© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Michał Swędrowski

Oświęcim 2013

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All rights reserved

Recenzenci:

Wiesław Caban

Henryk Żaliński

Redakcja:

Artur Sobiela

Korekta:

Marta Zbrzeźniak

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-516-9

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Dedykacja

Motto

Wstęp

Rozdział I
Prolog. Żołnierz – życie i kariera

Rozdział II
Stracone szanse

Rozdział III
Na froncie

Rozdział IV
Pierwsze przesilenie

Rozdział V
Gubernator

Rozdział VI
Drugie przesilenie

Rozdział VII
Niespokojne interludium

Rozdział VIII
Samozwańczy wybawca

Rozdział IX
Na szczycie

Rozdział X
Upadek

Rozdział XI
Katastrofa (Epilog)

Zakończenie

Wykaz skrótów

Ilustracje

Mapy

Spis map

Spis ilustracji

Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Moim Rodzicom

Kimże ja w końcu jestem, jak nie dzieckiem

zakochanym w brzmieniu własnego imienia

i powtarzającym je ciągle?

Przysłuchuję się z boku – nigdy mnie to nie nuży.

Podobnie twoje imię dla ciebie –

Czy myślałbyś, że można je wypowiedzieć tylko na dwa

albo trzy sposoby?

Walt Whitman

WSTĘP

Niezręcznym eufemizmem byłoby stwierdzenie, że współcześni wystawili mu opinię daleką od wąsko nawet pojętej sympatii. Spośród określeń najłagodniejszych najczęściej powtarzają się następujące: próżny, zarozumiały, pyszny, chełpliwy, dwulicowy, niebezpieczny, zazdrosny, zawistny, mściwy, pełen namiętnej, a nawet „wyuzdanej” dumy i samolubstwa, burzliwego, nieznośnego charakteru, ostateczny w każdym uczuciu, opryskliwy, podły, plotkarz, umysłu niesfornego i kłótliwego. Pełen ambicji intrygant. A z określeń większego kalibru: szaławiła, wichrzyciel, burda, awanturnik, zawalidroga, nikczemnik, nędznik, służalec, łotr, łajdak, szelma, prześladowca, oszczerca, nędznik, rabuś, gałgan, tchórz, dezerter, najniegodziwszy, najburzliwszy z ludzi, „najniespokojniejszy” człowiek na świecie, najgorszy z najgorszych, „duch złego, szata niezgody i zniszczenia”, „najemnik despoty”, szatan, wyrodek, bandyta, podżegacz, kat, morderca, pospolity zbrodniarz, i wreszcie – zdrajca[1].

Krukowiecki to więcej niż postać. To swego rodzaju symbol, zjawisko o wymiarze niemal socjologicznym. To osoba, w której spersonifikował się cały żal i zawód, cała gorycz i rozpacz z powodu przegranego powstania, zaprzepaszczonych szans i utraconych nadziei. W swym porywającym Powstaniu narodu polskiego Maurycy Mochnacki przedstawił tezę, wedle której powstanie miało ogromną szansę na sukces, a główną przyczyną klęski była indolencja jego przywódców, którzy od początku pragnęli doprowadzić do kapitulacji[2]. Tego rodzaju perspektywa skutkowała wystawianiem opinii skrajnych: bardzo negatywnych lub bardzo pozytywnych, zawsze jednak nasyconych dużym ładunkiem emocjonalnym. Mowa tu przede wszystkim o literaturze pamiętnikarskiej, emigracyjnej publicystyce o charakterze głównie polemicznym, ale w takim samym stopniu o twórczości literackiej oraz historiografii powstania listopadowego. Juliusz Słowacki w dziesięć lat po klęsce pisał w Beniowskim, że „Krukowiecki jest miasta Wallenrodem”, a znakomity historyk Tadeusz Łepkowski w połowie ubiegłego stulecia nie zawahał się stwierdzić:

Dla mnie nie ulega żadnej wątpliwości, że działalność Krukowieckiego w ostatnich tygodniach powstania listopadowego może być oceniona jako zdrada, choć przecież nie przeszedł on bezpośrednio na stronę rosyjską. Nie można zawężać pojęcia zdrady do świadomego pomagania wrogowi. Trzeba nazwać po imieniu działalność ludzi, którzy konsekwentnie i świadomie nie wykorzystywali możliwości walki i zwycięstwa – więcej – którzy możliwości te przekreślali i niszczyli, a przez to ułatwiali zadanie wrogowi. Wielu generałów powstania listopadowego tak właśnie robiło[3].

Warto zwrócić uwagę, że choć historyk opiniował postępowanie pewnego kręgu uczestników wydarzeń, to uwypuklił rolę właśnie Krukowieckiego. Nie Józefa Chłopickiego, nie Jana Skrzyneckiego – a przecież ich działalność niewątpliwie mieści się w ramach wyżej zaprezentowanej definicji zdrady. W porównaniach do swych poprzedników Krukowiecki jednoznacznie wypada najgorzej. Negatywne oceny postaci Chłopickiego będzie zawsze łagodzić jego bohaterska postawa pod Grochowem, zaś Skrzyneckiego będą opromieniać sukcesy ofensywy wiosennej. A Krukowiecki? Podczas swych trzytygodniowych rządów nie poprowadził narodu do żadnego zwycięstwa, a jedynie przypieczętował upadek. Najsilniej oczywiście na sądy o Krukowieckim oddziaływała jego postawa w dniach 6 i 7 września 1831 roku. W efekcie tradycja narodowa na jednym biegunie umieściła zmitologizowany wizerunek obrońców Woli i reduty Ordona, a na przeciwnym – Krukowieckiego. Z jednej strony posunięte do ostateczności poświęcenie, z drugiej zaś ohydne kapitulanctwo, hańba, zdrada. Obraz czarno-biały, przemawiający do wyobraźni, niezwykle uproszczony, a przecież gdzieś pomiędzy tymi przeciwstawnymi biegunami mieści się skomplikowany los człowieka.

Dotychczas brakuje rzetelnej naukowej monografii poświęconej gen. Janowi Krukowieckiemu. Przyczyn tej poważnej luki w polskiej historiografii z pewnością nie można upatrywać w braku źródeł. Spuścizna rękopiśmienna po generale jest ogromna. Przekazana przez rodzinę Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu, znajduje się obecnie w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego i obejmuje 42 jednostki archiwalne[4]. Stanowi ona bazę, bez której pogłębione badania nad postacią Krukowieckiego byłyby niezwykle utrudnione, jeśli nie niemożliwe. Zawartość tego zbioru można podzielić na kilka grup.

1. Źródła o charakterze prywatnym. Nieocenioną wartość dla historyka posiada zwłaszcza olbrzymia korespondencja generała z żoną Heleną z Wolskich. Mieści się w niej ogółem 746 listów małżonków z lat 1819-1835, które łącznie zajmują 1490 kart[5]. Jeśli chodzi o badania nad historią Królestwa Polskiego i powstania listopadowego, jest to absolutny ewenement[6]. O wysokiej wartości poznawczej owych listów decyduje przede wszystkim ich osobisty, często nawet intymny charakter, który pozwala dokładnie poznać relacje łączące Krukowieckich, zaznajomić się z ich wielkimi, ale i tymi mniejszymi, codziennymi, problemami. Jest to w szczególności źródło pierwszorzędne do poznania postaci generała. Listy do żony pisywał namiętnie. Nie znosił rozstań z rodziną i tylko w ten sposób mógł z oddali wciąż żyć jej sprawami, być jej częścią. Pisał więc często, dużo i obszernie, a także – co istotne z punktu widzenia czytelnika – ze swadą oraz właściwym sobie poczuciem humoru. To właśnie jego sarkazm, liczne ironiczne komentarze nadają listom zupełnie niepowtarzalny charakter. O wartości korespondencji decyduje również postać Heleny Krukowieckiej. Generał znalazł w niej powiernika, którego darzył bezgranicznym zaufaniem. Co więcej, hrabina, choć męża uwielbiała, to nigdy nie wielbiła go ślepo, toteż jest ona nie tylko bierną adresatką listów, ale i doradcą generała oraz uważnym obserwatorem jego poczynań; osobą, z której opinią – czy to w sprawach osobistych, rodzinnych, czy to politycznych – zawsze się liczył. Naturalnie, w przypadku tak specyficznego źródła należy zachować odpowiedni dystans, gdyż Krukowiecki chętnie w korespondencji eksponował swoją osobę, wyolbrzymiał lub pomniejszał znaczenie danego wydarzenia, rolę innych i swoją – w zależności od nastroju, opinii o ludziach i wrażenia, jakie w jego przekonaniu wywrze dana informacja na małżonce.

„Najlepsze listy to te, które nigdy nie zostały opublikowane” – pisała Virginia Woolf. Bez wątpienia do takich zalicza się korespondencja Krukowieckich, choć zarazem trudno nie wyrazić żalu, iż pozostaje ona ciągle poza zasięgiem szerszego grona czytelników[7].

Pomimo iż niniejsza rozprawa obejmuje swym zakresem przede wszystkim okres powstania 1830-1831 roku, analizie poddałem całą korespondencję hrabiostwa. Było to konieczne choćby dla ustalenia pewnych danych faktograficznych. Najważniejsza jednak była potrzeba przedstawienia sylwetki Krukowieckiego, naszkicowania, w miarę możliwości, jego portretu. Korespondencja z czasów powstania obejmuje kilkadziesiąt listów, głównie generała. Chodzi tu przede wszystkim o korespondencję z początków grudnia 1830 roku, z okresu lutowych działań wojennych, a następnie z miesięcy letnich, poprzedzających objęcie przez hrabiego urzędu prezesa Rządu Narodowego, a w szczególności te listy, które pisał przed upadkiem Warszawy i bezpośrednio po nim.

Do tej grupy źródeł należy zaliczyć również korespondencję rodzinną Krukowieckich i Wolskich[8]. Jest ona znacznie mniej obszerna, ale stanowi dobre uzupełnienie epistolograficznej spuścizny małżonków. Należy również zaznaczyć, że w pozostałych archiwach i bibliotekach znajdują się zaledwie pojedyncze listy o charakterze prywatnym, związane bezpośrednio z osobą generała[9]. W Archiwum Państwowym w Łowiczu (oddział Archiwum Państwowego w Warszawie) udało się odnaleźć trochę materiałów dotyczących Krukowieckiego (m.in. paszport do Trenczyna z czerwca 1831 roku, wystawiony przez austriackiego konsula w Warszawie) oraz rodziny Wolskich[10].

2. Źródła o charakterze osobistym. Należy tu wymienić akta personalne Krukowieckiego, dotyczące jego kariery wojskowej, a więc stany służby i świadectwa poszczególnych jej etapów, nominacje, dyplomy i patenty odznaczeń[11]. Mnóstwo interesujących wiadomości znaleźć można w bogatym zbiorze korespondencji otrzymanej przez generała[12]. Dzięki niej można umiejscowić hrabiego w pewnym kręgu towarzyskim. Z drugiej strony, ciekawym doświadczeniem jest konfrontacja towarzyskich i osobistych relacji Krukowieckiego z okresu przed wrześniem 1831 roku z opiniami wystawionymi mu przez tych samych ludzi po upadku powstania. Z kolei niewiele uwag na temat powstania znajduje się w „Dzienniku niewoli”, który Krukowiecki prowadził podczas zesłania w Rosji w latach 1831-1835[13]. Niezwykle istotny jest w tym przypadku element autocenzury, dotyczący zresztą wszystkiego, co generał pisał po 1831 roku. Zarównow Rosji, jak i po powrocie do kraju Krukowiecki poddawany był obserwacji. Świadom faktu, że swymi wypowiedziami może narazić na niebezpieczeństwo nie tylko siebie, ale i rodzinę, zmuszony był do milczenia (lub łagodzenia sądów) we wszystkich „drażliwych” kwestiach. Wracając jednak do dziennika: jest to źródło bezcenne w badaniach nad polistopadowymi losami Krukowieckiego oraz całej grupy powstańczych generałów, którzy znaleźli się na zsyłce. Poza zbiorem generała, ale także w Bibliotece UW znajduje się dziennik Heleny, pisany w Popniu w czasie zesłania jej męża, niestety nie zachowany w całości – doprowadzony jest do końca 1833 roku[14].

3. Źródła o charakterze publicznym. Znajduje się tu szereg dokumentów związanych z działalnością Krukowieckiego podczas powstania listopadowego. Wyszczególnić należy przede wszystkim oryginały lub uwierzytelnione kopie dokumentów dotyczących sprawowania przez generała funkcji gubernatora Warszawy[15]. Jest to istotny materiał źródłowy do badań nad funkcjonowaniem urzędu, któremu dopiero Krukowiecki nadał sprężystości, energii, a nawet rozmachu. W zbiorze generała znalazły się źródła odnoszące się do warszawskiej Gwardii Narodowej, Straży Bezpieczeństwa, lazaretów i służby zdrowia, szpiegostwa, raporty wywiadowcze, a także korespondencja związana z działaniami armii głównej oraz wydzielonych oddziałów wojska polskiego[16]. Są to jednak niestety wybrane dokumenty, które mogą być tylko uzupełnieniem rozrzuconych obecnie źródeł dotyczących gubernatorstwa Warszawy[17]. Wiele nowego natomiast wnoszą papiery związane z konfliktem Krukowieckiego ze Skrzyneckim po bitwie ostrołęckiej oraz – w efekcie – ustąpieniem tego pierwszego z armii[18]. Podobnie rzecz się ma ze źródłami związanymi z udziałem Krukowieckiego w wydarzeniach nocy 15 sierpnia 1831 roku[19]. Większość wymienionych jednostek archiwalnych tej grupy obejmuje swym zakresem również urzędowanie Krukowieckiego jako prezesa Rządu, a de facto także Naczelnego Wodza. Znajdziemy tu zatem rozkazy, raporty i korespondencję z dowódcami korpusów: gen. Tomaszem Łubieńskim i gen. Girolamo Ramorinem, dane o stanie liczbowym armii oraz źródła na temat przygotowań Warszawy do obrony[20]. Spraw politycznych z kolei dotykają dokumenty odnoszące się do rokowań ze stroną rosyjską 3-8 września 1831 roku[21]. Wiele cennych informacji zawiera urzędowa korespondencja wojskowa, która obejmuje lata 1806-1831, jednak większość pochodzi z okresu powstania[22].

4. Osobna grupa obejmuje różnego rodzaju własnoręczne notatki Krukowieckiego, głównie z okresu popowstańczego, o charakterze polemicznym, lub brudnopisy, które zapewne miały mu być pomocne w pracy nad nigdy nie zaczętymi dziełami czy też pamiętnikami[23]. Nie mają one jednak tak dużej wartości dla historyka, jak te wymienione wyżej. Kładzie się na nie cieniem upadek powstania listopadowego oraz osobista katastrofa Krukowieckiego jako żołnierza i polityka. Pełne zawiści oraz nienawiści ataki pod swym adresem hrabia po prostu odreagowywał, przelewając na papier swe repliki i chowając je „do szuflady”. Na wszystko i na wszystkich patrzył przez pryzmat swej osobistej klęski, toteż jego sądy związane z wydarzeniami 1830-1831 roku należy traktować z dużym dystansem.

Pozostałe jednostki[24] zawierają głównie archiwalia o znaczeniu drugo- i trzeciorzędnym, choć i tam można znaleźć przydatne informacje[25].

Archiwa i biblioteki krajowe, pomimo bolesnych strat wojennych, zawierają znaczną ilość materiałów źródłowych dotyczących powstania listopadowego. Największą wartość dla historyka tego okresu posiadają oczywiście źródła wytworzone w trakcie rozgrywających się wydarzeń. W badaniach nad osobą Krukowieckiego jest to element o dodatkowym znaczeniu. W przeciwieństwie bowiem do źródeł wytworzonych po dłuższym upływie czasu, zwłaszcza wszelkiego rodzaju wspomnień i pamiętników, nie noszą one piętna czarnej legendy generała. Pozwalają zatem bardziej obiektywnie spojrzeć na działalność Krukowieckiego w latach 1830-1831.

Niestety niewiele zachowało się dzienników prowadzonych przez uczestników lub świadków wydarzeń z lat powstania i wojny polsko-rosyjskiej. W zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej znajduje się diariusz księdza Pawła Rzymskiego z czasów powstania[26], natomiast w Bibliotece Polskiej w Paryżu dziennik Piotra Kopczyńskiego[27] oraz bardzo interesujące źródło autorstwa dowódcy garnizonu Pragi ppłk. Jana Lelewela[28]. Jest to wprawdzie pamiętnik, spisany w kwietniu 1832 roku, ale na podstawie dziennika prowadzonego podczas powstania. Postać Krukowieckiego z kolei przewija się w prywatnej lub prywatno-publicznej korespondencji najważniejszych uczestników powstania. Należy tu wymienić spuściznę epistolograficzną po gen. Ignacym Prądzyńskim[29], a zwłaszcza korespondencję księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i gen. Skrzyneckiego[30], której część została opublikowana[31]. Długa i dość zażyła znajomość Krukowieckiego i Czartoryskiego zaowocowała stosunkowo obfitą korespondencją, ale – co ciekawe – zachowała się tylko jedna jej część: listy księcia do generała, które znajdują się w zbiorach BUW[32]. Innymi słowy, Krukowiecki pieczołowicie przechowywał listy otrzymane od księcia, natomiast Czartoryski prawdopodobnie listów generała po prostu się pozbył[33]. Wzmianki o Krukowieckim pojawiają się również w korespondencji uczestników bądź obserwatorów wydarzeń, osób, które osobiście słabo znały generała lub nie znały go wcale[34].

Wymiaru prywatnego pozbawione są z kolei materiały aktowo-dokumentowe z okresu powstania. O ich wartości decyduje natomiast właśnie oficjalny, urzędowy charakter. Niewyczerpanym pod tym względem źródłem jest Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, z którego zasobów historycy powstania korzystali wielokrotnie. W zespole Władze Centralne Powstania Listopadowego znajdują się materiały dotyczące bezpośrednio Krukowieckiego. Są to przede wszystkim różnego rodzaju dokumenty związane z działalnością Krukowieckiego jako gubernatora Warszawy. Znajdziemy tu między innymi korespondencję gubernatora z Rządem Narodowym, komisjami rządowymi, Naczelnym Wodzem oraz innymi organami władzy i instytucjami: Radą Municypalną Warszawy, Dozorem Szpitali Wojskowych itd. Akta te dotyczą niezwykle istotnych zagadnień: wolności druku, organizacji wywiadu, walki ze szpiegostwem, bezpieczeństwa publicznego, służby zdrowia, zwalczania cholery, funkcjonowania lazaretów, prac przy fortyfikacjach Warszawy i wielu innych kwestii[35]. Niestety znacznie mniej materiałów dotyczy okresu sprawowania przez Krukowieckiego najwyższej władzy w kraju[36]. Z najciekawszych należy wymienić korespondencję prezesa Rządu z komisjami rządowymi i gubernatorem stolicy w kwestii bezpieczeństwa wewnętrznego[37] czy też stanu zaopatrzenia magazynów warszawskich w żywność[38]. Cenna jest również korespondencja Krukowieckiego z komendantem Modlina, gen. Ignacym Ledóchowskim, która nie pozostawia wątpliwości, w czyich rękach znajdowało się w tym okresie faktyczne dowództwo naczelne armii polskiej[39].

Spośród źródeł o charakterze publicznym przydatne okazały się akta „pięciogłowego” Rządu Narodowego ze zbiorów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie[40], oraz znajdująca się tamże oficjalna korespondencja Rządu i Naczelnego Wodza, gen. Skrzyneckiego[41]. Znaleźć tam można materiały dotyczące Krukowieckiego bezpośrednio[42], a także takie, które pozwalają bliżej zapoznać się z relacjami, które w 1831 roku łączyły (bądź dzieliły) Czartoryskiego, Skrzyneckiego i Krukowieckiego. Z kolei spośród dokumentów polskiego Sztabu Głównego należy wymienić zbiór akt kwatermistrzostwa generalnego oraz dziennik korespondencji wojskowych, które zachowały się w zbiorze po gen. Prądzyńskim w Bibliotece Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego[43]. Znajdują się tu m.in. kopie rozkazów wysyłanych do dowódców poszczególnych oddziałów, raporty, meldunki, wykazy stanów liczbowych armii i jej dyslokacji, stany magazynów z żywnością, inwentarzem wojskowym itp. – przydatne zarówno w badaniach nad operacjami wojennymi w lutym 1831 roku, jak również związane z gubernatorstwem Warszawy oraz końcowym okresem powstania. Źródła o podobnym charakterze, ale odnoszące się do przygotowań do wojny w grudniu 1830 i styczniu roku następnego, znajdują się w Archiwum Chłopickiego na Wawelu[44]. W badaniach nad organizacją i działalnością wywiadu polskiego w wojnie 1831 roku – w czym również Krukowiecki miał swój udział – użyteczne są dokumenty wywiadowcze ze zbiorów gen. Józefa Załuskiego, który przez kilka miesięcy stał na czele tej służby[45]. Z dużą ostrożnością należy natomiast traktować „Papiery Sztabu Głównego” przechowywane w Bibliotece Polskiej w Paryżu[46]. Wśród osób związanych z gen. Maciejem Rybińskim (to w jego posiadaniu znalazły się te dokumenty) wystąpiła bowiem tendencja do wymazywania – dosłownie i w przenośni – Krukowieckiego z pamięci. W efekcie, gdyby przyszło sądzić jedynie na podstawie kontroli oficerów powstańczych[47], trzeba byłoby stwierdzić, że generał o tym nazwisku w ogóle w armii polskiej nie służył.

Spośród pozostających wciąż w rękopisie pamiętników istotne w badaniach nad postacią Krukowieckiego są wspomnienia Tomasza Skrodzkiego[48], który jako oficer służył między innymi w 1. DP. Zawierają one sporo celnych spostrzeżeń i w miarę wyważonych (na tle innych tego rodzaju źródeł) opinii. Tego samego nie da się niestety powiedzieć o pracy Rybińskiego Wydarzenia w Polsce w roku 1830 i 1831[49]. Nadając swemu dziełu pozory obiektywizmu (pisze o sobie zawsze w trzeciej osobie), autor pragnął zająć stanowisko historyka powstania. Silniejsze okazały się jednak osobiste animozje oraz duma, które wypaczyły przedstawiony przez autora obraz ludzi i zdarzeń. Bałamutnych anegdot, ostrych ocen, wręcz oszczerstw pod adresem Krukowieckiego (ale i Prądzyńskiego) pełne są wspomnienia Michała Modzelewskiego[50]. Intrygującego materiału źródłowego jest w nich niewiele, stanowią one natomiast jedną ze skrajniejszych egzemplifikacji czarnej legendy Krukowieckiego. Podobnie rzecz się ma ze Szkicem biograficznym Krukowieckiego pióra Piotra Łagowskiego[51] oraz Księgą rycin Józefa kniazia Puzyny[52]. Ciekawe wnioski przynosi porównanie rękopisów pamiętników Prądzyńskiego[53] z wersją ogłoszoną drukiem przez Bronisława Gembarzewskiego, a także konfrontacja jego Relation de la chute de Varsovie en 1831[54] z innymi pozostawionymi przez niego tekstami, zwłaszcza w odniesieniu do rokowań polsko-rosyjskich 6-8 września. Podobny zabieg należy zastosować w przypadku relacji Feliksa Breańskiego[55], szefa sztabu przybocznego prezesa Rządu Narodowego. Pozostałe rękopiśmienne pamiętniki wnoszą niewiele nowego do badań nad Krukowieckim[56].

Ze źródeł drukowanych należy wymienić wspomnianą wyżej specjalną, niemal monumentalną, edycję źródeł dotyczących wojny polsko-rosyjskiej, przygotowaną przez Bronisława Pawłowskiego, a także protokoły sesji sejmowych z okresu 1830-1831, opracowane przez Michała Rostworowskiego[57]. Znacznie wcześniej, zrodzony z polistopadowych rozliczeń i polemik, światło dzienne ujrzał wybór dokumentów (rozkazy, instrukcje, relacje, listy, wspomnienia) związanych z dziejami II korpusu gen. Ramorina[58]. Jednak największy zbiór materiałów, dotyczący bezpośrednio osoby Krukowieckiego, przygotował jego dawny podwładny Karol Forster[59]. Emigracyjny publicysta i pisarz nie potrafił pogodzić się z niesprawiedliwą, w jego przekonaniu, opinią o generale i już w jednym ze swych pierwszych dzieł (Pologne, Paris 1840) pozytywnie przedstawiał jego rolę w powstaniu listopadowym. W uznaniu dobrej woli Forstera Krukowiecki przesłał mu w 1844 roku odpisy niektórych dokumentów ze swego osobistego archiwum z nadzieją, że posłużą one Forsterowi do pracy nad kolejnymi publikacjami. Związany dość blisko z Hotelem Lambert, Forster dopiero po ponad 20 latach powrócił do dawnych planów[60]. W 1867 roku zabrał głos w polemice dotyczącej II korpusu[61], dzięki czemu odnalazł go Aleksander Krukowiecki, syn generała. Ten ostatni, mocno zainteresowany rehabilitacją ojca, przekazał Forsterowi kolejne dokumenty. Dopiero wtedy weteran powstania przygotował obszerną, podzieloną na trzy części publikację[62]. Znalazło się w niej sporo źródeł o rozmaitym charakterze: własnoręczne notatki Krukowieckiego, instrukcje, rozkazy, listy prywatne i urzędowe, a także ważna praca Prądzyńskiego O zdobyciu Warszawy z krytycznymi uwagami hrabiego[63]. Publikacja ta, choć niezwykle istotna, musi być jednak traktowana przez historyka z wielką ostrożnością. Po pierwsze stanowi ona efekt starannej selekcji spuścizny po generale, dokonanej najpierw przez samego Krukowieckiego, a potem w jeszcze większym stopniu przez jego syna i Forstera, toteż nie może dostarczyć pełnego obrazu działalności generała w powstaniu. Po drugie, zapatrzony w Krukowieckiego Forster z dużą swobodą wprowadzał poprawki w otrzymanych dokumentach, nie tylko stylistyczne; na przykład dowolnie usuwał z nich wszelkie fragmenty, które mogły przedstawić jego bohatera w niekorzystnym świetle[64]. O ile to zatem możliwe, należy zawsze porównywać wersję drukowaną z oryginalnymi rękopisami.

Publikacja Forstera spotkała się z bardzo różnym odbiorem[65]. Recenzje dzieła utrzymane były jednak generalnie w pozytywnym tonie, choć zwracano uwagę na mankamenty wydawnictwa[66]. Forsterowi oczywiście nie udało się – w szerszym kontekście – zniszczyć czarnej legendy generała, ale można w tym okresie zaobserwować pewne złagodzenie sądów o Krukowieckim. Wpływ na to miało z pewnością naturalne zeszczuplenie ilościowe pokolenia listopadowego, a przede wszystkim traumatyczne skutki kolejnego przegranego powstania narodowego; idee pozytywistyczne zaczynały dominować nad romantycznymi. Dawne, pełne emocji opinie o Krukowieckim łagodzili niektórzy wciąż żyjący uczestnicy powstania. Przykładowo, pod koniec życia znany lewicowy działacz emigracyjny Jan Nepomucen Janowski pisał:

Ja też nie nazwałbym go już Iskariotą, jak go nazwałem w łatwym do pojęcia rozżaleniu (w Les derniers moments de la révolution de Pologne[67]), wstąpiwszy na obcą ziemię po strasznej klęsce narodowej. Krukowiecki, chciałbym dziś wierzyć, stracił tylko w końcu głowę[68].

Forster zdawał sobie sprawę, że walka o dobre imię Krukowieckiego dopiero się rozpoczęła. W następnych latach prowadził ją z uporem i determinacją godną krzyżowca. Po ukazaniu się wykładu dziejów powstania pióra Teodora Morawskiego[69] (ostatniego ministra spraw zagranicznych w 1831 r.), wdał się zaciekłą, pełną zacietrzewienia polemikę z autorem, sprzeciwiając się – często ślepo, wychodząc z błędnych przesłanek – fałszywemu w jego przekonaniu wizerunkowi Krukowieckiego na kartach tej pracy[70]. W styczniu 1879 roku opublikował w osobnym wydaniu (z wszystko wyjaśniającym podtytułem) teksty polemik, swoje i Morawskiego, poszerzone o różnorakie dopiski, uwagi i komentarze[71], a tuż przed śmiercią powiększył je o wybór dokumentów z Korpusu 2go polskiego Walentego Zwierkowskiego[72], dzieła, którego aż do 1879 roku w ogóle nie znał. Publikacje Forstera finansowo wspierali, w miarę możliwości, potomkowie generała[73]. Ostatnią tego rodzaju pracą był kolejny wybór źródeł, wydany pod bardzo mylącym tytułem Z pamiętników Krukowieckiego[74]. Jest to w gruncie rzeczy znacznie okrojona wersja Powstania narodu. Z rzeczy „nowych” znajduje się tu przedruk wspomnianego już wcześniej sprawozdania Krukowieckiego z urzędu prezesa Rządu Narodowego.

