Publikacja pierwsza 2022

Wydawca: IRE Marzena Martyniak

Tytuł: Lęki dziecięce. Poradnik dla rodzica dziecka w wieku 0–10 lat.

Autor: Marzena Martyniak

Korekta tekstu: Monika Małecka

Projekt okładki: Marzena Martyniak

Opracowanie graficzne: Marzena Martyniak

Zdjęcia i ilustracje w książce: własność Marzeny Martyniak, pexels.com, pixabay.com, freepik.com

Zdjęcie na okładce głównej: Marzena Martyniak

ISBN 978-83-67517-03-4

Wszystkie prawa zastrzeżone, żadna część tej książki nie może być przedrukowana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie lub za pomocą jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych lub innych obecnie znanych lub wynalezionych w przyszłości, w tym kopiowania i nagrywania lub w jakimkolwiek systemie przechowywania lub wyszukiwania informacji, bez pisemnej zgody od wydawcy. Ochrona praw autorskich.

Dedykuję tę książkę wszystkim rodzicom,

którzy podobnie jak ja,

chcą ofiarować swoim dzieciom

bezwarunkową miłość i szacunek.

PODZIĘKOWANIA

Szczególne podziękowania składam moim kochanym dzieciom Stasiowi i Alicji, którzy dali początek tej książce i zapewne bez których ta książka by nie powstała. Kocham Was, moje skarby. Danielu, bardzo ci dziękuję za najwspanialszy dar – dzieci i za wsparcie w ich wychowaniu.

Serdeczne podziękowania dla moich rodziców i rodzeństwa, dzięki którym mogłam doświadczyć mnóstwa emocji – tych przyjemnych i bolesnych. Mamo i Tato, dziękuję Wam bardzo, bo to, gdzie jestem, zawdzięczam Wam. To Wy zaraziliście mnie pasją do życia, chęcią realizacji marzeń, odwagą i pracowitością.

Podziękowanie dla Moniki Małeckiej za towarzyszenie w realizacji projektu. Za wiele godzin rozmów o rodzinie, za godziny śmiechu i minuty smutku.

Serdeczne podziękowania dla Moniki Bernaś, mojej przyjaciółki odkąd pamiętam.

Serdeczne podziękowanie dla Anetki Bil za obecność i bezcenne wsparcie na zakręcie życiowym. Twoja odwaga, siła, serce wypełnione miłością przywróciły mi nadzieję, zachęciły, by kontynuować to, co jest moim przeznaczeniem, czyli pomaganie innym. Thank you my soul sister.

Serdeczne podziękowanie dla Krzysztofa K., za wsparcie w spełnieniu misji mojej duszy. Twoja wiara we mnie dodawała mi skrzydeł w realizowaniu moich marzeń. Dziękuję.

Serdeczne podziękowania dla Ovidijus B., za podarowanie mi energii do napisania tej książki. Thank you beauty soul.

SPIS TREŚCI

WSTĘP

DEFINICJA LĘK VS. STRACH

CZY RODZIC UCZY DZIECKO ZACHOWAŃ LĘKOWYCH?

LĘKI ROZWOJOWE VS. SYTUACYJNE

LĘKI ROZWOJOWE – 3 LATA

Dominują lęki wizualne

LĘK PRZED STARSZYMI, POMARSZCZONYMI LUDŹMI

Lęki związane z konkretnymi sytuacjami

LĘK PRZED WIECZORNYM WYJŚCIEM RODZICÓW

LĘKI ROZWOJOWE – 7 LAT

LĘK PRZED PIWNICĄ

LĘK PRZED SPÓŹNIENIEM SIĘ DO SZKOŁY

LĘKI ROZWOJOWE – 10 LAT

Lęki związane z żywiołami

LĘK PRZED OGNIEM

Lęki wizualne

LĘK PRZED CIEMNOŚCIĄ

LISTA ZABURZEŃ LĘKOWYCH U DZIECI

ZABURZENIA LĘKOWE U DZIECI – LĘK SEPARACYJNY

WSTĘP

WITAM CIĘ, RODZICU!

