Mistrza zen Lin-chi mowy do mnichów i anegdoty

1

O Joji, gubernator prowincji, oraz jego świta zaprosili Mistrza, aby zasiadł na wysokim podium¹.

Z wysokiego podium Mistrz powiedział: „Nie mogę odmówić waszej prośbie, aby zasiąść dziś na tym podium. Zgodnie z tradycją patriarchów nie powinienem nawet otwierać ust, aby chwalić Wielką Sprawę². Wtedy jednak nie mielibyście znikąd żadnego wsparcia. Dlatego dzisiaj, będąc zaproszonym przez Gubernatora, czyż mógłbym ukryć przed wami zasady mojej linii przekazu? Może jednak jest tu jakiś zręczny generał, który pokieruje swoimi wojskami i wywyższy swoje sztandary? Niechże wystąpi i da pokaz swoich umiejętności przed zgromadzeniem [mnichów]”.

Pewien mnich zapytał: „Co jest esencją buddyzmu?”³. Mistrz krzyknął: „Katz!”⁴. Mnich pokłonił się. Mistrz powiedział: „Ten to dopiero potrafi obronić się w wymianie zdań”.

Inny mnich zapytał: „Mistrzu, czyja jest pieśń, którą śpiewasz? Skąd pochodzi twój styl?”. Mistrz odparł: „Kiedy przebywałem z Huang-po⁵, wypytywałem go trzy razy, i trzy razy zostałem uderzony”. Mnich zawahał się. Mistrz krzyknął: „Katz!”, następnie uderzył go i powiedział: „Nie można wbić gwoździa w pustą przestrzeń”.

Obecny tam pewien mistrz sutr⁶ zapytał: „Czyż Trzy Wozy i Dwanaście Działów Nauk⁷ nie ukazują nam natury buddy?”. Mistrz odpowiedział: „Twoje poletko nie zostało jeszcze przekopane”. Mistrz sutr powiedział: „Czy Budda mógłby wszystkich oszukać?”. Mistrz powiedział: „Gdzie on jest, ten Budda?”. Mistrz sutr nie potrafił wykrztusić słowa. Mistrz kontynuował: „Tutaj, przed obliczem Gubernatora, chciałeś nabrać starego mnicha? Uciekaj stąd! Przez ciebie inni nie mogą zadawać swoich pytań”.

Po chwili dodał: „Tylko dla tej jednej Wielkiej Sprawy spotkaliśmy się dzisiaj. Czy są jeszcze jakieś pytania? Proszę szybko wystąpić i pytać! Jednak wystarczy, że tylko otworzycie usta, a już popełnicie błąd. Dlaczego tak jest? Czy nie wiecie, co powiedział Budda: »Dharma jest poza słowami; nie jest ani ograniczona, ani uwarunkowana«? Ponieważ w to nie wierzycie, jesteście poplątani i pomieszani. Obawiam się, że nawet Gubernator i jego świta są uwikłani [w słowa], a ich natura buddy przesłonięta. Lepiej będzie, jeśli już zakończę”. Krzyknął wtedy: „Katz!”, i powiedział: „Wy, ludzie małej wiary, nigdy nie odpoczywacie. Trzymałem was tutaj na stojąco wystarczająco długo. Dbajcie o siebie!”.

2

Pewnego dnia Mistrz udał się do stolicy prowincji. Gubernator O Joji zaprosił go do zajęcia miejsca na wysokim podium. Wtedy zbliżył się do niego Ma-yu i zapytał: „Wielki Bodhisattwa Współczucia Kwan Um ma tysiąc rąk i tysiąc oczu. Które oko jest tym prawdziwym?”.

Mistrz odpowiedział: „Wielki Bodhisattwa Współczucia Kwan Um ma tysiąc rąk i tysiąc oczu. Które oko jest tym prawdziwym? Mów - szybko, szybko!”.

Ma-yu ściągnął Mistrza z podium i sam zajął jego miejsce. Mistrz zbliżył się do niego i powiedział: „Jak to było?”. Ma-yu zawahał się. Wtedy Mistrz jego ściągnął z podium i wrócił na swoje miejsce. Ma-yu wyszedł, a po chwili wyszedł również Mistrz.

3

Mistrz przemówił z wysokiego podium: „Na kawałku czerwonego mięsa siedzi Prawdziwy Człowiek Bez Pozycji⁸, który nieprzerwanie przenika przez bramy waszych twarzy. Ci, którzy go jeszcze nie rozpoznali, strzeżcie się, strzeżcie!”.

Jeden z mnichów wystąpił i zapytał: „Kim jest ten Prawdziwy Człowiek Bez Pozycji?”. Mistrz wstał ze swojej poduszki do medytacji⁹, chwycił [mnicha] i powiedział: „Przemów, przemów!”. Mnich zawahał się. Mistrz puścił go i powiedział: „Cóż za gówniany kijek¹⁰ z tego Prawdziwego Człowieka Bez Pozycji!”, po czym udał się do swego pokoju.

