrola paszportowa szła szybko.

Za nią był lęk. Patrzył na mnie jak karaluch. Lśniący i szybki.

Lotnisko w Kantonie jest wielkie. Podobno drugie co do wielkości w Chinach. Tłum jak morze. Modliłem się, ale nie pomogło. Jeśli nie wiesz, jak dalej iść, zatrzymaj się, przyzwyczaj do miejsca, w którym jesteś. Zaczniesz widzieć chwyty i stopnie. Najważniejsza lekcja, jaką dał mi na życie mój nauczyciel wspinania, Jurek Hirszowski. Chociaż mówił o wspinaczce, odnosiło się to także do miłości. Wtedy o tym nie wiedziałem. Ale teraz tak.

Wszedłem do toalety.

Był tam rząd kabin z dziurami w ziemi i drugi z muszlami w europejskim stylu. Usiadłem. Zamknąłem drzwi i zobaczyłem pierwszy napis.

Chińskie ideogramy i ich angielskie tłumaczenie:

„Kategorycznie zabrania się tuptania na toalecie”.

To musiało być haiku.

Konfucjusz:

Zrozumieć coś, a potem sprawić, żeby przydało się w życiu.
Oto cel, do którego warto dążyć.

W samotnej podróży najlepsze jest to, że nie da się uniknąć konieczności przekroczenia własnej strefy komfortu. Nie można przesiedzieć w kokonie nawet jednego dnia. Bywa, że nawet godziny. Nie można się schować w książce, w Facebooku, w gazecie, w kinie. Nie można na nikogo liczyć i na nikogo niczego zwalić.

Wszystko, co się dzieje, dzieje się naprawdę.

Może to jest właśnie główny powód, dla którego jadę sam? Bezwzględna pewność, że ze wszystkim będę musiał się zmierzyć osobiście.

Tyle że lotnisko mnie przerażało, a właściwie nie tyle samo lotnisko, ile to, co się kryło za jego czystą, klimatyzowaną przestrzenią w monstrualnym mieście. Ale jeśli się człowiek skupił, to w morzu chińskich ideogramów dostrzegał jednak anglojęzyczne napisy.

Choćby „Toilet”. Albo „Tickets Here”.

Znaki są ważne.

Czasami warto im zaufać. Może znają drogę?

Zafoliowany napis „Tickets Here” wisiał przyklejony nad zwykłym biurkiem upchniętym pod ścianą. Rzeka ludzka opływała to biurko z dwoma komputerami, jakby było wyspą w oceanie istnienia.

Wziąłem głęboki oddech i rzuciłem się w tę falę, ale, o dziwo, w nikogo nie uderzyłem, bo ludzie rozstępowali się przede mną w niewytłumaczalny sposób. Miliony rąk i nóg w pośpiechu, a żadna się ze sobą nie zderzała. Przepłynąłem.

Może znajdę bilet do Kunmingu? Nie miałem wielkiej nadziei, bo przecież zaczynał się chiński Nowy Rok i wszyscy ruszali w podróż.

Kanton wydawał mi się przerażającym miastem molochem. Gdzieś tam, dwie i pół godziny lotu stąd, był Kunming. Małe, kameralne miasto w górach. Cztery miliony mieszkańców. Coś dla mnie.

– Są bilety do Kunmingu? – zapytałem dziewczynę za biurkiem.

Zrozumiała. Gdybym nie zapytał, nie wiedziałbym, że jest tu ktoś, kto rozumie. W tym momencie był to jedyny człowiek na całej kuli ziemskiej, który wie, co do niego mówię. Miała szybkie palce i po chwili ekran wypluł tysiące chińskich znaków. Nie rozumiałem niczego.

– Dziś jest jeszcze dziesięć lotów do Kunmingu – powiedziała – ale nie ma miejsc. Nawet w klasie biznesowej.

Westchnąłem i zebrałem z ziemi plecak.

– Dokąd? – Uśmiechnęła się. – Trzeba być cierpliwym.

– Co to znaczy „być cierpliwym”? – Spojrzałem jej w oczy. Nie spałem od trzydziestu kilku godzin, nie jadłem od dawna, byłem brudny i z każdą sekundą czułem się coraz starszy.

– Być cierpliwym – powiedziała – to znaczy próbować do skutku. Tutaj naciskasz. Jeśli ktoś zdecyduje, że nie leci, zobaczysz, że ta litera zacznie się świecić na czerwono.

Nie umiałem pojąć, która to litera spośród trzystu migoczących na ekranie.

Musiałem zaufać. A ona wcisnęła enter i system zaczął się przeładowywać raz na sekundę. Po godzinie znalazła mi bilet. Siedziałem w samolocie, w którym nie było innych białych podróżnych, lżejszy o ćwierć mojego budżetu i myślałem o tym, czy uda mi się kiedyś wrócić do domu.

Konfucjusz:

Dopóki idziesz, nie ma znaczenia, czy idziesz szybko, czy wolno.

Może mówił o miłości? Może o rozwoju duchowym? A może o zwyczajnej podróży? Ze zdaniami, kiedy je wyrwać z książki, jest tak jak z liśćmi klonu. Jedne wpadają w błoto, inne lądują w zielnikach. Wszystkie są już właściwie martwe.