Pierwsze 6 lat życia dziecka jest czasem najbardziej intensywnym rozwojowo. Każdego dnia widać, jak dziecko się zmienia – niektóre zmiany można dostrzec gołym okiem, natomiast większość z nich zachodzi we wnętrzu. Dorosły człowiek posiada 78 funkcjonujących narządów, najważniejsze z nich to: mózg, serce, płuca, wątroba i nerki, czyli organy niezbędne do przeżycia. Aby organizm był zdrowy i dobrze funkcjonujący, wszystkie 78 narządów musi ze sobą współpracować i być dobrze do tego przygotowane. Poprzez narząd: węchu, wzroku, słuchu, smaku i dotyku doświadczamy świata. Wszystko, co zobaczymy, usłyszymy, poczujemy, czego posmakujemy i dotkniemy, przekazywane jest do naszego mózgu, czyli „centrum zarządzającego” organizmem. Ten zaś, w formie impulsu elektrycznego, przekazuje konkretną informację do pozostałych narządów. Wspominam o narządach zmysłów, ponieważ małe dziecko wyjątkowo odczuwa przez nie świat. Przez 9 miesięcy było bezpieczne w brzuszku mamy, a po narodzinach jest zmuszone do poradzenia sobie ze wszystkim, co je otacza. Nic też dziwnego, że pierwsze lata życia dziecka obfitują w wiele różnego rodzaju lęków. Z tej książki dowiesz się, jaka jest dynamika pojawiania się lęków, jak wspierać dziecko w poradzeniu sobie z nimi, a co najważniejsze, jak zredukować swój niepokój i lęk. Zapraszam cię do lektury. Wierzę, że informacje, które przygotowałam, pomogą ci zrozumieć świat emocji twojego największego skarbu – dziecka.

Zanim przejdziemy do zapoznawania się z lękami dziecka, chciałabym ci pokazać na poniższym wykresie, jak przebiega rozwój człowieka w pierwszych dziesięciu latach życia.

Jak widzisz poniżej, naturalny rozwój dziecka jest bardzo intensywny i zmienny, a poszczególne jego etapy bardzo mocno wpływają na zachowanie i samopoczucie. Z całą pewnością każdy kryzys rozwojowy wpływa na odczuwanie nieprzyjemnego pobudzenia i wzmożoną liczbę napięć emocjonalnych, co może dodatkowo wpływać na trudności w poradzeniu sobie z doświadczanymi lękami. Najważniejszą rolą rodzica jest pomóc dziecku zredukować napięcie, zapewniając mu poczucie bezpieczeństwa. Najlepszym sposobem na to jest zapewnienie mu bliskości, spokoju, akceptacji oraz bycie dobrym nauczycielem w radzeniu sobie z nieprzyjemnym pobudzeniem. Pamiętaj, twoje emocje wpływają na to, jak czuje się dziecko. Spokojny rodzic jest w stanie szybciej uspokoić zalęknione dziecko niż ten, który „zaraża” je swoim lękiem.

DEFINICJA LĘK VS. STRACH

Czy zastanawiałeś się nad emocjami, takimi jak strach i lęk – co one znaczą, czy różnią się od siebie i dlaczego je odczuwamy? Często słyszysz: „boję się”, „ależ się przestraszyłem”, „jestem zdenerwowany”, ale czy wiesz, dlaczego tak się czujesz? Zapoznaj się z definicją tych emocji, zobacz, w czym są podobne do siebie, a czym się różnią. Te informacje pozwolą ci lepiej poznać twoje dziecko.

CZY RODZIC UCZY DZIECKO ZACHOWAŃ LĘKOWYCH?

Każda osoba dorosła, która aktywnie uczestniczy w życiu dziecka, przekazuje mu część swoich umiejętności emocjonalnych. Dziecko obserwując nas, modeluje nasze zachowanie i uznaje je za właściwe. Co to znaczy? Mama, tata czy osoba sprawująca opiekę nad dzieckiem reaguje w konkretny dla siebie sposób, a dziecko nauczy się reagować na lęk/strach tak samo, jak osoba wybrana przez niego jako wzór do naśladowania. Którą z osób wybierze jako swojego nauczyciela w radzeniu sobie z lękiem? Najprawdopodobniej tę, która pokazuje swój lęk w bardzo wyrazisty sposób, lub tę, wobec której odczuwa najsilniejszą więź.

Wielu rodziców zastanawia się, dlaczego niektóre dzieci czują silny lęk i strach, a inne dzieci nie? Moja siostra jako dziecko obawiała się wielu rzeczy, a ja wręcz przeciwnie, w wielu sytuacjach nie odczuwałam strachu lub był on bardzo słaby. Dziwiłam się, kiedy widziałam, jak panikuje na widok burzy, a ja odwrotnie – uwielbiałam patrzeć na błyski. Różnimy się między sobą tym, jak intensywnie odczuwamy lęk, oraz tym, które lęki odczuwamy jako dzieci i w dorosłości. Co więc wpływa na odczuwany przez nas lęk?