4

Pewien mnich zbliżył się i pokłonił przed Wysokim Podium. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Mnich powiedział: „Czcigodny Starcze, lepiej mnie nie sprawdzaj!”. Mistrz odpowiedział: „W takim razie powiedz, gdzie to upadło [Katz]?”. Mnich krzyknął: „Katz!”.

Innym razem pewien mnich zapytał: „Co jest esencją buddyzmu?”. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Mnich pokłonił się. Mistrz powiedział: „Powiedz mi, czy był to dobry »Katz!«, czy też nie?”. Mnich odpowiedział: „Złodziej chrustu poniósł sromotną porażkę”. Mistrz powiedział: „Gdzie w takim razie leżał błąd?”. Mnich odpowiedział: „Drugie przewinienie jest niedozwolone”. Mistrz krzyknął: „Katz!”.

Pewnego razu główni mnisi z dwóch części klasztoru spotkali się. Jednocześnie obaj krzyknęli: „Katz!”. Tego samego dnia mnich zapytał Mistrza: „Kto był gościem, a kto gospodarzem?”¹¹. Mistrz odparł: „Gość i gospodarz zostali wyraźnie rozróżnieni”. Wszystkim innym swoim mnichom powiedział: „Jeśli pragniecie zrozumieć, co znaczy moje stwierdzenie o gościu i gospodarzu, zapytajcie głównych mnichów obu części klasztoru”, po czym zszedł z podium.

5

U wysokiego podium pewien mnich zapytał: „Co jest esencją buddyzmu?”. Mistrz uniósł do góry swoją miotełkę na muchy¹². Mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz uderzył go.

Pewnego razu inny mnich znowu zapytał go: „Co jest esencją buddyzmu?”. Mistrz znowu uniósł swoją miotełkę. Mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz również krzyknął: „Katz!”. Mnich zawahał się. Wtedy Mistrz go uderzył.

Następnie Mistrz powiedział: „O mnisi, istnieją ludzie, którzy nie wzbraniają się przed poświęceniem swego ciała i życia na rzecz Dharmy. Jeśli o mnie chodzi, to spędziłem 20 lat z moim zmarłym mistrzem Huang-po. Trzy razy zapytywałem go o esencję buddyzmu, a on trzy razy ze współczuciem mnie uderzał. Czułem, jakby mnie pieścił gałązką wonnej szałwi. Chciałbym teraz znowu posmakować porządnego lania; który z was może mi je sprawić?”.

Pewien mnich wystąpił i powiedział: „Ja mogę to zrobić”. Mistrz wziął do ręki swój kij i podał mu go. Mnich zawahał się przed jego przyjęciem. Wtedy Mistrz go uderzył.

6

U wysokiego podium pewien mnich zapytał: „A co z ostrzem miecza?”. Mistrz wykrzyknął: „Niebezpiecznie, niebezpiecznie!”. Mnich zawahał się. Mistrz uderzył go.

Ktoś zapytał: „Kiedy nasz świecki brat chodził po kamieniu młyńskim w młockarni¹³, gdzie tak naprawdę się znajdował, skoro zapominał poruszać nogami?”. Mistrz odpowiedział: „Zatopiony w głębokim źródle”.

Następnie Mistrz powiedział: „Ktokolwiek do mnie przychodzi, ja go nie zawodzę. Wiem, skąd przychodzi. Jeśli przychodzi taki, jaki jest, wydaje się, że zawiódł. Jeśli nie przychodzi takim, jaki jest, wydaje się, że jest spętany bez użycia sznurów. Strzeżcie się pochopnych sądów. Mówię wyraźnie tak, jak jest — rozumieć i nie rozumieć to dwa błędne [poglądy]. Ludzie mogą sobie ze mnie drwić, jeśli mają na to ochotę. Trzymałem was tutaj na stojąco wystarczająco długo. Dbajcie o siebie”.

7

Mistrz przemówił z wysokiego podium: „Ktoś znalazł się na samotnym górskim wierzchołku, z którego nie prowadzi w dół żaden szlak; ktoś znalazł się na środku ruchliwego rozdroża i nie może ani iść do przodu, ani się cofnąć; z tych dwóch, który jest na czele, a który ciągnie się z tyłu? Nie bierzcie ich za Wimalakirtiego ani za wielkiego Mistrza Fu¹⁴”. Następnie zszedł z podium.

8

Mistrz przemówił z wysokiego podium: „Ktoś jest w drodze od eonów, nie opuszczając swego domu; ktoś opuszcza swój dom, nie będąc w drodze. Który z nich jest godzien otrzymywania darów od ludzi i bogów?”. Następnie zszedł z podium.