Nie ma chyba pamiętnika o powstaniu listopadowym, w którym zabrakłoby choćby wzmianki o Krukowieckim. Są to oczywiście bardzo ważne – i niezwykle liczne![75] – źródła, ale, jak natura człowieka, ułomne. Z perspektywy czasu na postać generała spoglądano zawsze przez pryzmat dni 6-7 września. Dużą rolę odgrywały emocje, zwłaszcza ból klęski, wciąż żywy u autorów wspomnień nawet po upływie kilku dekad. O źródłach czarnej legendy generała bardzo trafnie pisał Edmund Callier[76]:

Gdy [w] r. 1831 Warszawa wpadła w ręce nieprzyjaciela, rozległ się po całym kraju krzyk bolesny, rozpaczny – „Zdrada!” Pokonany naród szukał sprawców swej niedoli, by na nich zwalić winę i przekleństwo. Ciemny, nieświadomy tajnych sprężyn, które poruszały rewolucją, pochwycił w przelocie imię Krukowieckiego i piętno zdrady na nim wycisnął[77].

Na oceny Krukowieckiego wpływały również animozje osobiste z czasów powstania. Źle pisali o generale ci, którzy byli z nim wówczas w mniej lub bardziej otwartych konfliktach, na przykład Antoni Ostrowski[78] czy Józef Mroziński[79]. Na opinie przełożyły się również polityczno-personalne sympatie i antypatie z okresu powstania oraz lat późniejszych. Krukowiecki będzie więc przedstawiany negatywnie przez zwolenników Chłopickiego[80], przede wszystkim jednak Skrzyneckiego[81]. Odbiła się tu na ocenach powszechnie znana obustronna (łagodnie rzecz ujmując) niechęć generałów. Z pragnienia obrony własnego postępowania, często kosztem dobrego imienia Krukowieckiego, wyrosły mętne wspomnienia gen. Kazimierza Małachowskiego[82], krótki szkic autobiograficzny marszałka powstańczej Izby Poselskiej Władysława Ostrowskiego[83], czy też polemiczny tekst ostatniego prezesa Rządu Narodowego Bonawentury Niemojowskiego[84]. Pomimo osobistej urazy do Krukowieckiego, wysoko należy ocenić wspomnienia Walentego Zwierkowskiego[85], a także przyczynki do dziejów powstania pióra Maurycego Mochnackiego[86]. Tego samego nie można powiedzieć o „pamiętnikach” Romana Sołtyka[87]. Niewiele nowego, biorąc pod uwagę rolę ich autorów, wnoszą pamiętniki generałów Dezyderego Chłapowskiego[88], Józefa Bema[89] i Józefa Dwernickiego[90]. Do badań nad tematem szczególnie ważnym, ale i drażliwym, czyli rokowaniami z 7-8 września, cenne okazują się pamiętniki gen. Jakuba Lewińskiego[91], lakoniczny przyczynek Piotra Łagowskiego[92], wspomniana już autobiografia Breańskiego, a zwłaszcza zaskakująco szczera relacja jednego z prowodyrów rokowań płk. Karola Zielińskiego[93]. Ponad osobiste uprzedzenia nie wzniósł się natomiast gen. Jan Nepomucen Umiński[94]. Na uwagę zasługują obszerne Wspomnienia Klemensa Kołaczkowskiego[95], a także memuary Ignacego Kruszewskiego[96], Franciszka Gawrońskiego[97], Mariana Brzozowskiego[98] oraz Romana Wybranowskiego[99].

Najsłynniejsze i najbardziej znane pamiętniki o powstaniu, pióra Ignacego Prądzyńskiego, zbyt pochopnie zostały uznane za autorytatywny wykład dziejów wojny polsko-rosyjskiej[100]. Nie tylko liczne uprzedzenia do wielu współczesnych, ale także eksponowanie własnej roli kosztem innych oraz próba obrony swojego dobrego imienia wypaczyły sądy autora o ludziach i wypadkach. Jak już wspomniałem, źródło to musi być porównywane z innymi pracami Prądzyńskiego, z których (oprócz wyżej wzmiankowanych) należy wymienić spisywany w specyficznych okolicznościach i dla wyjątkowego odbiorcy Pamiętnik historyczny i wojskowy[101]. Pomimo zasygnalizowanych mankamentów, pamiętniki Prądzyńskiego nie przestają być jednym z najważniejszych źródeł tego rodzaju. Autor nieustannie znajdował się w 1831 roku w centrum wydarzeń, najpierw u boku Chłopickiego, potem Skrzyneckiego i wreszcie Krukowieckiego. Podobnie rzecz się ma ze swego rodzaju cywilnym odpowiednikiem Prądzyńskiego, Stanisławem Barzykowskim, członkiem Rządu Narodowego w 1831 roku. Jego obszerna, pięciotomowa praca[102] miała być w zamyśle obiektywnym opisem historii powstania, jednak w wielu partiach przekształciła się w obronę działań rządu powstańczego, a zwłaszcza księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, którego autor był bliskim i przywiązanym współpracownikiem, a po latach obrońcą. Najbardziej interesujące i budzące większe zaufanie są te fragmenty, gdzie Barzykowski opisuje wydarzenia na podstawie własnych doświadczeń i spostrzeżeń.

Z należytą ostrożnością należy traktować również pamiętniki innych przedstawicieli kół kierowniczych powstania: Joachima Lelewela[103], Leona Dembowskiego[104] czy też senatora-kasztelana Kajetana Koźmiana[105]. Podobną uwagą wypada opatrzyć pisane z wielkim literackim zacięciem dzieła Ludwika Mierosławskiego[106], na którego opinie wpływ miały liczne emigracyjne swary i uprzedzenia; zwraca też uwagę szczególna niechęć „generała klęski” do generalicji powstania. O wiele bardziej wiarygodne okazały się pisane na bieżąco listy: Tomasza Łubieńskiego[107], Władysława Zamoyskiego[108] oraz niezwykle interesujące raporty konsula francuskiego w Warszawie Raymonda Duranda[109]. Ponadto, pomimo wszystkich swych ułomności (między innymi brak całkowitej niezależności względem czynników politycznych i wojskowych), ważnym źródłem jest jednak prasa powstańcza[110]. Pozwala ona poczuć atmosferę „miasta w stanie oblężenia”[111]. Publikowane w niej były również najważniejsze rozkazy, odezwy i obwieszczenia władz powstania. W miarę możliwości starałem się wykorzystać dostępne źródła rosyjskie[112]. Przydatna okazała się opublikowana jeszcze w XIX wieku przez Michaiła Szczerbatowa korespondencja feldmarszałka Iwana Paskiewicza z Mikołajem I[113] czy też prezentująca rosyjski punkt widzenia praca Friedricha von Smitta[114]. Nie są to jednak materiały, które mogłyby rzucić nowe światło na postać Krukowieckiego lub zmienić generalny obraz jego postaci.

Podobnie jak w przypadku pamiętników, trudno o poświęcone powstaniu opracowania, w których postać Krukowieckiego zostałaby pominięta. Pierwszym, choć posiadającym jedynie pozory opracowania naukowego, był okolicznościowy, pięknie wydany przez Juliana Straszewicza zbiór szkiców biograficznych (z portretami) zasłużonych w powstaniu Polek i Polaków[115]. Spośród Naczelnych Wodzów zabrakło w nim sylwetek Krukowieckiego, Prądzyńskiego oraz Michała Radziwiłła[116]. Niewiele miejsca poświęcono generałowi w jubileuszowych wydawnictwach z okazji pięćdziesiątej rocznicy powstania, podniośle obchodzonej w Galicji. Notatka o Krukowieckim w pierwszym słowniku powstańców listopadowych, autorstwa Hieronima Kunaszowskiego (weterana z 1831 r.), pełna jest błędów faktograficznych, ale ogólna ocena generała jest bardzo wyważona[117]. Obiektywizmu, a nawet zwykłej uczciwości, zabrakło natomiast wydawcom kolejnej lwowskiej rocznicowej publikacji[118]. W szeregu Naczelnych Wodzów powstania Krukowieckiego, owszem, uwzględniono, ale podczas gdy przy wszystkich pozostałych generałach dość szczegółowo podano otrzymane odznaczenia oraz przedstawiono krótki opis służby wojskowej, przy nazwisku (i tylko nazwisku – pozostali imiona posiadają) hrabiego ograniczono się do dwóch zdań, zawierających zresztą błąd: „Kawaler kilku orderów. Umarł w Warszawie 1850 r.”[119]. Błędów i nieścisłości pełne są również notki o Krukowieckim w pierwszych polskich encyklopediach[120].

Summa summarum, na spełniający standardy naukowe biogram Krukowiecki czekał aż do drugiej połowy ubiegłego stulecia, gdy ukazał się piętnasty tom nieocenionego Polskiego słownika biograficznego[121]. Autor życiorysu wykorzystał wszystkie dostępne mu rękopiśmienne i drukowane źródła oraz opracowania, dając w miarę rzetelny – choć z powodów obiektywnych lakoniczny – obraz życia generała. Z kolei jako „element” pewnej zbiorowości Krukowiecki pojawił się w bardzo wartościowych monografiach Marka Tarczyńskiego[122] i Jarosława Czubatego[123]. W biogramie Krukowieckiego nie ustrzegł się natomiast błędów skrupulatny zazwyczaj Robert Bielecki, autor wyjątkowo pomocnego każdemu historykowi lat 1830-1831, ale niestety nieukończonego Słownika biograficznego oficerów powstania listopadowego[124]. Podsumowując wątek dotyczący biografistyki, warto zaznaczyć, że jeszcze przed II wojną światową zbieranie materiałów do biografii generała rozpoczął Mieczysław Chojnacki[125]. Z książki tej – w postaci maszynopisu – korzystał Marian Brandys podczas pracy nad „Końcem świata szwoleżerów”. Niestety później słuch o tej biografii zaginął, nie została wydana ani przez Chojnackiego, ani przez jego rodzinę. Jej fragment znalazł się w posiadaniu pana Janusza Żytomirskiego, po kądzieli potomka gen. Krukowieckiego, i to dzięki jego uprzejmości udało mi się z zapoznać z tekstem tuż przed oddaniem niniejszej książki do publikacji. Jest to pierwszy rozdział biografii, obejmujący okres poprzedzający powstanie listopadowe i jako taki nie wnosi wiele do badań[126]. Wpisy w archiwalnych i bibliotecznych metryczkach świadczą, że nad podobną monografią pracował radomski historyk Witold Dąbkowski, jednak o efektach jego wysiłków (przynajmniej w formie biografii) nic nie wiadomo.

Ogólnie rzecz biorąc, dorobek polskiej historiografii, jeśli chodzi o biografistykę wojskowych przywódców powstania jest dość przeciętny. Do postaci Chłopickiego historycy podchodzili kilkakrotnie[127], ale przeszkodą nie do pokonania wydaje się być niedostatek materiałów źródłowych, zwłaszcza o charakterze osobistym i prywatnym[128]. Na podobne problemy natrafić musi hipotetyczny biograf generałów Kazimierza Małachowskiego i Michała Radziwiłła, toteż wydaje się, że poświęcone im biogramy w Polskim słowniku biograficznym[129] jeszcze długo pozostaną najobszerniejszymi i najbardziej rzetelnymi życiorysami tych dwóch „malowanych” Naczelnych Wodzów. W przypadku gen. Henryka Dembińskiego chyba można byłoby znacznie bardziej pogłębić badania[130], powtórnej analizie należałoby poddać postać gen. Rybińskiego[131], a także gen. Józefa Bema[132]. Biografowi gen. Umińskiego nie do końca udało się uwolnić od łączących go z bohaterem więzów rodzinnych[133]. Na biografię, efekt długoletnich badań Henryka Żalińskiego nad postacią najważniejszego z powstańczych wodzów, gen. Skrzyneckiego, wraz z całym środowiskiem „dziewiętnastowieczników” oczekuje niecierpliwie także niżej podpisany[134].Z kolei nie jednej, a nawet kilku biografii doczekał się gen. Prądzyński[135]. Spośród nich zdecydowanie najwyżej należy ocenić tę pióra Czesława Blocha[136]. Nie ujmując historykowi należnego szacunku, trzeba jednak zdecydowanie stwierdzić, że zrobił naprawdę wiele, aby nie niszczyć wizerunku największego, „niespełnionego talentu” powstania listopadowego, jaki zbudował wokół siebie Prądzyński w pamiętnikach[137].

Literatura naukowa dotycząca powstania jest ogromna. Jej przeglądu dokonał w osobnym artykule Józef Dutkiewicz[138], toteż nie ma potrzeby w tym miejscu poddawać jej szczegółowej charakterystyce, przynajmniej do momentu, który objął analizą historyk. Badania nad działalnością gen. Krukowieckiego w powstaniu listopadowym są ciekawe z tego choćby względu, że wiązała się ona z niemal wszystkimi najważniejszymi stronami funkcjonowania władz politycznych i wojskowych. Do końca lutego 1831 roku generał był dowódcą 1. DP, zaś następne trzy miesiące spędził w fotelu gubernatora stolicy. W ten sposób postać Krukowieckiego pozwala historykowi zajrzeć wpierw na „linię ognia”, ten główny front walki z nieprzyjacielem, po czym spojrzeć na problemy wojny z innej perspektywy: trybów administracji wojskowej, a więc tego mniej spektakularnego, mniej efektownego frontu walki, bez którego jednak prowadzenie wojny byłoby niemożliwe. Powstańcza służba Krukowieckiego w armii liniowej znalazła się w orbicie zainteresowań historyków wojskowości. Z tego punktu widzenia szczególnie istotny był udział generała w bitwach pod Białołęką i Grochowem 24 i 25 lutego. Kwestią rozkazów wydawanych wówczas Krukowieckiemu (zwłaszcza 25 lutego) zajęli się autorzy monografii i artykułów poświęconych tym bataliom[139]. Z utartymi opiniami na ten temat polemizował natomiast Witold Dąbkowski[140]. Niejako punktem wyjścia dla każdego historyka wojny polsko-rosyjskiej rozprawą, której do dziś nie sposób pominąć, jest dzieło Wacława Tokarza[141], który jako pierwszy poddał krytycznej analizie sądy Prądzyńskiego i zrobił duży krok w kierunku „odbrązowienia” postaci kwatermistrza[142]. Warto również zaznaczyć, że to właśnie w ujęciu Tokarza, nie tylko historyka, ale też oficera, postać Krukowieckiego doczekała się chyba najbardziej rzetelnej charakterystyki[143].

Wyraźny problem miała dotychczas nasza historiografia z badaniami nad administracją wojskową epoki powstania[144]. To zapewne efekt dużego rozproszenia (oraz zaginięcia lub zniszczenia części) źródeł aktowo-dokumentowych. Trzeba też przyznać, że selekcja i poddanie analizie wielu tysięcy dokumentów byłoby zadaniem niezwykle praco- i czasochłonnym. Historycy skupiali się więc na wybranych aspektach funkcjonowania poszczególnych urzędów i instytucji. Mamy więc prace poświęcone lazaretom wojskowym[145], kwestiom aprowizacyjnym[146], produkcji amunicji i broni[147], organizacji nowych formacji[148], wywiadu wojskowego[149], robót przy fortyfikacjach warszawskich[150]. Wszystkimi tymi sprawami zajmował się Krukowiecki jako gubernator[151], więc w każdym z tych opracowań znaleźć można przydatne (w większym lub mniejszym stopniu) do poniższych badań wiadomości.

Drugim aspektem powstańczej aktywności Krukowieckiego jest jego działalność polityczna. Pod tym względem najwięcej miejsca poświęcił mu w swych licznych monografiach i artykułach nestor polskich historyków powstania, Władysław Zajewski. Nie miejsce tu, by wymieniać i charakteryzować ogromny dorobek naukowy profesora. Wykaz wykorzystanych w niniejszej rozprawie prac jego autorstwa znajduje się w bibliografii. Aktualne do dziś są jego najważniejsze publikacje, dotyczące ugrupowań politycznych[152] czy też wolności druku[153] w latach 1830-1831. Bezpośrednio postaci generała Zajewski poświęcił kilka artykułów[154], w których przedstawiał go jako dwulicowego polityka, który jako prezes Rządu Narodowego operował dwoma planami: fałszywym oficjalnym („zwyciężyć lub umrzeć”) oraz rzeczywistym tajnym (doprowadzić do układów i zakończyć powstanie)[155]. Zasługą Zajewskiego jest przygotowanie do druku rocznicowego zbioru niezwykle interesujących artykułów na temat powstania[156]. Jeden z nich, autorstwa Witolda Dąbkowskiego[157], ukazuje odmienną w stosunku do Zajewskiego wizję wydarzeń, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii rokowań polsko-rosyjskich z 6-8 września. Dąbkowskiemu udało się znakomicie ukazać dramatyzm tych dni, plastycznie odmalować okoliczności upadku Warszawy, czy wreszcie wskazać przewinienia, błędy i słabości poszczególnych przedstawicieli Rządu, Sejmu i generalicji. Wadą tego artykułu, jak zresztą kilku innych Dąbkowskiego[158], jest niedbałość w kwestii analizy materiałów źródłowych, toteż do tekstów tego historyka należy podchodzić z dużą ostrożnością. W badaniach nad działalnością polityczną Krukowieckiego niezwykle przydatne okazały się monografie z ostatnich lat: Małgorzaty Karpińskiej[159] i Sebastiana Ziółka[160] o sejmie powstańczym oraz (wbrew pozorom) Anny Barańskiej o udziale kobiet w powstaniu[161]. Okresowi najsmutniejszemu w dziejach powstania poświęcone są prace Norberta Kasparka[162] oraz Tomasza Strzeżka[163]. W trakcie kilkuletnich badań nad postacią Krukowieckiego niżej podpisany opublikował kilka artykułów naukowych, powstały jednak one przy znacznie skromniejszej bazie źródłowej[164].

Poniższa rozprawa nie jest sensu stricte biografią Jana Krukowieckiego, ale jej ramy chronologiczne i konstrukcja oparte zostały na latach życia generała (1772-1850). Nie można bowiem pisać o udziale Krukowieckiego w powstaniu listopadowym bez zaznajomienia się z jego postacią, przedstawienia przebiegu jego życia i kariery, ukazania go nie tylko jako żołnierza, polityka, ale także jako syna, brata, męża, ojca, nawet szwagra, oraz – przyjaciela. Stąd też, mocno upraszczając, można powiedzieć, że Krukowieckiemu-człowiekowi poświęcone są rozdziały pierwszy i ostatni rozprawy, które stanowią niejako prolog i epilog opowieści, zaś Krukowieckiemu-żołnierzowi i politykowi – wszystkie pozostałe.

W cytowanych źródłach uwspółcześniłem pisownię, dopiski w cytatach ująłem w nawiasy kwadratowe, a wszelkie opuszczenia zaznaczyłem jako „[…]”. W strukturze przypisów wprowadziłem pewne uproszczenia[165]. Zastosowałem w zapisie wiele skrótów: nazw archiwów, tytułów gazet z czasów powstania oraz najważniejszych (czy też najczęściej powtarzających się) źródeł. Pełen wykaz tych skrótów (bibliograficznych oraz rzeczowych) znajduje się na końcu tekstu. W przypadku listów i numerów gazet z roku 1831 w zapisie daty pominąłem rok, ograniczając się do dnia i miesiąca. W odniesieniu do wszystkich pozostałych lat zapisy zawsze są pełne.

Do powstania tej książki przyczyniło się w dużej mierze środowisko olsztyńskich historyków z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, zwłaszcza „dziewiętnastowieczników”. Zawsze mogłem liczyć na życzliwość z ich strony, zachętę do pracy i pomoc – bardzo im wszystkim za to dziękuję. Koleżankom i kolegom ze studiów doktoranckich wdzięczny jestem za kilkuletnią współpracę oraz stworzenie atmosfery do inspirujących dyskusji. Koleżeńskie pozdrowienie i podziękowanie niech zechce przyjąć dr Marcin Baranowski z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Podczas kwerendy w archiwach i bibliotekach spotykałem się z wielką życzliwością ze strony ich dyrekcji i pracowników, za co bardzo im dziękuję. Szczególnie zobowiązany jestem Pani Ewie Piskurewicz i Pani Annie Wirkus z Gabinetu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, które z wielką wyrozumiałością i życzliwością zawsze służyły mi największą pomocą.

Gorące podziękowania kieruję do recenzentów tej książki: prof. Wiesława Cabana z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach oraz prof. Henryka Żalińskiego z Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie. I wreszcie – last but not least – dziękuję dr. hab. Norbertowi Kasparkowi, prof. UWM, memu wieloletniemu nauczycielowi i opiekunowi naukowemu. Bez jego nieustannej pomocy i cennych wskazówek rozprawa ta nigdy by nie powstała.

Rodzinie i przyjaciołom dziękuję za zachętę do pracy i ciągłe wsparcie.

[1] Wszystkie powyższe określenia zob. BPP, 429, Piotr Łagowski, Szkic biograficzny Krukowieckiego, s. 8, 9, 10; BJ, 5143, Michał Modzelewski, Wspomnienia z wojny 1830 i 1831 r. O ludziach, wypadkach przed, podczas i po tych latach, s. 143, 146, 153, 165, 167, 274; Ossolineum, 4591/I, Tomasz Skrodzki, Ogólnie skreślone uwagi o powstaniu 29 listopada 1830 roku, s. 143, 144; Ossolineum, 13814/I i III, Pamiętnik Adama Turno, z. 10, s. 20; BK, 11071, Zbiór pieśni i wierszy polskich, s. 75-76, Mazur o Krukowieckim; BPAU, 1310, J. M., „Tułacz. Poema woyskowe w dziesięciu pieśniach. Do ks. Adama Czartoryskiego”, k. 95; [S. Barzykowski], Historya powstania listopadowego spisana przez…, do druku przygotował i kilku uwagami objaśnił Aër [Adam Rzążewski], t. II, Poznań 1883, s. 141; [H. Dembiński], Jenerała… pamiętniki o powstaniu w Polsce r. 1830-31, t. II, Kraków 1875, s. 44, 46; [F. Gajewski], Pamiętniki… pułkownika wojsk polskich (1802-1831), do druku przysposobione przez S. Karwowskiego, Poznań [1913], t. I, s. 225, 352, t. II, s. 103; [F.S. Gawroński], Pamiętnik r. 1830/31 i kronika pamiętnikowa (1787-1831) pułkownika…, wydał J. Czubek, Kraków 1916, s. 215; M. Klimecki, Uwagi Tomasza Potockiego o generałach powstania listopadowego, SMHW, t. XXIX, 1986, s. 324-325; [K. Kołaczkowski], Wspomnienia jenerała…, ks. V, Kraków 1901, s. 53; K. Koźmian, Pamiętniki, opr. J. Willaume, t. III, Wrocław 1972, s. 327-328; [I. Kruszewski-Skarbek], Pamiętniki z roku 1830-1831 śp. generała… (herbu Habdank), byłego dowódcy 5-go pułku ułanów polskich, podczas emigracji dowódcy dywizji lekkiej kawalerii w wojsku belgijskim, wydane przez córkę Karolinę z Kruszewskich Grabiańską […] w Krakowie 1890, wydanie drugie przez wnuka Kazimierza Skarbka-Kruszewskiego, Warszawa 1930, s. 30, 31; [K. Małachowski(?)], O błędach pisarzy dynastycznych, Dziennik Narodowy, t. I, (Paryż) 1841, s. 90; M. Mochnacki, Skutki nocy 15-go sierpnia, Pamiętnik Emigracji, cz. III, z. 2 („Kazimierz I Wielki”), Paryż 25 III 1833, s. 11, 12; [J. Mroziński], Uwagi wyrywkowe. Niektóre urywki z rewolucji 1830 przez naocznego świadka, generała..., [w:] idem, Dzieła wszystkie, do druku przygotowała Z. Florczak, t. II, Wrocław 1967, s. 145, 154; J.U. Niemcewicz, Pamiętniki z 1830-1831 roku, wydał M.A. Kurpiel, Kraków 1909, s. 72, 118, 119, 124, 142; A. Ostrowski, Pamiętnik z czasów powstania listopadowego, wydali K. i W. Rostoccy, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, s. 294, 367, 368, 369, 370; [J. Paszkowski], Wojna w Polsce roku 1831, przez oficera polskiego opisana w roku 1832, Lwów 1861, s. 206; P. Popiel, Pamiętniki 1807-1892, Kraków 1927, s. 76; I. Prądzyński, Czterej ostatni wodzowie przed sądem historii, Kraków 1916, s. 188; idem, Pamiętniki generała…, opr. B. Gembarzewski, tom wstępny pt. Geneza powstania listopadowego napisał J. Moszyński, Kraków 1909, t. I, s. 453, t. III, s. 338; [K. Rzepecki], Pułk czwarty 1830-1831. Szkic historyczny, według relacji ustnej i pamiętnikarskich notatek Kajetana Władysława Rzepeckiego, napisał…, Poznań 1923, s. 99; L. Sapieha, Wspomnienia (z lat 1803-1863), z przedmową S. Tarnowskiego, wydał, wstępem i wyjątkami z korespondencji zaopatrzył B. Pawłowski, Lwów 1914, s. 164; [N. Sierawski], Pamiętnik… oficera konnego pułku gwardii za czasów w. ks. Konstantego, z przedmową S. Smolki, Lwów 1907, s. 235, 304; [R.O. Spazier], Historja powstania narodu polskiego w roku 1830 i 1831 czerpana z autentycznych dokumentów sejmowych, akt, pamiętników, dzienników, piśmiennych i ustnych podań najznakomitszych uczestników powstania, przez…, t. III, Paryż 1833, s. 439.

O Krukowieckim jako o zdrajcy zob.: BJ, 5143, Modzelewski, s. 167, 269; Ossolineum, 6773/II, [J. Puzyna], Księga rycin Wojska Polskiego z r. 1831 wraz ze spisem nazwisk naczelnych wodzów, jenerałów i wyższych oficerów w poszczególnych formacjach […] ofiarowana przez Józefa Puzynę Mikołajowi Udalrykowi Cieńskiemu, s. 13; BPP, 429, Łagowski, s. 30; opinia J. Skrzyneckiego w: BPP, 406, s. 252, Eustachy Januszkiewicz, Odpowiedź na artykuł pod tytułem Narrative of Skrzynecki’s escape from Warsaw, umieszczony w dzienniku The Atlas nr 323 na stronach 474-475; O błędach pisarzy, s. 90; BPP, 413, Piotr Kopczyński, Dziennik z lat 1831-1834, t. II, s. 191, zapis z [8 IX] 1831; T.J. Chamski, Opis krótki lat upłynionych, opr. R. Bielecki, Warszawa 1989, s. 175, 233, 236, 249; Gajewski, op. cit., t. II, s. 126.

[2] W tym kontekście niejako XX-wiecznym odpowiednikiem dzieła Mochnackiego jest popularnonaukowa monografia J. Łojka, Szanse powstania listopadowego. Rozważania historyczne, Warszawa 1966.

[3] T. Łepkowski, Ocena powstania listopadowego. Chłopi w powstaniu. Ujęcie spraw wojskowych; rola Skrzyneckiego. Problem zdrady. Rok 1831 w tradycji narodowej (Głos w dyskusji nad makietą II tomu „Historii Polski”), KH, t. LXIV, 1957, s. 186. Na tę opinię trzeba jednak spoglądać przez pryzmat specyficznych realiów epoki, w której powstała.

[4] Zbiór został uporządkowany przez Adama Moraczewskiego w okresie międzywojennym, zob. A. Moraczewski, Papiery generała Jana Krukowieckiego, ich zawartość, losy i stan obecny, Archeion, t. X, 1932, s. 110-120 (również jako odbitka: Śrem 1932); I. Wiktorowska, Sulikowski Karol Paweł Aleksander, PSB, t. XLV, 2007-2008, s. 441-442.

[5] BUW, 542, vol. I-VIII.

[6] Podobnie jak w badaniach nad dziejami Księstwa Warszawskiego Listy do żony z wojen napoleońskich Antoniego Pawła Sułkowskiego, wydane przez Roberta Bieleckiego, Warszawa 1987. Zbiór korespondencji Sułkowskiego jest kilkakrotnie mniejszy od zbioru listów Krukowieckich.

[7] Przygotowanie do publikacji tak obszernego zbioru musi być zadaniem zakrojonym na lata. W chwili obecnej pracuję nad przygotowaniem do druku korespondencji Krukowieckich z okresu powstania listopadowego oraz dziennika, który generał prowadził na zesłaniu w Rosji. Publikację dziennika generałowej przygotowuje Emilia Kolinko z Uniwersytetu Warszawskiego.