1. Geny – dziedziczność lęku szacuje się na 30–40%.

2. Myśli, przekonania, marzenia, pragnienia powodują, że mamy tendencję do postrzegania pewnych sytuacji jako zagrażające i pełne niepokoju.

3. Zachowanie rodzica – sposób, w jaki reaguje na sytuacje lękowe, staje się sposobem, w jaki jego dziecko będzie to robić. Przykłady takich zachowań:

• przyciąganie i skupianie uwagi dziecka na zagrożeniu, co wywołuje nadmierną czujność,

• słabe odróżnianie sytuacji, rzeczy niebezpiecznych od tych, które są bezpieczne,

• wyolbrzymianie znaczenia postrzeganego zagrożenia (nawet gdy zagrożenia nie ma, rodzice nadmiernie martwią się, że ono wystąpi i nieustannie monitorują środowisko, próbują również zrozumieć, dlaczego odczuwają niepokój).

LĘKI ROZWOJOWE VS. SYTUACYJNE

LĘKI ROZWOJOWE

naturalnie obecne w życiu dziecka

przeprowadzka              wiatr

ciężarówki              nieobecność mamy              duże przedmioty

kapelusze              deszcz              pociągi

lęki rozwojowe, które pojawiają się na późniejszych etapach rozwoju dziecka

LĘKI SYTUACYJNE

dodatkowo pojawiające się w życiu dziecka

LĘKI ROZWOJOWE – 3 LATA

Pamiętaj, że lęki rozwojowe są naturalnym etapem w życiu dziecka. To jego naturalne reakcje na realne lub wyimaginowane zagrożenie. W wieku 3 lat dominują głównie lęki wizualne, natomiast mniej intensywne są lęki związane ze zwierzętami, które dziecko widzi pierwszy raz w życiu, lęki związane z ludźmi czy z konkretnymi sytuacjami. Możesz być zaskoczony faktem obawy twojego malucha przed osobami starszymi. Jak reagować w sytuacji, w której twoje dziecko płacze na widok babci czy dziadka? Zapraszam do lektury poniżej.

Dominują lęki wizualne

LĘK PRZED STARSZYMI, POMARSZCZONYMI LUDŹMI

WAŻNE

1. Nie zmuszaj dziecka, aby przytulało się do babci/dziadka, którzy wzbudzają u niego lęk.

2. W miarę możliwości nie zostawiaj dziecka pod opieką osób wywołujących lęk.

PAMIĘTAJ

1. Trzymaj dziecko na rękach, kiedy spotykacie się z osobami starszymi, przed którymi maluszek odczuwa lęk.

2. Podczas organizacji spotkań rodzinnych postaraj się usiąść z dzieckiem w odpowiednim miejscu. To czas trudny dla dziecka oraz nieprzyjemny dla rodziców i dziadków, ale przy zrozumieniu powodów zachowania dziecka można sobie poradzić z krótkim okresem występowania tego lęku.

3. Możesz powiedzieć dziecku: „Widzę, że się boisz babci, jak byłem w twoim wieku, też bardzo się bałem mojej babci, bo jej skóra była pomarszczona. Zobacz, jak wygląda twoja skóra, jest gładka, bo jesteś dzieckiem, a babcia jest już starsza”.

Lęki związane z konkretnymi sytuacjami

LĘK PRZED WIECZORNYM WYJŚCIEM RODZICÓW

WAŻNE

1. Nie zastraszaj dziecka, które nie chce, abyś wyszedł, mówiąc: „Mama/tata sobie pójdą”, „Jak będziesz płakać, to nie wrócimy do domu”.

2. Nie wychodźcie z domu bez wcześniejszego poinformowania o tym dziecka.

3. Nie okłamujcie dziecka, że tylko przymierzacie ubrania, ale nigdzie nie idziecie, a kiedy ono pójdzie spać, wy wymkniecie się z domu.