9

U wysokiego podium pewien mnich zapytał: „Jakie jest pierwsze zdanie?”. Mistrz powiedział: „Kiedy pieczęć trzech najważniejszych rzeczy¹⁵ zostaje uniesiona, cynobrowe wzory są dobrze odbijane. Zanim pojawiło się wahanie, gospodarz i gość byli wyraźnie rozróżnieni”. Mnich zapytał: „Jakie jest drugie zdanie?”. Mistrz powiedział: „W jaki sposób głębokie rozumienie mogłoby dopuścić do zadania pytań przez Wu-cho?¹⁶ Czy zręczne środki mogłyby nie przeciąć rwącego strumienia?”. Mnich zapytał: „Jakie jest trzecie zdanie?”. Mistrz powiedział: „Obserwuj kukiełki pyszniące się na scenie i popatrz na człowieka, który pociąga za sznurki”. Po chwili dodał: „Każde zdanie zawiera trzy głębokie bramy; każda głęboka brama zawiera trzy najważniejsze rzeczy; tam jest moc, tam jest jej wykorzystanie. Jak wy to wszyscy rozumiecie?”. Następnie zszedł z podium.

10

Podczas wieczornej sesji pytań i odpowiedzi Mistrz powiedział swoim mnichom: „Czasami chwytam człowieka, ale nie to, co na zewnątrz¹⁷; czasami chwytam to, co na zewnątrz, ale nie człowieka. Czasami chwytam zarówno człowieka, jak i to, co na zewnątrz; czasami nie chwytam ani człowieka, ani tego, co na zewnątrz”. Mnich zapytał:

„W jaki sposób chwytasz człowieka, ale nie to, co na zewnątrz?”. Mistrz powiedział: „Ciepłe promienie słońca pokrywają ziemię brokatowym dywanem. Dziecięcy włos jest biały jak jedwabna nitka”. Mnich zapytał: „W jaki sposób chwytasz to, co na zewnątrz, ale nie człowieka?”. Mistrz powiedział: „Ponieważ wszędzie docierają królewskie rozkazy, generał na rubieży zaprzestaje walk”. Mnich zapytał:

„W jaki sposób chwytasz zarówno to, co na zewnątrz, jak i człowieka?”. Mistrz powiedział: „Prowincje Hei i Fu są całkowicie odcięte, każda osobno na swoim własnym miejscu”. Mnich zapytał: „W jaki sposób nie chwytasz ani człowieka, ani tego, co na zewnątrz?”. Mistrz powiedział: „Kiedy król wstępuje do pałacu z klejnotów, chłopom na polach wyrywa się z ust radosna pieśń”.

11

Mistrz powiedział:

Dzisiejsi uczniowie Budda-Dharmy muszą poszukiwać prawdziwego wglądu¹⁸. Jeśli posiadacie prawdziwy wgląd, życie i śmierć nie mają na was wpływu, i będziecie przychodzili i odchodzili zgodnie ze swoją wolą¹⁹. Nie będziecie też potrzebowali poszukiwać zasług; pojawią się one same z siebie. Uczniowie Drogi [Tao], starożytni mistrzowie mieli sposoby na to, aby uczynić z was ludzi. Nie dajcie się nikomu zwieść; oto całe moje nauczanie. Jeśli chcecie z niego [prawdziwego wglądu] skorzystać, wtedy skorzystajcie z niego w tej właśnie chwili, bez wahania ani zwłoki. Jednak w dzisiejszych czasach uczniom się to nie udaje, ponieważ cierpią oni na brak niezależności²⁰. Z powodu tego braku biegacie wciąż w te i we w te, jesteście miotani na różne strony przez okoliczności¹⁷ i utrzymywani w pomieszaniu przez dziesięć tysięcy rzeczy. W ten sposób nie osiągniecie wyzwolenia. Jednak jeśli będziecie potrafili powstrzymać wasze umysły od nieustannej pogoni za podszeptami woli, nie będziecie różnili się od Buddy ani patriarchów. Czy chcecie poznać Buddę? To nikt inny niż to, co teraz w waszej obecności przysłuchuje się Dharmie. Tylko dlatego, że brakuje wam wiary w siebie, zwracacie się ku rzeczom zewnętrznym i wciąż czegoś poszukujecie. Nawet jeśli coś tam znajdziecie, będą to tylko słowa i litery, ale nigdy nie będzie to żyjący duch patriarchów. Nie dajcie się zwieść.

Czcigodni uczniowie zen, jeśli nie poznacie Tego w tej właśnie chwili, krążyć będziecie w trzech światach²¹ przez dziesięć tysięcy kalp i tysiąc narodzin. A uganiając się za przyjemnostkami, odrodzicie się w łonach oślic i krów.

Uczniowie Drogi, według mnie nie różnicie się od Śjakji [Buddy]. Dzisiaj, pośród waszych najróżniejszych codziennych działań, czego wam brak? Strumień sześciu zmysłów22 nigdy nie ustaje. Ten, który jest w stanie w ten sposób to postrzec, przez całe życie jest człowiekiem, który niczego już więcej nie poszukuje²³.