[8] BUW, 543, Korespondencja Jana i Heleny Krukowieckich z matką Teklą z Dzieduszyckich Wolską w latach 1819-1838; BUW, 544, „Korespondencja rodzinna gen. Jana Krukowieckiego” z lat 1785-1841.

[9] To znaczy takie, których był nadawcą lub odbiorcą. Odnalezienie rodzinnych (do wuja z 1815 r.: BPAU, 9716, nlb.) oraz przyjacielskich listów: do Kajetana Koźmiana z 1813 r. (BPAU, 2031, t. 1, k. 66-68) czy do gen. Wincentego Krasińskiego z 1820 r. (BK, 2441, k. 11), mile zaskoczyło piszącego.

[10] APŁ, 204. Na teczce widnieje odręczny dopisek: „Szpargały te zostały znalezione w starem biurku po Krukowieckich w Ossem – ich b. rezydencyi i majątku. [We] wspomnianem biurku posiadacz onego szpargały znalazł w r. 1903 p. Stefan Dobrzyniecki, właściciel majątku Sadówka w sąsiedztwie Ossego, powiat brzeziński, guber. piotrkowska. Szpargałów dał znalazcy w maju 1909 r.”

[11] BUW, 545, Akta personalne dotyczące służby wojskowej gen. Jana Krukowieckiego w wojsku austriackim, francuskim, Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego z lat 1786-1835. Także: BUW, 549, „Różne papiery” odnoszące się do udziału gen. Jana Krukowieckiego w życiu publicznym 1806-1831; BUW, 561, Papiery gen. Jana Krukowieckiego dotyczące konfliktu z gen. Michałem Sokolnickim w latach 1813-1816 oraz papiery różne; BUW, 574, „Prośby wojskowych w sprawach osobistych” [z sierpnia - września 1831 r.].

[12] BUW, 548, Korespondencja gen. Jana Krukowieckiego z lat 1797-1839, vol. I-VIII, ogółem 821 kart.

[13] BUW, 547, [J. Krukowiecki], „Journal de ma captivité depuis le 4 novembre 1831 jour de mon départ de Varsovie jusqu’a mon arrivée à Popień…”, vol. I-III. W języku francuskim jest tylko tytuł, cały dziennik napisany jest w języku polskim.

[14] BUW, 2399, „Dziennik Heleny z Wolskich Krukowieckiej pisany [od 1 XI 1831 do 31 XII 1833 w majątku Popień w powiecie brzezińskim] dla męża generała Krukowieckiego” przebywającego na zesłaniu, vol. I-IV. Fragmenty opublikowano jako: [H. Krukowiecka], Czas pokuty. Generał Jan Krukowiecki na kartach dziennika swej żony, Heleny z Wolskich (listopad 1831-grudzień 1833), opr. M. Swędrowski, Meritum, t. II, 2010, s. 255-270.

[15] Odchodząc w czerwcu 1831 r. z armii, Krukowiecki otrzymał zgodę Rządu na zatrzymanie części dokumentów z okresu swego gubernatorstwa, a w przypadku gdy było to niemożliwe, wykonanie kopii przez pracowników sztabu gubernatora.

[16] BUW, 554, Papiery Jana Krukowieckiego dotyczące Gwardii Narodowej i Straży Bezpieczeństwa 14 III-4 IX 1831, oraz Służby Zdrowia i Szpitali 13 IV-6 IX 1831; BUW, 564, „Sztab gubernatora Warszawy i jego prace 3 III-29 V 1831”; BUW, 568, „Organizacja wywiadu polskiego 25 II-4 IX 1831” oraz „Prywatne doniesienia o nieprzyjacielu i o losach korpusu Dwernickiego 16 IV 1831-29 VIII 1831”; BUW, 569, Papiery dotyczące szpiegostwa, wydalania podejrzanych cudzoziemców z Warszawy i spraw wojskowych 4 III-27 VIII 1831; BUW, 570, „Raporty oddziałów i rozkazy wydawane przez gen. Jana Krukowieckiego”: pisma różne w dniach 5 III-28 V 1831 oraz 17 VIII-5 IX 1831; BUW, 553, Papiery dotyczące kontaktów gubernatora Jana Krukowieckiego z Towarzystwem Patriotycznym w czasie 12 III-29 V 1831. W Archiwum Ostrowskich (AGAD, AO, 140) jest sporo materiałów Antoniego Ostrowskiego jako dowódcy Gwardii Narodowej, dotyczą one jednak głównie organizacji Gwardii, spraw wewnętrznych tej jednostki itp.

[17] Obok materiałów znajdujących się w AGAD-zie (zob. niżej) należy również wymienić Zbiór Władysława Tarczyńskiego w Archiwum Państwowym w Łowiczu: APŁ, 210, Gubernator, komendanci placów i Gwardia Narodowa Warszawska.

[18] BUW, 565, „Zwolnienie Krukowieckiego z obowiązków gubernatora 4 VI 1831-10 VII 1831”. Korespondencja Jana Krukowieckiego z Rządem Narodowym i Wodzem Naczelnym.

[19] BUW, 552, Korespondencja Ministerstwa Spraw Zagranicznych z okresu 15 VIII-2 IX w sprawie zajść z 15 VIII 1831; BUW, 555, „Akta dotyczące nocy 15 sierpnia” (15 VIII-22 VIII 1831); BUW, 556, „Opisanie nocy 15 sierpnia przez Jana Krukowieckiego, wyciągi z zeznań różnych osób”; BUW, 557, Odpisy „Śledztwa w sprawie nocy 15 sierpnia przeprowadzonego w Wołogdzie” w latach 1833-1834 przeciw gen. Janowi Krukowieckiemu. Relacja Krukowieckiego o nocy 15 sierpnia zob. J. Krukowiecki, Opisanie dnia 15 sierpnia, opr. M. Swędrowski, Meritum, t. I, 2009, s. 247-268.

[20] BUW, 572, Wyprawa gen. Hieronima Ramorina na Podlasie, gen. Tomasza Łubieńskiego w Płockie i ppłka Janowicza nad Bug, 20 VIII-5 IX 1831. Rozkazy gen. Krukowieckiego i innych władz oraz raporty; BUW, 573, „Stan obecnych do boju 27 VIII-5 IX 1831” oraz „Raporty z wieży kościoła ewangelickiego 28 VIII-7 IX 1831”; BUW, 567, „Obrona Warszawy 4 VIII-3 IX 1831”.

[21] BUW, 558, „Pertraktacje z Paskiewiczem w czasie bitwy warszawskiej i zdanie sprawy z urzędowania byłego prezesa Rządu Narodowego gen. Krukowieckiego”, 1831.

[22] BUW, 560, „Różne papiery wojskowe” zebrane przez Jana Krukowieckiego dotyczące działań wojennych z lat 1807-1831, vol. I-III (powstania listopadowego dotyczą fascykuły II i III).

[23] BUW, 577, „Urywki pamiętników gen. Jana Krukowieckiego” oraz „Luźne uwagi i myśli”; BUW, 578, Drobne notatki, zapiski i wyciągi gen. Jana Krukowieckiego z pism zagranicznych dotyczące roku 1830/1831; BUW, 579, „Fragmenty do historii wojska polskiego”; BUW, 580, Wypisy i wycinki treści politycznej i historycznej z książek oraz czasopism polskich i obcych, robione przez Jana Krukowieckiego.

[24] Pełen wykaz zob. bibliografia. Pewnym uzupełnieniem materiałów zebranych w archiwach i bibliotekach stały się drobne cymelia, które znajdują się w posiadaniu potomkini generała, Anny Sulikowskiej z Warszawy, za których udostępnienie serdecznie jej w tym miejscu dziękuję. Dotyczą one głównie spraw rodzinnych Krukowieckich i Sulikowskich, choć jest też kilka dokumentów związanych ze służbą wojskową generała, np. oficjalne zwolnienie Krukowieckiego ze służby z 1836 r. Dalej w pracy cytuję te materiały jako Zbiór Sulikowskich.

[25] Bardzo interesujące są np. wspomnienia Aleksandra Krukowieckiego na temat ojca, stanowiące właściwie jedyne źródło na temat rodziców generała oraz jego dzieciństwa i wczesnej młodości. Jest to jednak w dużej mierze bardziej odbicie rodzinnych opowieści niż efekt samodzielnych poszukiwań Aleksandra w celu zbadania historii rodu. Zob.

BUW, 581, k. 1-20; BUW, 582, k. 23-40.

[26] BJ, 6991/I, ks. Paweł Rzymski, Treść wypadków od 29 XI 1830-XII 1831. Fragment opublikował W. Lewandowski, Noc z 15 na 16 i dzień 16 sierpnia 1831, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Nauki Humanistyczno-Społeczne, 1957, z. 1, s. 111-121.

[27] BPP, 413, Piotr Kopczyński, Dziennik z lat 1831-1834, t. II: od 12 VII do 24 IX 1831. Autor przybył do Warszawy dopiero latem 1831 r. i na wydarzenia spoglądał z pewnym dystansem.

[28] BPP, 410, t. 6, Jan Lelewel, Praga od dnia 10 miesiąca grudnia r. 1830 do dnia 9 września 1831.

[29] Między innymi listy do matki i siostry: BPAU, 1951, Listy Ignacego Prądzyńskiego do rodziny z lat 1806-1846.

[30] Zachowana w Bibliotece Czartoryskich pod kilkoma jednostkami archiwalnymi, m.in. BCz, 3934, Listy ks. Adama Czartoryskiego do gen. Skrzyneckiego 1831; BCz, 3935, Listy różnych osób do gen. Skrzyneckiego; BCz, 3936, Korespondencja gen. Skrzyneckiego, ks. Adama Czartoryskiego i ministra Horodyskiego 1831; wzmianki o Krukowieckim również w korespondencji Niemcewicza z Czartoryskim: BCz, 5504, „Korespondencja Juliana Ursyna Niemcewicza i Stanisława Ursyna Niemcewicza z Adamem Czartoryskim i in. z lat 1803-1835”. W korespondencji Skrzyneckiego w BPAU, 2408, t. 1-2, znajduje się niezwykle ciekawy list Franciszka Gawrońskiego z opisem wydarzeń z 7-8 września 1831 r. (t. 1, k. 77).

[31] Źródła do dziejów wojny polsko-rosyjskiej 1830-1831 r., wydał B. Pawłowski, t. I-IV, Warszawa 1931-1935, passim.

[32] 58 listów księcia Adama do Krukowieckiego z lat 1814-1831: BUW, 548, vol. II, k. 3-75. Część prywatnej korespondencji Czartoryskiego z okresu powstania listopadowego opublikował Lubomir Gadon, Książę Adam Czartoryski podczas powstania listopadowego. Przyczynek do charakterystyki, oparty na własnych jego pismach, Kraków 1892.

[33] Historyków powstania listopadowego generalnie rozczaruje olbrzymi zbiór korespondencji otrzymanej przez Czartoryskiego – BCz, 5653-5656 (podział na jednostki według nazwisk nadawców). W ogromnej większości są to listy z okresu emigracyjnego i tych spraw głównie dotyczące. Podobnie rzecz się ma z korespondencją Antoniego i Władysława Ostrowskich (AGAD, AO, 366) – sprzed powstania listopadowego kilka listów, z okresu powstania jeden, reszta zaś z czasów emigracji. Nieliczne wzmianki na temat powstania w korespondencji Władysława Ostrowskiego: AGAD, AO, 364; AGAD, AO, 368. Usiłowałem dotrzeć do materiałów z Archiwum Ostrowskich, na które powoływał się m.in. Władysław Zajewski (AGAD, AO, 75, dawna sygnatura 630), jednak na teczce znajduje się informacja o braku stron 1-6; co więcej: w inwentarzu widnieje wpis o 37 stronach w tej jednostce, tymczasem materiały w teczce kończą się na stronie 17; brak stron 18-37 wytłumaczono mi prawdopodobną omyłką w inwentarzu. W każdym razie, rzeczonych materiałów na zachowanych stronach (7-17) brak.

[34] Przykładowo w Bibliotece Ossolińskich: listy Henryka Bogdańskiego (13286/II), Józefa Mrozińskiego (13288/III), odpisy listów Emilii Sczanieckiej (13287/II), a w Bibliotece PAN w Kórniku korespondencja Turnów (12935). Natomiast nowych elementów do badań nad tematem nie wnosi zbiór korespondencji gen. Macieja Rybińskiego (Ossolineum, 3808/III), w powstaniu ostatniego Naczelnego Wodza, ale wcześniej długoletniego podwładnego Krukowieckiego w 1. DP armii Królestwa Polskiego.

[35] Szczegółowy spis zob. bibliografia.

[36] Przykładowo, zachęcająco zatytułowana sygnatura 96a: „Varia z czasów prezesury Krukowieckiego” liczy zaledwie cztery karty, zawierające druk pt. „Zdanie sprawy z urzędowania b. Prezesa Rządu Narodowego”, które Krukowiecki ogłosił jako swą obronę we wrześniu 1831 r. w prasie oraz w postaci broszury. Pozostałe karty tej jednostki zawierają brudnopisy nominacji ministerialnych, ale nie Krukowieckiego, a jego następcy, Bonawentury Niemojowskiego (AGAD, WCPL, 96, k. 1 i n.).

[37] Między innymi: AGAD, WCPL, 106, Względem klubów; AGAD, WCPL, 282, O spisku przeciw krajowi; AGAD, WCPL, 741, Akta sądu wojennego przeciw Ignacemu Szynglarskiemu i innym w sprawie 15/16 sierpnia.

[38] AGAD, WCPL, 158, O zaopatrzeniu stolicy w żywność. Także: AGAD, WCPL, 153b, Stan magazynów Warszawy i Pragi z 4 i 5 IX 1831.

[39] AGAD, WCPL, 735, Ekspedycje Sztabu Głównego. Krukowiecki ponaglał Ledóchowskiego nie tylko w kwestii dostarczania żywności do Warszawy, ale i wydawał instrukcje oraz rozkazy w sprawach czysto wojskowych.

[40] Papiery rządowe obejmują w sumie 18 jednostek archiwalnych, zob. BCz, 5295-5312.

[41] Wspomniane wyżej sygnatury BCz, 3934 i 3936, a także: BCz, 3939, Akta i korespondencja Rządu Narodowego i gen. Skrzyneckiego; BCz, 3940, Akta i korespondencja Rządu Narodowego oraz gen. Skrzyneckiego. Poszczególne listy opublikował Bronisław Pawłowski w Źródłach do dziejów wojny.

[42] Na przykład kilka listów generała do ks. Czartoryskiego w sprawach urzędowych z czasów gubernatorstwa stolicy, m.in. BCz, 5298, „Rząd Narodowy. Papiery publiczne. 1831. [t.] 2”, s. 99; BCz, 5299, „Rząd Narodowy. Papiery publiczne. 1831. [t.] 3”, s. 169-172, 275-277.

[43] BKUL, 57, Akta Kwatermistrzostwa Generalnego z r. 1831 dotyczące stanu liczbowego i dyzlokacyi armii polskiej; BKUL, 61, „Sposób prowadzenia wojny. Dziennik korespondencji wojskowych”. Pewne uzupełnienie tych akt, zwłaszcza jeśli chodzi o stany liczbowe armii, zob. Ossolineum, 3796/III, Materiały odnoszące się do rewolucji r. 1831; BPAU, 1194, Materiały i dokumenty do historii powstania 1831 r. Wielce pomocne w tej kwestii byłyby dokumenty sztabowe zatrzymane po powstaniu przez ostatniego kwatermistrza generalnego armii polskiej, płk. Marcina Klemensowskiego, ale uległy one zniszczeniu w 1944 r. (przechowywane były w Bibliotece Krasińskich w Warszawie). Obecnie znane są tylko niektóre z nich, opublikowane przez Pawłowskiego.

[44] Jest to oddział Archiwum Państwowego w Krakowie – APK, AChł, 11, Raporty wojskowe i policyjne, korespondencja i inne materiały dotyczące powstania.

[45] Część znajduje się w Archiwum Siedliszowickim Załuskich na Wawelu (APK, ASZ, 32), reszta w Bibliotece Czartoryskich (BCz, 3235/2, „Papiery po generale Józefie Załuskim, t. 2: Akta szefa wywiadu”).

[46] BPP, 387-399, Papiery Sztabu Głównego wojska polskiego z 1831 r., t. 1-13. O licznych dopiskach post factum, oczywistych przekłamaniach oraz zafałszowaniach (np. w kwestii awansów i odznaczeń) pisał N. Kasparek, Powstańczy epilog. Żołnierze listopadowi w dniach klęski i internowania 1831-1832, Olsztyn 2001, s. 9-10.

[47] BPP, 387 i 388.

[48] Ossolineum, 4591/I, Skrodzki, op. cit.

[49] Ossolineum, 3518/I-3519/I; 3520/I-3521/I, t. I-II. Są to dwie wersje tej pracy. Drukiem ukazały się natomiast Moje przypomnienia od urodzenia. Pamiętniki Macieja Rybińskiego, ostatniego wodza naczelnego powstania listopadowego, opr. Z. Fras, N. Kasparek, Wrocław 1993.

[50] BJ, 5143, Modzelewski, op. cit. Autor w powstaniu służył początkowo w sztabie gen. Małachowskiego, potem m.in. w sztabie gen. Józefa Kamińskiego; w czerwcu dostał się do niewoli rosyjskiej, zwolniony w 1832 r.

[51] BPP, 429, Papiery płk. Piotra Łagowskiego, t. VI, s. 9-41.

[52] W charakterystykach przedstawicieli generalicji powstania „biogram” Krukowieckiego składa się zaledwie z jednego zdania: „Zdrajca Ojczyzny – na własną hańbę umarł w Warszawie 1850”. Zob. Ossolineum, 6773/II, Puzyna, s. 13.

[53] BKUL, Ignacy Prądzyński, Pamiętniki. Trzeba jednak podkreślić, że pamiętniki te nie obejmują okresu 6-8 września 1831 r. (kończą się na spotkaniu Prądzyńskiego z gen. Piotrem Dannenbergiem 4 września).

[54] BKUL, 59, Ignacego Prądzyńskiego i innych: rozprawy, recenzje, polemiki i notatki o wojnie r. 1830/1831, k. 99 i n.

[55] BPP, 3554, „Rękopism Pułkownika Feliksa Breańskiego o wypadkach mających miejsce przed poddaniem Warszawy 1831”. Kopia ręką Ferdynanda Dienheim-Chotomskiego. Zastrzeżenia do ogłoszonej drukiem autobiografii Breańskiego (opr. J. Frejlich, Kraków 1914) zgłaszała W. Knapowska: Uzupełnienia do „Autobiografii” generała Feliksa Breańskiego, KH, t. XL, 1926, s. 618-621 (m.in. błędne uznanie przez Frejlicha, że aneksy, na które powołuje się Breański, zaginęły).

[56] Choć warto wyróżnić notatki Macieja Bayera, w których jest nieco informacji o rodzinie generała: BPAU, 25, Pamiątki z r.1831 Macieja Bayer [Baijer] podporucznika z Korpusu Inżynierów. Listy, nominacje, dyplomy, rozkazy i inne dokumenty dotyczące przebiegu służby wojskowej.

[57] Dyaryusz Sejmu r. 1830-1831, t. I-VI, wydał M. Rostworowski, Kraków 1907-1912.

[58] Korpus 2gi polski w 1831 roku, od 23 sierpnia do 16 września, czyli opisy działań, rad, marszów, uwagi, recenzye, rozkazy, odezwy, zebrane przez Walentego Zwierkowskiego, Paryż 1844. Redaktor zbioru znany jest szerzej ze słynnego cyklu Mariana Brandysa, Koniec świata szwoleżerów, t. I-V, Warszawa 1972-1979.

[59] Zob. biografię: R. Jaskuła, Karol Forster. Emigracyjny działacz, pisarz i wydawca 1800-1879, Kraków 2002.

[60] Przyczyną długiego milczenia Forstera był również fakt, że nie otrzymał od rodziny hrabiego żadnych nowych dokumentów, które – wedle obietnicy samego Krukowieckiego – miały mu zostać przekazane po jego śmierci.

[61] K. Forster, Do Szanownej Redakcji „Dziennika Poznańskiego” z powodu „Przyczynku do dziejów kampanii r. 1831”, (podp.: Berlin, 25 listopada 1867), Dziennik Poznański, nr 277, 1 XII 1867. Owym „Przyczynkiem” był list otwarty Władysława Zamoyskiego w obronie gen. Ramorina (tamże, nr 262, 14 XI 1867), który był z kolei wywołany zamieszczoną w tej gazecie (październikowe numery: 231 i 233-236) recenzją IV tomu Powstania narodu polskiego Ludwika Mierosławskiego.

[62] [K. Forster], Powstanie narodu polskiego w r. 1830-1831. Rys historyczny poparty papierami Generała Hr. Krukowieckiego, przedost.[atniego] Prezesa Rządu Narodowego, skreślił…, cz. I: Do dziejów narodu polskiego 1815-1830. Powstanie narodu polskiego 1830-1831; cz. II: Z prywatnej korrespondencyi generała Hr. Krukowieckiego; cz. III: Urzędowe papiery generała Hr. Krukowieckiego, przekazane mi przez samego generała, a doręczone mi przez jego syna Aleksandra hr. Krukowieckiego, [Teka Narodowa] Berlin 1873 (praca ukazała się już w połowie listopada 1872 r.). Każda część posiada odrębną paginację.

[63] I. Prądzyński, O zdobyciu Warszawy w roku 1831, [w:] Forster, Powstanie narodu, cz. III, s. 200-230 – tutaj pierwszy zestaw przypisków Krukowieckiego; drugi, osobno, dalej: s. 231-242 (tu cytowany jako: [J. Krukowiecki], Przypiski generała hr. … zrobione w roku 1832…).

[64] Ze słynnego listu submisyjnego Krukowieckiego z 7 września 1831 r. usunął np. najważniejsze stwierdzenie „sans aucune condition”. Jedną z dyskutowanych później manipulacji było zamieszczenie przez Forstera (cz. III, s. 43) listu do generała, w oryginale podpisanego „Mickiewicz” (a nawet „Mićkiewicz”!), jako pisanego z Krakowa w marcu 1831 r. „listu Adama Mickiewicza do generała hr. Krukowieckiego”. Protesty pod adresem wydawcy zgłosili natychmiast m.in. Bohdan Zaleski oraz Władysław Mickiewicz. Szerzej na ten temat zob. A. Knot, Nieznany spór o pobyt Mickiewicza w Krakowie, Pamiętnik Literacki, t. XXXIII, 1936, z. 4, s. 857-865 (krytycznie na temat tego artykułu: Jaskuła, op. cit., s. 285).

[65] Przykładowo, wspomniany już Michał Modzelewski (BJ, 5143, s. 167) skwitował ją następująco: „Nędzny obrońca, nędzna obrona najnędzniejszego infama”. Mikołaj Korwin, dawny podkomendny Krukowieckiego z 6. ppl, pisał natomiast, że choć obrona Krukowieckiego jest sprawiedliwa, on sam wciąż nie czuje się przekonany, iż generał w 1830-1831 roku kierował się patriotyzmem. Dodawał jednak, że Krukowiecki „kapitulował nie za pieniądze moskiewskie, tylko z prostej przyczyny, że Moskale byliby zdobyli Warszawę – za słabe siły były”. Zob. Pamiątki i wspomnienia z sanockiej ziemi, zebrał J. Trzecieski, cz. I, Krosno 1907, s. 222-223, M. Korwin do E. Krasickiego, Jureczkowa 1 VIII 1874.

[66] Przegląd recenzji Powstania narodu zob. Jaskuła, op. cit., s. 281-286.

[67] Ukazało się w Paryżu w 1833 r.

[68] J.N. Janowski, Notatki autobiograficzne 1803-1853, opr. M. Tyrowicz, Wrocław 1950, s. 234, przypis. Pamiętniki te powstawały w latach 1876-1886. Z kolei Józef Chełmicki, w powstaniu młody oficer, pisał po latach (28 II 1879 r.) do Forstera z dalekiej Portugalii: „Nigdy ja nie uważałem Krukowieckiego za zdrajcę. Był ambitny, zarozumiały, ale był Polakiem”; Ossolineum, 14337/III, Korespondencja Karola Forstera z lat 1835-1879, s. 89.

[69] Tom szósty jego Dziejów narodu polskiego: Rys dziejów porozbiorowych 1796-1834, Poznań 1870.

[70] Prowadzoną na łamach prasy polemikę opisał Jaskuła, op. cit., s. 286 i n. Chodziło przede wszystkim o kwestię rozkazów wydanych II korpusowi. Forster we wszystkich publikacjach utrzymywał, że wina za upadek Warszawy i powstania spada na gen. Ramorina, który miał nie usłuchać rozkazów wzywających go do stolicy. Podobnie sprawę przedstawiał w prywatnej korespondencji, zob. np. BPAU, 2064, t. 3, s. 550-551, Forster do S. Buszczyńskiego, Berlin 6 XII 1876.

Walkę na pióra z Morawskim Forster prowadził niemal do ostatnich dni życia. Notabene, śmierć zabrała obu adwersarzy w przeciągu dwunastu dni (Forster zmarł 9 listopada 1879 r. w Berlinie, zaś Morawski 21 listopada w Paryżu).

[71] K. Forster, Odsłona przeszłości. Z powodu dzieła p. Teodora Morawskiego „Dzieje narodu polskiego”. Część pierwsza, Berlin 1879. Część druga, która w zasadzie stanowi powtórzenie argumentów znanych już z pierwszej, znajduje się w rękopisie: Ossolineum, 14333/III, s. 53-100.

[72] Włączone do wydania drugiego Odsłony (Berlin 1879) jako Materiały do historii kampanii roku 1831. Wyciąg z dzieła Korpus 2gi polski…, s. 73-114.

[73] Aleksander Krukowiecki zajmował się również kolportażem Powstania narodu we Lwowie. W Warszawie i Popniu, u córki generała Heleny, Forster bywał podczas swych wizyt w Królestwie.

[74] K. Forster, Z pamiętników Krukowieckiego, gubernatora Warszawy i prezesa Rządu Narodowego w powstaniu 1830-31 roku. Poprzedzone słowem wstępnem o „opinii publicznej” i apelem do Narodu Polskiego, Kraków 1906. Wydawnictwo ukazało się zapewne staraniem wnuczki generała Julii Sulikowskiej (córki Aleksandra).

[75] Znawca problemu, Henryk Żaliński (Zapomniane pamiętniki z powstania listopadowego, Ojczyzna Bliższa i Dalsza, 1993, s. 75) pisze o przeszło trzystu pamiętnikach.

[76] Późniejszy autor Bitew i potyczek stoczonych przez wojsko polskie w roku 1831 (wydał K. Kozłowski, Poznań 1887), pierwszego tego rodzaju opracowania w polskiej historiografii (na podstawie pamiętników). Szerzej o autorze dzieła zob. S. Kalembka, Pojmowanie obowiązków Polaka czasu niewoli przez Edmunda Calliera, społecznika i dziejopisa regionalnego, [w:] Losy Polaków w XIX i XX wieku. Studia ofiarowane Stefanowi Kieniewiczowi w 80 rocznicę Jego urodzin, Warszawa 1987, s. 269-281.

[77] E. Callier, [rec.]: Karol Forster, Powstanie narodu polskiego…, Berlin 1873, Tygodnik Wielkopolski, nr 50, Poznań 14 XII 1872, s. 665.

[78] A. Ostrowski, op. cit. Krukowiecki usunął go z dowództwa Gwardii Narodowej.

[79] Mroziński, op. cit. Z druzgocącą krytyką ze strony Krukowieckiego spotykała się działalność autora jako szefa Sztabu Głównego armii polskiego.

[80] Np. Niemcewicz, Pamiętniki z 1830-1831; idem, Wiadomość o ogłoszeniu się jenerała Chłopickiego dyktatorem, Kronika Emigracji Polskiej, t. V, 1837, s. 305-312. Także podwładny Chłopickiego jeszcze z czasów wojny hiszpańskiej, Józef Mroziński, op. cit.

[81] Zwłaszcza: Dembiński, Pamiętniki o powstaniu, t. I-II, Kraków 1875 (tu również znaczenie miało usunięcie autora z dowództwa naczelnego przez Krukowieckiego); Sapieha, op. cit.; J. Załuski, Wspomnienia, opr. A. Palarczykowa, Kraków 1976 – obejmują całość pamiętników Załuskiego, za jego życia ukazały się jeszcze Wspomnienia w skróceniu z roku 1831… byłego jenerała brygady w sztabie głównym wojska polskiego, Kraków 1861.

[82] [K. Małachowski], Kilka słów o rozkazach wydanych korpusowi Ramorino przez Naczelnego Wodza woysk polskich po ustąpieniu tychże z Warszawy jako materyał do historyi kampanii 1831 r., Elbląg, dnia 12 stycznia 1832 roku. Kilka lat później Małachowski przesłał kolejną swą relację W. Zwierkowskiemu do wykorzystania w publikacji o II korpusie, zob. [K. Małachowski], Opowiadanie działań wojennych i wypadków zaszłych od 1 sierpnia do 10 września 1831 roku, [w:] Korpus 2gi polski, s. 1-46.