Dziecko w samolocie krzyczało przeraźliwie całą drogę. Strasznie. Nie do zniesienia. Zasnąłbym, ale już było za późno. Strach rozlał mi się w środku. Patrzyłem na mapę w magazynie pokładowym China Southern, a w sercu dojrzewała mi myśl, że za bardzo oddaliłem się od Kantonu. Była to odległość podobna do tej dzielącej Warszawę od Paryża. Tyle że trzeba będzie ją pokonać w górach.

Lotnisko w Kunmingu było niewielkie. Trochę większe niż warszawskie Okęcie. Wysypaliśmy się do hali przylotów. Zwykle w takim momencie napadają człowieka taksówkarze i naganiacze. Ale nie tutaj. Taksówkarze rzucili się w kierunku chińskich pasażerów i w jednej chwili znowu zostałem całkiem sam.

Wysoko nade mną wisiały tablice z informacją o wi-fi. Spróbowałem włączyć Facebooka. I nic. Google. Nie działa. W papierowym przewodniku, który przywiozłem ze sobą, przeczytałem, że do miasta można dojechać linią Airport Express. Poszedłem za znakami z narysowanym autobusem. Rzeczywiście był tam dworzec Airport Express. Dziewięć linii. Do której wsiąść, a której pozwolić odjechać?

Każdy autobus miał pewnie nad drzwiami opisaną trasę. Patrzyłem na te opisy i nie pojmowałem z nich nic a nic.

Czasami patrzysz tak w oczy komuś, kogo kochasz. Patrzysz i nie rozumiesz ani słowa.

– Siaosimen? – zapytałem kogoś na przystanku.

Wskazał mi pierwszy autobus.

– Siaosimen? – zapytałem drugiego człowieka, a on tylko wzruszył ramionami.

– Siaosimen? – Podszedłem do trzeciego. Wskazał palcem na moją książkę. No tak, wciąż trzymałem w ręku przewodnik.

Pokazałem mu czarno-białą siatkę ulic. Pokręcił nią dookoła. Wszystkie nazwy po angielsku.

Zmarszczył czoło i wskazał mi drugi autobus.

– Ticket? – zapytałem. Ale nie zrozumiał.

Byłem więc w autobusie z Kunmingu całym sercem. Czarnym od melancholii. Autobus zawiózł mnie do Xiaoximen. To plac przed wielkim hotelem West Inn, pół kilometra od brzegów Cui Hu. Jezioro było na planie. Musiałem iść na południowy wschód.

To było proste. Lotnisko znajduje się na północy, czyli za dwa kilometry powinienem dojść do starego miasta. Nie wiedziałem jeszcze, że w Kunmingu nie ma starego miasta. Że zostały po nim tylko bramy. Że w cieniu wieżowców będą tak maleńkie jak pierwsza miłość w cieniu całej reszty naszego życia. Wciąż barwna, ale kompletnie niezauważalna, jeśli nie wiesz, gdzie szukać.

Nigdy w życiu nie czułem się tak osamotniony. Tłum szedł naprzeciw mnie fala za falą. Nikt nie mówił w moim języku. Nikt nawet na mnie nie patrzył. Pomyślałem, że Chińczycy nie mają za grosz empatii.

Myliłem się.

To ja nie miałem w sobie współczucia ani zrozumienia. Własny lęk wziąłem za obiektywną prawdę.

Kilka dni później dowiedziałem się, że nikt nie patrzy na ciebie z szacunku dla twojej przestrzeni. Z tego samego powodu nikt cię nie dotyka. Dowiedziałem się, że nikt do ciebie nie mówi z obawy, że nie potrafi mówić dość dobrze, żebyś go zrozumiał. Że ludzie nie są pochłonięci swoimi sprawami. Po prostu boją się zapytać, czy wiem, dokąd idę.

Pewien spotkany nieco później mądry człowiek powiedział mi:

– Jesteśmy z pokolenia, któremu nie wolno było mieć brata ani siostry. Nie umiemy ze sobą rozmawiać. Jeśli dorastasz sam, całe życie będzie ci brakować tej swobody, żeby mówić, czego chcesz, i odwagi, żeby mówić, czego nie chcesz.

Po kilkuset metrach odkryłem, jak wyglądają tablice z nazwami ulic. I że mają maleńki anglojęzyczny dodatek. Doszedłbym tam, dokąd szedłem, tylko z mapą, ale ulice w Kunmingu czasami znikają w tunelach albo wspinają się na estakady.

Zapytałem policjanta, a on odpowiedział mi po angielsku. Centralny plac miasta, którego szukałem, okazał się wielkim centrum handlowym. Mój hostel, Hump over the Himalayas, znajdował się głęboko w jego cieniu.

Konfucjusz:

We wszystkim, co istnieje, ukryte jest piękno.
Po prostu nie zawsze łatwo je dostrzec.

Kiedy dotarłem do recepcji, sądziłem, że wygrałem wojnę. Spodziewałem się, że od tej pory będę swobodnie rozmawiał po angielsku i miał dostęp do internetu, gdzie będę mógł rezerwować bilety i noclegi.

Teraz wszystko miało być już łatwe.