Czcigodni, w trzech światach nie ma ani jednego miejsca, w którym moglibyście odpocząć; są one jak płonący dom. To nie jest dobre miejsce na dłuższy pobyt. Morderczy demon nietrwałości uderza nagle, nie wybierając pomiędzy wysokim i niskim, starym i młodym. Czy pragniecie nie różnić się buddów i patriarchów? W takim razie nie poszukujcie niczego na zewnątrz. Czyste światło waszego umysłu w tej właśnie chwili jest Buddą Dharmakają w waszym własnym domu. Nierozróżniające światło waszego umysłu²⁴ w tej właśnie chwili jest Buddą Sambhogakają w waszym własnym domu. Niedyskryminujące światło waszego umysłu²⁵ w tej właśnie chwili jest Buddą Nirmanakają w waszym własnym domu. Ta trójca ciał buddy jest niczym innym, jak tym przed waszymi oczyma, słuchającym mojego wygłaszania Dharmy. Możecie osiągnąć to postrzeżenie tylko dzięki nie uganianiu się i poszukiwaniu na zewnątrz.

Uczeni w sutrach i traktatach uważają te trzy ciała za absolut. Według mnie tak nie jest. Te trzy ciała to zwykłe nazwy, albo pomocnicze środki. Pewien stary mistrz powiedział: „Ciała [buddy] ustanowione są w odniesieniu do znaczeń; pola²⁶ [Buddy] rozróżniane są w odniesieniu do substancji”. Jednak, właściwie rozumiane, ciała natury Dharmy i pola natury Dharmy są tylko umysłowymi konfiguracjami²⁷.

Czcigodni, poznajcie to, co bawi się tymi konfiguracjami. Jest ono pierwotnym źródłem wszystkich buddów. Znając je, gdziekolwiek się nie znajdziecie, będziecie w domu.

Wasze złożone z czterech żywiołów fizyczne ciało nie jest w stanie zrozumieć tej Dharmy, której teraz słuchacie; nie potrafi tego również wasza śledziona, żołądek, wątroba czy też woreczek żółciowy; nie potrafi tego również pusta przestrzeń. Co w takim razie jest w stanie tę Dharmę zrozumieć i jej wysłuchać? To tutaj tuż przed waszymi oczyma, doskonale jasne i lśniące, pozbawione formy — oto coś, co jest w stanie zrozumieć Dharmę, której słuchacie. Jeśli potraficie prawdziwie to uchwycić, nie różnicie się od buddów ani patriarchów. Znajduje się to przed wami nieustannie, wyraźnie obecne²⁸.

Jednak kiedy pojawiają się namiętności, mądrość znika, a ciało²⁹ oddziela się od zmieniających się obrazów. Oto przyczyna wędrówki przez trzy światy, wraz z towarzyszącym jej cierpieniem. Jednak według mnie, nie istnieje nic, co nie jest głębokie, nic, co nie jest wyzwoleniem.

Uczniowie Drogi, Dharma umysłu nie posiada formy i przenika dziesięć kierunków³⁰. W oku, nazywamy ją widzeniem; w uchu, słyszeniem; w nosie, powonieniem; w ustach, mówieniem; w dłoniach, chwytaniem; w stopach, chodzeniem. Jej korzeniem jest jedno światło; kiedy zostaje ono rozróżnione, staje się sześcioma zmysłami. Kiedy cały umysł całkowicie się zatrzymuje, osiąga się wyzwolenie, w tej właśnie chwili. Dlaczego o tym mówię? Ponieważ widzę jak wy, uczniowie Drogi, biegacie w tą i z powrotem z pełnymi niepokoju umysłami i nie jesteście w stanie się zatrzymać, zamartwiając się słownymi igraszkami starych mistrzów.

Uczniowie Drogi, według mnie powinniście raz na zawsze usiąść i odciąć głowy Buddzie Sambhogakaji i Buddzie Nirmanakaji. Ci, którym wystarcza dopełnienie dziesięciu etapów rozwoju bodhisattwy³¹, są jak niewolnicy. Ci, którzy zadowalają się uniwersalnym i głębokim przebudzeniem, są jak ludzie zakuci w dyby i łańcuchy. Arhaci i pratjeka-buddowie są niczym kupy gnoju. Przebudzenie i nirwana są jak słupy z postronkami do przywiązywania osłów. A dlaczego tak jest?³² Dlatego, że wy, uczniowie Drogi, nie potraficie postrzec pustki trzech wielkich kalp; oto przeszkoda, która was zatrzymuje.

Nie jest tak jednak z Prawdziwym Człowiekiem Drogi, który, postępując zgodnie z współzależnymi przyczynami, wymazuje swoją przeszłą karmę i pozwala rzeczom podążać ich własnym biegiem. Wkłada odpowiednie do sytuacji ubranie; kiedy chce wyjść, wychodzi; kiedy chce zostać, zostaje. Nawet przez sekundę nie stara się osiągnąć stanu buddy. Dlaczego? Pewien stary mistrz powiedział: „Jeśli poszukujesz stanu buddy poprzez działania karmiczne [wynikające z woli], stan buddy stanie się wielkim symbolem życia i śmierci”.