[83] [W. Ostrowski], Autobiografia… marszałka Sejmu 1830-31 roku, Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu za r. 1869 [Paryż 1870], s. 178-192.

[84] [B. Niemojowski], O ostatnich wypadkach rewolucji polskiej w odpowiedzi na biografię jenerała Macieja Rybińskiego, przez…, Paryż 1833. Tu głównie o okresie po upadku Warszawy.

[85] Zwierkowskiemu Krukowiecki odmówił poparcia na stanowisko dowódcy Gwardii Narodowej. W. Zwierkowski, Rys powstania, walki i działań Polaków 1830 i 1831 roku, skreślony w dziesięć lat po upadku na tułactwie we Francji, opr. W. Lewandowski, Warszawa 1973. W opisie dotyczącym okresu prezesury Krukowieckiego autor często szedł za wspomnianymi wyżej relacjami K. Małachowskiego oraz W. Ostrowskiego.

[86] Jak wiadomo, Krukowiecki odmówił Maurycemu nominacji na radcę albo referendarza stanu, łamiąc złożone mu podobno wcześniej obietnice. M. Mochnacki, Historia towarzystwa patriotycznego, Pamiętnik Emigracji, cz. II, z.12 („Wacław Czeski”), Paryż 21 II 1833, s. 6-9; idem, Przyczyny nocy 15 sierpnia, ibidem, cz. II, Paryż 8 II 1833, z. 10 („Władysław IV”) i 11 („Przemysław”), s. 5-9; idem, Skutki nocy 15-go sierpnia, op. cit., s. 10-14; z. 4 („Jadwiga z Kapetów”), s. 2-5. Wszystkie te teksty znajdują się również w aneksie do Powstania narodu polskiego w roku 1830-1831, opr. S. Kieniewicz, t. II, Warszawa 1984, s. 410-452.

[87] Sołtyk w sierpniu nieustannie błagał Krukowieckiego o awans generalski – bezskutecznie. R. Sołtyk, La Pologne. Précis historique, politique et militaire de sa révolution, t. I-II, Paris 1833.

[88] D. Chłapowski, Pamiętniki, cz. II: Wojna roku 1830-1831, Poznań 1899.

[89] J. Bem, O powstaniu narodowym w Polsce, opr. E. Kozłowski, Warszawa 1956. Wcześniej wydane w trzech częściach w Paryżu w latach 1846-1848.

[90] [J. Dwernicki], Pamiętniki jenerała…, Lwów 1870.

[91] [J. Lewiński], Jenerała… pamiętniki z 1831 roku, wydane przez K. Kozłowskiego, Poznań 1895. W Bibliotece Jagiellońskiej (BJ, 6551) znajduje się sporo materiałów biograficznych związanych z działalnością gen. Lewińskiego w powstaniu listopadowym; nie wnoszą natomiast nic nowego do badań nad wydarzeniami z 6-8 września 1831 r.

[92] P. Łagowski, Do szanownej redakcji… Oświadczenie, Kronika Emigracji Polskiej, t. VIII, 1839, s. 308-310.

[93] K. Zieliński, Wzięcie Warszawy, dalsze losy rządu i armii głównej, [w:] Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej, z. 12: Polska sztuka wojenna w latach 1815-1831, opr. W. Lewandowski, E. Kozłowski, M. Krwawicz, Warszawa 1959, s. 371-382. Niewiele do badań nad tematem wnoszą materiały Zielińskiego z Ossolineum (5385/I, Papiery po Karolu Zielińskim) – głównie korespondencja rodzinna z lat 20. XIX wieku.

[94] [J.N. Umiński], Relacja o szturmie Warszawy 6 i 7 września przez Jła…, [w:] B.J. Umiński, Generał Jan Nepomucen Umiński 1778-1851, Wrocław 1999, s. 284-292.

[95] Kołaczkowski, Wspomnienia, ks. I-V, Kraków 1898-1901. Autor był bliskim przyjacielem Prądzyńskiego, którego bronił zarówno w pamiętnikach, jak i w osobnej Biografji generała Ignacego Prądzyńskiego (Poznań 1851).

[96] Kruszewski, op. cit.

[97] Gawroński, op. cit. Autor był zdecydowanym zwolennikiem Skrzyneckiego.

[98] M. Brzozowski, La guerre de Pologne en 1831, Leipzig 1833. Jest to źródło pierwszorzędne do przebiegu wojny polsko-rosyjskiej. Wysoko cenił je Prądzyński. W tłumaczeniu polskim ukazało się jako Wojna w Polsce roku 1831 przez oficera polskiego opisana w roku 1832 (Lwów 1861), przypisywane Józefowi Paszkowskiemu, który dokonał tłumaczenia i wprowadził do tekstu pewne uzupełnienia oraz poprawki. W celu uzyskania większej przejrzystości powołuję się na te dwa wydania oddzielnie.

[99] [R. Wybranowski], Pamiętniki jenerała…, t. I-II, Lwów 1882. Autor przez wiele lat był podwładnym Krukowieckiego w 1. DP.

[100] Szerzej zob. Cz. Bloch, Ignacy Prądzyński jako historyk powstania listopadowego, SMHW, t. XV, 1969, cz. 2, s. 146-196; t. XVI, 1970, cz. 1, s. 227-274.

Stanisław Herbst bardzo trafnie ocenił pamiętniki i ich autora: „Nie podważając dobrej woli Prądzyńskiego, wypada stwierdzić, iż podlegał on nieświadomej potrzebie autorehabilitacji i nie mógł ustrzec wydobywania własnej przenikliwości z kilku nieraz wariantów sytuacji i możliwości działań, z których późniejsza wiedza o położeniu i zamiarach przeciwnika usprawiedliwiała – tylko jedną”. Cyt za: H. Żaliński, Generałowie Powstania Listopadowego o przyczynach klęski kampanii 1831 roku w świetle pamiętników, [w:] Pamiętniki, dzienniki i relacje jako źródła do badań historycznych (XVIII-XX wiek), red. K. Karolczak, Kraków 2011, s. 105. Ze swej strony jedynie postawiłbym znak zapytania przy stwierdzeniu, że Prądzyńskim kierowała nieświadoma potrzeba autorehabilitacji.

[101] [I. Prądzyński], Pamiętnik historyczny i wojskowy o wojnie polsko-rosyjskiej w roku 1831, napisany przez…, generała kwatermistrza byłych wojsk polskich, Kraków 1894.

[102] Barzykowski, op. cit., t. I-V, Poznań 1884.

[103] J. Lelewel, Pamiętnik z roku 1830-31, [w:] idem, Dzieła, t. I: Materiały autobiograficzne, opr. H. Więckowska, Warszawa 1957, s. 189-361. Doprowadzony jest niestety tylko do początków czerwca 1831 r. Wcześniej wydany w Warszawie (1924) przez Janusza Iwaszkiewicza.

[104] L. Dembowski, Moje wspomnienia, t. I-II, Petersburg 1898. Autor był bliskim znajomym ks. A.J. Czartoryskiego.

[105] Poeta miał bardzo niechętny stosunek do powstania. Ilustracja literacka jego postawy zob. P. Żbikowski, Koźmianowskie paszkwile na powstanie listopadowe, Pamiętnik Literacki, t. LXXII, 1981, z. 4, s. 233-260.

[106] [L. Mierosławski], Powstanie narodu polskiego roku 1830-1831, od epoki na której opowiadanie swoje zakończył Maurycy Mochnacki, przez…, t. I-VII, Paryż 1845-1876, t. VIII, Poznań 1887; idem, Bitwa warszawska w dniu 6 i 7 września 1831 r. Dzieło pośmiertne…, wydał K. Kozłowski, z przedmową K. Jarochowskiego, t. I-II, Poznań 1888.

[107] R. Łubieński, Generał Tomasz Pomian hrabia Łubieński, t. I-II, Warszawa 1899. Choć należy zaznaczyć, że dokonując wyboru korespondencji Roger Łubieński poddał je starannej selekcji; w czasie II wojny światowej ogromna spuścizna epistolograficzna Łubieńskich uległa zniszczeniu.

[108] [W. Zamoyski], Jenerał Zamoyski 1803-1868, t. II: 1830-1832, Poznań 1913. Są to fragmenty korespondencji, przeplatane notatkami pamiętnikarskimi oraz dokumentami.

[109] R. Durand, Depesze z powstańczej Warszawy 1830-1831. Raporty konsula francuskiego w Królestwie Polskim, opr. R. Bielecki, Warszawa 1980. Z kolei Relacje konsula generalnego austriackiego w Warszawie barona v. Oeschnera o powstaniu listopadowym nie tyle zamieścił, co streścił Wacław Tokarz: Rozprawy i szkice, t. I: Historia społeczna i polityczna, Warszawa 1959, s. 379-432.

[110] Pełny wykaz tytułów w bibliografii. W warstwie informacyjnej prasa tego okresu była wtórna, dzienniki zazwyczaj powielały poszczególne wiadomości. Z tego względu w dalszej części pracy podawane są w przypisach tytuły prasowe wybrane według kryterium chronologicznego.

[111] Z ówczesną Warszawą pomagają zapoznać się również opracowania: T. Łepkowski, Warszawa w powstaniu listopadowym, Warszawa 1957, a zwłaszcza bogato ilustrowane: J. Skowronek, I. Tessaro-Kosimowa, Warszawa w powstaniu listopadowym, Warszawa 1980; J.S. Majewski, Warszawa nieodbudowana. Królestwo Polskie w latach 1815-1840, Warszawa 2009.

[112] Część materiałów można odnaleźć na rosyjskich stronach internetowych.

[113] M. Ščerbatov, General-feldmaršal kniaž Paskevič, t. 4, Dodatki, Petersburg 1894.

[114] Autor podczas wojny 1831 roku przebywał w rosyjskim sztabie. Jego praca została wydana w języku niemieckim (Geschichte des Polnischen Aufstandes und Krieges in den Jahren 1830 und 1831, t. I-III, Berlin 1839); tu korzystałem z późniejszego tłumaczenia rosyjskiego: F. Smit, Istoria polskovo vozstanija i vojny 1830-1831 godov, t. III, Sankt Petersburg 1863.

[115] [J. Straszewicz], Les polonais et les polonaises de la révolution du 29 novembre 1830…, Paris 1832. Nie obejmuje postaci Krukowieckiego również późniejsza o 70 lat publikacja o podobnym charakterze: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek w wieku XIX, t. I-II, Warszawa 1901-1902. Obok Krukowieckiego zabrakło tu biogramów generałów Małachowskiego i Umińskiego.

[116] Był to skutek nie tyle –

lub nie tylko –

czarnej legendy, co też faktu, że w styczniu i lutym 1832 r., gdy publikacja była przygotowywana, nie wiedziano w Paryżu zbyt wiele o losie generałów, którzy nie udali się na emigrację.

W ogłoszonym w drugą rocznicę wybuchu powstania spisie (ogółem 774 nazwiska) zesłanych do Rosji żołnierzy i oficerów nazwisko Krukowieckiego jako jedyne (!) wyróżniono kursywą, w kolumnie „miejsce uwięzienia” zapisano „nie wiadomo”, a w uwagach dodano: „[Generał] który Warszawę p……”. –

Spis imienny męczenników polskich, zeszyt 1, obejmujący imiona oficerów i obywateli, którzy za udział w walce 1831 r. o narodową niepodległość, zasłani[!] zostali w dalekie głębie moskiewskiego carstwa, Lipsk 29 listopada 1832 r.

[117] „Nękany intrygami i zgrozą położenia osłabł na duchu i przyjął okropną kapitulację poddania się, ale zdrajcą ojczyzny być nie mógł”, [H. Kunaszowski], Życiorysy uczestników powstania listopadowego, zebrane na pamiątkę obchodu jubileuszowego pięćdziesięcioletniej rocznicy tego powstania, przez…, Lwów 1880, s. 35.

[118] Xięga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830, zawierająca spis imienny dowódzców[!] i sztabs-oficerów tudzież oficerów, podoficerów i żołnierzy armii polskiej w tymż roku Krzyżem Wojskowym „Virtuti Militari” ozdobionych, [przedmowa S. Tarnowski], Lwów 1881.

[119] Ibidem, s. 3. Podstawą tej publikacji była wspomniana już Księga rycin Puzyny. Zachowano taki sam układ oraz kolejność przedstawiania poszczególnych wyższych oficerów, ale wydawcy usunęli z niej wszystkie skrajne negatywne opinie.

[120] Zob. np. S. Orgelbranda Encyklopedję Powszechną, z ilustracjami i mapami, t. VIII, Warszawa 1900, s. 635.

[121] W. Zajewski, Krukowiecki Jan Stefan, PSB, t. XV, 1970, s. 392-397. Autor podał jednak błędne informacje m.in. na temat rodziny generała. Zob. rozdział I niniejszej rozprawy.

[122] M. Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, Warszawa 1980, passim.

[123] J. Czubaty, Wodzowie i politycy. Generalicja polska lat 1806-1815, Warszawa 1993, passim.

[124] T. I [A-D], Warszawa 1995; t. II [E-K], Warszawa 1996; t. III [L-R], Warszawa 1998. Tu m.in. błędna data powrotu Krukowieckiego z zesłania. Spuścizna po Bieleckim, w tym również materiały do słownika, znajdują się obecnie w Bibliotece UW. Szerzej o tym zbiorze zob. E. Piskurewicz, M. Tyszkowa, Robert Bielecki 24 IV 1939-6 IX 1998, Archeion, t. CI, 2000, s. 373-379.

[125] Ciekawy, choć nasycony duchem epoki artykuł: M. Chojnacki, Czy gen. Krukowiecki był zdrajcą?, Prosto z mostu, 1935, nr 54, s. 2.

W AGAD-zie (WCPL, 748) znajduje się „Fragment notatek sporządzonych przez niewiadomą osobę z papierów pozostałych po Janie Krukowieckim”. Są to, jak sądzę, notatki Chojnackiego (opatrzone zresztą specyficznymi, interesującymi uwagami i komentarzami historyka). Nie wydaje mi się jednak, by to właśnie z tego zestawu odpisów korzystał Czesław Bloch (Generał Ignacy Prądzyński 1792-1850, Warszawa 1974, s. 14), nie ma w nim bowiem dokumentów, na które ten historyk się powoływał. Kwestia jest o tyle istotna, że chodzi tu o odpisy z dokumentów zniszczonych podczas ostatniej wojny, a dotyczących m.in. działalności Krukowieckiego jako prezesa Rządu.

[126] Dalej cytuję jako: M. Chojnacki, Biografia Krukowieckiego, maszynopis. Zarazem proszę o kontakt na adres wydawnictwa osoby, które cokolwiek wiedzą na temat losów książki Chojnackiego.

[127] Przed 1939 rokiem J.S. Harbut, Józef Chłopicki. W 100. rocznicę bitwy pod Grochowem, Warszawa 1930. Zupełną pomyłką było pośmiertne wydanie biografii pióra Stefana Przewalskiego (Warszawa 1995). Jest to w zasadzie niedopracowany, pełen rażących błędów brudnopis. Na jednym z etapów działalności generała skupił się z kolei B. Szyndler, Dyktator Generał Józef Chłopicki 1771-1854, Częstochowa 1998.

[128] Chłopicki w 1846 r. niestety spalił swe pamiętniki.

[129] S. Przewalski, Małachowski Kazimierz, PSB, t. XIX, 1974, s. 405-408 (tu autor powołuje się na rękopis swej „Monografii generała”); Z. Zacharewicz, W. Zajewski, Radziwiłł Michał Gedeon, PSB, t. XXX, 1987, s. 309-312.

[130] B. Szyndler, Henryk Dembiński 1791-1864, Warszawa 1984. Być może z powodu ingerencji wydawnictwa zawężony jest tu aparat naukowy, brakuje również wstępu zawierającego charakterystykę bazy źródłowej.

[131] Biografia autorstwa S. Przewalskiego, spisana jeszcze przed II wojną światową, ale wydana dopiero w 1949 r. (Wrocław) zawiera wiele błędów. Zwracali na to uwagę i prostowali nieścisłości Z. Fras i N. Kasparek, Wstęp, [w:] M. Rybiński, Moje przypomnienia, s. 5-40.

[132] E. Kozłowski, Generał Józef Bem 1794-1850, Warszawa 1989 [wyd. 1, Warszawa 1958] – autor skupił się na działalności generała podczas Wiosny Ludów. Badania nad powstańczymi losami Bema pogłębili Roman Łoś (Działalność gen. Józefa Bema podczas powstania listopadowego, SMHW, t. XXX, 1988, s. 117-155), a następnie Tomasz Strzeżek (Udział gen. Józefa Bema w przygotowaniach do obrony Warszawy w sierpniu i wrześniu 1831 r., Humanistyka i Przyrodoznawstwo, nr 2, 1996, s. 159-173).

[133] B.J. Umiński, Generał Jan Nepomucen Umiński 1778-1851, Wrocław 1999.

[134] Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Smakowite przekąski, które zwiastują obfite danie główne, to m.in.: H. Żaliński, Skrzynecki Jan Zygmunt, PSB, t. XXXVIII, 1997-1998, s. 442-448; idem, Generał Jan Skrzynecki (1787-1860) –

prawdy i mity, [w:] Literatura – kulturoznawstwo - uniwersytet. Księga ofiarowana Franciszkowi Ziejce w 65 rocznicę urodzin, red. B. Dopart, J. Popiel, M. Stala, Kraków 2005, s. 417-434; idem, Jan Skrzynecki w wojsku Napoleona, [w]: idem, Kraj – emigracja - niepodległość. Studia i szkice, Kraków 2006, s. 30-68.

[135] J. Danielewicz, Generał Ignacy Prądzyński (1792-1850), Warszawa 1954; M. Ruszczyc, Generał Ignacy Prądzyński 1792-1850, Warszawa 1968 (znana popularnonaukowa seria MON „Bitwy - Kampanie - Dowódcy”).

[136] Cz. Bloch, Generał Ignacy Prądzyński 1792-1850, Warszawa 1974.

[137] Ostatnie zdanie biografii najlepiej podsumowuje obraz Prądzyńskiego w ujęciu autora: „Bez przesady można powiedzieć, że czym w literaturze jest Mickiewicz, Chopin w muzyce, Lelewel w nauce […], a Czartoryski w polityce i dyplomacji, tym w naukach wojskowych i w sztuce wojennej jest Prądzyński”.

[138] J. Dutkiewicz, Historiografia powstania listopadowego, [w:] Wiek XIX. Prace ofiarowane Stefanowi Kieniewiczowi w 60 rocznicę urodzin, Warszawa 1967, s. 211-224.

[139] W. Majewski, Grochów 1831, Warszawa 1982; S. Przewalski, Bitwa pod Białołęką (24-25 II 1831 r.), SMHW, t. VII, 1961, cz. 2, s. 208-282; idem, Bitwa pod Grochowem 20-25 lutego 1831, SMHW, t. XVI, 1970, cz. 1, s. 151-225. Bardzo interesujące są Marka Tarczyńskiego Uwagi do artykułu Arkadiusza Kołodziejczyka o bitwie pod Białołęką, Mówią Wieki, nr 5, 1988, s. 23-25.

[140] W. Dąbkowski, Rozkazy, których nie było. Kontrowersyjny epizod bitwy grochowskiej, KH, t. LXXXVII, 1980, nr 3/4, s. 643-655.

[141] W. Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993 (wyd. 1, Warszawa 1930). O kilka dekad wcześniejszym, rosyjskim odpowiednikiem tej monografii jest Wojna polsko-ruska 1831 gen. Aleksandra Puzyrewskiego (Warszawa 1899).

[142] Zwłaszcza w odniesieniu do udziału sztabowca w tworzeniu planów i przebiegu ofensywy wiosennej i wyprawy na gwardie. Zob. osobne artykuły W. Tokarza: Jak studiować historię wojen?, [w:] idem, Rozprawy i szkice, t. II: Militaria, Warszawa 1959, s. 13-39; Bitwa pod Ostrołęką, [w:] ibidem, s. 315-475.

[143] Tendencyjnie z kolei w skądinąd bardzo wartościowej monografii innego zasłużonego historyka, W. Rostockiego, Władza wodzów naczelnych w powstaniu listopadowym, Wrocław 1955.

[144] Dysponujemy zaledwie jedną całościową monografią: H. Eile, Powstanie listopadowe. Finanse i administracja wojska, Warszawa 1930. Zob. także: idem, Administracja w wojsku Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego i powstania 1830/31, [w:] Pamiętnik V Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie 29 listopada do 4 grudnia 1930 r., Lwów 1930, s. 410-437.

[145] J.W. Chojna, Warszawskie lazarety wojskowe w czasie powstania listopadowego, AHM, t. XXXVI, 1973, z. 1/2, s. 27-80; t. XLIII, 1980, z. 4, s. 353-375; t. XLIV, 1981, z. 3/4, s. 277-308; t. XLVI, 1983, z. 1, s. 1-19. Autor prostuje tu wiele błędów z artykułu J. Skarbka (Szpitalnictwo warszawskie podczas powstania listopadowego, Rocznik Warszawski, [t.] VIII, 1970, s. 175-200).

[146] Bardzo dobre, źródłowe artykuły: J. Twardowski, Warszawskie zapasy aprowizacyjne armii w okresie powstania listopadowego, SMHW, t. XXXII, 1989 [wyd. 1990], s. 137-162; J. Ziółek, Magazyny żywnościowe intendentury wojsk w powstaniu 1830-1831, Rocznik Humanistyczny, t. XX, 1972, z. 2, s. 171-185.

[147] Z dawniejszych opracowań m.in. dwa artykuły w „Przeglądzie Historyczno-Wojskowym”, t. III, 1930, z. 1-2: R. Gerber, Fabrykacja dział w powstaniu listopadowym, s. 55-90; S. Warszawski, Przemysł wojenny podczas powstania listopadowego (1830-1831), s. 181-235. Efekt nowszych badań: J. Ziółek, Wykorzystanie potencjału wojennego Królestwa Polskiego w czasie powstania 1830-1831, Rocznik Lubelski, t. XXII, 1980, s. 33-48.

[148] J. Ziółek, Korpus oficerski nowych formacji w powstaniu listopadowym, [w:] Powstanie listopadowe 1830-1831. Dzieje wewnętrzne – Militaria – Europa wobec powstania, red. W. Zajewski, wyd. 2, Warszawa 1990, s. 286-294; J. Rydłowski, Z dziejów organizacji i działań nowych formacji piechoty w wojnie polsko-rosyjskiej 1830-1831, SMHW, t. XI, 1965, cz. 1, s. 131-191 –

artykuł może być traktowany jedynie jako przyczynek do dalszych badań. Najważniejszym z opracowań poświęconych artylerii badanego okresu pozostaje praca Romana Łosia, Artyleria Królestwa Polskiego 1815-1831, Warszawa 1969. Swych monografii, zresztą znakomitych, doczekała się ostatnio kawaleria lat 1815-1831: T. Strzeżek, Kawaleria Królestwa Polskiego w powstaniu listopadowym. Mobilizacja i podstawy funkcjonowania w wojnie, Olsztyn 2006; M. Trąbski, Kawaleria Królestwa Polskiego 1815-1830, Warszawa 2011. Niedawno ukazała się również osobna rozprawa poświęcona armii Królestwa Kongresowego, oparta w dużej mierze na rozkazach dziennych w. ks. Konstantego: M. Trąbski, Armia wielkiego księcia Konstantego. Wyszkolenie i dyscyplina Wojska Polskiego w latach 1815-1830, Oświęcim 2013.

[149] W. Białasiewicz, Wywiad polski w okresie powstania listopadowego, SMHW, t. XIII, 1967, s. 151-204; J. Skarbek, Z zagadnień działalności wywiadu polskiego w okresie powstania listopadowego, Roczniki Humanistyczne, t. XVI, 1968, z. 2, s. 103-108. Obie prace wnoszą niewiele nowego.

[150] R. Matuszewski, Fortyfikacje Warszawy 1830-1831, SMHW, t. XXIV, 1981, s. 107-135.

[151] Powstało kilka prac magisterskich o Krukowieckim jako gubernatorze Warszawy, np. Jana Skarbka (zreferował ją A. Wojtkowski: Sprawozdania z Czynności Wydawniczej i Posiedzeń Naukowych oraz Kronika Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, t. XIV, 1965, s. 44-46), wszystkie jednak (o ile wiadomo) pozostają w maszynopisach.

Z artykułów naukowych: przyczynek P.K. Marszałka, Polscy gubernatorzy miasta stołecznego Warszawy w okresie porozbiorowym 1807-1831, Studia Lubuskie, t. VI, Sulechów 2010, s. 13-48, a także popularnonaukowy szkic M. Tarczyńskiego, Gubernatorzy powstańczej Warszawy, Mówią Wieki, nr 6, 1980, s. 20-24.

Ciekawym wątkiem jest również współpraca gubernatora Warszawy z władzami miejskimi stolicy. Temat domaga się rzetelnego opracowania. Przedwojenne studium Adama Moraczewskiego (Samorząd Warszawy w dobie powstania listopadowego, Warszawa 1934) może być traktowane jedynie jako przyczynek do dalszych badań – bardzo pobieżnie opisany jest okres od marca 1831 r. do końca powstania.

[152] W. Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830-1831, Gdańsk 1967.

[153] Idem, Wolność druku w powstaniu listopadowym, Łódź 1963; idem, Zagadnienie „tajemnicy wojskowej” oraz stosunek wodzów naczelnych do prasy w czasie powstania listopadowego, SMHW, t. VII, 1961, cz. 1, s. 187-223.

[154] Zwłaszcza: idem, Działalność polityczna Jana Krukowieckiego w końcowej fazie powstania listopadowego (17 sierpnia-8 września 1831), KH, t. LXIX, 1962, nr 3, s. 591-611; idem, Słowo w sprawie wolności druku pod rządami gen. Jana Krukowieckiego, Przegląd Humanistyczny, 1965, nr 1, s. 89-91 (jest to polemika z W. Rostockim); idem, Krukowiecki jest miasta Wallenrodem, Czasy Nowożytne, t. IV, 1998, s. 7-22.

[155] Wcześniej w taki sam sposób pisał zresztą Artur Śliwiński w bardzo popularnej przed wojną monografii Powstanie listopadowe, Warszawa 1930 (wydanie szóste!), s. 167, choć W. Zajewski o tym nie wspomina w swoich najważniejszych publikacjach.

[156] Powstanie listopadowe 1830-1831. Dzieje wewnętrzne – Militaria – Europa wobec powstania, red. W. Zajewski, Warszawa 1980. Wydanie drugie (Warszawa 1990) zostało poszerzone o kilka nowych artykułów.

[157] W. Dąbkowski, Zmierzch i agonia powstania listopadowego (17 sierpnia-21 października 1831 r.), [w:] ibidem, wyd. I, s. 297-329.

[158] Obok wspomnianego (Rozkazy, których nie było), również: Krukowiecki a wyprawa Ramoriny, [w:] Powstanie listopadowe 1830-1831. Geneza – uwarunkowania – bilans – porównania, red. J. Skowronek, M. Żmigrodzka, Wrocław [etc.] 1983, s. 107-111.

[159] M. Karpińska, „Nie ma Mikołaja!”. Starania o kształt sejmu w powstaniu listopadowym 1830-1831, Warszawa 2007.

[160] S. Ziółek, Sejm Królestwa Polskiego w okresie powstania listopadowego 1830-1831, Warszawa 2007.

[161] A. Barańska, Kobiety w powstaniu listopadowym, Lublin 1998. Jest to jedyne opracowanie w naszej historiografii, w którym Helena Krukowiecka jest postacią, a nie tylko wzmiankowanym w przypisach imieniem z listów generała.

[162] Najistotniejsza dla badań nad postacią Krukowieckiego jest część poświęcona losom II korpusu –

Kasparek, Powstańczy epilog, s. 117-156.

[163] T. Strzeżek, Obrona Warszawy 6-7 IX 1831 roku, Olsztyn 1996; wyd. następne – z niestety okrojonym aparatem naukowym – w serii Historyczne Bitwy: Warszawa 1831, Warszawa 1998. Jest to wyborny opis bitwy; zagadnienia związane z kwestiami politycznymi (rokowania) potraktowane zostały marginalnie, zob. recenzję N. Kasparka, [w:] Humanistyka i Przyrodoznawstwo, nr 3, 1997, s. 281-283.