Okazało się, że będzie inaczej. Pani w recepcji miała dla mnie minutę. Otrzymałem numer łóżka i informację, że w Chinach nie ma dostępu do Google’a i Facebooka oraz że w ciągu najbliższego miesiąca nie będą działały żadne serwisy rezerwacyjne, bo jest Nowy Rok.

– Chcesz dokądś jechać? Bilet musisz zdobyć sam. Angielski nie jest zbyt popularny w tym kraju, a teraz wybacz, ale mam do załatwienia kilka ważnych spraw.

Wyszedłem. Wsiąkłem w tłum, który przelewał się przez śródmieście Kunmingu. Z fasad budynków patrzyły na mnie ekrany wielkości boisk do piłki nożnej. Wyświetlały się na nich reklamy i wiadomości. Wszystko w języku, którego nie potrafiłem ogarnąć. Pisanie sprawia, że człowiek czuje się mniej samotny. Jest z tym, dla kogo pisze. Z kimś bliskim.

Przeszedłem przez bramy podświetlone na żółto i niebiesko. Te bramy kiedyś strzegły wstępu do miasta, a teraz są ostatnią pamiątką. Ludzie ustawieni przy maleńkich stolikach sprzedają tam owoce i warzywa. Nie kupię niczego, nie umiem poprosić, a oni, widząc obcego, spuszczają oczy i zamykają uszy. Podobnie zachował się pan, który sprzedawał golonki smażone w głębokim oleju na pokładzie swojego blaszanego wózka z palnikiem. Nie potrafił mi powiedzieć, ile mam zapłacić. Poszedłem więc dalej. Nie było tam już straganów, ale chłód spuszczonych żaluzji i pustka samotnych kroków.

Strumień światła, który z otwartej restauracji spływał na ulicę, mienił się na złoto, a wrota odlane ze spiżu ozdobiono poskręcanymi cielskami smoków. Pewnie mówią tu po angielsku i pewnie przejadłbym tu mój tygodniowy budżet. Skręcało mnie z głodu, ale spiżowy smok łypał na mnie tak, że wiedziałem, iż się nie mylę.

Usiadłem sto metrów dalej w innej knajpie. Zamykali już, ale zrozumieli, że głodnego warto nakarmić. Mieli kartę dań w postaci fotografii. Wziąłem danie za dwanaście juanów, czyli w przeliczeniu na złotówki jakieś siedem złotych. Wyszedłem w mrok. Było jeszcze zimniej, niż sobie wyobrażałem, ale curry przyjemnie grzało mnie od środka. Pozamykane sklepiki cierpliwie wystawiały mi do zdjęć swoje witryny. Czasami fryzjerską, innym razem ze szmacianymi smokami, a w jednej preparaty z nosorożca, tygrysa i jelenia.

Miasto zasypiało. Zresztą i tak nie miałbym kogo zapytać o drogę. Szedłem ze światłem, od neonu do neonu, aż do miejsca, gdzie było ich najmniej. Na placu, który był kiedyś starym miastem, znajdowało się centrum handlowe i było mnóstwo wolnej przestrzeni. Żadnych reklam. Jeśli tam dotrę, będę w domu.

W drzwiach hostelu powitał mnie napis po angielsku: „Zacznij marzyć. A potem uczyń wszystko, żeby spełnić marzenia. Masz jedno życie. Masz jedną szansę”.

Bar był zamknięty.

Konfucjusz:

W dobrze rządzonym kraju być ubogim to wstyd. W kraju, w którym rządy są głupie, być bogatym to hańba.

Odkąd zrozumiałem, że nie porozmawiam tu z nikim i że nie mam dostępu do Google’a, cała moja mądrość ograniczyła się do pół kilo papieru, na którym wydrukowano przewodnik Rough Guides.

Napisali, że pieniądze powinno się wymieniać w banku. Banki są bowiem uczciwe, a uliczni handlarze walutą mogą ci wcisnąć fałszywe banknoty. I że wymiana na ulicy nie jest do końca legalna.

To prawda. Chińczycy w każdym sklepie mają przy kasie maszynkę do sprawdzania, czy banknoty są prawdziwe. Jeśli nie ma maszynki, na przykład na targowisku, to jest zaufany staruszek, który potrafi rozpoznać banknoty.

– Nie obrażaj się – powie mi za kilka dni ktoś, kto będzie znał angielski. – To nie znaczy, że ci nie ufają. Taki tu jest po prostu obyczaj.

Odnalazłem na planie miasta w przewodniku Bank of China.

Minąłem po drodze kościół. Czytałem o tym, że w Chinach biskupi muszą mieć akceptację partii, więc nie są zależni od papiestwa. Wszedłem. Krzyż był czerwony, w prezbiterium zamiast ołtarza stały niewielki pulpit i pokaźny zestaw perkusyjny. Było pusto i ascetycznie jak u baptystów, ale neogotycka rozeta nad wejściem sugerowała, że to mogą być katolicy.

Minąłem sprzedawcę wędzonych kaczych łbów i skręciłem w lewo. Zgodnie z planem miasta przede mną był Bank of China. Logo tego banku było jedynym ideogramem, jaki potrafiłem rozpoznać. Na schodach zaczepiły mnie dwie kobiety.

– Czendż many? – zapytały. – Czendż many?