Czcigodni, czas jest cenny! Jednak wy biegacie tu i tam, studiując zen, ucząc się Drogi, uganiając się za nazwami i frazesami, poszukując Buddy, patriarchów i dobrych nauczycieli, pełni własnych osądów. Nie popełniajcie takich błędów. Uczniowie Drogi, każdy z was ma ojca i matkę. Czego więcej chcecie? Odwróćcie się i spójrzcie ku wewnątrz. Pewien stary mistrz powiedział: „Jadżnadatta myślał, że stracił swoją głowę. Kiedy zaprzestał szaleńczych poszukiwań, nie musiał już niczego więcej ścigać”.

Czcigodni, po prostu bądźcie sobą i powstrzymajcie się od wymyślnego fantazjowania. Istnieją pewni starzy łysogłowi³³, którzy nie potrafią odróżnić prawdy od kłamstwa. Widzą bogów i demony; wskazują na wschód albo pokazują na zachód; lubią przyjemną pogodę albo cieszą się z deszczu, i w ten sposób wiodą swoje życie. Pewnego dnia będą musieli stanąć twarzą w twarz z Jamą [Sędzią Śmierci], aby spłacić swoje długi i połknąć rozgrzane do czerwoności żelazne kule. A to dlatego, że kobiety i mężczyźni, zwiedzieni błazeństwami tych lisich duchów, wikłają się w ich bajki. Ślepi głupcy! Z pewnością nadejdzie dzień, kiedy będą musieli zapłacić za swoje utrzymanie³⁴.

12

Pouczając swoich mnichów, Mistrz powiedział:

Uczniowie Drogi, najważniejszym jest, abyście nauczyli się jasno postrzegać. Będziecie wtedy w stanie pójść swoją drogą i stawić czoła światu, nie pozwalając się przy tym zwieść złudnym lisim duchom. Nie ma nic cenniejszego niż być człowiekiem, który niczego już nie poszukuje. Po prostu nie pozwalajcie sobie na żadne zachcianki i najzwyczajniej w świecie bądźcie sobą.

Trudność polega na tym, że spoglądacie na zewnątrz i, uganiając się za różnymi rzeczami, nie wiecie już, czy posiadacie własne ręce i nogi. Nie dajcie się zwieść. Jeśli myślicie tylko o poszukiwaniu stanu buddy, stan buddy stanie się jedynie zwykłym imieniem. A to, co ugania się, poszukując stanu buddy, czy to znacie? Wszyscy buddowie i patriarchowie trzech światów i dziesięciu kierunków pojawili się tylko po to, aby poszukiwać Dharmy. Dzisiejsi pilni uczniowie Drogi również poszukują Dharmy. Tylko wtedy, kiedy ją znajdą, poszukiwania ustaną. Dopóki jej nie znajdą, wędrują Pięcioma Szlakami³⁵.

Czym jest Dharma? Dharma jest Prawem Umysłu. Prawo Umysłu jest pozbawione formy; wszystko przenikając, jest postrzegalne i działa tuż przed waszymi oczyma. Jednak jeśli komuś brakuje wiary, ugania się on wtedy za nazwami i frazesami, i w morzu słów spekuluje o Budda-Dharmie, która znajduje się tak daleko jak niebo od ziemi.

Uczniowie Drogi, jaką ja głoszę Dharmę? Głoszę Dharmęo podstawie umysłu³⁶. Przenika on wszystko; jest w sprawach ziemskich i świętych, w czystym i nieczystym, subtelnym i ordynarnym. Najważniejszym jest, abyście powstrzymywali się od naklejania etykietek, takich jak subtelny i ordynarny, ziemski i święty, oraz od [błędnego] myślenia, że nazywając te rzeczy, udaje się wam je poznać. To, co subtelne i ordynarne, ziemskie i święte, nie może zostać przez człowieka poznane jedynie przez nazwę. Uczniowie Drogi, urzeczywistnijcie to i dobrze wykorzystajcie, ale nie naklejajcie na to etykietek, ponieważ są one zwykle pseudonimami, a te zaciemniają tylko sprawę.

Dharma, którą głoszę, różni się od tych, które głoszą wszyscy innych nauczyciele. Jeśliby nawet Mandżuśri albo Samantabhadra pojawili się przede mną i zapytali o Dharmę, szybko bym ich sprawdził i rozwiał ich wątpliwości. Ja siedzę w spokoju. Kiedy przychodzą do mnie uczniowie Drogi i chcą ze mną rozmawiać, sprawdzam ich i rozwiewam ich wątpliwości. Jak to robię? Moje postrzeganie jest inne. W świecie zewnętrznym nie chwytam się ani spraw ziemskich, ani świętych; wewnątrz, nie trzymam się dna. Jasno postrzegając, nie mam żadnych wątpliwości.