[164] M. Swędrowski, Krukowiecki a wybór Skrzyneckiego na Wodza Naczelnego, Meritum, t. I, 2009, s. 47-68; idem, Galicjanin Jan Krukowiecki w armii Księstwa Warszawskiego, [w:] Galicja w Księstwie Warszawskim. 200 rocznica, red. H. Żaliński, H. Chudzio, Kraków 2009, s. 189-200; idem, Generał Jan Krukowiecki w pierwszych dniach powstania listopadowego, Meritum, t. II, 2010, s. 91-105; idem, Generał Jan Krukowiecki wobec służby w armii rosyjskiej (1831-1835), [w:] Między irredentą a kolaboracją. Postawy społeczeństwa polskiego w latach niewoli – „W obcym mundurze”, red. L. Michalska-Bracha, M. Korybut-Marciniak, Warszawa 2013, s. 23-34.

[165] Za przykładem „systemu” przyjętego w cytowanej już tu pracy Małgorzaty Karpińskiej w zapisie źródeł archiwalnych pomijam skrót „sygn.” lub „rkps”.

ROZDZIAŁ I
PROLOG.
ŻOŁNIERZ – ŻYCIE I KARIERA

… Patrz, tam z kotła pary

Znów się jakiś twór wylęga.

Twarz ma okropnej poczwary,

Przez pierś jeneralska wstęga.

Juliusz Słowacki, Kordian

Jan Stefan Krukowiecki urodził się we Lwowie 15 października 1772 roku. Najprawdopodobniej. Istnieją bowiem również inne wersje, to odmładzające, to nieco postarzające przyszłego generała[1]. Data podana wyżej widnieje na jego nagrobku, znajdującym się na cmentarzu w Jeżowie. Warto też dodać, że on sam życzenia urodzinowe przyjmował właśnie 15 października[2]. Jan był pierworodnym synem Piotra Krukowieckiego oraz Apolonii z Horodyńskich, którzy doczekali się jeszcze córki Wiktorii, natomiast młodsi synowie, Felicjan i Ignacy Piotr, zmarli we wczesnym dzieciństwie[3].

Piotr Krukowiecki herbu Pomian, człowiek „bardzo uczciwy i prawych zasad”[4], uczestniczył jeszcze w elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego. Później, po pierwszym rozbiorze Polski, swój majątek, los i karierę związał z monarchią habsburską. Dotychczasowy pisarz grodzki lwowski w 1773 roku rozpoczął służbę w administracji austriackiej. Dwa lata później powołany został do pracy w Kancelarii Nadwornej do spraw Galicji w Wiedniu. Urzędnikiem musiał być sumiennym i oddanym, skoro w 1779 roku został radcą trybunału lwowskiego, a rok później (25 marca 1780 roku) nadano mu tytuł barona. Ambitny i zachęcony przez wiedeńskich zwierzchników, złożył kilka lat później podanie do cesarza o nadanie tytułu hrabiowskiego, który w istocie otrzymał 6 maja 1784 roku. Dalsza jego kariera przebiegała już znacznie szybciej: w 1785 roku został rzeczywistym radcą nadwornym najwyższego trybunału w Wiedniu, rok później prezydentem sądów szlacheckich w Tarnowie, 9 lipca 1787 roku tajnym radcą dworu, a w 1790 roku prezesem Trybunału Apelacyjnego we Lwowie[5]. W międzyczasie został również członkiem zakonu kawalerów maltańskich[6]. Kariera naprawdę błyskotliwa, biorąc pod uwagę fakt, iż w momencie przejścia Galicji pod rządy austriackie Piotr miał już pięćdziesiąt lat i był zaledwie urzędnikiem grodzkim średniego szczebla.

Powodzenie w karierze zawodowej w przypadku hrabiego Piotra nie szło niestety w parze ze szczęściem w życiu osobistym. Pożycie z – o wiele zapewne młodszą – małżonką[7] nie układało się pomyślnie i zakończyło rozwodem, gdy Jan był jeszcze dzieckiem[8]. Echa wspomnień generała o rodzicach znajdujemy w notatkach jego syna Aleksandra, pisanych na podstawie rodzinnych opowieści. Mały Jan „nie znał prawie pieszczot matki”, a ojciec był człowiekiem surowym, zasadniczym, syna trzymał krótko, tak że „więcej Jan uważał swego ojca za zwierzchnika jak za ojca”. „Nie było między nimi tego związku miłości, przywiązania i zaufania […], było tylko bez granic uszanowanie dla wielkiej zacności i uczciwości ojca, i jakaś bojaźń, które rodziły się z surowego sposobu obchodzenia się ojca z synem. Nigdy Jan nie śmiał usiąść w przytomności ojca, nigdy prawie uśmiechnąć. Takie surowe prowadzenie dziecka wyrobiło w nim posłuszeństwo dla woli ojca bez granic, wpoiło zasady uczciwości, przyzwyczaiło do mówienia zawsze prawdy”[9]. Brak matki i emocjonalna oziębłość ze strony ojca wywarły duży wpływ na chłopca. Relacje rodzinne oparte były przede wszystkim na szacunku i posłuszeństwie woli ojca, a nie na pełnych otwartości i miłości uczuciach. Piotr Krukowiecki dużą wagę przywiązywał do wykształcenia syna i do rozwinięcia jego zdolności „nie szczędził ni starań, ni pieniędzy”, choć brak na ten temat dokładniejszych wiadomości[10]. Młody Krukowiecki kształcił się początkowo zapewne we Lwowie, a następnie w Wiedniu, należy jednak z dużą ostrożnością traktować informację jakoby uczęszczał do słynnego Theresianum[11]. Jan był pojętnym dzieckiem, ciekawym świata, miał znakomitą pamięć, dużo czytał – zazwyczaj kanon literatury epoki klasycystycznej, w latach późniejszych również dzieła poświęcone wojskowości. W mowie i piśmie władał językiem polskim, niemieckim, francuskim, nieco słabiej angielskim, a nawet włoskim[12]. Ojciec, który prawdopodobnie początkowo chciał, aby syn poszedł w jego ślady, ostatecznie wybrał dla niego inną drogę i to właśnie z jego woli 14-letni Jan Stefan wstąpił 15 września 1786 roku do armii austriackiej jako kadet w pułku „Hoch- und Deutschmeister”[13]. Już wówczas był młodzieńcem dobrze zbudowanym, przystojnym, żywym, wesołym, „natura [go] hojnie obdarzyła […], nie brak mu było powabów ciała”[14], toteż w czasie wolnym od służby brylował na wiedeńskich salonach, przeżywał pierwsze miłostki[15] i odbył pierwsze pojedynki[16]. W tym czasie poznał o kilka lat starszego księcia Józefa Poniatowskiego oraz paru innych młodych polskich oficerów służących w armii austriackiej[17].

18 marca 1788 roku został Krukowiecki mianowany chorążym[18] i wziął udział w swej pierwszej kampanii – przeciw Turcji. Kolejne doświadczenia wojenne zdobywał na Bałkanach w latach 1789 i 1790. W uznaniu zasług przeniesiony został 31 grudnia 1791 roku do gwardii i mianowany porucznikiem[19]. W kolejnych kampaniach (1792-1794) przeciw rewolucyjnej Francji służył jako adiutant feldmarszałka Dagoberta Würmsera. W tym okresie swej służby odznaczył się odwagą na polach bitew; kilkakrotnie był ranny[20].

Podczas gdy młody oficer zdobywał wojenne doświadczenia, 3 grudnia 1792 roku zmarł Piotr Krukowiecki^21. Opiekunem małoletniej Wiktorii został brat stryjeczny zmarłego, Kajetan Krukowiecki. Niedługo potem Wiktoria poślubiła brata Kajetana, a więc swego kuzyna, sporo od siebie starszego Ignacego Krukowieckiego (ur. w 1750 r.). Relacje Jana z siostrą stanowią kolejną niejasną kwestię prywatnej sfery jego życia. Nie łączyły ich nigdy – a może dopiero od pewnego momentu – silne więzi. Wpływ na to mogło mieć owo surowe podejście ojca do wychowania dzieci, a na pewno również fakt, iż Jan tak wcześnie opuścił rodzinny dom. Musiało jednak dojść do poważnego konfliktu między rodzeństwem, ponieważ Krukowiecki w pewnej chwili odciął się od siostry i jej rodziny^22, a inicjatywa kontaktów wychodziła tylko ze strony tych ostatnich^23.

Możliwe, że to właśnie sprawy czysto osobiste były przyczyną porzucenia przez Krukowieckiego służby w armii austriackiej 1 września 1794 roku^24. Teza, jakoby miał to być znak protestu przeciw austriackiej polityce wobec powstania kościuszkowskiego^25, jest raczej mało prawdopodobna. Nie należy co prawda młodemu Krukowieckiemu odmawiać patriotyzmu czy też sympatii wobec rodaków, jednak w zaistniałych okolicznościach czynniki te wydają się drugorzędne. Mamy wszak do czynienia z młodym człowiekiem, którego całe dotychczasowe życie ukierunkowane zostało przez zorientowanego na Wiedeń – a nie na Warszawę – ojca. Choć dom rodzinny hrabiostwa był polski, to w Austrii Jan Krukowiecki się urodził, w niej dorastał, w niej się uczył, w niej rozpoczął żołnierską karierę.

Śmierć ojca, a następnie ślub siostry z kuzynem sprawiły, iż konieczne stało się – odwlekane dotąd – zajęcie się schedą po Piotrze Krukowieckim. 24 stycznia 1795 roku doszło do zawarcia umowy między Janem z jednej strony a Wiktorią i Ignacym Krukowieckimi z drugiej. Na jej mocy Jan sprzedał siostrze i szwagrowi odziedziczony majątek Nowosiołki (cyrkuł sanocki) za sumę 34 tys. zł^26, co stanowiło wówczas „dosyć znaczną fortunę”. Może dziwić, że hrabia tak lekko pozbył się ojcowizny. Był to zapewne efekt krótkowzroczności i beztroski młodego panicza, który „nie był interesowny, pieniądze mało go obchodziły”, ale zarazem „nie lubił wsi i gospodarstwa, nie chciał słyszeć o wioskach [i] zgodził się na wszystko, byleby mu dział jego był gotówką wypłacony”27. Młodzieniec, a już weteran kilku kampanii, żył chwilą, o przyszłości nie myślał. Kieszeń zawsze pełna gotówki wydawała się znacznie bardziej kuszącą opcją niż gospodarzenie w zaściankowym majątku. Lwów rzeczywiście mógł się wydawać prowincją po tańcach na wiedeńskich parkietach i walkach od Bałkanów aż po Ren. Ale w porównaniu do wioski pod Sanokiem Lwów musiał Krukowieckiemu błyszczeć i tętnić życiem.

Zamieszkał zatem we Lwowie, wśród rodziny oraz przyjaciół, których liczba znacznie się powiększyła, czy to za sprawą jego majątku, czy to sposobów, w jakie potrafił ów majątek upłynniać. Wprawdzie jego syn zaznacza, że Krukowiecki rozrzutny nie był, ale i za skąpego również trudno byłoby go uznać: lubił otaczać się przyjaciółmi, żył wygodnie, dostatnio, „wśród figli i zabaw”28. Galicję opuszczał chyba rzadko^29. Głośniej się o nim zrobiło, gdy gen. Ignacy Giełgud poprosił go o sekundowanie w pojedynku ze słynnym dawnym faworytem carycy Katarzyny II, Płatonem Zubowem. Krukowiecki w imieniu Giełguda prowadził wówczas w Wiedniu negocjacje co do szczegółów pojedynku, zwłaszcza mocno drażliwej z powodów politycznych kwestii miejsca, w którym o honorze i racji jednej ze stron miała zadecydować broń. Ostatecznie pojedynek odbył się na granicy sasko-austriackiej w 1802 roku, a żaden z adwersarzy nie postradał życia^30.

Skoro mowa o pojedynkach, warto raz jeszcze oddać głos Aleksandrowi Krukowieckiemu, który tak opisuje owe lwowskie lata swego ojca: „Były to czasy, gdzie za najmniejszą rzecz pojedynkowano się, a ponieważ Krukowiecki bardzo dobrze strzelał i bił się na pałasze i szpady znakomicie, a nie brak mu było odwagi i zimnej krwi, lubo nigdy sam nie uchybił nikomu pierwszy, lecz z drugiej strony nie znosił najmniejszego uchybienia wyrządzonego ani sobie, ani przyjaciołom, stąd kilka pojedynków szczęśliwie odbytych dało rozgłos zbyt wielki nawet jego odwadze, zręczności, zimnej krwi […]. A lubo nikogo nigdy nie zabił w pojedynku, wyjąwszy Niemców [!], fama stugębna rozniosła po świecie jego pojedynki i figle, zrobiła z niego postrach dla spokojnych obywateli, którzy go nigdy nie widzieli, a słyszeli tylko o nim opowiadania”. Toteż mówiono dużo i często o „wyczynach” awanturnika Krukowieckiego, który wszystkich zaczepia, wyzywa i zabija w pojedynkach^31. Ponura sława hrabiego z pewnością została wyolbrzymiona w plotkach i legendach, ale on sam dał mnóstwo powodów, by być uważanym za zawadiakę. Nie była to natura spokojna i pokorna. Ojciec, który miał na niego ogromny wpływ, wychowywał go za pomocą metody „kija i marchewki”. Z dużą jednakowoż dysproporcją na rzecz kija. Młody Krukowiecki miał być dumny ze swego nazwiska, ze swego tytułu. Zarazem jednak ojciec wpoił mu konieczność ciągłego udowadniania, że owo nazwisko i ów tytuł nosi nie bez powodu. W efekcie już na zawsze pozostało w nim poczucie ciągłego niedosytu, niedowartościowania oraz dążenia do przekonania siebie i świata, że nie jest byle kim – że jest Krukowieckim. Hrabią. Ojciec nauczył go stawiać sobie jak najbardziej ambitne cele, bo ktoś, kto nosi takie nazwisko, jedynie czynami wielkimi i nadzwyczajnymi uzyska potwierdzenie swej wartości i jej społeczną akceptację.

Jan Krukowiecki był obdarzony bystrym umysłem, ciętym językiem i sarkastycznym usposobieniem. Tę ostatnią cechę wydatnie eksponowało poczucie humoru hrabiego. Społeczne konwenanse nie powstrzymywały go przed bezpośrednim wyrażaniem swego zdania. Często mówił prawdę wtedy, gdy bywała ona niewygodna lub gdy jej wypowiadanie groziło konfliktem. Tych ostatnich zresztą wcale się nie obawiał. Bywało, że sam do nich dążył. Mocno przewrażliwiony na punkcie swego honoru, niejednokrotnie dostrzegał obrazę dla siebie tam, gdzie jej nie było, a wówczas mówił szybciej niż myślał. Szczerość, niezależność, otwarte wypowiadanie swej opinii, a zarazem wybuchowy charakter i skłonność do upartej obrony swego stanowiska sprawiały, że przez otoczenie był postrzegany jako gorszy niż w rzeczywistości – pieniacz, burzyciel porządku oraz intrygant^32.

Nie był to typ osobowości skrytej, zamkniętej w sobie, stroniącej od ludzi. Lubił przebywać w towarzystwie, pragnął w nim brylować, wyróżniać się. Gadatliwy, inteligentny, potrafił zabawiać otoczenie opowieściami – zresztą często mocno ubarwianymi – o swych przygodach, czym sam przyczynił się do zbudowania wokół siebie takiej, a nie innej opinii. Bardzo cenił przyjaźń, jednak jak łatwo zdobywał przyjaciół, tak też łatwo ich tracił. Stawiał im bowiem równie wielkie wymagania, jak sobie samemu. W konsekwencji nie tolerował zachowań, które w jego mniemaniu były przejawem nielojalności. Wrodzony upór sprawiał, że raz skreśliwszy kogoś z listy przyjaciół, z trudnością zmieniał zdanie.

Zarówno w domu rodzinnym, jak i potem w armii uczono go i przyzwyczajano przede wszystkim do posłuszeństwa, wykonywania rozkazów. Wraz ze śmiercią ojca i opuszczeniem wojska zniknęły jakiekolwiek bariery, które dotąd czasem jeszcze tłumiły jego wybuchowe reakcje. Odtąd Krukowiecki zawsze będzie miał spore problemy ze znoszeniem jakiejkolwiek władzy nad sobą. W przyszłości, gdy ponownie zacznie służyć w armii, da się poznać jako posłuszny rozkazom żołnierz, nawet służbista, ale nie będzie to szło w parze z szacunkiem wobec przełożonego, którego Krukowiecki często będzie uznawał za gorszego od siebie, mniej zdolnego lub po prostu za mało kompetentnego do zajmowania danego stanowiska. Jako dowódca brygady nie będzie szanował generała dywizji Stanisława Potockiego za jego brak szczerości wobec siebie, w. ks. Konstantego za arbitralność i niesprawiedliwość, a w powstaniu listopadowym Radziwiłła i Skrzyneckiego za brak talentu do dowodzenia armią.

Liczne – nawet jak na obyczajowe „standardy” epoki – pojedynki, znak rozpoznawczy Krukowieckiego od czasów lwowskich, były najczęściej efektem jego wyczulenia na wszelkie naruszenia jego honoru (rzeczywiste lub wyimaginowane). Powody były najróżniejsze: od miłostek i romansów po faktyczne obelgi, jak w przypadku pojedynku z płk. Aleksandrem Oborskim za czasów Księstwa Warszawskiego, kiedy ten ostatni rzucił pod jego adresem: „Ten szuja, ten Niemiec”, robiąc aluzję do austriackiej służby i zaprzeczając de facto jego narodowości^33. „Mówiono, że w potrzebie tej używał ubrań spodnich z grubej, łosiowej skóry, a to aby zabezpieczyć się od kulki”, wspominał Prot Lelewel^34. Z kolei Julian Ursyn Niemcewicz przypisał mu 16 pojedynków „w przeciągu kilku lat”35. Tego rodzaju legend wokół liczby i okoliczności odbytych przez niego pojedynków krążyło mnóstwo, jedna mniej prawdopodobna od kolejnej. Z pewnością było ich co najmniej kilka i w efekcie zyskał Krukowiecki opinię człowieka, przy którym należy uważać na słowa^36. Obok pragnienia obrony swego honoru kierowała nim zapewne chęć zaistnienia w danym środowisku oraz dowartościowania swojej osoby przez zwycięstwo nad przeciwnikiem i pokazaniem swej wyższości nad nim, również na płaszczyźnie – nazwijmy to – moralnej. Bywało bowiem, że gdy strzelający jako pierwszy przeciwnik spudłował, Krukowiecki go oszczędzał, udowadniając mu jednocześnie swe umiejętności i celnie trafiając w wybrany punkt w przestrzeni^37. Był to niewątpliwie urodzony ryzykant, który nie bał się patrzeć śmierci w twarz, ani w bitwie, ani w pojedynku. Może czasem musiał poczuć taki dreszcz emocji, by mocniej, intensywniej żyć^38. W okresie lwowskim – okresie bezczynności – pojedynków tych odbył najwięcej, za czasów Księstwa Warszawskiego co najmniej dwa, natomiast brak wiadomości na temat jakiegokolwiek po 1815 roku. Po raz ostatni wyzwany został w kwietniu 1831 roku, ale do pojedynku nie doszło^39.

Krukowiecki był już mężczyzną w sile wieku, gdy Napoleon na czele Wielkiej Armii jesienią 1806 roku pobił Prusy i wkroczył na ziemie polskie. Nie tylko wieści, plotki i pogłoski o wydarzeniach nad Wartą i Wisłą docierały do Galicji^40, ale również słynna odezwa do Polaków gen. Jana Henryka Dąbrowskiego^41. Echa wydarzeń wywołały szczególne wrażenie zwłaszcza na młodzieży galicyjskiej, którą nęciła perspektywa walki przeciw zaborcom, kariera we francuskim lub polskim wojsku, czy wreszcie przyciągało za Wisłę samo imię Napoleona. Władze austriackie natychmiast rozstawiły kordon wojskowy wzdłuż granicy galicyjsko-pruskiej, toteż ochotnicy z Galicji mieli zadanie o wiele bardziej utrudnione niż ich odpowiednicy z ziem zaboru pruskiego, którzy korzystali z rozprzężenia i chaosu spowodowanego działaniami wojennymi, a także szoku wywołanego łatwymi zwycięstwami Francuzów. W związku z tym na przełomie 1806 i 1807 roku z Galicji przedarło się do armii niezbyt wielu ochotników^42. Wśród nich znajdowali się jednak przyszli wodzowie naczelni powstania listopadowego: Jan Skrzynecki i Maciej Rybiński, a także późniejsi generałowie: Wincenty Dobiecki, Józef Mroziński, Antoni Pawłowski, Franciszek Rohland, Samuel Różycki, Józef Załuski.

Późną jesienią 1806 roku udało się przedrzeć do Warszawy również Janowi Krukowieckiemu^43. Hrabia nie musiał spieniężać żadnych dóbr, ponieważ dysponował gotówką, co pozwoliło uniknąć podejrzeń ze strony austriackiej policji. Podobnie jak wielu innych, wyruszył ku Wiśle szlakiem zaprzyjaźnionych dworów. Krukowiecki, nie tak młody jak wyżej wymienieni, posiadał jednak poważny atut w postaci doświadczenia wojskowego oraz – co istotne – swobodnego posługiwania się językami sojuszników oraz nieprzyjaciela. Nie może więc dziwić, że w listopadzie lub grudniu 1806 roku dostał przydział do sztabu dywizji gen. Louisa Sucheta jako oficer dyżurny w stopniu kapitana^44. Używany był przede wszystkim w działaniach wywiadowczych (zasięganie „języka”, przesłuchiwanie jeńców) oraz kontaktach z miejscową ludnością; jednak wziął również udział w bitwie pod Pułtuskiem 26 grudnia^45.

Krukowieckiemu mimo wszystko zależało na przejściu do tworzącej się armii polskiej, która cierpiała na niedobór rutynowanych oficerów. Pomogła w tym dawna znajomość z księciem Poniatowskim, który przecież także miał za sobą służbę w armii austriackiej i chętnie widział pod swymi rozkazami „rodaków z tej dobrej szkoły wojskowej”46. Pod koniec zimy 1807 roku właśnie dzięki jego poparciu Krukowiecki został skierowany jako szef batalionu do 9. pp (w czerwcu nastąpiła zmiana numeracji pułków piechoty i pułk ten otrzymał numer pierwszy) dowództwa Michała Grabowskiego^47. W tym czasie pułk ten wszedł w skład kombinowanego korpusu obserwacyjnego gen. Józefa Zajączka, do którego zadań należało utrzymywanie komunikacji między Ostródą (kwatera główna Napoleona) a Warszawą, wypełnienie luki między korpusami marszałków André Massény i Louisa Davouta, odpieranie ataków nieprzyjaciela oraz działalność wywiadowcza^48. W okresie od marca do czerwca Krukowiecki kilkakrotnie zyskiwał za swoją służbę pochwały od Zajączka, choć była to służba niewdzięczna, żmudna, wypełniona patrolami, zagonami i seriami drobnych utarczek. Właśnie za swoją świetną postawę w jednej z większych potyczek z kozakami, 12 maja pod Małgą i Przeganiskiem, otrzymał później krzyż kawalerski Legii Honorowej^49. Kazał wówczas swym podkomendnym „bronić się jak Polakom należy, do ostatniego człowieka”50. Jedynie „przytomności i odwadze podpułkownika Krukowieckiego winniśmy, że ten oddział ocalony został”51, zaznaczał w swym raporcie gen. Stanisław Fiszer; w tych walkach Krukowiecki został ranny w głowę^52.

Po zakończeniu wojny i utworzeniu Księstwa Warszawskiego nadszedł czas krótkiego pokoju, a dla żołnierzy – czas nagród. Nie ominęły one i Krukowieckiego; poza wspomnianym krzyżem Legii Honorowej otrzymał również w styczniu 1808 roku krzyż kawalerski Virtuti Militari^53. 19 października tego samego roku awansowano go na majora w 3. pp Edwarda Żółtowskiego^54. W kampanii 1809 roku przeciw Austrii Krukowiecki walczył pod Raszynem^55, a następnie na prawobrzeżu Wisły, ponownie pod rozkazami gen. Zajączka, gdzie przydzielano mu różnorakie obowiązki. Świetnie wywiązał się z zadania strzeżenia brzegów Wisły, uniemożliwiając na czele trzeciego batalionu 3. pp przeprawę silnego austriackiego oddziału przez rzekę powyżej Modlina w nocy z 27 na 28 maja^56. W czerwcu, już po opuszczeniu Warszawy przez nieprzyjaciela, brał udział w marszu dywizji Zajączka wzdłuż lewego brzegu Wisły równolegle do dywizji gen. Ludwiga von Mondeta. Hrabia był w tym czasie dowódcą straży przedniej; doskonale radził sobie na czele „lotnych” oddziałów, których zadaniem było napadanie na niewielkie załogi, patrole i transporty austriackie^57. Najbardziej jednak podczas tej wojny wsławił się w tak dobrze przez Polaków rozpoczętej, a tak fatalnie zakończonej bitwie pod Jedlińskiem (10-11 czerwca). To właśnie Krukowieckiemu Zajączek winien zawdzięczać, że bitwa ta nie skończyła się zupełnym pogromem wojsk polskich. Major Krukowiecki bowiem na czele niewielkiego oddziału „odpierał przez 5 godzin […] spoza grobli ciągnącej się wzdłuż Radomki dywizję Mohra, usiłującą przejść przez tę rzeczkę, ażeby zajść Zajączkowi z tyłu”58. W lipcu był jednym z pierwszych, którzy mieli zaszczyt wkroczyć do Krakowa^59.

W uznaniu zasług książę Józef już 11 lipca mianował Krukowieckiego pułkownikiem i oddelegował go do pracy nad formowaniem i szkoleniem tworzących się właśnie pułków „galicyjsko-francuskich”60. Na tych zajęciach upłynęła pułkownikowi druga połowa roku. Wśród jego obowiązków znalazło się również przeprowadzanie inspekcji, na które sztab dość często go wysyłał i które na długie lata stały się jednym z jego znaków rozpoznawczych. Bywało, że dowódcy poszczególnych jednostek wzajemnie ostrzegali się przed jego wizytą. Niezwykle drobiazgowy, wyczulony na punkcie poprawnego wykonywania musztry, sumiennie prowadzonej administracji czy w kwestii wyszkolenia, umundurowania i wyekwipowania żołnierzy, wychodził z założenia, że żołnierz ma prawo się mylić, oficer zaś nigdy. W konsekwencji szeregowi (zwłaszcza z jego własnych komend) lubili go, ale oficerowie bali się jak ognia. Trudno było też pozyskać jego względy^61.

20 marca 1810 roku Krukowiecki objął dowództwo 2. pp armii Księstwa Warszawskiego^62 i następne dwa lata spędził w Warszawie i Modlinie, gdzie kolejno pułk ten wchodził w skład garnizonu^63. Na kampanię 1812 roku wyruszył na czele swego pułku, w składzie brygady dowodzonej przez gen. Michała Grabowskiego (18. DP). Jeszcze podczas przemarszu przez terytorium Księstwa, w Ostrołęce, doszło do zatargu między pułkownikiem a dowódcą brygady. Krukowiecki, mając ku temu pewne podstawy, zakwestionował wydany przez Grabowskiego rozkaz. Między hrabią a naturalnym synem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego doszło do żenującej kłótni przed szeregami wojska. Obu oficerów musiał rozdzielać dowódca dywizji gen. Ludwik Kamieniecki. Po dojściu armii do Rajgrodu uniesiony honorem Grabowski wyzwał Krukowieckiego na pojedynek. Jedynie dzięki pośrednictwu sekundantów – generałów Czesława Pakosza i Franciszka Paszkowskiego – obie strony zgodziły się, że pojedynek odbędzie się dopiero nazajutrz po pierwszej bitwie z nieprzyjacielem^64.

Po kilku tygodniach trudnego marszu w pełni lata 18. DP dotarła 16 sierpnia pod Smoleńsk^65. To właśnie tutaj następnego dnia zakończył się spór honorowy między oboma oficerami. Gdy Krukowiecki rozkazał swemu pułkowi iść do ataku, Grabowski miał odpowiedzieć: „Pan pułkownik zapominasz, że masz mnie przed frontem i ruszasz z pułkiem bez mego rozkazu; wiedz o tem, że i ja chcę stanąć na jego czele!”. Stanęli więc obaj na czele 2. pp i wyprzedzając jeden drugiego pobiegli w stronę wyłomu w murach. Po przedarciu się na przedmieścia rozpętała się zacięta walka, siły pułku zostały podzielone, obaj dowódcy pozostali przy pierwszym batalionie, wciąż starając się dotrzeć do wyłomu. Kiedy drogę do niego zagrodziła im kolumna rosyjskich strzelców, Grabowski wraz ze swymi adiutantami rzucił się naprzód, zaś Krukowiecki krzyknął na swoich żołnierzy i ruszył krok w krok. Strzelcy dali ognia, Polacy zatrzymali się, pole walki ogarnęły kłęby dymu, a gdy opadły ujrzano generała Grabowskiego martwego, a Krukowieckiego rannego w rękę i bok od kuli^66. „Tak zakończyło się nieporozumienie i taki to osobliwy pojedynek odbył się między tymi dwoma walecznymi oficerami” – puentował pamiętnikarz^67.