PAMIĘTAJ

1. Zapewnij bezpieczną opiekę dziecku, kiedy chcesz wyjść.

2. Opowiedz maluchowi, gdzie idziesz, z kim i kiedy wrócisz.

3. Pokazuj dziecku rytuały, dzięki którym dba się o związek z partnerem.

4. Możesz powiedzieć: „Widzę, że boisz się, że wychodzimy z tatusiem, i wiesz co? Ja cię rozumiem, bo kiedy miałam tyle lat co ty, to też się bałam, kiedy moi rodzice gdzieś wychodzili, tatuś też się bał. Kiedy rodzice wychodzili – ja zostawałam z ciocią Kasią i bawiłyśmy się do późna, a ona spała ze mną w łóżku. Było super. A kiedy się budziłam, rodzice już byli w domu”.

LĘKI ROZWOJOWE – 7 LAT

LĘK PRZED PIWNICĄ

WAŻNE

1. Nie zmuszaj dziecka, aby poszło do piwnicy, nawet w twoim towarzystwie.

2. Nie naśmiewaj się z lęku, mówiąc: „Taki duży, a się boi”, „Inni będą się z ciebie śmiać”.

3. Nie umniejszaj rangi odczuwanego lęku, mówiąc: „Nie masz się czego bać”, „Tam nie ma nic strasznego”.

4. Nie opowiadaj „strasznych” historii o tym, co się wydarza w piwnicach.

PAMIĘTAJ

1. Przechodząc z dzieckiem obok zejścia do piwnicy, złap je za rękę i okaż wsparcie.

2. Zawsze zamykaj drzwi po wejściu czy wyjściu z piwnicy.

3. Poproś dziecko o rozmowę na temat jego lęku i dopytaj, czego najbardziej się obawia w związku z piwnicą.

4. Zapewniaj dziecko, że ten lęk jest chwilowy i dzieci w tym wieku właśnie tego się boją.

5. Możesz powiedzieć: „W twoim wieku też bałam się piwnic. U mojej babci była wielka piwnica, w której dziadek chował swoje skarby z podróży. Mój brat zawsze tam schodził, oglądał i opowiadał o nich ciekawe historie, a ja marzyłam, aby je zobaczyć. Mój brat wpadł na pomysł, że da mi latarkę, weźmie mnie za rękę i pójdziemy razem. Tego dnia siedzieliśmy tam prawie do wieczora, a następnego dnia od rana oglądaliśmy z dziadkiem jego skarby w piwnicy, a ja już się nie bałam tego miejsca”.

LĘK PRZED SPÓŹNIENIEM SIĘ DO SZKOŁY

WAŻNE

1. Nie zastraszaj dziecka, że zaraz spóźni się do szkoły.

2. Nie okłamuj, że jest inna (późniejsza) godzina niż faktyczna.

3. Nie irytuj się przy dziecku, kiedy stoisz w korkach i patrzysz na zegarek.

4. Nie panikuj i zminimalizuj używanie komunikatów: „Szybciej, bo się spóźnimy”.

5. Kiedy zaśpisz, nie podnoś głosu na dziecko.

6. Nie pośpieszaj dziecka rano.

PAMIĘTAJ

1. Organizuj poranny rytuał szykowania się do przedszkola czy szkoły.

2. Staraj się zapewniać dziecko, że macie wystarczająco dużo czasu, aby dotrzeć do szkoły.

3. Kiedy zaśpicie, weź kilka głębokich oddechów wspólnie z dzieckiem i powiedz: „No cóż, kochanie, to się zdarza każdemu, postarajmy się przygotować do wyjścia jak najszybciej. Dzisiaj wyjątkowo będziemy w szkole, a ja w pracy odrobinę później. Najwidoczniej nasz organizm potrzebował więcej snu, połóżmy się do łóżka dzisiaj trochę wcześniej. Co ty na to?”.

4. W trakcie zawożenia dziecka do szkoły zachowuj spokój przy dziecku, możesz włączyć w aucie ulubioną piosenkę dziecka. Ty możesz wykonywać 5 krótkich głębokich wdechów i długich oddechów.

5. Bądź dobrym przykładem dla dziecka, jak się reaguje, kiedy się zaśpi.

LĘKI ROZWOJOWE – 10 LAT

Lęki związane z żywiołami

LĘK PRZED OGNIEM

WAŻNE

1. Nie opowiadaj dziecku o pożarach i jego skutkach.

2. Nie włączaj dziecku filmów o pożarach.

3. Nie zmuszaj dziecka do siedzenia przy ognisku.

PAMIĘTAJ

1. Rozmawiaj z dzieckiem o lęku związanym z ogniem, dowiedz się, dlaczego się go obawia, co je martwi. Bądź dobrym słuchaczem i pozwól dziecku wypowiedzieć wszystko, co chce.