Uśmiechnąłem się do nich przepraszająco. Nie, dziewczyny, nie zaryzykuję, bo nie wiem, czy nie jesteście z policji, nie wiem, czy to dozwolone w Chinach, nie znam kursu, nie umiem rozpoznać nominałów…

Wszedłem do banku. Za drzwiami stał portier. Wskazał maszynę do cetelków, wcisnął „exchange”, wręczył mi numerek i skierował do biurka z formularzami. Żeby wymienić walutę, należy wypełnić dwa zestawy dokumentów. Są one dostępne w języku angielskim oraz chińskim. Nad biurkiem była półeczka z okularami. Dziesięć par. Każda dla innej wady wzroku. W chińskim banku musisz wiedzieć, co podpisujesz.

Czekałem w kolejce dwadzieścia osiem minut i prawie nie posunąłem się do przodu. Wyglądało na to, że muszę odczekać kolejne pół godziny.

Wyszedłem więc i wymieniłem pieniądze na schodach banku w torebce dwóch kobiet, które mnie zaczepiły, kiedy wchodziłem. Policjanci pilnujący banku patrzyli na nas obojętnie. Jak kapitalizm, to kapitalizm.

Konfucjusz:

Jeśli nie da się osiągnąć celu, nie skupiaj się na nim.
Skup się na krokach. Na tym, żeby każdy był we właściwą stronę.

O trzeciej nad ranem obudziło mnie chrapanie. Tak bywa, gdy człowiek nocuje pośród dwunastu facetów. Prycze w chińskich hostelach są bardzo wygodne. Każda ma półkę na książki i gniazdko elektryczne. Chińskie gniazdko pasuje do polskich wtyczek.

Do szóstej trzydzieści pięć nie zasnąłem. Potem wstało słońce. Miasto było kompletnie uśpione.

Zdziwiłem się.

Powinno przecież być pełne życia. Poranek był chłodny. Od Himalajów ciągnęło jeszcze pomrokiem. Na głównym placu kobiety ćwiczyły tai chi. Muzyka grała z przenośnego radioodtwarzacza.

Na przystanku autobusu osiemdziesiąt dwa, który znałem dobrze, bo byłem tu wczoraj, stali ludzie.

– Przepraszam, czy osiemdziesiąt dwa jedzie na dworzec autobusowy? – zapytałem po polsku. Po polsku, po angielsku, wszystko jedno.

– O! Do tego miejsca. – Pokazałem im kartkę z chińskimi znakami oznaczającymi dworzec. Napisała mi je recepcjonistka w hostelu. Ludzie się rozpierzchli. Każdy zaczął patrzeć na czubki butów. Jak to na przystanku autobusowym przed pierwszą zmianą. Ale dziewczyna w kurtce z kapturem popatrzyła na kartkę, którą podsunąłem jej przed oczy.

– Tak – powiedziała po angielsku i pokiwała głową.

Wtedy zeszli się pozostali. Każdy czytał moją kartkę i kiwał głową. „Pokaż mi drogę do autobusowego dworca zachodniego”.

I tak zrozumiałem, że Chińczycy nie są egoistami. Oni chcą ci pomóc. Po prostu wiedzą, że brak kompetencji przy najlepszych intencjach przynosi tylko szkodę. Nikogo więc nie będą próbowali ratować na siłę.

Ani na siłę pokochać.

Ani uszczęśliwić.

Przyjechał autobus osiemdziesiąt dwa. Pokazali mi, gdzie się wrzuca złotówkę (dwa juany), choć wiedziałem już o tym od wczoraj.

Podziękowałem im wszystkim ukłonem i śmialiśmy się na głos.

To był autobus o siódmej pięć. Za złotówkę jedziesz od pętli do pętli. W dużym mieście o świcie to tylko godzina. Nie ma korków o poranku.

Jechałem na piętrze, bo linię numer osiemdziesiąt dwa obsługują piętrusy. Podróż zdawała się trwać bez końca. Patrzyłem na chmury za oknem i na miliony zaspanych skuterów. Przede mną siedzieli tata z córką. On patrzył w przód, a dziewczynka na mnie. Miała dwa lata i zza ramienia ojca wystawały tylko oczy i nos. Uśmiechałem się do niej, ale zasnęła, kiedy mijaliśmy gmach komitetu partii. Zrozumiałem, że potrafię zanudzić dziewczyny w każdym wieku.

– Jest chiński Nowy Rok, nie pomagamy w rezerwacjach, bilety musisz sobie kupić sam – ostrzegali w moim hostelu.

Ale jaki to problem kupić bilet? – myślałem.

Dotarłem wreszcie na dworzec.

Autobusowy dworzec zachodni w Kunmingu okazał się olbrzymią budowlą na krańcu miasta. Policja pilnowała wejścia. Nikt mnie nie zatrzymywał. Wszedłem i zobaczyłem pięćdziesiąt kas biletowych. W kolejkach do nich stało kilka tysięcy ludzi. Każdy wiedział, w której kolejce powinien stanąć, ponieważ elektroniczne tablice nad kasami wyświetlały odpowiednie komunikaty. Ktoś to dobrze wymyślił.