Ranny Krukowiecki pozostał w Smoleńsku i nie brał udziału w dalszych walkach kampanii rosyjskiej; lecząc się z ran, doczekał odwrotu Wielkiej Armii^68. Cytowany już Roman Wybranowski wspomina, iż to właśnie Krukowieckiemu i kpt. Karolowi Zielińskiemu zawdzięczał ocalenie z tego potwornego odwrotu, gdy – chorego na febrę – obaj koledzy przewieźli na armatniej lawecie z Wilna aż do Warszawy^69. Być może w tym właśnie okresie popsuły się relacje Krukowieckiego z księciem Józefem^70. Hrabia, który jeszcze niedawno zamawiał u Kajetana Koźmiana wierszyki na imieniny księcia^71, kilka lat później „wdzięczny za jego dawniejsze dla mnie względy” przesyłał Franciszkowi Morawskiemu pochwałę Poniatowskiego, znacząco jednak dodając, iż doznał od niego „bez porównania więcej przykrości, jak dobrego”72.

Pułkownik dość szybko wrócił do służby. Już w pierwszych tygodniach nowego roku brał udział w uzupełnianiu stanu swego pułku. W efekcie rosyjskiej ofensywy na Kaliskie w lutym 1813 roku, znalazł się w tej grupie armii polskiej (pod dowództwem gen. Izydora Krasińskiego, a później gen. Żółtowskiego), która została odcięta od sił głównych księcia Józefa. Jego pułk walczył w bitwie pod Kaliszem, jednak najprawdopodobniej samego Krukowieckiego tam nie było; w każdym razie żadne źródła nie potwierdzają jego obecności^73. Podczas odwrotu Polaków na zachód gen. Żółtowski wysłał Krukowieckiego z Głogowa do Drezna w celu zdania relacji Fryderykowi Augustowi z działań wojennych oraz w różnego rodzaju kwestiach administracyjnych i logistycznych^74. I ta właśnie wizyta w stolicy Saksonii stała się dla hrabiego przepustką do kolejnego awansu. Potrafił sobie tam zyskać względy nie tylko gen. Dąbrowskiego (mianowanego dowódcą tych oddziałów polskich, które znalazły się za Odrą), ale i samego króla. Wpierw Dąbrowski mianował go tymczasowym szefem sztabu^75, a już 24 marca Fryderyk August awansował go na generała brygady^76. Tydzień później, w liście do króla saskiego, książę Józef pisał w tej sprawie: „Daleki jestem odmawiać panu Krukowieckiemu zasługi i talentów, […] lecz oficer ten miał jeszcze przed sobą 13 pułkowników”. Zwracał przy tym uwagę, że na przyszłość zasada starszeństwa przy awansowaniu nie może być naruszana^77. Jak się można domyślać, uzyskany w ten sposób awans nie przysporzył Krukowieckiemu przyjaciół. Tym bardziej, że on sam zbytnio się o nich nie starał. W tym czasie upodobał sobie rozmowy z gen. Żółtowskim, który tęsknił za rodziną: „Kruk z przekąsem nieraz mawiał z nim, wzbudzając podejrzenia i domysły, co tam w Warszawie pozostała żona robić może. […] To było właściwym powodem, że Żółtowski zaczął trunku nadużywać […], zrobił się grymaśnym, nieznośnym”, wspominał ówczesny podkomendny obu generałów^78.

19 kwietnia Krukowiecki został mianowany dowódcą brygady kawalerii w dywizji gen. Dąbrowskiego, która w tym czasie reorganizowała się w Wetzlar^79. Przez następnych kilka miesięcy brygadzie tej powierzano rozmaite zadania, to odsyłając ją do niszczenia oddziałów partyzanckich, to zasilając nią korpusy francuskie. 26 sierpnia w potyczce pod Jüterbog brygada Krukowieckiego zmusiła oddziały pruskie do odwrotu i ocaliła komunikację z korpusem marszałka Nicolasa Oudinota, będącym w odwrocie po klęsce pod Grossbeeren^80. Z kolei pod Dennewitz, 6 września, jazda polska pod jego rozkazami odznaczyła się kilkoma świetnymi szarżami, znacznie łagodząc skutki porażki marszałka Michela Neya, ale i ponosząc znaczne straty^81. Wydaje się, że przejście ze służby w piechocie do kawalerii wcale nie zaszkodziło Krukowieckiemu. Jako dowódca brygady jazdy wykazywał się wielokrotnie dużą aktywnością, polotem i osobistą odwagą, której zresztą nigdy mu nie brakowało^82. Z całą też pewnością można powiedzieć, że to nie jej brak był powodem dwuznacznej postawy Krukowieckiego w bitwie pod Lipskiem. 17 października Krukowiecki najprawdopodobniej samowolnie opuścił broniącą Bramy Hallskiej dywizję Dąbrowskiego i pociągnął ze swą brygadą do kwatery głównej księcia Poniatowskiego. Hrabia wyjaśniał, że jego brygada Dąbrowskiemu była mało przydatna, natomiast na odcinku frontu, którym dowodził Poniatowski, miała okazję lepiej się przysłużyć. Pomimo wyraźnej niesubordynacji, książę Józef pozwolił Krukowieckiemu pozostać, nie chcąc być może powiększać chaosu; wpływ na jego decyzję mogły mieć również spore straty poniesione przez polską kawalerię tego dnia^83.

Był to jednak dopiero początek kontrowersji związanych z udziałem Krukowieckiego w „bitwie narodów”. W jej ostatnim dniu odmówił bowiem wykonania rozkazu gen. Michała Sokolnickiego, który nakazywał jego brygadzie atak na nieprzyjaciela, po czym, również samowolnie, dokonał odwrotu, zajmując pozycję przy kawalerii gwardii^84. Bardzo wyraźnie Krukowiecki unikał tego dnia walki. Powodem mogło być zwątpienie w sens dalszego trwania Polaków u boku Napoleona, co zdają się potwierdzać wypadki, jakie nastąpiły bezpośrednio po bitwie lipskiej. Wśród zamętu, jaki panował w pierwszych dniach po bitwie, dowództwo nad resztkami korpusu polskiego objął gen. Sokolnicki, który jednak postrzegany był przez Polaków jako nazbyt oddany Francuzom^85. W tej sytuacji Krukowiecki – przy poparciu sporej części oficerów, którzy stali na stanowisku, iż Polacy powinni powrócić do ojczyzny – podjął samodzielną akcję mającą na celu zmianę dowództwa. Udał się do kwatery Napoleona, a ten po rozmowie z nim mianował dowódcą V korpusu dzielnego, lecz mało doświadczonego gen. Antoniego Sułkowskiego. Ten zaś przy najbliższej okazji wyraził w rozmowie z cesarzem niepokój o dalszy los wojsk polskich. Napoleon nakłonił go do odwleczenia ostatecznej decyzji, ale kilka dni później, po kolejnej rozmowie z cesarzem, Sułkowski dał Polakom słowo honoru, że nie przejdzie Renu. Ostatecznie, 28 października, po przemowie Napoleona do polskich oficerów, oni sami spontanicznie zdecydowali o pozostaniu przy armii francuskiej. Sułkowski, nie chcąc łamać słowa honoru, uzyskał zgodę na opuszczenie szeregów, a Napoleon mianował gen. Dąbrowskiego dowódcą resztek polskiej armii^86. Krukowiecki w ciągu tych kilkunastu dni miał ogromny wpływ na nastroje w polskim obozie. Pamiętnikarze zgodnie zarzucają mu skłonność do intryg. Należy przyznać, że hrabia starał się kreować swój wizerunek człowieka o dużym znaczeniu. Warto jednak pamiętać, że w swych działaniach miał poparcie dużej grupy oficerów i jeszcze większej liczby żołnierzy – i nie obawiał się zostać ich reprezentantem. Zarzucano mu potem, że – jako spiritus movens wielu wydarzeń z tego okresu – nie poszedł w ślady Sułkowskiego i nie podał się do dymisji, gdy zapadła decyzja o przekroczeniu Renu^87. Nie ulega wątpliwości, że byłoby to wyjście bardziej honorowe, ale czy na pewno najlepsze dla kariery?

Olbrzymie straty poniesione przez armię Księstwa Warszawskiego podczas działań wojennych minionych dwóch lat sprawiły, iż powstała nadwyżka oficerów w stosunku do żołnierzy i podoficerów. W związku z tym jeszcze latem 1813 roku utworzono polską Gwardię Honorową, składającą się wyłącznie z oficerów^88. W roku 1814 jedynie 3. kompania dowództwa gen. Sokolnickiego wzięła udział w obronie Paryża 29-30 marca, pozostałe trzy wykorzystywane były do drugorzędnych zadań, głównie utrzymywania komunikacji między poszczególnymi oddziałami armii francuskiej^89. Jedną z nich dowodził (w randze porucznika) Krukowiecki^90, nie miał więc okazji odznaczyć się w tej jednej z najtrudniejszych i najbardziej błyskotliwych kampanii Napoleona^91.

W dniach klęski I Cesarstwa był jednym z pierwszych polskich oficerów, którzy złożyli Aleksandrowi I deklarację lojalności^92. Nie był to przejaw oportunizmu, lecz prostego realizmu. Krukowiecki nigdy zapalonym bonapartystą nie był^93. Dla niego, podobnie jak dla innych reprezentantów tego samego pokolenia i pozycji społecznej, postać Napoleona zawierała w sobie pewną istotną sprzeczność. Z jednej strony postrzegano go jako jedynego w ówczesnej Europie władcę zdolnego zrobić coś dla Polaków. Z drugiej, dla konserwatywnej grupy arystokracji, był on jednak kontynuatorem dzieła „krwiożerczych” jakobinów, „dzieckiem rewolucji”. Pamiętajmy, że młody Krukowiecki w początkach kariery walczył właśnie przeciw Francji, a wychowany w określonym środowisku „nie widział wielkich celów rewolucji francuskiej, widział tylko okropności tej epoki, masę szlachty i księży prowadzonych na gilotynę – wspominał przeżycia ojca Aleksander Krukowiecki – Robespierre, Marat, Danton, byli to dla niego wielcy zbrodniarze prześladujący ludzi nie za ich winy, ale za ich przodków”94. Trudno więc dziwić się, że Krukowiecki traktował Napoleona i jego intencje wobec Polski z dużym dystansem. Nie oznacza to, że na kolejne kampanie szedł bez nadziei, bez wiary w celowość tej walki. Pomimo chłodnego stosunku do opcji napoleońskiej, był przeświadczony, że w zaistniałych okolicznościach jest to jedyna realistyczna droga. Zwątpił dopiero w roku 1813, po klęsce lipskiej, podobnie jak – nie oszukujmy się – większość polskiej kadry oficerskiej. Z tego samego powodu po upadku Napoleona tak prędko zorientował się na Rosję – znów wybierając jedyną realną w tym momencie opcję. Pomogły mu w tym wcześniejsze kontakty z domem Czartoryskich^95.

Po służbie w wojsku austriackim okres walk w wojnach napoleońskich był drugim etapem w karierze Krukowieckiego. Jaki jest jego bilans? Rozpoczął go jako porucznik, a skończył jako generał brygady, awansował zatem pięciokrotnie w okresie siedmiu lat – i już samo to mogłoby posłużyć za podsumowanie^96. Zaiste, kariera godna pozazdroszczenia. Pomimo wiecznie ciągnącej się za nim opinii intryganta, awanse zawdzięczał przede wszystkim talentowi i postawie na polach bitew^97. Bez wątpienia posiadał umiejętność promowania swej osoby, czego wielu nie mogło mu darować. Zwłaszcza ci, którzy sami takiej zręczności byli pozbawieni. Czy można się dziwić, że starał się szukać protekcji? Któż jej nie szukał. Rzecz w tym, że Krukowiecki miał to do siebie, że bardzo rzucał się w oczy. Wszędzie, gdzie się pojawiał, imponował odwagą, bezpośredniością, pełnym dumy i buty obejściem, nie krył się ze swymi osiągnięciami i znajomościami. A tego rodzaju zachowanie otoczenie zazwyczaj odbierało jako pyszałkowatość i bezczelność.

Rewia wojska polskiego w Saint-Denis przed carem w kwietniu 1814 roku^98 rozpoczyna w życiu Krukowieckiego nowy okres, który bez wahania można nazwać „przejściowym”, choć potrwa on bez mała cztery lata. Zapewne za wstawiennictwem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, a także ze względu na znajomość języka angielskiego został z Paryża wysłany do Anglii i Szkocji celem zebrania i odesłania do kraju jeńców polskich^99. Misja trwała od wiosny do wczesnej jesieni 1814 roku^100. Kiedy jeńcy odpłynęli z Leith do Gdańska, a Krukowiecki przez Kanał La Manche powrócił do Paryża, przekonał się, że gen. Sokolnicki nie zapomniał mu jego działalności na rzecz gen. Sułkowskiego po bitwie lipskiej. Oto pod koniec lata pod nazwiskiem ppłk. Alexandre’a Alphonse’a ukazał się drukiem dziennik operacji wojskowych 7. DK w roku 1813^101; w rzeczywistości był on spisany lub co najmniej zainspirowany przez gen. Sokolnickiego^102. Broszura ta od pewnego momentu przekształca się w formalny akt oskarżenia wobec Krukowieckiego. Obok zarzutów o niekarność i samowolę (czytaj: dezercję), wygłaszanie „buntowniczych wymysłów”, zdezorganizowanie 18. brygady kawalerii, a nawet całej 7. dywizji, intrygi przeciw Sokolnickiemu i Dąbrowskiemu na rzecz Sułkowskiego, znalazły się tam również oczywiste potwarze, jak np. stwierdzenie, iż po bitwie lipskiej Krukowiecki chciał wrócić do kraju, ponieważ bał się, że wpadnie w ręce Austriaków, „jako zbieg spod ich sztandarów”103. Krukowiecki szybko dowiedział się, kto odpowiada za to wydawnictwo, a w styczniu 1815 roku wyruszył do Wiednia, by za pomocą księcia Adama Czartoryskiego domagać się u Aleksandra I kary dla Sokolnickiego. Ten ostatni również pragnął sprawiedliwości, więc cesarz zdecydował o powołaniu specjalnej komisji śledczej, która miała wyjaśnić sprawę^104. Krukowiecki nawet po upływie kilku lat nie potrafił wspominać tych wypadków ze spokojem: „Biłem się za ojczyznę, poświęcałem jej wszystkie moje momenta, mój majątek, wylewałem za nią krew, byłem użyteczny każdemu prawie z moich podkomendnych, a przecież znalazł się taki szelma, ziomek, co mnie drukiem i w cudzym języku przez zemstę, nie mając żadnego względu na krzywdę, którą krajowi przez to robi, za najwinniejszego człeka ogłosił”105.

Krukowiecki powrócił do Warszawy 24 marca 1815 roku, przy okazji przywożąc z Wiednia pierwszą, nieoficjalną jeszcze, wiadomość o uznaniu przez mocarstwa Aleksandra I królem Polski^106. Jeszcze w Wiedniu książę Czartoryski zaklinał go, aby „za przyjazdem swoim do Warszawy raczył się obejść jak rozważny rozsądek, surowy honor i potrzeba ustalenia powagi własnego charakteru [będą] wymagały” i przekonywał, aby „odtąd w każdem zdarzeniu raczej nie dosyć powiedział i zrobił, jak nadto”107. Niestety, cała rozwaga i całe opanowanie prysły, gdy Krukowiecki ujrzał Sokolnickiego. I zapewne nie skończyłoby się to tak fatalnie, gdyby nie towarzyszące zdarzeniu okoliczności. Otóż, 11 kwietnia odbył się w Łazienkach okolicznościowy festyn z okazji utworzenia Królestwa Polskiego z udziałem generalicji polskiej oraz rosyjskiej oraz samego w. ks. Konstantego. Po uroczystym obiedzie, podczas którego wzniesiono wiele kurtuazyjnych i podniosłych toastów^108, Krukowiecki zbliżył się do Sokolnickiego i – „uniesiony momentalną i nieszczęśliwą namiętnością” – nadepnął mu na stopę oraz „głośno rzucił mu w twarz dotkliwą wobec całego grona biesiadników obelgę”109. W ten sposób obraził nie tylko bezpośredniego poszkodowanego, ale i wszystkich gości, w tym majestat wielkiego księcia, a co za tym idzie także cesarza^110.

Tym jednym incydentem Krukowiecki wyrządził sobie szkodę co najmniej potrójną. Po pierwsze dotychczas miał moralną przewagę nad Sokolnickim, a spora część opinii publicznej stała po jego stronie^111. Było bowiem jasne, że Sokolnicki personalną nienawiść do Krukowieckiego wywlókł na światło dzienne, obrażając nie tylko swego adwersarza, ale i wszystkich tych, którzy walczyli pod jego rozkazami^112. Obecnie owa przewaga zniknęła, ponieważ znieważając Sokolnickiego, Krukowiecki dopuścił się czynu równie niegodnego. Po drugie: zamiast nowym zwierzchnikom dać się poznać z jak najlepszej strony, potwierdził jedynie ciągnącą się za nim opinię człowieka niepokornego i pozbawionego szacunku dla władzy. Po trzecie wreszcie, na własne życzenie zatrzymał świetnie rozwijającą się karierę. Wokół panowało poczucie, że oto zaczyna się coś nowego: Królestwo zamiast Księstwa, król zamiast marionetkowego księcia, nowa armia i jej nowy wódz naczelny, nowe – ogromne – nadzieje. A on, z własnej winy, utknął w martwym punkcie. A zaznaczmy, że rozkazem dziennym z 20 stycznia 1815 roku został mianowany dowódcą 3. brygady w 2. DP wojska polskiego^113.

„Co bym ja dał za to, gdybyś mógł był przywieźć z Anglii choć ze dwa funty flegmy i powolności angielskiej…” – wzdychał jego dobry przyjaciel zaraz po tym, gdy na rozkaz rozwścieczonego w. ks. Konstantego odstawiono Krukowieckiego do aresztu^114. Pozostał w nim aż do września tego roku^115. Przez prawie pół roku specjalna komisja śledcza zajmowała się zbieraniem dowodów, przesłuchiwaniem świadków^116 oraz przyjmowaniem coraz to nowych wniosków formalnych obu stron^117. Ostatecznie, 7 sierpnia 1815 roku przedstawiła szczegółowy raport z przebiegu śledztwa, uznając samowolne opuszczenie korpusu Dąbrowskiego pod Lipskiem oraz dwukrotne złamanie rozkazów w dniach 18 i 20 października 1813 roku za należycie potwierdzone fakty. Natomiast w sprawie zarzutu o buntowanie żołnierzy i namawianie ich do powrotu do kraju po bitwie lipskiej komisja stwierdziła, że nie jest on dostatecznie udowodniony, a zeznania większości świadków są w tej mierze „wymijające”118. Kiedy 9 listopada zawitał do stolicy swego nowego królestwa Aleksander I, obaj adwersarze natychmiast wnieśli do niego pełne szacunku, ale i żalu memoriały. Jednocześnie oficjalne pismo do swego brata skierował w tej sprawie cesarzewicz. Wnioskował w nim o wydalenie Krukowieckiego ze służby „jako niegodnego do pełnienia obowiązków z tąż służbą skojarzonych” oraz o surową naganę dla Sokolnickiego. By nie było wątpliwości, z którą ze stron Konstanty sympatyzował, dodajmy że odwołał się równocześnie do cesarskiej „łagodności względem gen. Sokolnickiego”119. Tylko Sokolnickiego.

Można przypuszczać, że cesarz nie chciał zaczynać rządów w Polsce od aktu niełaski w sprawie, która nabrała tak wielkiego rozgłosu. Mogły też zadziałać wpływy księcia Adama^120. W każdym razie, zamiast skierować sprawę do oficjalnego już sądu wojennego, Aleksander bezprecedensowo oddał ją w grudniu do ponownego zbadania Nikołajowi Nowosilcowowi, który zresztą zaprosił do udziału w pracy Czartoryskiego, „jednego z tych, co mniemali, że generał Krukowiecki był skrzywdzony przez komisję rozpoznawczą”121. Ostatecznie, na początku stycznia 1816 roku Nowosilcow przedstawił cesarzowi aż trzy propozycje wyroku, co najwyraźniej do tego stopnia zdezorientowało monarchę, że cała sprawa ponownie utknęła^122, a o dalszym przebiegu wydarzeń niewiele wiadomo. 23 września 1816 roku – potrącony w czasie parady przez spłoszonego konia – zmarł gen. Sokolnicki^123, co zapewne jeszcze bardziej wpłynęło na bieg sprawy. Krukowiecki przez cały ten czas pozostawał w armii, lecz jako generał brygady „nie będący w służbie czynnej”124. Oznaczało to, że nie miał konkretnego przydziału służbowego, ale pobierał żołd i był zobowiązany do uczestniczenia w paradach i uroczystościach wojskowych^125.

Wielki książę był do niego nastawiony nieprzychylnie, a mimo to – zapewne dzięki pomocy przyjaciół^126 – hrabia uzyskał jego przebaczenie^127 i 18 marca 1818 roku został mianowany dowódcą 2. brygady w 1. DP dowództwa gen. Józefa Chłopickiego^128. Zaledwie kilka miesięcy później, po słynnej kłótni z w. ks. Konstantym, Chłopicki na własne życzenie otrzymał dymisję i dowódcą dywizji oraz bezpośrednim przełożonym Krukowieckiego aż do powstania listopadowego został gen. Stanisław „Staś” Potocki. W ten sposób skończyło się kilkuletnie interludium w karierze generała. Interludium, które sam sobie zafundował. W tym czasie prawdopodobnie nie miał innego wyjścia niż liczyć na powrót do armii. Po zakończeniu epopei napoleońskiej okazało się, że z odziedziczonej po ojcu fortuny nie pozostało niemal nic. Majątek, który jeszcze w czasach galicyjskich pożyczył przyjaciołom, w dość niejasnych okolicznościach znikł, a wraz z nim owi przyjaciele^129. W nową epokę Krukowiecki wkroczył więc znajdując się w trudnej sytuacji materialnej i osobistej: w niełasce, bez ziemi, bez oszczędności, za to z mocno nadszarpniętą konduitą. Dodajmy, że nie był już młodzieńcem. Powoli zbliżał mu się piąty krzyżyk życia i choć wciąż był dziarskim, pełnym krzepy mężczyzną, to blond włosy zaczęły już szarzeć, a odebrane przez lata w bitwach i pojedynkach rany coraz częściej o sobie przypominały.

Helena Wolska miała zaledwie 16 lat, kiedy ją poznał^130. Jej ojciec, Fryderyk Józef herbu Półkozic, był generałem ziemskim za czasów Rzeczpospolitej i targowiczaninem^131; zmarł jeszcze w 1811 roku. Matka, Tekla z Dzieduszyckich^132, była nieco młodsza od Krukowieckiego. Helena urodziła się 2 marca 1803 roku, najprawdopodobniej w rodzinnym dworze w Popniu, w pobliżu Rawy Mazowieckiej. Tam też, wraz z licznym rodzeństwem^133, odebrała podstawowe wykształcenie. Już jako podlotek przejawiała ciekawość świata i chęć zdobycia o nim większej wiedzy^134; następnie, zgodnie z kanonem epoki, została oddana na pensję do Warszawy^135. Postawny, pewny siebie, wygadany, szarmancki, pięknie prezentujący się w generalskim mundurze hrabia Krukowiecki musiał zrobić na niej wrażenie niewiele mniejsze niż ona na nim. „Spodziewać się nigdy nie mogłem – dziwił się Ignacy Zapolski, stary przyjaciel Krukowieckiego – żebyś to, czegoś po całej Europie próżno szukał, pod Rawą znalazł”136. Poważna, bo trzydziestoletnia różnica wieku nie stanowiła dla generała żadnego problemu. Nie był też człowiekiem, który raz podjąwszy decyzję, zwleka z jej realizacją, toteż już w 1819 roku poprosił o rękę Heleny.

Była to prawdopodobnie najlepsza decyzja w jego życiu prywatnym.

Zawarte 21 listopada 1820 roku małżeństwo Jana i Heleny było związkiem jak na owe czasy niezwykłym i wcale nie chodzi tutaj o wspomnianą różnicę wieku, bo epoka widziała mariaże o jeszcze większej przepaści metrykalnej między małżonkami. Różnica polegała na tym, że te małżeństwa były najczęściej efektem chłodnej kalkulacji finansowej dwóch rodzin i nie miały wiele wspólnego z uczuciami. W tym przypadku mówimy o związku zrodzonym z prawdziwej miłości, pełnym oddania, czułości, troski. Ona – rezolutna, wesoła, inteligentna, zapatrzona w męża, dumna z niego, z jego osiągnięć, zakochana. On – zauroczony nią, zakochany od pierwszego wejrzenia aż do śmierci.

Nie sądzę, by można było mówić, iż małżeństwo kompletnie zmieniło charakter Krukowieckiego. Jednak lata 1819-1820 stanowią bez wątpienia niezwykle istotną cezurę w jego życiu. W pewnym sensie – choć dziwnie to brzmi, gdy uświadomimy sobie, w jakim był wieku – dojrzał. Dotychczasowe hulaszcze życie, przygody, awantury, pojedynki, przelotne miłostki, wszystko to jakby przestało wystarczać. Helena dała mu to, czego brak odczuwał przez całe dotychczasowe życie: rodzinę. Znalazł w niej chyba jedyną osobę, której w pełni mógł ufać. I której jako pierwszej i jedynej dał się dogłębnie poznać. Nie dziwne zatem, że to właśnie spod jej pióra wyszedł najbardziej trafny i zapewne najbliższy prawdzie portret psychologiczny generała Krukowieckiego:

Przy twojej poczciwości, dobrym, a nawet miękkim sercu, wart jesteś być szczęśliwym. Byłbyś nim, gdyby nie twoja żywość, która częstokroć wszystko dobre, co zrobisz, popsuje i w niepamięć puści […] i żeby znać twoją wartość, trzeba cię znać dobrze z bliska i nie zważać na twoje słowa, które nigdy z serca, ale z ust tylko wychodzą. Ale jakże mało ludzi zna cię gruntownie. Największa ich część stara się usilnie pokazać się lepszymi niż są, ty robisz przeciwnie. A zatem, oni, sądząc po sobie, nie mogą [innej] jak tylko mylną mieć opinię o tobie. Im więcej cię znam, tym boleśniejszym jest dla mnie, że nie umiesz się pokazać tym, czym w istocie jesteś: dobrym, cnotliwym, poświęcającym się całkiem przyjacielowi, nie mając nigdy i w żadnym względzie na celu własnego interesu, ale dobro ogólne, zapominając może czasem zanadto o sobie^137.

Chciałabym cię widzieć doskonałego i każda twoja fantazja i żywość wskroś mnie przeszywa, bo wiem, że to nie pochodzi z serca, ale z porywczości i niekonsekwencji, a ludzie, którzy cię z powierzchowności sądzą, biorą to inaczej, jak jest w samej rzeczy i z gorszej strony widzą^138.

Przy niej nie musiał udawać, przyjmować póz. Przy niej mógł się otworzyć; przy niej znikała wieczna, granicząca nierzadko z paranoją obawa, że jego słowa lub czyny ktoś wykorzysta przeciw niemu. Lektura ich olbrzymiej korespondencji^139 pozwala wniknąć w łączące oboje relacje. Pisali do siebie niemal o wszystkim. Sprawy domowe, rodzinne, finanse, zdrowie, wspomnienia, codzienne troski, doniesienia o znajomych i przyjaciołach, masa plotek. Jest tu oczywiście również polityka, szczegóły dotyczące służby wojskowej generała, opisy armii Królestwa Polskiego, korpusu oficerskiego oraz wodza naczelnego. Najdziwniejsze bodaj, że w tym związku konserwatywnego żołnierza i wychowanej już podług romantycznych ideałów prowincjonalnej szlachcianki w ogóle nie czuć przepaści pokoleniowej, zarówno światopoglądowej, jak i mentalnej. Helena nie była kolejną ozdobą generalskiego munduru, lecz równoprawnym partnerem męża. Bez wahań wypowiadała swoje zdanie, a on – ten wiecznie niepokorny zawadiaka – wysłuchiwał jej z największym szacunkiem.