2. Rozmawiaj z dzieckiem o tym, co powinno się zrobić, kiedy widzi się pożar. Poinformuj o numerze alarmowym 998.

3. Kiedy zapalasz świeczki w domu, zadbaj, aby umieścić je w odpowiednim, bezpiecznym miejscu, i upewnij się, czy dziecko czuje się bezpiecznie w tej sytuacji.

4. Jeżeli dziecko uczestniczy w spotkaniach przy ognisku, usiądź obok niego i bądź uważny na jego emocje.

5. Pokaż dziecku, jakie są zabezpieczenia przed pożarem w domu i przypomnij o pracy strażaków.

6. Zapewnij dziecko, że wiele dzieci w jego wieku odczuwa ten lęk i jest to normalna sytuacja. Powiedz, że ty również w jego wieku obawiałeś się ognia.

Lęki wizualne

LĘK PRZED CIEMNOŚCIĄ

WAŻNE

1. Kiedy dziecko przychodzi w nocy do twojego łóżka, nie wypędzaj go.

2. Nie nakazuj dziecku wejść do ciemnego pomieszczenia.

3. Nie irytuj się, kiedy dziecko doświadcza lęku, nie krzycz na nie.

4. Nie naśmiewaj się z tego, że dziecko się boi, mówiąc: „Taki duży, a się boi”, „Inni będą się z ciebie śmiać”.

5. Nie umniejszaj rangi odczuwanego lęku u dziecka: „Nie masz się czego bać”, „Tam nie ma nic strasznego”.

PAMIĘTAJ

1. Wchodź pierwszy do ciemnego pomieszczenia.

2. Zostaw zapaloną lampkę nocną u dziecka w pokoju lub w korytarzu.

3. Daj dziecku latarkę, aby miało ją przy sobie.

4. Okazuj wsparcie i zrozumienie, mówiąc: „Też w twoim wieku bałam się ciemności, ale to minęło”, „To normalne, że dzieci w twoim wieku czują lęk przed ciemnością”.

5. Dowiedz się od dziecka, czego dokładnie się obawia, myśląc o ciemności. Słuchaj go uważnie i pozwól mu mówić.

6. Zapraszaj dziecko codziennie do rozmowy o tym, co się dzieje w jego życiu, jak się czuje, czy ma jakieś problemy i jak sobie z nimi radzi.

LISTA ZABURZEŃ LĘKOWYCH U DZIECI

Większość zaburzeń lękowych u dzieci wywołana jest przez cały szereg czynników. Jeden czynnik jest niewystarczający.

ZABURZENIA OBSESYJNO-KOMPULSYWNE

Dzieci doświadczają charakterystycznych obsesji w postaci nawracających, niepokojących myśli lub wyobrażeń w typowy dla siebie rytualny sposób zachowywania się. Treść obsesji jest pełna przemocy, budząca grozę. Reakcją na obsesyjne myśli są zachowania rytualne – kompulsje np. wielokrotne włączanie i wyłączanie światła. Kiedy dorosły próbuje zatrzymać to zachowanie – dziecko zachowuje się agresywnie, bije, grozi.

ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (PTSD)

Jest skutkiem jakiegoś wydarzenia traumatycznego, w którym dziecko brało udział. Dziecko zachowuje się wówczas w określony sposób, jest skrajnie pobudzone albo nieobecne, jakby było w innym świecie. Doświadczonej traumy doznaje wciąż na nowo i stara się unikać wszystkiego, co przypomina mu o traumie. Objawy to trudności z zasypianiem, bezsenność, drażliwość, gwałtowne wybuchy złości, kłopoty z koncentracją. Dziecko staje się nadpobudliwe i czujne, u młodszych dzieci następuje regres rozwojowy. Skutkiem traumy bywa poczucie, że przyszłość nie istnieje.

Czynniki wpływające na zaburzenia lękowe to: predyspozycje genetyczne, warunki środowiskowe, atmosfera w rodzinie, traumatyczne wydarzenia, poważne konflikty w życiu rodziny.