Żadna jednak nie wyświetlała liter, które potrafiłbym rozpoznać. Zrozumiałem, że nie ma kolejki, do której bym pasował.

Chiny to kraj, w którym przede wszystkim stoi się w kolejkach – pomyślałem. A poza tym to pewnie jest jak z miłością. Chodzi o to, żeby dawać, a nie żeby zwyciężać.

Stanąłem więc w pierwszej kolejce z brzegu. A kiedy po godzinie nadeszła moja kolej, bez lęku wyrwałem z przewodnika kartkę z napisami „Lijiang” po angielsku i po chińsku i wsunąłem przez szparkę w szybie.

– Chcesz jechać do Lijiangu? – zapytała po angielsku dziewczyna w kasie. – To czemu po prostu nie powiesz? Dzisiaj jedziesz?

– Jutro. – Pożałowałem, że nie mam przy sobie bagażu. Ale rano wpadłem w panikę, że nie będzie biletów i będę musiał spać na dworcu. I wziąłem jeszcze jedną noc w hostelu, który już znałem.

– Jest miejsce w autobusie o dziewiątej. I mam miejsce przy oknie.

– O której kończysz pracę? – zapytałem ją, ale tylko w myślach.

Chińskie przysłowie ludowe:

Jajko musi wiedzieć, że nie powinno walczyć z kamieniem.

Kiedy już miałem bilet na autobus, postanowiłem zdobyć jeszcze jeden. Na pociąg do Guilinu. Stamtąd było bowiem znacznie bliżej do Kantonu, z którego miałem za kilka tygodni samolot do domu. Tam więc czułbym się znacznie bezpieczniej, niż tkwiąc ciągle u bram Birmy i Tybetu. A przecież miało być inaczej, plan był taki, że wszystkie bilety ogarną mi panie w hostelu! No ale okej. Napisały mi na karteczce słowa „dworzec kolejowy” i mogłem je podtykać pod nos każdemu człowiekowi dobrej woli.

Podróżowanie po mieście stało się znacznie łatwiejsze.

Z piętrowego autobusu łatwo obserwować drogę.

Odkryłem dzięki temu prawidła ruchu.

Elektryczny skuter ma pierwszeństwo przed pieszym. Nawet na przejściu dla pieszych i chodniku, bo skutery jeżdżą po chodnikach, a nie po ulicach. Kłopot z nimi jest taki, że w ogóle nie słychać silnika. Obowiązek wypatrywania niebezpieczeństwa spoczywa na słabszym – pieszy musi uważać. Skuter się nie zatrzymuje.

Z kolei skuter musi uważać na samochody osobowe, autobusy i ciężarówki. Samochody osobowe na ciężarówki i autobusy. Wszyscy muszą uważać na audi, bmw, mercedesy oraz inne europejskie samochody, choć te inne stanowią rzadkość.

Mercedes, na którego muszą uważać autobus i ciężarówka, wcale nie musi być największy. Wystarczy, żeby był mercedesem. W Chinach wielkość przelicza się na prestiż, a nie na gabaryty.

Po drodze zobaczyłem wielki plakat ze smartem. Nie wiem, czy Chińczycy wiedzą, co łączy smarta z mercedesem.

Żeby dostać się na dworzec kolejowy, trzeba przejść kontrolę jak na lotnisku. Prześwietlenie, kontrola plecaka, wyjmowanie kluczy, telefonów i paska od spodni.

A potem znowu chaos tysięcy ludzi w kolejkach. Podszedłem do pani policjantki. Siedziała na podwyższeniu za półokrągłym kontuarem i patrzyła, czy wszystko gra. Miała przed sobą salę kas i podgląd na monitorach.

– Czy któraś z kas ma anglojęzyczną obsługę? – zapytałem.

– Nie. Ale proszę iść do kasy dla niepełnosprawnych – powiedziała.

Była w tym głęboka logika. I to było pokrzepiające.

Konfucjusz:

Jeśli chcesz mieć plany na przyszłość, powinieneś wiedzieć, co zaszło w przeszłości.

Miałem plany. Jutro Lijiang. Potem Wąwóz Skaczącego Tygrysa. Potem Dali. A potem Guilin. Umiałem już kupić długopis, zupę z makaronem i wołowiną, zapytać o toaletę i mogłem korzystać z komunikacji miejskiej. W chińskich autobusach nie ma kontrolerów. Jest skrzynka na pieniądze obok kierowcy. Wsiadasz, wrzucasz juana albo dwa (w zależności od jakości autobusu, a nie długości trasy) i możesz jechać, dokąd chcesz. Ludzie na przystanku wskażą ci autobus, jeśli będziesz miał nazwę miejsca, do którego zmierzasz, zapisaną chińskimi znakami.

Ilekroć spotkałem kogoś, kto znał angielski, prosiłem go o zapisanie celu po chińsku.

Na przykład: muzeum narodowe w Kunmingu.

Zobaczyłem kolumnę Ksitigarbhy wyrzeźbioną z piaskowca na podobieństwo ośmiopiętrowej pagody, dumę królestwa Dali w czasach, zanim podbiły je Chiny, kolekcję szpadli z brązu (najstarszy z roku 206 przed naszą erą), brązowe naczynia i ozdoby starsze o kilkanaście stuleci od najstarszych zabytków zachodniej słowiańszczyzny. Mają tam kości dinozaurów i pamiątki z czasów II wojny światowej, kiedy piloci ochotnicy z USA utrzymywali most powietrzny z Junnanem, przelatując resztką sił ponad Himalajami i nie wiadomo jakim cudem unikając japońskich myśliwców.