13

Uczniowie Drogi, Budda-Dharma nie potrzebuje żadnych zręcznych środków³⁷. Po prostu bądźcie sobą, niczego już nie poszukując, zaspokajajcie swe potrzeby, noście szaty i jedzcie swoje pożywienie. „Kiedy jestem zmęczony, śpię. Głupcy się ze mnie śmieją, mądrzy — rozumieją”. Pewien stary mistrz powiedział: „Zwracanie się na zewnątrz i zajmowanie się [tym, co zewnętrzne] to zajęcie dla upartego głupca”. Jeśli panujecie nad każdą sytuacją, w której się znajdujecie, gdziekolwiek byście nie byli, wtedy wszystko staje się prawdą; okoliczności nie są już w stanie wami kierować. Nawet jeśli w swoim dotychczasowym życiu popełniliście Pięć Haniebnych Zbrodni³⁸, zamienią się one w ocean wyzwolenia. Jednak dzisiejsi uczniowie nie rozumieją Dharmy. Są jak kozy, grzebiące i skubiące wszystko, co napotykają na swojej drodze. Nie potrafią odróżnić sługi od pana ani gościa od gospodarza. Wkraczają w obszar religii ze wzburzonymi umysłami, głośno krzycząc. Nie można ich nazwać prawdziwymi „ludźmi, którzy opuścili dom”; są zwykłymi ludźmi świeckimi.

Człowiek, który opuścił dom, powinien wiedzieć, jak postrzegać jasno i spokojnie, powinien umieć odróżnić Buddę od Mary, prawdziwe od fałszywego, ziemskie od świętego. Jeśli posiada on taką wiedzę, można go prawdziwie nazwać człowiekiem, który opuścił dom. Jeśli nie odróżnia on Buddy od Mary, wtedy tak naprawdę opuszcza on jeden dom po to, aby wejść do drugiego, i jest kimś, kogo nazywamy tworzącą karmę czującą istotą. Nie można go jeszcze nazwać prawdziwym człowiekiem, który opuścił dom. Ponieważ, jeśli stałoby się tak, że Budda i Mara przejawiliby się w jednej formie, nie potrafiłby ich od siebie odróżnić. Jednak, podobnie jak król gąsiorów potrafi wypić tylko mleko z mikstury mleka i wody, tak jasne oko [potrafi rozróżniać rzeczy]. Uczniowie Drogi, po prostu uderzcie zarówno Buddę, jak i Marę. Ponieważ jeśli kochacie to, co święte i nienawidzicie tego, co ziemskie, będziecie dalej dryfować i tonąć w oceanie narodzin i śmierci.

Pewien mnich zapytał: „Kim są Budda i Mara?”.

Mistrz odpowiedział:

Chwila zwątpienia w twoim umyśle jest Marą. Jednak jeśli potrafisz uchwycić fakt, że dziesięć tysięcy rzeczy jest niezrodzonych, i że umysł jest jak złudna fantazja, wtedy nie istnieje żadna rzecz nawet tak mała jak drobinka pyłu — wszystko jest czystością — oto Budda. Można powiedzieć, że Budda i Mara przedstawiają stan czysty i skalany; jednak według mnie nie ma żadnego Buddy, żadnej czującej istoty, przeszłości czy też teraźniejszości. Ci, którym uda się to urzeczywistnić, uczynią to w jednej chwili, bez treningu ani zaświadczeń na piśmie, bez korzyści i strat. Nie ma żadnej innej Dharmy. Jeśli istniałaby jakaś niezwykła [Dharma], powiedziałbym, że jest jak widmo albo sen. To wszystko, czego nauczam.

Uczniowie Drogi, to, co w tej właśnie chwili stoi samotnie, w sposób jasny i żywy tuż przed oczyma i słucha, to oto nie natrafia na żadne przeszkody; będąc nieograniczonym, przenika wszędzie i porusza się swobodnie w trzech światach. Nie jest niepokojone przez żadne sytuacje, w których się pojawia. W ułamku chwili dociera do sedna spraw. Spotykając Buddę, rozmawia z Buddą; spotykając patriarchów, rozmawia z patriarchami; spotykając arhatów³⁹, rozmawia z arhatami; spotykając głodne duchy⁴⁰, rozmawia z głodnymi duchami. Dociera wszędzie, wędrując przez królestwa i rozmawiając z czującymi istotami, jednak nigdy nie odbiega nawet na jedną myśl od swojej lśniącej czystości. Przenikając dziesięć kierunków, dziesięć tysięcy rzeczy są jedną Takością

Uczniowie Drogi, jeśli wiecie, że zasadniczo nie ma niczego, czego należałoby poszukiwać, wyjaśniliście już wszystkie swoje sprawy. Jednak ponieważ macie mało wiary, biegacie w kółko ponieceni, poszukując głowy, którą myślicie, że zgubiliście. Nie potraficie się zatrzymać. Tacy są bodhisattwowie nagłego oświecenia, którzy wkraczają w porządek manifestujących się rzeczy, zwracając się do Czystej Krainy, czując niechęć do spraw ziemskich i pożądając spraw świętych. Nie zapomnieli oni jeszcze chwytania się ani puszczania, i dlatego ich umysły zawierają zarówno skalania, jak i czystość. Jednak szkoła zen nie postrzega tego w ten sposób.

Jest to już teraz, bez żadnej zwłoki, prawdziwie oczywiste. Wszystko, o czym mówię, jest tylko lekarstwem stosownym do leczenia konkretnych dolegliwości. W moich mowach nie ma niczego absolutnie rzeczywistego. Jeśli w ten sposób to postrzegacie, jesteście prawdziwymi ludźmi, którzy opuścili dom i możecie wydawać dziesięć tysięcy złotych monet dziennie [cieszyć się życiem].

Uczniowie Drogi, nie dajcie się zwieść nauczycielom, którzy wszędzie powtarzają: „Poznałem zen, rozumiem Drogę”, i którzy nieustannie dyskutują z werwą rwących górskich potoków. Wszystko to jest działaniem wywołującym karmę piekielną. Kto jest prawdziwym uczniem Drogi, ten nie dopatruje się wad świata, lecz raczej szybko stara się osiągnąć prawdziwy wgląd. Jeśli tylko uda mu się postrzegać z doskonałą jasnością, wtedy wszystko jest już dokonane.

1 Podwyższenie w Sali Dharmy, z którego mistrz nauczał lub odpowiadał na pytania. Zwroty takie jak „zasiąść na Wysokim Podium”, albo „z Wysokiego Podium” itd. odnoszą się do takich właśnie oficjalnych zgromadzeń.

2 Cel praktyki — słowami Bodhidharmy: „Postrzec ludzką naturę i stać się buddą”.

3 Centralne znaczenie buddyzmu. Jedno z typowych pytań; innym, równie często spotykanym, jest pytanie o przyczynę przybycia Bodhidharmy z Zachodu.

4 Słynny krzyk Lin-chi i jego ulubiona metoda nauczania, wymawiany „kaa!”. Każdy wielki mistrz ma swoją specjalność: „Katz!” Lin-chi, „Trzydzieści Kijów” Te-shana.

5 Huang-po (jap. Obaku) był nauczycielem Lin-chi.

6 Teolog, niekoniecznie posiadający głęboki wgląd, ale uczony w buddyjskich pismach i wprawiony w dialektycznych dysputach.

7 Śrawaka, albo podążający za naukami; Pratjeka, który poszukuje wyzwolenia dla siebie samego; i Bodhisattwa, którzy poszukuje wyzwolenia wszystkich czujących istot. Oto podział teoretyczny i doktrynalny, podobnie jak Dwanaście Działów Nauk. Dobry słownik buddyjski je wyliczy; dla tekstu nie ma to znaczenia.

8 Mięso oznacza serce. Każdy w chińskiej hierarchii ma wyznaczone „swoje miejsce”, jeśli nie bezpośrednio, to przynajmniej etycznie i kulturowo. Stąd „Prawdziwy Człowiek Bez Pozycji” jest wolny od wszystkich ograniczeń — co jest niewyobrażalne.

9 Tak samo jak Wysokie Podium — patrz przyp.1.

10 Istnieją różne warianty tłumaczeń i stosy komentarzy na temat tej uwagi. Idiomatycznie oddało by ją coś w stylu „co za cholerny pierdoła”.

11 Kolejne ze słynnych zwrotów, i metod nauczania, Lin-chi.

12 Jedno z insygniów mistrza zen.

13 Szósty Patriarcha.

14 Słynny głównie ze swoich komentarzy do Sutry diamentowej.

15 Różnie komentowane jako dharmakaja, sambhogakaja i nirmanakaja, albo jako Budda, Dharma i Droga. Być może sam Lin-chi powiedziałby: „Nazwy, nazwy — znajdź tego, który je ukuwa”.

16 Wu-cho udał się na poszukiwanie i wypytanie Mandżuśrego, ale nie udało mu się go znaleźć.

17 Przedmiot, rzecz, środowisko, sytuacja, okoliczność.

18 Prawdziwe rozumienie, jasne postrzeganie przeciwstawione postrzeganiu pogrążonemu w ułudzie.

19 Zrozumienie życia i śmierci, swoboda przychodzenia i odchodzenia — wolność od lęku przed śmiercią.

20 Brak polegania na sobie samym, brak wiary we własne siły, brak zaufania do siebie.

21 Pożądania, formy i pozbawiony formy.

22 Wzrok, słuch, węch, smak, dotyk, myślenie [aktywność umysłowa].

23 Dosłownie „człowiek bez żadnych rzeczy”, albo „bez żadnych spraw”. „Nie ma już nic do zrobienia” sugeruje inercję; „niczego już więcej nie poszukuje” wydaje się odpowiednim określeniem.

24 Świadome lub czyste postrzeganie — akt postrzegania, tylko postrzegania — a nie to, co jest postrzegane.