FOBIA SPOŁECZNA

Zaburzenie objawia się nawracającym niepokojem w towarzystwie zwłaszcza rówieśników i osób dorosłych, szczególnie nieznajomych. Dziecko unika sytuacji publicznych i występów. Jest wycofane lub wyciszone, nie ma żadnych przyjaciół lub co najwyżej jednego czy dwóch. Niekiedy jest tylko w stanie zaprzyjaźnić się z młodszymi od siebie dziećmi. Takim dzieciom drży głos, jąkają się, kasłają nerwowo, chrząkają, mówią bardzo szybko lub bardzo powoli.

Z NAPADAMI PANIKI

Dzieci doświadczają silnego lęku, a czasem przerażenia niemożliwego do przewidzenia. Atak paniki pojawia się nagle i towarzyszy mu wiele objawów somatycznych, tj. duszności, dreszcze, nieregularne bicie serca, zawroty głowy. Dzieci zaczynają unikać miejsc i aktywności, w których wcześniej napad paniki nastąpił. Może to stanowić objaw lęku między innymi: lęku separacyjnego, fobii społecznej, fobii specyficznej, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, zespołu stresu pourazowego.

LĘK UOGÓLNIONY

Dzieci te są skłonne do zamartwiania się wieloma sytuacjami lub zdarzeniami, często słyszy się od nich komunikat „Co będzie, jeśli...”. Typowe objawy tego lęku: bóle brzucha i głowy. Dzieci są senne, ale szybko się budzą, mają problemy z koncentracją, są spięte, podenerwowane, podekscytowane, drażliwe, obgryzają paznokcie, wiercą się, kręcą włosy. Przykre myśli, często katastroficzne, wywołują dolegliwości fizyczne.

LĘK SEPARACYJNY

Dzieci odczuwają nieustanny lęk przed rozstaniem z matką, ojcem. Spodziewając się rozstania, dziecko może płakać, drżeć, krzyczeć, szybko i bardzo głęboko oddychać, może boleć go brzuch, wpadać w panikę. Dziecko może trzymać się kurczowo rodzica, czuć wściekłość, grozić, że zrobi sobie krzywdę. Kiedy nie ma rodzica, dziecko jest przygnębione i wycofane lub nerwowe i nadmiernie podekscytowane. Im dłużej unika się sytuacji rozłąki, tym trudniej dziecku jest przezwyciężyć swój lęk.

MUTYZM WYBIÓRCZY

Dzieci cierpiący na to zaburzenie potrafią mówić tylko w sytuacjach, gdy są same lub w małej grupie bliskich osób. W pozostałych sytuacjach społecznych dziecko milczy.

ZABURZENIA LĘKOWE U DZIECI – LĘK SEPARACYJNY

LISTA ZDARZEŃ ŻYCIOWYCH, KTÓRE MOGĄ WYWOŁAĆ EPIZOD LĘKU SEPARACYJNEGO:

1. Pobyt w żłobku.

2. Pierwsza edukacja w przedszkolu.

3. Rozpoczęcie nauki w zerówce, pierwszej klasie, w liceum.

4. Nieobecność w szkole przez minimum dwa tygodnie z powodu choroby, wakacji itp.

5. Pobyt bez rodzica przez minimum dwa tygodnie.

6. Śmierć kogoś bliskiego.

7. Przeprowadzka do nowego mieszkania, domu.

8. Zmiana szkoły.

JAK ZAPOBIEGAĆ EPIZODOM LĘKU SEPARACYJNEGO?

• Zapoznaj dziecko z opiekunką, zanim z nią zostanie samo. Zadbaj o to, aby dziecko miło spędziło czas i miało możliwość przyzwyczajenia się do nowej osoby.

• Zacznij od chwilowych rozstań z dzieckiem i stopniowo wydłużaj czas twojej nieobecności.

• Kiedy planujesz wyjazd bez dziecka, w trakcie rozłąki daj mu coś, co będzie przypominać mu dom, np. pluszaka, kocyk (zwróć uwagę, czy u twojego dziecka te przedmioty nie nasilają lęku).

• Kiedy wracasz z podróży, pochwal dziecko za włożony wysiłek – możesz zaprosić je do parku, na plac zabaw czy dać podarunek z podróży. Musi to jednak być coś, na czym dziecku zależy.

• Kiedy dziecko idzie do przedszkola, pomóż mu zapoznać się z rówieśnikami.

• Na rozpoczęcie pierwszej klasy wspólnie z innymi rodzicami zorganizuj jakieś wyjście dla dzieci.