Nie znałem tej historii. Hump over the Himalayas. Amerykańscy piloci, którzy przeżyli, podarowali miastu mnóstwo osobistych przedmiotów. Rzeczy będące komuś drogie, stanowiące własność tak odważnych ludzi zawsze robią na mnie wrażenie. „Newsweek”, który należał do Billa Smitha, listy do dziewczyn, o których marzyli, kiedy nie latali, kurtki, odznaczenia, łyżki, dokumenty i święty obrazek.

Oglądam potem zdjęcia Kunmingu z lat trzydziestych. Brama miejska, ta, pod którą przechodzę, zmierzając do mojego hostelu, była wtedy najwyższą budowlą w śródmieściu. Ulice nie miały bruku, ale polepę z gliny, domki najwyżej po dwie kondygnacje i jeśli już pojawiał się jakiś pojazd, to był to wóz zaprzężony w parę wołów. Dziś brama miejska niknie pośród wieżowców, a nocą łatwo ją w ogóle przeoczyć wśród monstrualnych ekranów wyświetlających reklamy i wiadomości chińskiej telewizji.

Dekoracje się zmieniły. Chiny są coraz bogatsze. Może już są najbogatszym krajem świata, może wciąż muszą troszkę nadrobić w stosunku do Ameryki. Ekonomiści i politycy wciąż się o to spierają, ale to kwestia czasu, kiedy świat zorientuje się, że ich bezkonfliktowa, pokojowa, ekonomiczna kolonizacja Afryki nieodwołalnie zmieniła porządek świata w sposób, zdaje się, bardziej skuteczny niż amerykańska polityka „strażnika pokoju”.

W Chinach przez długi czas brakowało klasy średniej, ale dziś ludzie mają już własne mieszkania, samochody, smartfony, jeżdżą na zagraniczne wycieczki. Louis Vuitton czy Dior mają firmowe salony na każdym rogu i w każdym z kilkudziesięciu centrów handlowych.

Partia uważa, że trzeba wzmocnić klasę średnią i pozwolić jej okrzepnąć. I że trzeba przeprowadzić operację awansu społecznego ludności wiejskiej. Będzie kosztowna dla budżetu, bo oznacza obniżenie podatków tak, żeby więcej pieniędzy zostawało w kieszeniach podatników. Znacząco więcej. To będzie impuls dla rozwoju gospodarki. Popyt wewnętrzny rozpędzi ją na kolejne dziesięć lat. Wtedy Chiny osiągną już status największej gospodarki świata. Będą panować nad Afryką i Azją. Właściwie, z punktu widzenia Państwa Środka, wszystko wróci do normy. Do stanu sprzed rewolucji przemysłowej i europejskiego kolonializmu.

Kiedy patrzę na fotografie sprzed stu dwudziestu lat, trudno uciec od myśli, że poza dekoracjami oczywiście niewiele się zmieniło. Chiny, choć komunistyczne i rządzone przez partię zgodnie z dziedzictwem Mao, w gruncie rzeczy wciąż są cesarstwem. Decyzje zapadają w pałacu, do którego wiedzie tak wiele stopni, że nikt przy zdrowych zmysłach, urodzony pośród rolników lub klasy robotniczej nie marzy nawet o tym, aby je pokonać.

Ostatni cesarz, człowiek mandżurskiego pochodzenia, nie mógł cieszyć się poważaniem narodu takim jak „cesarz” Mao, który utwierdził dynastię i wziął na siebie koszty tych zmian. Żeby wykorzenić pozostałości po minionych władcach, potrzebował terroru. Znał konsekwencje swoich decyzji i uznał, że jest gotów je ponieść. Cesarz Deng dostał szansę na zbudowanie Chin od nowa i wykorzystał to w pełni. Brydżysta, kibic piłkarski, nałogowy palacz i reformator zmienił spuściznę Mao w nowoczesny, ale imperialny system rządów, które w ciągu kolejnego ćwierćwiecza miały dać Chinom dominującą pozycję na świecie.

Przywódcy nie rządzą dożywotnio, po każdych dziesięciu latach głowa Państwa Środka zmienia się zgodnie z wolą komitetu, który wyłania spośród siebie pierwszego przywódcę. Moi znajomi Chińczycy twierdzą, że to lepszy system niż demokracja, bo błędem, jaki przytrafia się demokracji, jest wybór szaleńca na rządzącego krajem. Podają przykład Hitlera albo kogoś, kto staje się dożywotnim dyktatorem, jak Łukaszenko.

– W naszym systemie – powiadają – grozi nam najwyżej korupcja, a to niewysoka cena w porównaniu z tym, jaką musiała zapłacić Europa za hitleryzm.

Chiny, okiem dyletanta i włóczęgi, który jednak pamięta Jaruzelskiego i mocowanie się własnego kraju z lustracją i niemocą demokracji, nie są krajem komunistycznym. Są cesarstwem.