Wraz z małżeństwem zmienił się nie charakter Krukowieckiego, ale priorytety. Dotąd był tylko i wyłącznie żołnierzem, teraz stanie się przede wszystkim mężem, a wkrótce i ojcem. Żona i rodzina stanowić będą dla niego odskocznię, ucieczkę, spokojny azyl, w którym zawsze będzie mógł się schronić przed frustrującym, irytującym obcowaniem z w. ks. Konstantym, a także niekompetentnymi podwładnymi. Nie, Krukowiecki nie traci nic ze swej hardości, niesforności, ale posiadanie rodziny sprawia, że powstrzymuje swoje wybuchy^140. Nie chce, by jego zawodowe problemy odbijały się na rodzinie^141. Tym bardziej że ta ostatnia powiększyła się już 1 września 1821 roku. Syn Konstanty stał się oczkiem w głowie rodziców, a ulubieńcem ojca pozostał na zawsze. Przed wybuchem powstania listopadowego Krukowieccy doczekali się jeszcze dwóch synów: Władysława (ur. 1824) i Aleksandra (ur. 1825) oraz córki Heleny (ur. 1829). Krukowiecki uwielbiał dzieci, starał się być – i najwyraźniej był – takim ojcem, jakiego sam nigdy nie miał. Z jego listów przebija ogromna miłość oraz troska o zdrowie Heleny i dzieci^142. Wprawdzie generał niecierpliwił się i zamartwiał zawsze, ilekroć nie otrzymywał listu z domu przez trzy, cztery dni, ale pamiętajmy, że były to czasy, gdy najmniejsza infekcja mogła skończyć się tragedią. Nie ominęła ona i Krukowieckich – 24 sierpnia 1827 roku zmarł ich trzyletni synek Władysław^143. Życie jednak musiało płynąć dalej. Kilka dni później małżonkowie pocieszali się nawzajem niemal identycznymi słowami w listach wysłanych tego samego dnia: „Pamiętaj – pisała Helena – że masz jeszcze dwoje dzieci, o których zapomnieć ci nie wolno”144. On zaś zaklinał: „Proszę kochanie na wszystko, co masz świętego, ażebyś nie zapominała, że masz jeszcze dwoje dzieci, których los i wychowanie od ciebie zależy”145. Póki dzieci były małe, Helena wychowywała i uczyła je w domu, oczywiście przy wsparciu męża, którego stosunek do potomstwa był szczególnym połączeniem czułości i konserwatywnego podejścia do rodziny: troska i przywiązanie do najbliższych miało iść w parze z posłuszeństwem i szacunkiem. Takie oto słowa kierował do synka generał:

Z końcem ósmego roku [życia] już przestałeś być dzieckiem, już sam powinieneś nad sobą czuwać i zastanawiać się nad każdym twoim czynem […]. Tym tylko sposobem możesz nam odwdzięczyć wydatki i starania, jakie na ciebie, drogi Kostuniu, łożymy. […] Żebyś więcej miał przyjemności w społeczeństwie, gdzie język francuski jest upowszechnionym przyjąłem ci bonę, pannę Simon, i młodego Francuzika, któren po skończonej dobrze lekcji z tobą bawić się i wprawiać do języka francuskiego będzie. […] Był u mnie Adaś Krasiński z matką, a chociaż kilka miesięcy młodszy od ciebie, synku, mówi już dobrze po francusku.

[…]

Już dawno do mnie, kochany synku, nie pisałeś, a ja chciałbym często listy od ciebie odbierać, żebym z nich mógł poznać twój postępek w pisaniu. Ja wkrótce do mamy i do was przyjadę i spodziewam się zastać ciebie grzecznym, a razem dowiedzieć się, że przez cały czas mej niebytności grzeczny byłeś i dobrze lekcje odbywałeś. Całuję cię serdecznie, kochany Kostuniu. Ucałuj […] mamy rączki ode mnie i ucz się najpilniej, żebyś nam był pociechą i podporą.

Twój przywiązany ojciec

Krukowiecki^146

W skład familii Krukowieckich wchodziła również matka Heleny, którą generał traktował jak własną, pomimo że – jak już wspomniałem – była od niego młodsza. Tekla Wolska, faktyczna głowa rodziny, była właścicielką rodzinnego majątku, składającego się z kilku wiosek. Jedną z nich – Osse – przekazała Helenie dopiero po upadku powstania listopadowego. Na nazwisko Krukowieckiego żadne ziemie Wolskich nie były zapisane, o czym również warto pamiętać w kontekście powstańczych i późniejszych losów generała. Swój los z armią postanowili złączyć także młodsi bracia Heleny, Kajetan i Stanisław. W pierwszych latach małżeństwa Krukowieckich byli oni ledwie podrostkami i uczyli się w szkole prowadzonej przez pijarów na Żoliborzu, więc generał doglądał ich, starał się zachęcać do nauki i wychowywać, oczywiście, o ile był w stanie^147. W pewnym sensie zastępował im ojca, którego w dzieciństwie stracili. Nie powinno zatem dziwić, że podrósłszy, zapragnęli pójść w ślady szwagra. Nie było to łatwe, ponieważ do Szkoły Aplikacyjnej, najwyższej polskiej szkoły wojskowej, mogli zdawać egzaminy jedynie absolwenci kaliskiego Korpusu Kadetów, podoficerowie artylerii oraz konduktorzy inżynierii i kwatermistrzostwa. Tak w każdym razie było mniej więcej do roku 1823, gdy cesarzewicz kazał przyjąć kilku młodych arystokratów i krewnych generałów^148. Odtąd dostęp do egzaminów był nieco łatwiejszy, ale wymagał wielu zabiegów i znajomości. Latem 1824 roku Krukowiecki zaprowadził Wolskich do ppłk. Klemensa Kołaczkowskiego, który przepytał ich, po czym oznajmił, iż obaj chłopcy mają spore braki w wiedzy, zwłaszcza młodszy, którego lepiej by było wysłać do kaliskich kadetów. Generałowi nie w smak była perspektywa rozdzielania braci, tym bardziej że Szkoła Aplikacyjna oferowała wyższy poziom. Przed rozmową z wielkim księciem postanowił, że gdyby się ta kwestia pojawiła, „to mu powiem, że wcale sobie dla nich nie życzę »klimatu kaliskiego«”149. Konstanty przyjął go zaskakująco dobrze i przez wzgląd na Krukowieckiego zezwolił na dopuszczenie Wolskich do egzaminu, ppłk Kołaczkowski udostępnił „prospekt” z zagadnieniami egzaminacyjnymi, a szwagier pomógł w nauce^150. Generał nie omieszkał przed egzaminem odwiedzić egzaminatorów i sprawę „ułatwić ile można”. Kierownik szkoły, płk Józef Sowiński, obiecał mu, że jeśli Wolscy zdadzą egzamin, będzie „zatrudniać się nimi jak własnymi przez dawną przyjaźń” z generałem^151.

Zabiegi generała zaowocowały jedynie połowicznie, albowiem wrześniowy egzamin (i to dopiero poprawkowy) zdał tylko Kajetan. Stanisława oddano na kolejny rok nauki do kolegium; do szkoły dostał się podczas następnego naboru^152. Po ukończeniu Szkoły Aplikacyjnej ppor. Kajetan Wolski otrzymał przydział do 2. baterii lekkiej artylerii konnej płk. Józefa Kosińskiego, co było sporym osiągnięciem jak na młodzieńca, który dostał się do szkoły bez uprzedniej nauki w kadetach kaliskich^153, natomiast ppor. Stanisław Wolski znalazł się w 8. ppl płk. Jana Skrzyneckiego^154. Generalnie, wiele miał Krukowiecki ambarasu z całą tą sprawą, młodzieńcy bowiem wykazywali niewiele chęci do nauki. Kłopoty z Wolskimi wcale się nie skończyły po ich wstąpieniu do armii. Krukowiecki co raz musiał ich surowo karcić za hulanki i swawole, karciarstwo, długi, aż wreszcie wyraźnie stwierdził, że „kiedy po tylu uwagach, które przy każdej okazji obydwóm Panom wystawiałem, postrzegam, że są grochem na ścianę rzucane, nie zostaje mi [nic innego], jak tylko nie wdawać się na przyszłość w żadne ich interesa i dlatego wkrótce opiekę moją radzie familijnej złożę”155. Pomagał jednak i opiekował się również później, podczas powstania listopadowego.

Pomimo pragnienia oddzielenia służby wojskowej od życia prywatnego, armia miała ogromny wpływ na funkcjonowanie rodziny. Przede wszystkim, armia regulowała – lub rozregulowywała – tryb życia Krukowieckich. Weźmy sprawę zupełnie fundamentalną: miejsce zamieszkania. Każdego lata piechota armii Królestwa Polskiego zbierała się w wielkim obozie pod Powązkami. Dopiero po jego zakończeniu cesarzewicz ogłaszał miejsca przeznaczone na leża zimowe poszczególnych oddziałów i ich dowódców^156. Tak więc, co roku na przełomie lata i jesieni Krukowiecki z niecierpliwością i obawą oczekiwał chwili, gdy w. ks. Konstanty zdecyduje, czy będzie on mógł spędzić zimę w Rawie Mazowieckiej – w pobliżu domu, w spokoju – czy też w Warszawie. Ta druga opcja była o tyle uciążliwa, że oznaczała konieczność znalezienia odpowiedniej stancji dla całej rodziny i większe wydatki, a także wielce niemiłą – chyba dla każdego, może poza księżną łowicką – perspektywę spędzenia kilku miesięcy pod okiem wielkiego księcia. Krukowieccy starali się prowadzić stosunkowo oszczędne życie^157. Gdy przychodziło spędzić zimę w stolicy, stancja musiała nie tylko spełniać wymogi praktyczne i estetyczne, ale również jej cena musiała być uczciwa, toteż znalezienie odpowiedniego lokum – oraz twarde negocjowanie ceny – zajmowało generałowi nierzadko kilka tygodni. W odwiedzinach bywali zazwyczaj tylko u bliskich znajomych lub tam, gdzie wymagała tego etykieta. Naprawdę bliskich, zaufanych przyjaciół generał miał niewielu. Gdy mu gen. Staś Potocki wytykał, że „nadto stroni od kamratów i przyjaciół”, Krukowiecki odparł, że „na nieszczęście własnym doświadczeniem nauczyłem [się], co za próżne u nas słowa te są i żem się na końcu znudził sam tylko dla kogo być przyjacielem, a wzajemności nie odbierać”158. Generał lubił przebywać w towarzystwie, ale – co zrozumiałe – starał się unikać osób, których nie darzył sympatią. Chętnie spotykał Zamoyskich, Koźmianów, Małachowskich, Blumerów, Skrzyneckich, Ksawerostwo Potockich; bywał u Trębickich, Lubeckich, Skarbków, Ożarowskich, Niemcewicza, Woźnickich, księżnej Marianny Radziwiłłowej, Leona Sapiehy^159. Długa i serdeczna znajomość łączyła go z Heleną z Rostworowskich Wintzingerodową, Henrykiem Lubomirskim oraz oczywiście z księciem Adamem Czartoryskim^160.

W Warszawie szczególnie przyjemnie i często spędzał czas w salonie kasztelanowej połanieckiej Marianny Lanckorońskiej przy Nowym Świecie. Dom ten słynął z umiłowania dla polskiej tradycji, języka, obyczajów. Wszystko tam było „czysto rodzinne, czysto polskie – wspominał Fryderyk Skarbek – Co dzień otworem stały podwoje komnat kasztelanowej i co dzień bywało u niej pełno gości, a pomiędzy nimi nawet takich, którzy szli z przekonaniem, że się tam nudzić będą, każdy bowiem czuł, że istnieje jakiś rodzaj moralnego ucisku na całe towarzystwo warszawskie nałożony, koniecznego uczęszczania do tego starodawnego domu, który był terra incognita dla Rosjan”161.

O wiele swobodniej czuli się Krukowieccy w Rawie. Nie tylko tutaj, ale we wszystkich prowincjonalnych garnizonach wokół oficerów koncentrowało się życie towarzyskie miasta i okolicy^162. Przyjęcia dla całego korpusu oficerskiego brygady oczywiście nie wchodziły w grę, ale Krukowieccy spędzali czas na spotkaniach, obiadach i wieczorkach z rodzinami podwładnych, m.in. Pawłowskimi czy Słupeckimi, choć trzeba zaznaczyć, że o ile Helena darzyła panie pułkownikowe pewną sympatią, o tyle Krukowiecki nie przepadał ani za nimi, ani za ich mężami. O wiele chętniej odwiedzali lub zapraszali do siebie okoliczną szlachtę; cenili znajomość z mieszkającym nieopodal dawnym generałem Stanisławem Wojczyńskim. Rawa miała też tę przewagę nad Warszawą, że tutaj Krukowieccy stali na szczycie towarzyskiej drabiny, co wynikało również z dominującej w tamtym okresie roli armii w państwie. Krukowiecki przekonał się jednak boleśnie, że każda pozycja społeczna ma swoje ograniczenia, kiedy wszedł w zatarg z komisarzem obwodowym w Rawie, a dawnym szwoleżerem, Józefem Heymansem. Generał uważał go za wielce niekompetentnego urzędnika i często zmywał mu głowę, toteż Heymans „nie widział potrzeby uprzedzać go w grzecznościach”. Pewnego razu Krukowiecki „laską zepchnął mu kapelusz z głowy na rynku w Rawie, przypominając mu tym sposobem, że spotkawszy się z nim powinien był zdjąć kapelusz z głowy”. Wielki książę, który zazwyczaj w takich przypadkach nie wnikał w sedno sprawy i orzekał z góry na korzyść żołnierza, tym razem ukarał generała kilkudniowym aresztem^163.

Dążenia cesarzewicza do jak najściślejszego złączenia armii Królestwa z armią rosyjską nie przyniosły pożądanego przezeń skutku, zarówno na poziomie szeregowców, jak i oficerów, w tym generalicji^164. Były oczywiście od tej reguły wyjątki, ale Krukowiecki do nich nie należał i na ogół unikał towarzystwa Rosjan. Bywał wprawdzie na imieninach u szefa sztabu cesarzewicza, gen. Dymitra Kuruty, ale bywała na nich cała polska generalicja^165. Głęboko pogardzał postępowaniem swego podwładnego Antoniego Giełguda, który często gościł rosyjskich oficerów i celowo przegrywał z nimi duże pieniądze w karty, by zyskać ich łaskawość^166. „Chciałem pójść na partię do Giełguda – pisał przy okazji Krukowiecki – ale dzisiaj wyprawia ucztę dla Moskalów i cofnąłem się do mojej baraki”167. Do osób, których generał się wystrzegał, należy zaliczyć również gen. Aleksandra Rożnieckiego, o którym wyrażał się z najwyższą odrazą^168, oraz namiestnika gen. Zajączka, który był mu ponoć nieprzychylny^169; o ile wiadomo, unikał towarzyskich relacji z generałami Józefem Rautenstrachem oraz Maurycym Haukem^170. O zdymisjonowanym Chłopickim wspominał w korespondencji bardzo rzadko, nie obracali się w tych samych kręgach towarzyskich^171. Z gen. Wincentym Krasińskim utrzymywał początkowo bardzo dobre kontakty^172, jednak już około roku 1822 zaczął unikać jego kompanii^173. W okresie Sądu Sejmowego, kiedy „infamia” Krasińskiego osiągnęła apogeum, Krukowiecki przypadkiem natknął się na niego u Giełguda. Nie zdołał wymówić się od nachalnego zaproszenia na obiad w pałacu Krasińskich i natychmiast ubolewał, że będzie musiał „tylnymi drzwiami do niego jak Koźmian skradać się, żeby publiczność nie zobaczyła, bo by kamieniami na mnie rzucano. Gdybym był uporczywie przy odmawianiu pozostał, byłby mnie u w. księcia jakim kłamstwem przysłużył się”. Kiedy po owym obiedzie Krasiński zatrzymał go u siebie, Krukowiecki pisał, że „mając z tak niebezpiecznym panem do czynienia, wciąż miałem na myśli, że mam żonę i dzieci”174.

Lubił z kolei gen. Izydora Krasińskiego i współczuł mu niezasłużonej niełaski u wielkiego księcia; z sympatią i szacunkiem pisał o gen. Stanisławie Trębickim, zresztą dawnym swym podkomendnym^175; chętnie odwiedzał płk. Skrzyneckiego, choć uważał, że ten zbyt wiele politykuje i „wszystkim się kłania”176. Cenił też gen. Ignacego Blumera (choć to właśnie Krukowiecki nazwał go „generałem pistoletem”177), być może dlatego, że miał on dużo dystansu do siebie, był bezpośredni i szczery. Z upodobaniem przekazywał Helenie co smakowitsze wypowiedzi Blumera. Kiedy w 1828 roku rozeszły się plotki, że owdowiały Blumer zamierza poślubić jedną z wdów, namiestnikową Zajączkową lub generałową Cichocką, Blumer wypalił, że „nie [jest] głupi, [aby] cudze reszty konsumować. Jeżeli się ożeni, to weźmie sobie pupeczkę śliczną, żeby się z nią bawić, a nie zapleśniałe kwoki”178.

Sam Krukowiecki był wzorem oddanego, wiernego małżonka. Z właściwym sobie sarkazmem i złośliwością opisywał romanse znajomych dam warszawskich, zwłaszcza żon oficerów – Stasiowej Potockiej, Siemiątkowskiej, Tomaszowej Łubieńskiej, Szembekowej, Bielińskiej^179. Bez żalu był w stanie odmówić generałowej Szembekowej podwiezienia z Łazienek swoją dorożką, bo po ciemku nie widać twarzy, więc zaraz rozeszłaby się plotka, że „z kobietami jeżdżę i tak się sprawiam, jak drudzy”180. Opisując Helenie wrażenia z defilady, podkreślał, że za znajomymi damami się nie rozglądał: „Prawda, żem się do nich nie bardzo zbliżał, bo tylko ich kapelusze widzieć chciałem, a twarzyczki i resztę niech sobie insi oglądają i admirują. Ja wiem, że nic takiego między nimi nie znalazłbym, co by tobie [się] równać albo ciebie przypominać mi mogło”181. Bardzo trudno znosił każde rozstanie z rodziną.

Najtrudniejszym do wytrzymania okresem były wspomniane już letnie obozy piechoty i artylerii, które od roku 1819 – między połową czerwca a połową września lub października – odbywały się w obozie powązkowskim^182. Początkowo warunki pod Powązkami dalekie były od oczekiwań żołnierzy i oficerów^183, ale z czasem obóz wojskowy zmienił się w bardzo wygodne letnie koszary, a nawet zaczął przypominać niewielkie miasteczko. Przy żołnierskich płóciennych namiotach i drewnianych barakach oficerskich pojawiły się pełne kwiatów, warzyw i owoców ogródki, wybudowano murowane kuchnie i ozdobne studnie^184. Warszawianie przyjeżdżali odwiedzać krewnych i znajomych, a dla ich wygody powstało tam kilka oberży. W czerwcu 1830 roku Krukowieckiego w obozie odwiedził książę Czartoryski w towarzystwie Galicjanina, młodego malarza i rysownika Franciszka Ksawerego Preka, który tę wizytę opisał w swym dzienniku:

Domek generała równie czysty, jak długi, ale bez żadnych ozdób, poznać można, że go zamieszkuje żołnierz. Kontent był z naszego przybycia. Przypomniał sobie moje dzieciństwo, przebywanie w domu moich rodziców, batalię pod Smoleńskiem, przeprawę przez Berezynę i całą rejteradę z moim bratem Stanisławem, który był w jego pułku i któremu ocalił życie^185.

Obóz powązkowski, który wedle zamierzeń w. ks. Konstantego miał przyzwyczajać żołnierza do warunków polowych, „swoim założeniem nieobozowym, ale wykwintnym we wszystko, psuł żołnierza, a wszelka służba obozowa, jak z początku szła gorliwie i regularnie, przy końcu coraz stawała się mniej sprężystą i mniej porządną”. W rezultacie „wojsko zwykle wychodziło z obozu gorsze jak przedtem było”186. Dla całego wojska, od szeregowca po generała broni, trzymiesięczne musztry i defilady przed wielkim księciem były okresem niezwykle frustrującym, toteż „jakże przyjemnie było oddychać czystym i wolnym wiejskim powietrzem” – wspominał Wybranowski – gdy wreszcie można było we wrześniu opuścić obóz i powrócić na leża zimowe^187.

Stosunek Krukowieckiego do wielkiego księcia można porównać do relacji z – teoretycznie – oswojonym tygrysem. Nawet wówczas, gdy zwierzę wydaje się nastawione przyjaźnie, ciąży człowiekowi świadomość, iż najmniejsza nieostrożność lub przypływ dzikiego instynktu mogą skończyć się poważnymi obrażeniami. Różnica polegała na tym, że w przeciwieństwie do dzikiego zwierzęcia, w. ks. Konstanty wywoływał rany i na ciele, i na umyśle. Krukowiecki początkowo szczerze wierzył, że cesarzewicz przekona się do Polaków i podzielał ogólną nadzieję, że małżeństwo z Joanną Grudzińską zwiąże go z armią i narodem^188. Długo był przekonany, że wojsku dokucza nie tyle popędliwość cesarzewicza, co „oszczercze raporta szpiegujących”, którzy z obawy o utratę zatrudnienia sami wymyślają „różne baśnie”. „Biada im – konkludował dość naiwnie – jak się to kiedyś wyda i w. książę oczy otworzy i […] prawdę zobaczy”189. Wiele złego przypisywał otoczeniu w. ks. Konstantego: generałom rosyjskim, którzy nie znali polskiego żołnierza, oraz grupie karierowiczów, takich jak gen. Rożniecki, którzy doskonale poznali zwyczaje cesarzewicza i potrafili go omamiać, „tak że się nawet nie spostrzeże, że robi to, co ci, co go otaczają, chcą mieć zrobionym”190. W ciągu kilku następnych lat stracił złudzenia: „Dopóki on – pisał o wielkim księciu – w naszym kraju będzie, nie możemy się spodziewać pokoju i szczęścia”191.

Był świadom, że obcowanie z cesarzewiczem wymaga ostrożności i dużej zręczności. Choć już w 1821 roku dostrzegał jego „obmierzły i niesprawiedliwy charakter”, to właśnie Konstantego poprosił o trzymanie do chrztu swego pierworodnego syna^192. Szybko jednak zdał sobie sprawę, że nieprzewidywalność cesarzewicza jest zbyt wielka, by sens miały jakiekolwiek próby obłaskawienia tygrysa. Pochwały wielkiego księcia za postawę jego podwładnych na defiladach i przeglądach mile łechtały próżność generała, ale między wierszami listów do Heleny wyczytać można przede wszystkim dumę z samego siebie, ze swych oddziałów, z dobrze wykonanej pracy. Z czasem nauczył się podchodzić z dystansem zarówno do względów, jak i do wybuchów „Apolla belwederskiego”. „Dla mnie w. książę łaskaw się być zdaje, co łatwo mu być musi – pisał – bo prostą drogą idę i w nic się nie wdaję, słucham tylko co [inni] gadają z taką cichością, jak gdybym niemy był […]. Jeżeli ma co złego przyjść, to przynajmniej na to nie zasłużę”193. Z kolei w. ks. Konstanty, który znajdował szczególną przyjemność w łamaniu charakteru podwładnych, nie pałał sympatią do upartego, hardego, samodzielnego, posiadającego zawsze swoje zdanie Krukowieckiego. Nie podobała mu się jego chełpliwość, kłótliwość, impulsywność, uważał, że należy go trzymać krótko, ale generalnie w swych uwagach skreślonych dla Mikołaja I wystawił mu dość pozytywną opinię: „doskonały oficer frontowy, w wojnie bardzo zdolny. […] Jego brygada jedna z najlepszych w armii, w porządku takim, że lepiej nie można”194.

Krukowiecki rzeczywiście starał się dowodzić i administrować swą brygadą, a potem dywizją, jak najlepiej, tak aby Konstanty nie mógł znaleźć pretekstu do wymierzenia mu kary. Relacje ze swymi oficerami miał raczej dobre^195, szczerze dbał o żołnierza. Opinię o swych bezpośrednich podwładnych miał z reguły kiepską. O pogoni Giełguda za względami Rosjan wspomniałem wyżej, ale ten przynajmniej potrafił w miarę dobrze zadbać o swoją komendę. Z drugiej strony, mało Giełguda szanował za to, że całą karierę zawdzięczał pieniądzom i swej pozycji oraz nie miał żadnego doświadczenia frontowego^196. Kazimierz Słupecki z kolei znany był jako jeden z „pułkowników satrapów”197, który dla przypodobania się cesarzewiczowi bezwzględnie i grubiańsko postępował z podkomendnymi^198. Wiele kłopotu Krukowiecki miał również z Antonim Pawłowskim, którego, jak zwierzał się małżonce,

[…] nie mogę namówić, żeby regiment za wioskę, a żołnierzy za poddanych nie uważał. I gdyby nie przez delikatność dla generała dywizji, któremu by baby familijne i skojarzone głowę urwały^199, musiałbym był komisji na niego żądać. Najdrożej ze wszystkich pułków chleb żołnierzowi daje i za to najgorszy. Wczoraj im rozdał taki, że nim okna lepić by można, co przyczyną do chorób w pułku jest. Muszę sam po wszystkich barakach i kuchniach łazić, żeby się o dolegliwościach i uciskach żołnierzy dowiedzieć, bo kiedy lustrację odbywam, to im zakazują skarżyć się przede mną. Na pełnieniu tej powinności mojej ty także utracisz, bo zapewne Pawłowska nie da mi przepisać teraz sekretów swoich gospodarskich, pomiędzy którymi może jest i sposób pieczenia najtaniej chleba, a przedawania go drogo^200.

Krukowiecki był dumny z armii Królestwa, przede wszystkim z szeregowego żołnierza polskiego, który znakomicie spisywał się na manewrach i nie pozwalał się złamać cesarzewiczowi, pomimo że ćwiczony był „batogiem i przestrachem”201. Generał takich metod nie pochwalał i często miał żal do swego dowódcy, gen. Potockiego, że jest zbyt uległy wobec w. ks. Konstantego oraz że nie staje w obronie swych żołnierzy i oficerów^202. Trzeba przyznać, że Staś Potocki był poczciwym, sympatycznym, powszechnie lubianym człowiekiem, ale oficerem mocno przeciętnym, zawdzięczającym swą karierę księciu Poniatowskiemu, a potem cesarzewiczowi^203. Rzeczywiście, trudno było Krukowieckiemu odczuwać jakikolwiek szacunek do swych przełożonych, gdy bywał świadkiem przejawów wątpliwej sympatii, takich jak „czułości” wielkiego księcia, który pewnego razu dał Potockiemu, „odjeżdżając z musztry, cygaro z swej gęby i wytargał pierwej za uszy w nagrodę dobrego manewrowania dywizji”204. Osobiście tych dziwactw w. ks. Konstantego Krukowiecki nie znosił i starał się „wypraszać” od takich komplementów, jak szczypanie czy klepanie po twarzy^205. Z irytacją zauważał, że wielki książę traktuje swą armię jak zabawkę, którą przy każdej okazji chwali się przed cesarzem, braćmi, dostojnymi gośćmi – parady, defilady i pokazy umiejętności polskich żołnierzy^206 były wówczas jeszcze bardziej uciążliwe^207.

Z korespondencji między Krukowieckimi wyłania się zupełnie inny obraz generała niż ten pozostawiony w literaturze pamiętnikarskiej epoki. Człowiek, którego powszechnie uważano za intryganta, sam o sobie pisze, że pochlebstwa i płaszczenie się – „nie mój to sposób. Od młodości przyuczony szukać względów moich przełożonych ścisłym wypełnianiem moich obowiązków, nie nauczyłem się nigdy intratnej drogi pochlebstwa i podłości, a obojgiem brzydząc się, nie tylko że nie idę w górę, ale muszę na dół złazić. Tylko wojna mogłaby i moją wartość i moich nieprzyjaciół nicość okazać, ale dla dobra ogólnego niech mi Bóg tej okazji ubliży”208. Był również przekonany, że wszystkie otrzymane nagrody były zasługą tylko i wyłącznie gorliwości w służbie i ciężkiej pracy, a nie dworactwa czy służalczości^209. Po każdej z wizyt cesarza – bo najczęściej to właśnie wtedy rozdawano ordery i awanse – kpił z zawiedzionych brakiem nagrody kolegów. Wielkie rozczarowanie zapanowało w korpusie oficerskim po zakończeniu wielkich manewrów brzeskich jesienią 1823 roku: „[Wincenty] Krasiński nie wiem, czego oczekiwał, ale wrzeszczy, i kilku innych [generałów] także. Ja z najpogodniejszą twarzą słucham tego i śmieję się z ich pretensji”, pisał z pozornym dystansem i wystylizowaną wyższością Krukowiecki^210. Niezrównany Blumer był rozwścieczony, kiedy w 1829 roku zamiast tytułu kasztelana otrzymał „tylko” order św. Anny – „ledwo się od śmiechu wstrzymałem nad jego gniewem”, konkludował Krukowiecki^211.