25 Precyzyjnie dostrzegając różnice w tym, co jest postrzegane, ale bez jakiegokolwiek osądu co do jego wartości czy czegokolwiek innego.

26 Pola Buddy [krainy, światy] w znaczeniu „pól mocy”.

27 Dosłownie „światło-cień”, gry światła i cienia w umyśle.

28 W znaczeniu Obecności.

29 Esencja. „Ciało” w znaczeniu „ciała” wina.

30 Wszędzie.

31 Według doktryny, praktyka bodhisattwy przechodzi przez dziesięć etapów od osiągnięcia stanu bodhisattwy aż do osiągnięcia stanu buddy.

32Teksty zen nie są „literaturą”. Nauczanie zen nie odbywa się podczas publicznych kazań. Lin-chi zwraca się tutaj do swoich własnych uczniów. Nie przeczy on ani nie oczernia nauk Wielkiego Wozu, ani żadnych innych wozów, ale zachęca swoich mnichów do porzucenia nałogu używania nazw i/lub klasyfikacji, jak bardzo górnolotne i święte by one nie były, ponieważ jeśli się do nich lgnie, stają się przeszkodami.

33 Pogardliwe określenie nauczycieli pozbawionych rzeczywistego wglądu.

34 Zgodnie z tradycją, „opuszczający dom”, który otrzymuje datki na swoje utrzymanie, powinien dobrze je wykorzystać, tak aby osiągnąć prawdziwe rozumienie i pomóc innym. Jeśli nie wypełni swojej części kontraktu, to po jego śmierci Jama, Sędzia Umarłych, zażąda zwrotu kosztów utrzymania, albo pieniędzy za słomiane sandały, które nadaremnie znosił. Ponieważ nie będzie on w stanie tych pieniędzy oddać, kara będzie surowa.

35 Pięć Ścieżek — zwykle Sześć Ścieżek lub Sześć Stanów — Koła Życia i Śmierci: dewy, czyli istoty niebiańskie; asury, czyli walczące demony; prety, czyli głodne duchy; demony w piekle; zwierzęta; oraz ludzie. W przypadku Pięciu Ścieżek, do jednego worka wrzuca się walczące demony i demony w piekle. Wyzwolenie jest możliwe do osiągnięcia tylko w stanie ludzkim, stąd budda, czyli osoba oświecona, naucza „bogów i ludzi”, albo nawrócone demony stają się groźnymi bóstwami opiekuńczymi. Żaden z tych stanów nie jest trwały, ponieważ „przedmiotem przemiany są wszystkie rzeczy złożone”.

36 Fundamentalna Dharma, która stanowi podstawę wszystkich innych Dharm.

37 Jest, i działa, sama z siebie. Nie potrzebuje żadnej pomocy, aby to czynić. To centralny punkt nauczania zarówno Lin-chi, jak i zen w ogóle. Intencje, jak bardzo by nie były dobre, są zasadniczo zorientowane na „ja”, i w ten sposób zaciemniają to samoczynne działanie. Słońce świeci — taka jest jego natura. Chmury mogą je nam przesłonić, ale nie wpływają one na słońce.

W praktyce zen należy przetworzyć te zaciemniające chmury, tak aby stać się świadomym słońca — albo księżyca, jak często wolą teksty zen. Ponieważ łatwo jest pomylić środki z celem, w procesie tym istnieje ryzyko stania się wiecznym „przesuwającym chmury”, i do tego hipokrytą. Lin-chi wydaje się przypominać swoim uczniom, że buddadharma jest nam wszystkim wrodzona, tak jak zresztą wszystkiemu, co istnieje. Jeśli nie przesłaniamy jej naszymi pożądaniami, chęciami, intencjami — zarówno dobrymi, jak i złymi — działa ona sama przez się, poprzez nas: oto natura buddy.

Często jest to błędnie rozumiane jako pełne przyzwolenie: „Ja mogę robić, co zechcę, wszystko jest dozwolone”. Jednak właśnie to „ja”, które chce to robić, które jest stale niepewne i dlatego próbuje interweniować — w skrócie, ta „chmura” — ulega rozpuszczeniu. I czyniąc to, osiąga spełnienie.

Wszystkie teksty zen wciąż podkreślają ten punkt. Łatwo jest nam błędnie to zrozumieć, ponieważ nie wiemy, czym jest prawdziwa codzienna praktyka ani jak wiele za sobą pociąga. Istnieje jednak ogromna różnica między spontanicznością, a ślepym impulsem.

38 Pięć Haniebnych Zbrodni to: zabicie ojca, zranienie matki, przelanie krwi buddy, zakłócenie spokoju sanghi oraz niszczenie pism i obrazów.

39 Arhat: w Południowym buddyzmie człowiek, który osiągnął autentyczny wgląd, przezwyciężył wszystkie przeszkody i jest wolny od namiętności, tzn. jest wyzwolony.

40 Patrz przyp. 35.