Cesarz i jego doradcy w Zakazanym Mieście podejmowali decyzje dotyczące wszystkich aspektów życia. Narodzin i śmierci. Bogactwa i biedy. Religii i niewiary. W Kunmingu zbudowali niedawno olbrzymią katolicką katedrę. W podziemiach parkingi. Potem trzy piętra luksusowych sklepów. Najlepsze marki. Najbardziej luksusowy salon Diora na kuli ziemskiej. A na samym szczycie tej budowli – katedra w stylu barokowym. Na zwieńczeniu dachu kilkunastometrowy posąg Chrystusa z brązu, ale pokryty złotem.

– Jak to możliwe? – zapytam za kilka dni moich przyjaciół.

– Partia zamówiła analizy, z których wynika, że chrześcijanie są najmniej kłopotliwą grupą społeczną: nie kradną, nie kłamią, nie cudzołożą. I partia doszła do wniosku, że taniej jest budować i utrzymywać kościoły niż więzienia.

Chiny zawsze były cesarstwem: i w czasach, kiedy w Europie rządziły plemienne klany, i za monarchii, i za demokracji. I będą nią nawet wtedy, kiedy nasze praprawnuki w jakiejś korporepublice będą się o demokracji uczyły w szkołach.

Konfucjusz:

Lepiej posiadać diament ze skazą, niż być właścicielem zwykłego kamienia o idealnym kształcie.

Nie miałem pojęcia, że prawdziwy filozof zna się nie tylko na naturze wszechświata, ale także, a może przede wszystkim, na kobietach. Tymczasem nie mogłem nawet zadzwonić do żadnej z tych, które znałem. Ani do tych ze skazą, ani tych o idealnym kształcie. Mój telefon nie miał zasięgu.

Nigdy nie pragniesz porozmawiać z kimś tak bardzo, jak wówczas, gdy to przestaje być możliwe. Kiedy ktoś odchodzi, umiera albo tylko zaczyna sypiać z kimś innym, uświadamiasz sobie, ilu spraw nie zdążyłeś powiedzieć komuś, kto był ci najbliższym z ludzi.

Kiedy jesteś kompletnie sam, zagubiony i obolały, i kiedy okazuje się, że nie ma zasięgu, pragniesz rozmowy równie mocno. Z kimkolwiek. To mógłby być nawet ktoś obcy, byle mówił w zrozumiałym dla ciebie języku.

Nie było obok mnie nikogo, a tymczasem Chiny stały przede mną niczym otchłań, której głębia zmusza do nieustannego mierzenia się z samym sobą. Jeśli nie możesz porozumieć się z nikim innym, nie masz dokąd uciec przed tym, co było. Przed tym, co mogło być. Przed tym, co musiało nastąpić.

Musiałem zdobyć bilet na pociąg. To łatwiejsze niż sprawa biletów na autobus, ale wymagało planowania, bo musiałem podać datę wyjazdu, a przecież nie wiem, jak długo będę w Dali. Wybieram więc tani pociąg osobowy, tak zwany hardseater, który odradzają wszyscy znający Chiny lepiej niż ja.

Przed dworcem złoty posąg byka blednie w pomroku, bo to już wieczór. Trzeba wybierać – albo odwiedzić sławną Bambusową Świątynię, którą zamykają za trzy kwadranse, albo zwykłą restaurację w śródmieściu. Wybrałem restaurację: golonka, makaron, orzeszki ziemne i bulion ostry jak zakręt śmierci w górach.

Na zewnątrz zimno, że psa by nie wygonił. Na ulicach zresztą prawie wcale nie ma psów. Widzę tylko jednego, stoi na środku skrzyżowania, a wszystkie samochody i skutery omijają go wąskim łukiem. Na szeroki nie ma miejsca. W ogóle trudno jeździć skuterem na mrozie. Wiele z nich ma na kierownicy przymocowane na stałe grube rękawice. Niektórzy jeżdżą z pikowanymi kocami na kolanach. Marznę. Jedyne, co można wtedy zrobić, to wejść do jakiegoś sklepu, zdjąć czapkę, ogrzać się.

Kiedy słońce zaszło, od jeziora Cui Hu zaciągnęło chłodem nieustępliwym jak ból zęba. Wzdłuż brzegów jeziora ludzie biegali z psami, rozciągali się albo spacerowali, wcale nie trzymając się za ręce.

Nie można mieć wszystkiego.

Przez ogołocone z liści gałęzie drzew fotografuję blask świateł odbitych w wodzie nieruchomej jak kryształ, a dłonie zamarzają mi na niebiesko. Musi być koło zera. Woda jeszcze nie zamarza, ale jest już zbyt gęsta, żeby poruszył nią wiatr.

W bambusowym lesie ręce drżą tak, że nawet autofocus nie potrafi sobie z tym poradzić. Czas wracać. Idę zaułkami pośród uśpionych domów. Gdzieniegdzie czerwone latarnie, czasami lampiony ponad ulicą. Daleko od centrum miasto jest spokojne i zamarznięte. Nocni stróże siedzą przy koksownikach. Na Kunming zsuwa się gęsta i mroźna mgła.