Z drugiej strony Krukowiecki w gruncie rzeczy niczym się nie różnił od przeciętnego żołnierza, który nagród, odznaczeń i awansów pragnie w sposób naturalny, bo taka jest przecież istota żołnierskiej kariery. Nic dziwnego, że podobnie jak jego koledzy oczekiwał wynagrodzenia, zwłaszcza podczas wizyt cesarskich w Warszawie. Na takie okazje bowiem oficerowie musieli własnym kosztem „wyekspensować się” na nowy, galowy mundur^212; etykieta wymagała również uczestniczenia w balach i zabawach, wraz z małżonkami, które oczywiście musiały sprawiać sobie kosztowne, skrojone zgodnie z najnowszymi trendami mody suknie. Wszystko to były dodatkowe wydatki, na które wielu oficerów nie było stać. Także Krukowiecki narzekał przy takich okazjach, że „worki mężowskie, i tak w suchotach będące”, jeszcze bardziej się zmniejszą^213. Podczas służby w armii Królestwa Polskiego generał otrzymał kolejno ordery: św. Włodzimierza III klasy (24 X 1819 r.), św. Stanisława II klasy (18 X 1820 r.) oraz św. Anny I klasy z koroną (9 VII 1830 r.)214. Ale nawet przyznane odznaczenia nie wpłynęły na krytyczne nastawienie Krukowieckiego do osoby wielkiego księcia:

Nieszczęśliwa sytuacja ludzi oddanych bez opieki i ratunku w ręce człowieka, któren swoją wolę uważa za prawo, a swoich podkomendnych za jestestwa do cierpienia przeznaczone i nie mające żadnej sposobności oparcia się jego samowładności. Tylko myśl, że nas Bóg do cierpienia przeznaczył, wstrzymuje nas od rozpaczy i daje siłę wytrzymywać najnieznośniejsze i ciągłe prześladowania. […] Pewnie, że armia jest przedziwna, że duch jej do zadziwienia dobry, bo najgorsze, najdotkliwsze obchodzenie się z nami nie może go zepsuć, ale jaka wdzięczność wodza dla niej. Wyjąwszy kilka osób, czyż nie każden z nas z błotem tyle razy bez różnicy stopnia i często w przytomności podkomendnych zmieszanym nie został? Jakież, obok tego, dobrodziejstwa dla tej armii zrobił? Oto krzyżyki, za które taksy i roczne wpłaty opłacać musimy, rozdał. […] Przy wejściu na tron teraźniejszego monarchy, bez zapytania się nas, imieniem naszym oświadczył, że armia polska nic nie ma do żądania. Zapewne, że naczelny wódz nic nie ma do żądania, bo ma wszystko i wszystkiego, jak chce, używa, ale my, co majątek, zdrowie i siły potraciliśmy, co po większej części pokaleczeni w służbie postarzeliśmy [się], mielibyśmy wiele do naszego monarchy do żądania, gdyby nad nami opiekuńczy, w nasze zasługi, nasz stan i nasze potrzeby wchodzący wódz władał^215.

Przez Krukowieckiego często przemawiała najzwyczajniejsza troska o los rodziny. Majątek Wolskich nie zaliczał się do okazałych, więc rodzina popadała w problemy finansowe. Był to jeden z powodów, dla których generał był bardzo wyczulony w kwestii wysokości swego żołdu i nie do orderów przykładał największą wagę, ale do konkretnych, wymiernych nagród, które mogłyby jego rodzinie zapewnić przyzwoitą egzystencję po zakończeniu służby^216. Cóż znaczyła pochwała wielkiego księcia po udanych manewrach, skoro „wioski żadnemu z nas nie dał – żalił się Krukowiecki – Napoleon nie chwalił tak mocno, ale pracę ludzi tak nagradzał, że mieli o czym starość swoją spokojnie i wygodnie przepędzić”217. Czy jednak należy Krukowieckiego zaliczyć do grupy karierowiczów, którzy – zdaniem Ignacego Prądzyńskiego^218 – pozostali w armii po odejściu bardziej wartościowych jednostek i gotowi byli znieść wszystko, byleby nie stracić dochodów? Otóż, Krukowiecki z pewnością był służbistą, ale nie był służalcem. Kiedy na polecenie cesarzewicza generałowie Rautenstrauch i Rożniecki próbowali nakłonić polskich generałów, by wystąpili z propozycją zastąpienia na mundurach polskich haftów w kształcie zwijanej wstęgi na rosyjski, przedstawiający dębowe liście, Krukowiecki bez wahania odpowiedział, że „prosić nie będę o odmianę kołnierza, gdyż to nie jest moja własność; że mundur nasz jest rzecz narodowa, której opiekunem jest król. Jeżeli znajdzie potrzebę zmienić haft, bez zabiegów […] potrafi nam wydać rozkaz, a wtenczas w nas wszystkich […] znajdzie posłusznych poddanych; […] że cała ta rzecz ma niedobrą i nieprzystojną postać i ja z mej strony [do niej] należeć nie chcę”219. Pozostali generałowie podzielili opinię Krukowieckiego i pomysł szybko upadł. Wielki książę mu tego nie zapomniał i przez dłuższy czas traktował bardzo zimno. Kilka dni później generał wciąż przeżywał tę sprawę:

Jeżeli mamy o co prosić, to zapewnie nie o dekoracje żadne ubioru. Ja zaś o nie nigdy dla siebie prosić nie muszę, tak jak dotąd żaden rząd jeszcze nie prosiłem. Co rozkażą, to zrobię, bo takie prawo na mnie suknia i stan mój włożyły. A jeżeli jaki rozkaz nie będzie zgodny z moim sumieniem, to choć nie mam funduszu, powieszę na kołku suknię i opuszczę wojsko, w którym całe życie przebywać zamyślałem^220.

W swoim postępowaniu Krukowiecki kierował się zawsze własnym sumieniem i wysoko rozwiniętym poczuciem honoru. Gdy kilka razy przychodziło mu być członkiem sądu wojennego, orzekał zawsze według „prawa i sumienia”, nawet gdy przewidywał niezadowolenie w. ks. Konstantego z wyroku^221. W okresie służby w armii Królestwa za największą osobistą krzywdę i pogwałcenie honoru hrabia uznał awans Stanisława Klickiego na generała dywizji na początku września 1826 roku. Klicki co prawda już od 1817 roku dowodził dywizją strzelców konnych, ale oficjalnie na drabinie starszeństwa plasował się niżej niż Krukowiecki^222. Generał argumentował, że przed tym awansem, gdyby on i Klicki ze swymi oddziałami operowali wspólnie, to Klicki musiałby słuchać jego rozkazów. Obecnie natomiast, w takiej sytuacji to on zmuszony będzie słuchać rozkazów Klickiego, więc „ten, co był młodszym ode mnie, jest teraz moim przełożonym”223. Dużo było w tej sprawie urazy osobistej, mnóstwo zacietrzewienia, wyrzutów pod adresem Stasia Potockiego za jego dwulicowość^224, ale ostatecznie nie udało się Krukowieckiemu niczego przeforsować. Generał Kuruta w zastępstwie wielkiego księcia kategorycznie stwierdził, że Klicki wcale nie przeskoczył w awansie Krukowieckiego, ponieważ służy w innej broni. Oburzony Krukowiecki gotów był pisać listy do cesarza, a w końcu napisał dymisję. Wahał się wówczas kilka dni z decyzją: „Zostanę w służbie, to nie tylko że znosić muszę krzywdę, ale na nowe prześladowania muszę być przygotowanym. Porzucę, to wyekspensuję ciebie i dzieci na niedostatek” – pisał z desperacją do żony^225. Ostatecznie, za radą Heleny, która niejako uznała argumenty Kuruty, opamiętał się, zacisnął zęby i postanowił wycofać się z pomysłu odejścia z armii^226.

Zdecydowały o tym kwestie materialne, ale i coś jeszcze: Krukowiecki całe życie był żołnierzem i tylko żołnierzem. Jak już zaznaczyłem, rolnictwem nie imał się nigdy i nawet po ożenku nie należał do grupy „generałów gospodarzy”227. To służbę wojskową, życie żołnierza znał na wylot, a armię – nawet pod w. ks. Konstantym – kochał. Nie chciał zostać na utrzymaniu żony i jej rodziny, było to sprzeczne z jego poczuciem obowiązku, z przyjętym etosem roli mężczyzny, męża, głowy rodziny. Dodajmy, że w ciągu dekady poprzedzającej wybuch powstania generał utrzymał całkiem dobrą formę. Gdy wychwalał Helenie swoją nową klacz, między wierszami listu wyraźnie przebijała iście młodzieńcza uciecha z jazdy konno^228. Nawiasem mówiąc, stan zdrowia zawsze był jednym z głównych, najczęściej powtarzających się wątków w korespondencji z żoną; bóle kości, otarcia, zaparcia, wiatry, biegunki, hemoroidy… Nie miał żadnych oporów z opisywaniem najintymniejszych elementów swej fizyczności, wiedząc jak ważne były dla niej te informacje^229. Z biegiem lat, podobnie jak Helena, przytył nieco, co nawet złośliwie wytknął mu wielki książę^230; musiał także czasem zakładać okulary^231. W październiku 1827 roku, po skrupulatnych badaniach, jeden z najlepszych warszawskich lekarzy, dr Jan Malcz orzekł, że „żołądek mam dobry i pierś; że wiatry moje pochodzą z zamulenia kanałów żółciowych ku wątrobie i że wątroba cierpi, ale nie jest naruszoną […]; mam mocną i zdrową organizację, ale że smutku i martwienia strzec się winienem”232.

Cierpliwość, jaką mu doradzała Helena, opłaciła się i 24 maja 1829 roku Krukowiecki został mianowany generałem dywizji i dowódcą 1. DP^233. Awans zdaje się na razie zaspokoił i jego ambicje, i potrzeby materialne; był wynagrodzeniem za dobrą służbę oraz wszelkie dotychczasowe uszczypliwości i upokorzenia ze strony w. ks. Konstantego. Zdrowie również dopisywało, więc nie dziwne, że kilka miesięcy później pisał do żony wprost: „Nie odmieniłem mojej determinacji służyć w wojsku dopóki sił wystarczy”, choć, jak zaznaczał, wielki książę nie przestał traktować go chłodno^234.

Aktywność polityczna Krukowieckiego w okresie Królestwa Kongresowego była znikoma, by nie powiedzieć – żadna. Nie rozważał nigdy przejścia z armii na stanowisko w administracji cywilnej, nie zamierzał rozpoczynać kariery politycznej. Czynny udział w życiu politycznym od pewnego momentu zupełnie przestał go interesować: „Wiesz, że od czasu, jak z tobą złączyłem się, służbą tylko i domowym szczęściem […] zajęty jestem – pisał w jednym z listów – Na resztę rzeczy patrzę, jak na spektakl, który często boleść we mnie budzi”235. Jego podejście do rosyjskich rządów nad Wisłą cechował pragmatyzm, o ile początkowo zabarwiony nadzieją, o tyle później pełen szczególnego rodzaju fatalizmu. Zresztą, pogląd ten podzielała Helena, pisząc – co znaczące, tuż po awansie męża – „Już to podobno Polaków przeznaczenie: cierpieć i cicho być, póki Panu Bogu podoba się nas dręczyć i nie zechce nas jakim sposobem uwolnić od tej plagi, którą na Polskę zesłał”236. Przez cały ten okres politycznym mentorem Krukowieckiego był książę Adam Czartoryski^237. Choć osobiście spotykali się raczej rzadko, głównie ze względu na fakt, że książę niechętnie odwiedzał stolicę, to jednak wymieniali bardzo serdeczne listy^238. Podobnie jak Czartoryski, Krukowiecki jako przedstawiciel swego pokolenia, pierwszego wychowanego już w czasie zaborów, zmuszonego przelewać krew po całym kontynencie za ojczyznę, doceniał dzieło Aleksandra I oraz jego dobre chęci wobec Polaków^239. Naiwnie wierzył, że gdyby cesarz dogłębnie znał sytuację w Królestwie, niechybnie byłby zaradził złemu^240. Dostrzegał potrzebę zmiany stosunków panujących w Polsce:

Dopóki wolność osobista zapewnioną nie będzie od każdej samowolnej napaści, dopóki nieograniczona władza urzędników powściągniona nie będzie, nie będziemy się uginać pod monarchą [inaczej jak] tylko z smutnymi twarzami, a patrzącymi na pomoc i ratunek. Cały uśmiech, cała grzeczność i uprzejmość Najjaśniejszego Pana nie goi ran, które obawa codzienna, cogodzinna o własność i pewność osobistą każdego z nas zadaje^241.

Z drugiej jednak strony, osobiście nie zamierzał angażować się w jakiekolwiek próby zmiany tej sytuacji. Uważał, że jego samego zaprowadziłoby to do „świętej Hermendady, Karmelitami w Warszawie zwanej, gdzie w ciasnym kąteczku hermetycznie zamkniętym, przy szczupłym światełku i gorszym nad psów karmieniem, nie miesiące, ale lata trawić trzeba, nim się niewinność lub niestosowna do takiego ukarania wina okaże. Niech mnie Bóg zachowa od takowej chętki stania się użytecznym publiczności”242. Był również przekonany, że Polacy już na tyle pogodzili się ze swym losem, że nawet „gdyby ich i nie szpiegowano, to by ich jeszcze nikt do żadnego poruszenia nie namówił. I mają rację. Wszystkie usiłowania nasze, zamiast przyniesienia nam ulgi, coraz w mocniejsze pęta nas krępowały”243. Stosunek Krukowieckiego wobec uczestników tajnych towarzystw był specyficzną mieszanką współczucia dla ich późniejszego losu oraz politowania nad brakiem rozsądku. „Głupstwa tam […] chłopcy porobili” – pisał zatem na wieść o wypadkach wileńskich^244, ale z wyraźnym poruszeniem informował Helenę, że jego dawny adiutant, Adolf Cichowski, po pobycie w więzieniu zmizerniał, „zbladł jak trup” – „tak mi bolesno było na niego patrzeć, że choć to ukrywałem, poszedłem jednak stamtąd”245. Dodajmy również, że starał się używać swoich znajomości, by ulżyć losowi i Cichowskiego, i Seweryna Krzyżanowskiego, niestety bezskutecznie^246. W opinii Krukowieckiego członkowie Towarzystwa Patriotycznego postawieni przed Sądem Sejmowym, to „nieszczęśliwi zarozumialcy”, którym się wydawało, że mogą coś zmienić, a jedynie pogorszyli sytuację, rozdrażniając cesarzewicza i Mikołaja I^247. Z drugiej strony dostrzegał niezłomną postawę członków sądu, a podsądnych nazywał „niesprawiedliwie obwinionymi”248. Krótko mówiąc, prezentował podejście typu: biedni, nieroztropni chłopcy chcieli dobrze, ale lepiej by było, gdyby w ogóle nie chcieli. Nie różniło go to wcale od zdecydowanej większości przedstawicieli polskiej generalicji, którzy nie byli przeciwni walkom niepodległościowym, ale uważali, że nie ma ku temu ani środków, ani sprzyjających okoliczności i odsuwali tę koncepcję w bliżej nieokreśloną przyszłość^249.

Mimo swego zdystansowania, Krukowiecki żywo interesował się sytuacją polityczną Królestwa^250, doceniał starania księcia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego w kierunku uzdrowienia finansów państwa^251. Podczas manewrów brzeskich^252 z ogromnym przejęciem, wyraźnie wstrząśnięty, opisywał żonie straszne położenie tamtejszych chłopów^253, doceniając chyba różnicę in plus na rzecz stosunków panujących w Kongresówce. Generalnie rzecz biorąc, w trzeciej dekadzie XIX wieku generał podzielał rozczarowanie księcia Czartoryskiego rosyjskimi rządami w Królestwie. Łamanie konstytucji, obce wpływy, powszechna atmosfera podejrzeń, zastraszanie, system szpiegowski, kryzys zaufania na linii monarcha-naród, nadużycia ministrów i urzędników, brak poszanowania dla prawa^254: wszystko to Krukowiecki doskonale dostrzegał, jednak był przekonany, że w zaistniałych okolicznościach Polacy nie mają szans, by osiągnąć więcej ponad to, co już otrzymali od Aleksandra^255. Gdy odwiedził go Czartoryski, akurat bardzo podłamany wypadkami wileńskimi, działaniami Nowosilcowa oraz swoją bezsilnością, Krukowiecki perswadował mu, „żeby tego tak do serca nie brał i sam się od tak mozolnej i jego spokojności zagrażającej pracy oddalił”256, co zresztą zrezygnowany Czartoryski uczynił (oczywiście, niekoniecznie właśnie pod wpływem argumentów generała).

Należy się całkowicie zgodzić z Władysławem Zajewskim, który podkreślał, że Krukowiecki nie był powiązany ani z tajnymi związkami, ani z jawną opozycją sejmową^257. W przeciwieństwie jednak do szacownego historyka, trudno mi dopuścić możliwość istnienia poważnych kontaktów Krukowieckiego z Józefem Zaliwskim jesienią 1830 roku. Wprost o tych powiązaniach pisał jedynie ten ostatni w swych pełnych przekłamań i oczywistych kłamstw wspomnieniach^258. Zaliwski znany był z pyszałkowatości i iście napoleońskich ambicji, a zapewnieniami o swych szerokich koneksjach z wpływowymi postaciami polskiej sceny politycznej oraz generalicją starał się jedynie podwyższyć własny autorytet wśród spiskowców^259. O istnieniu tych kontaktów miałaby również świadczyć słynna notatka Krukowieckiego, zaczynająca się od słów: „Jeżeli ma być powstanie przeciw dzisiejszemu rządowi…”260. Zawiera ona szereg zaleceń, warunków i działań, które należy podjąć, by powstanie mogło się udać. Co ciekawe, większość z tych uwag jednocześnie antycypuje kontrowersyjne decyzje lub błędy popełnione przez władze powstania w ciągu 1830 i 1831 roku. Krukowiecki musiałby być genialnym wizjonerem, by wszystko to przewidzieć. Notatkę spisał ex post, prawdopodobnie na użytek Karola Forstera, starając się przedstawić własną osobę w korzystnym świetle. Na tej podstawie Forster później twierdził, że Krukowiecki był świetnie poinformowany o planach podchorążych^261.

Kiedy nadeszły do Warszawy wieści o rewolucji lipcowej w Paryżu, Krukowiecki właśnie rozmawiał z cesarzewiczem o swej dymisji, którą zamierzał złożyć zaraz po zakończeniu letniego obozu. Powoływał się na mocny „ból w nogach” i twierdził, że nie ma już siły siedzieć na koniu. Wielki książę miał odpowiedzieć, że prędzej go „przyburtuje” do wierzchowca niż pozwoli odejść z armii i przekonał go, by pozostał w wojsku jeszcze co najmniej rok^262. Nie da się rozstrzygnąć, czy rzeczywiście była to kwestia pogorszenia stanu zdrowia. Podobnie, trudno jednoznacznie stwierdzić, czy namowy w. ks. Konstantego wynikały z zaufania do Krukowieckiego w krytycznym momencie, którego tak obawiał się cesarzewicz. Kilka tygodni później na biurko wielkiego księcia zaczęły napływać raporty szpiegowskie i liczne denuncjacje na temat sprzysiężenia Piotra Wysockiego, które skłoniły go do wszczęcia śledztwa pod kierunkiem specjalnej komisji z gen. Stanisławem Potockim na czele, przy udziale generałów Rautenstraucha i Rożnieckiego^263. We wrześniu Krukowiecki otrzymał „ekspedycję sekretną” gen. Rautenstraucha, skierowaną zresztą do wszystkich generałów. Z rozkazu w. ks. Konstantego nakazywał on zachowanie najwyższej czynności w swych dywizjach i brygadach, z uwzględnieniem przebywających przy garnizonach uwolnionych od służby żołnierzy i podoficerów^264. Tutaj nie trzeba było mieć głębszej wiedzy o szczegółach spisku, by domyślić się, że szykuje się coś poważnego.

Wydarzenia nabrały tempa w drugiej połowie listopada. Najpierw w. ks. Konstanty otrzymał od swego cesarskiego brata zalecenie, by natychmiast aresztować podejrzanych o spisek i oddać pod sąd wojenny^265, natomiast 19 i 20 listopada ogłoszono stan gotowości bojowej armii rosyjskiej i polskiej. Być może z tego powodu Krukowiecki przybył (lub został wezwany) do stolicy^266. Wtedy właśnie dowiedział się o szczegółach spisku i natychmiast podzielił się wrażeniami z małżonką:

Inkwizycje aresztowanych jeszcze się nie pokończyły […]. Piękne mieli zamiary: wyrznięcia w pień wszystkich Rosjan; zabicia w. księcia, a podług niektórych zamknięcia go, żeby dwór rosyjski później go wielką sumą wykupił; zabicia wszystkich jenerałów polskich, pułkowników i sztabsoficerów żonatych, gdyż oni już do rządu [rosyjskiego] należą (i tak, kochanie, nie spodziewając się, byłabyś wdową została) […]; opanowanie Arsenału, utworzenie Rządu Tymczasowego, złożonego podług nich z Kniaziewicza, Chłopickiego, Niemcewicza, Grzymały i Plichty, ale żaden z nich o tym nie wiedział. Podoficerowie i akademicy mieli zapełnić natychmiast wszystkie miejsca, pierwsi w wojsku, a ostatni w cywilnych władzach. Rzecz cała tak głupia była, z tak głupich ludzi złożona, że naturalnie w początku samym byłaby wstrzymaną została^267.

Na Krukowieckim zdecydowanie największe wrażenie zrobiła chęć zabicia przez spiskowców żonatych generałów i oficerów, zresztą mocno przesadzona i wyeksponowana najprawdopodobniej przez samego wielkiego księcia, który w ten sposób pragnął z góry zapewnić sobie wierność dowódców^268. Nic dziwnego, że generał pragnął jak najszybciej skończyć lustrację tych oddziałów 1. DP, które stacjonowały w Warszawie, i natychmiast wyjechać, „bo tu teraz przebywać jest niebezpieczniej i bardziej nieprzyjemniej, jak tam gdzie cholera morbus panuje – bo obawa jest ze wszech stron”, donosił Helenie^269. Po raz ostatni Warszawę w rękach w. ks. Konstantego widział we wtorek 23 listopada. Przed wyjazdem do Rawy skreślił jeszcze krótki liścik do księcia Czartoryskiego, w którym przekazywał swój żal, że nie doczekał jego przyjazdu do stolicy. „Może w styczniu szczęśliwszy będę – dodawał i zawiadamiał: – Teraz uciekam, bo tutaj akademicy i podoficerowie mieli chęć jenerałów i sztabsoficerów żonatych na tamten świat wyprawić. U nas na prowincji nie mają tak okrutnego serca”270.

[1] Rok 1769 jako datę urodzenia podał w swych wspomnieniach o ojcu Aleksander Krukowiecki (BUW, 581, k. 1), a także J. Dunin-Borkowski w Genealogii żyjących utytułowanych rodów polskich, Lwów 1895, s. 326. Obaj jednak nie podają daty dziennej narodzin. Z kolei W. Zajewski (Krukowiecki Jan Stefan, s. 392) wymienia datę 15 XII 1772 r.

[2] Zob. np. BUW, 542, vol. V, k. 98, H. Krukowiecka do męża, [Popień] 15 X 1826; BUW, 2399, Krukowiecka, vol. IV, k. 48, zapis z 15 X 1833.

[3] BUW, 546, k. 39, Własnoręczna notatka J. Krukowieckiego; ibidem, k. 15.

[4] BUW, 581, k. 1, Wspomnienia A. Krukowieckiego. Mieczysław Chojnacki pisał przed II wojną światową, że w rękach prywatnych zachował się portret Piotra Krukowieckiego, w kontuszu i żupanie – kolejna z obecnie zaginionych rodzinnych pamiątek; M. Chojnacki, Biografia Krukowieckiego, rozdział I, mps, s. 2.

[5] S. Górzyński, Arystokracja polska w Galicji. Studium heraldyczno-genealogiczne, Warszawa 2009, s. 213-216. O Piotrze Krukowieckim oraz historii rodu zob.: BK, 13881, Różne materiały heraldyczno-genealogiczne dotyczące różnych rodów, k. 5-6; A. Boniecki, Herbarz polski, t. XII, Warszawa 1908, s. 338-340; P. Dąbkowski, Memoryał Krukowieckiego z r. 1773, Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie, R. X, 1930, z. 2, s. 91-93; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. VIII, Warszawa 1911, s. 85-87; J. Dunin-Borkowski, Almanach błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich, Lwów 1908, s. 137-138; Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lwów 1857, s. IX, 127. Kasper Niesiecki w swym Herbarzu polskim w ogóle nie uwzględnił rodu Krukowieckich. Podobny brak w monumentalnej Złotej księdze szlachty polskiej Teodora Żychlińskiego.

[6] BUW, 546, k. 4, 14.

[7] Nie znamy wprawdzie daty urodzenia Apolonii Horodyńskiej, jednak małżeństwo zawarte zostało najprawdopodobniej w roku 1768.

[8] BUW, 581, k. 1, Wspomnienia A. Krukowieckiego. Według spisanej przez generała notki na temat matki, dwa lata po rozwodzie z Piotrem poślubiła ona z miłości niejakiego hrabiego Apponi, jednak ojciec tegoż wniósł do Marii Teresy wniosek o unieważnienie małżeństwa z powodów formalnych. Cesarzowa zamiast unieważniać drugie małżeństwo, unieważniła rozwód Krukowieckich i nakazała im powrót do siebie. Zdesperowana Apolonia trafiła do jednego z lwowskich klasztorów, zapewne w celu psychicznej rekonwalescencji i zatuszowania skandalu. Stąd została wykradziona przez swego brata i wywieziona do Warszawy. Zachorowawszy w drodze, zmarła tuż po przyjeździe na miejsce (ok. 1778 r.); BUW, 546, k. 40. A. Boniecki (op. cit., t. XII, s. 339) datuje jej śmierć na rok 1780.

[9] BUW, 581, k. 1, Wspomnienia A. Krukowieckiego. Wedle rodzinnego podania, młody Jan, wówczas już oficer, zakochał się podczas pobytu w Peszcie w córce pewnego Niemca i chciał się oświadczyć, ale ojciec krótko mu napisał, że „jeżeli natychmiast nie przestanie myśleć o tym głupstwie i raz jeszcze przestąpi próg domu tej panny, to mu wyliczy 50 batogów. Wiedząc że go ani jeden nie ominie, [Jan] nie miał nic innego do zrobienia, jak stosując się do jego woli co najprędzej uciec z Pesztu”, ibidem, k. 2.

[10] BUW, 581, k. 1, Wspomnienia A. Krukowieckiego.

[11] Wzmianka o Theresianum we wspomnieniach A. Krukowieckiego, który jednak pisze na ten temat mało wiarygodnie (np. jakoby kolegą z ławki Krukowieckiego w Theresianum był późniejszy kanclerz Klemens Metternich); zob. BUW, 581, k. 2-3. Za tym źródłem, chyba zbyt pochopnie, poszli m.in. W. Dąbkowski, Zmierzch i agonia, s. 297 oraz Zajewski, Krukowiecki Jan Stefan, s. 392.

[12] BUW, 581, k. 2-3, Wspomnienia A. Krukowieckiego. Dopiero na zesłaniu generał próbował się uczyć języka rosyjskiego, jednak, jak się okazało, gen. Henryk Milberg, który zaoferował mu swą pomoc, języka tego „wytłumaczyć nie umie, chociaż czyta i pisze i nawet mówić umie. Nie jest to najotwartsza z głów”. – BUW, 547, J. Krukowiecki, Journal, vol. I, zapis z 28 VI 1832.

[13] BUW, 545, k. 1, 16-19, 38, Dokumenty z okresu służby w armii austriackiej.

[14] BUW, 581, k. 1, 3, Wspomnienia A. Krukowieckiego.

[15] Wśród rozlicznych plotek i legend, z których wiele hrabia osobiście tworzył, jest również opowieść o krótkim „romansie” 16-letniego Krukowieckiego z pewną niemiecką księżniczką, która obdarzyła go „smutną pamiątką swej uprzejmości”. Pomimo lekarstw, kuracja ciągnęła się kilka tygodni. Mroziński, op. cit., s. 103-104.

[16] BUW, 581, k. 3, Wspomnienia A. Krukowieckiego; por. AGAD, WCPL, 748, k. 226.

[17] Szerzej o Polakach w szeregach armii austriackiej zob. znakomitą monografię M. Baczkowskiego, W służbie Habsburgów. Polscy ochotnicy w austriackich siłach zbrojnych 1772-1815, Kraków 1998.

[18] Kapralem został 1 stycznia 1787 r., feldfeblem 4 maja 1787 r., podporucznikiem 21 września 1788 r. – BUW, 545, k. 1.

[19] BUW, 545, k. 16-19, 38; Baczkowski, op. cit., s. 93.

[20] Pierwszą ranę, w lewą nogę, odniósł pod Belgradem w 1789 r. Kolejne trzy rany natomiast (m.in. kulą karabinową w lewe udo oraz bagnetem w prawą nogę) w czasie wojen z Francją. Zob. BUW, 545, k. 1, 6, 9, Stany służby J. Krukowieckiego.