Spałem źle, bo bałem się, że zaśpię na autobus. Jeden z moich jedenastu sąsiadów chrapał wniebogłosy. Czasami trudno znaleźć dobrą stronę sytuacji, w której się znalazłeś. Pomyślałem, że bezsenność w Kunmingu jest lepszym rozwiązaniem niż bezproduktywne poszukiwanie pracy gdzieś w Polsce. Czas jest cenniejszy niż złoto. Praca nie pozwoliłaby mi na bezsenność przed wielką drogą.

Wyszedłem o szóstej czterdzieści pięć.

Miasto spało, a wielkoformatowe ekrany, większe niż kamienica, w której mieszkam w Warszawie, nie wyświetlały niczego.

Kobiety pod bramą starego miasta uginały wiatr swoim miękkim tai chi. Było zimno, a one w takich cienkich butkach…

Autobus osiemdziesiąt dwa powitał mnie bez zdziwienia, jakbym mieszkał tu od dziecka. Wiedziałem, gdzie jest przeszklona skrzynka na pieniądze i że za godzinę jazdy zapłacę złotówkę, czyli dwa juany.

– Ni hao. – Uśmiechnąłem się do kierowcy. Wiedziałem, dokąd jadę, i byłem gotów na wszystko.

Oprócz toalety.

Nic nie jest w stanie przygotować człowieka na chińskie toalety na dworcach. Dziewczyny na lewo. Chłopaki na prawo. Na męskiej toalecie wisi anglojęzyczny napis „Male”, na żeńskiej „Female”. Pewnie tłumaczył im to Bing.

Wewnątrz rynsztok przedzielony szeregiem przepierzeń. Niektóre miały drzwi, a inne nie i można było popatrzeć na panów w różnym wieku, skupionych na czytaniu gazet albo pisaniu maili. Wszystko w kucki.

Podłoga nie była myta w tym roku.

Nie miałem szans kucnąć nad rynsztokiem z plecakiem na grzbiecie, bo boksy miały po pół metra. Nie mogłem go też przecież postawić w szczynach! Poczułem się zwyciężony. W hali dworca kłębiło się kilka tysięcy ludzi, ale nie potrafiłem znaleźć nikogo, kto zrozumiałby, o co mi chodzi.

Odkąd przyjaciele nauczyli mnie, czym smakuje zdrada, niełatwo włącza mi się aplikacja z zaufaniem.

Skurcze jelit były jednoznaczne. Już czas.

Dworzec Zachodni jest monstrualny. Musiała być tam przechowalnia bagażu!

– Ticket – powiedziała dziewczyna, kiedy doszedłem do okienka. Ładna. Krótkie włosy.

– Ale ten autobus odjeżdża za godzinę – powiedziała po angielsku, ledwo rzuciwszy okiem na bilet.

– Wiem. Ale muszę do toalety, a z plecakiem nie umiem. – Pokazałem na migi, zerkając w stronę wejścia do ubikacji.

Zrozumiała.

Pozwoliła mi zostawić plecak w swoim kantorku. Domyślna, uprzejma, odważna. Uratowała moją reputację.

Miałem jeszcze dość czasu, żeby wstąpić do knajpki na śniadanie. Makaron, pietruszka, szpinak, prażone orzeszki, wędzona wołowina posiekana w paski, prosty blaszany blat, który łatwo zetrzeć szmatą po każdym sercu, które siedziało tu tak samo samotne i pogubione jak ja.

Przysłowie chińskie:

Zamknięty umysł jest jak zamknięta księga: to po prostu blok drewna.

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Spis treści:

Okładka

Karta tytułowa

Wstęp

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Chińskie przysłowie ludowe

Konfucjusz

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Sun ZI

Konfucjusz

NietZsche

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Porada na drogę, którą dostałem od Mamy Naxi

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Ban Zhao

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Luo Guanzhong

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Przysłowie chińskie

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Budda

Laozi

Laozi

Konfucjusz

Laozi

Laozi

Laozi

Laozi

Laozi

Laozi

Sun zi

Sun zi

Sun zi

Sun zi

Sun zi

Sun zi

Laozi

Laozi

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Opowieści o Trzech Królestwach

Opowieści o Trzech Królestwach

Opowieści o Trzech Królestwach

Opowieści o Trzech Królestwach

Konfucjusz

Opowieści o Trzech Królestwach

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Konfucjusz

Źródła cytatów

Karta redakcyjna

Burda Media Polska Sp. z o.o.

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2021 Grzegorz Kapla

REDAKCJA: Katarzyna Wójcik

KOREKTA: erte

PROJEKT GRAFICZNY: Krzysztof Rychter

REDAKTOR PROWADZĄCY: Małgorzata Zemsta

REDAKTOR TECHNICZNY: Mariusz Teler

ZDJĘCIE NA OKŁADCE: Grzegorz Kapla

ZDJĘCIA WEWNĄTRZ: Grzegorz Kapla

ISBN 978-83-8053-866-5

Copyright for Polish edition © 2021 Burda Media Polska Sp. z o.o.

Licencjobiorca National Geographic Partners, LLC. All rights reserved.

Polish edition published by Burda Media Polska Sp. z o.o. under licensing agreement with National Geographic Partners, LLC.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.kultowy.pl

www.burdaksiazki.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek