Daniel Coyle

Kod talentu

Wstęp

DZIEWCZYNKA, KTÓRA WYKONYWAŁA MIESIĘCZNY ZESTAW ĆWICZEŃ W SZEŚĆ MINUT

Każda podróż rozpoczyna się od pytań. Oto więc kilka z nich.

Co sprawia, że biedny rosyjski klub tenisowy, z zaledwie jednym krytym kortem, wychował więcej zawodniczek ze światowej czołówki, niż całe Stany Zjednoczone?

W jaki sposób skromna szkoła muzyczna w Dallas stworzyła talenty pokroju Jessiki Simpson czy Demi Lovato?

Jak uboga, źle wykształcona, brytyjska rodzina z małej wioski wydała na świat trzech światowej klasy pisarzy?

Kuźnie talentów to tajemnicze miejsca. A najbardziej tajemnicze jest w nich to, że pojawiają się bez ostrzeżenia. Pierwsi baseballiści z małej wysepki należącej do Dominikany zaczęli grać w światowych ligach w latach 50. Obecnie stanowią 1/9 liczących się zawodników. Pierwsza południowokoreańska golfistka wygrała profesjonalny turniej kobiecego golfa w 1998 roku, obecnie w światowej lidze jest ich 45, z czego 8 należy do czołowej dwudziestki. W 1991 roku tylko jeden reprezentant Chin wystąpił w konkursie pianistycznym Van Cliburn, w ostatniej edycji było ich już 8.

W mediach przedstawia się każdą z kuźni talentów jako osobne zjawisko. W rzeczywistości istnieje tutaj prawidłowość. Zastanówmy się nad XIX-wiecznymi wiedeńskimi kompozytorami, angielskimi pisarzami epoki Szekspira, czy artystami włoskiego renesansu. W tym ostatnim wypadku senna Florencja, licząca 70 tys. mieszkańców, obrodziła geniuszami, na skalę której nie doświadczono nigdy wcześniej, ani później. W każdym z tych wypadków powtarza się pytanie: dlaczego pojawiają się nadzwyczajne talenty? Jak je stworzono?

Aby odpowiedzieć na to pytanie powinienem rozpocząć od niesamowitego nagrania, przedstawiającego piegowatą trzynastolatkę o imieniu Clarissa (choć nie jest to jej prawdziwe imię). Brała ona udział w badaniach, które przeprowadzali australijscy psychologowie zajmujący się muzyką – Gary McPherson i James Renwick – monitorując jej postępy w grze na klarnecie przez kilka lat. W rzeczywistości plik wideo nazywał się shorterclarissa3.mov, jednak powinien nosić nazwę: dziewczynka, która wykonywała miesięczny zestaw ćwiczeń w sześć minut.

Na ekranie Clarissa nie wygląda na szczególnie utalentowaną. Nosi błękitną bluzę z kapturem, spodenki, a jej wyraz twarzy wskazuje na senną obojętność. Tak naprawdę, w ciągu sześciu minut zarejestrowanych na nagraniu, została sklasyfikowana jako muzyczny przeciętniak. Według przeprowadzonych przez McPhersona testów predyspozycji, jak również zgodnie z opinią jej nauczyciela, rodziców i jej samej, Clarissa nie posiadała żadnych szczególnych zdolności. Brakowało jej muzycznego słuchu, poczucie rytmu było przeciętne, a motywacja nieszczególna (według pisemnej części badania dziewczynka odpowiedziała na pytanie o najważniejszy powód dla którego ćwiczy: „ponieważ mi kazano”). Jednak, Clarissa stała się sławna wśród psychologów muzyki, ponieważ pewnego poranka, kamera McPhersona zarejestrowała to przeciętne dziecko robiące coś zdecydowanie niezwykłego. W ciągu pięciu minut i czterdziestu pięciu sekund, według obliczeń McPhersona, przyspieszyła swoją prędkość uczenia około dziesięciokrotnie. Co więcej, nawet tego nie zauważyła.

McPherson pokazuje mi nagranie: jest ranek, zwykła pora ćwiczeń Clarissy, dzień po jej cotygodniowych zajęciach. Pracuje nad nowym utworem zatytułowanym „Złote wesele”, autorstwa jazzowego klarnecisty Woody’ego Hermana. Przesłuchała go kilka razy. Spodobał jej się. Teraz spróbuje go zagrać.

Clarissa bierze oddech i odgrywa kilka nut. Zatrzymuje się. Odsuwa klarnet od ust i przygląda się partyturze. Jej oczy się zwężają. Odgrywa siedem nut, początkową frazę utworu. Omija ostatni dźwięk i natychmiast przestaje grać, wyszarpując klarnet z ust. Ponownie mruży oczy i wyśpiewuje delikatnie frazę: „ta da da da dam”.

Zaczyna od początku i gra fragment kończąc kilka dźwięków dalej, opuszczając ostatnią nutę, cofając się i łatając powstałą dziurę. Początek zaczyna układać się w całość, dźwięki zaczynają nabierać werwy i pasji. Gdy kończy grać tę frazę, zatrzymuje się na sześć długich sekund. Jak gdyby odgrywała fragment w pamięci, porusza palcami w trakcie rozmyślań. Pochyla się do przodu, bierze oddech i zaczyna grać.

Brzmi naprawdę kiepsko. To nie muzyka, to połamany, nieregularny, koślawy zestaw nut, pełen zatrzymań i omyłek. Zdrowy rozsądek wskazywałby nam, że Clarissa nie daje sobie rady. Jednak w tym wypadku zdrowy rozsądek wprowadza w błąd.

„To coś niesamowitego”, mówi McPherson. „Za każdym razem gdy to oglądam, widzę nowe szczegóły, niesamowicie subtelne, ale mocne elementy. W ten sposób profesjonalny muzyk ćwiczyłby we środę przed sobotnim występem.”

Na ekranie Clarissa pochyla się nad nutami, rozgryzając fragment, którego nigdy wcześniej nie grała. Patrzy na swoją dłoń. Potem na nuty, a następnie znów na dłoń. Nuci melodię. Jej sylwetka jest pochylona do przodu, wygląda jak gdyby weszła w chłodny podmuch wiatru: słodka piegowata twarz przechodzi w grymas. Odgrywa fragment raz za razem, dodając przy tym warstwę uczucia, rytmu, swinga.

„Spójrz na to!” mówi McPherson. „Ma w głowie schemat, z którym ciągle się porównuje. Pracuje na kawałkach, kompletuje myśli. Nie pomija błędów, wsłuchuje się w nie, naprawia. Dopasowuje małe kawałki do całości, skupiając uwagę i oglądając szerszy obraz przez cały czas, budując rusztowanie by osiągnąć wyższy poziom”.

To nie jest zwykłe ćwiczenie. To coś zupełnie innego: ściśle ukierunkowany, skupiony na błędach proces. Coś wzrasta, jest budowane. Piosenka wyłania się, a wraz z nią nowa jakość we wnętrzu Clarissy.

Nagranie trwa nadal. Po przećwiczeniu „Złotego wesela”, Clarissa przechodzi do pracy nad następnym utworem: „Błękitnym Dunajem”. Tym razem odgrywa go za jednym zamachem, bez zatrzymania. Bez drażniących przerw, utwór toczy się w melodyjnej, rozpoznawalnej formie, choć czasem przechodzi w pisk.

McPherson pojękuje. „Ona po prostu gra, jakby była na ruchomych schodach. To zupełnie okropne. Nie myśli, nie uczy się, nie buduje. Po prostu marnuje swój czas. Przechodzi od gry gorszej niż zwykle do błyskotliwej i z powrotem, nie mając o tym pojęcia”.

Po kilku chwilach McPherson nie może już tego znieść. Przewija nagranie i ponownie ogląda Clarissę ćwiczącą „Złote wesele”. Chce to obejrzeć z tego samego powodu co ja. To nie obraz talentu pochodzącego z genów, to coś zdecydowanie ciekawszego. W ciągu tych sześciu minut przeciętna osoba wkracza w sferę magicznej wręcz produktywności, gdzie z każdą chwilą zdobywa coraz więcej umiejętności.

„Dobry Boże”, wzdycha McPherson z zadumą, „gdyby ktokolwiek potrafił to uchwycić, zarobiłby miliony”.

Ta książka opisuje proste odkrycie: Clarissa i kuźnie talentów działają dokładnie tak samo. Sięgają po neurologicznymechanizm, w ramach którego określone schematy ćwiczeń budują umiejętności. Nie zdając sobie z tego sprawy, ludzie wkraczają w strefę przyspieszonej nauki. Chociaż nie można tego momentu uchwycić, to wiedzę można wykorzystać. To właśnie „kod talentu”.

Kod talentu jest zbudowany na rewolucyjnych odkryciach naukowych, dotyczących izolatorów nerwowych nazywanych otoczkami mielinowymi. Niektórzy neurolodzy uważają je za Święty Graal nabywania umiejętności. Oto dlaczego.

Każda ludzka umiejętność, czy jest to gra w baseball, czy też granie utworów Bacha, jest generowana przez łańcuchwłókien nerwowych, przenoszących drobny impuls elektryczny – sygnał krążący w układzie nerwowym. Otoczki mielinonowe owijają te włókna, tak jak gumowa izolacja oplata miedziane kable wzmacniając sygnał i go przyspieszają. Gdy odpalamy nasz układ w odpowiedni sposób, podczas treningu uderzenia, lub odgrywaniu określonych nut, nasze otoczki odpowiadają, owijając warstwami izolacji ten układ, z każdą warstwą dodając odrobinę więcej umiejętności i prędkości. Im grubszą wytworzymy otoczkę, tym lepszą uzyskujemy izolację, a zatem nasze ruchy stają się coraz szybsze i dokładniejsze.

Otoczki mielinowe mają znaczenie z kilku powodów. Są uniwersalne: każdy może je wytworzyć, najszybciej w dzieciństwie, jednak również w czasie dorosłego życia. Nie dyskryminują: ich wzrost pozwala na wytworzenie dowolnych umiejętności, zarówno psychicznych jak i fizycznych. Są niedostrzegalne: nie możemy ich zobaczyć ani poczuć, a ich wzrost możemy odczuć jedynie poprzez ich, wydawałoby się magiczne, działanie. Przede wszystkim jednak, mają znaczenie ponieważ dostarczają nam nowego, żywego, modelu, który pozwala zrozumieć umiejętności. Umiejętność jest komórkową izolacją, która owija połączenia nerwowe i wzrasta w odpowiedzi na określone bodźce. Im więcej czasu i energii wkładamy w odpowiedni typ ćwiczeń, im dłużej pozostajemy w sferze Clarissy, odpalając odpowiednie sygnały w naszych układach nerwowych, tym więcej umiejętności nabywamy, lub nazywając to w inny sposób, tym więcej otoczek mielinowych budujemy. Wszystkie nabywane umiejętności, a więc i każda kuźnia talentów, opierają się na tych samych zasadach działania, niezależnie od tego jak różne mogą nam się wydawać. Jak określił to dr George Bartzokis, neurolog i badacz zagadnienia: „wszystkie umiejętności, języki, muzyka, ruch, tworzone są przez żywe układy, a każdy z nich budowany jest według określonych zasad”.

Na kolejnych stronach przyjrzymy się tym zasadom w działaniu, odwiedzając najlepszych piłkarzy, złodziei, skrzypków, pilotów myśliwców, artystów i deskorolkarzy. Zwiedzimy zadziwiające kuźnie talentów, które odnoszą sukcesy z powodów, których nie znają nawet ich mieszkańcy. Spotkamy wielu naukowców, trenerów, nauczycieli i łowców talentów, skupionych na odkrywaniu wciąż nowych narzędzi do nabywania umiejętności. Przede wszystkim jednak poznamy sposoby na wykorzystywanie tych narzędzi dla maksymalizacji potencjału jaki tkwi w naszym życiu codziennym i w życiu naszych bliskich.

Idea, która zakłada, że umiejętności rosną według tego samego mechanizmu komórkowego wydaje się dziwna i zaskakująca, ponieważ są one tak różne. Jednak cała różnorodność naszej planety zbudowana jest na współdzielonych, zaadaptowanych do konkretnych potrzeb mechanizmach, bez których ewolucja nie miałaby racji bytu. Sekwoje różnią się od róż, jednak rosną dzięki wykorzystaniu tej samej fotosyntezy. Słonie różnią się od ameb, ale używają tego samego mechanizmu komórkowego dla zamiany pokarmu w energię. Tenisiści, wokaliści i malarze nie wydają się mieć wiele wspólnego, jednak stają się lepsi dzięki stopniowej poprawie rytmiki, szybkości i dokładności, wyostrzaniu obwodów nerwowych, podlegają zasadom kodu talentu. W skrócie: wytwarzają większą ilość otoczek mielinowych.

Książka ta podzielona jest na trzy części: pogłębione ćwiczenia, zapłon oraz mistrzowski trening. Odpowiadają one trzem podstawowym zasadom „kodu talentu”. Każdy element jest użyteczny z osobna, jednak ich połączenie jest kluczem do stworzenia umiejętności. Usuńmy jedną z nich, a proces nabywania umiejętności będzie wolniejszy. Połączmy je, chociaż na sześć minut, a wszystko ulegnie zmianie.

Część I

Pogłębione ćwiczenia

Rozdział 1

Czuły punkt

„Nabierzesz mądrości dzięki swoim błędom”

- niemieckie przysłowie

HARVARDY WIELKOŚCI ZAGRODY

W grudniu 2006 roku zacząłem odwiedzać niewielkie miejsca, produkujące talenty1 wielkości Everestu. Moja podróż rozpoczęła się na zrujnowanym korcie tenisowym w Moskwie. Przez następne czternaście miesięcy prowadziła mnie przez boisko piłkarskie w Sao Paolo, w Brazylii, studio nagraniowe w Dallas, szkołę w San Jose, zaniedbaną akademię muzyczną w Adirondacks, w stanie Nowy Jork, oszalałą na punkcie baseballu wysepkę na Karaibach, a także wiele innych miejsc tak małych, skromnych, a zarazem pełnych osiągnięć, że mój przyjaciel nazwał je „Harvardami wielkości zagrody”.

Podjęcie podróży postawiło mnie przed kilkoma wyzwaniami, z których pierwszym było wyjaśnienie jej celu mojej żonie i czwórce dzieci, w najbardziej logiczny (czytaj: jak najmniej głupi) ze sposobów. Postanowiłem zatem nazwać to Wielką Ekspedycją, czymś w rodzaju wypraw, które organizowali XIX-wieczni przyrodnicy. Z kamienną twarzą porównałem moją podróż do wyprawy Karola Darwina na pokładzie statku Beagle (Pies Gończy). Naukowo wytłumaczyłem im w jaki sposób małe, odizolowane miejsca są w stanie przybliżać nam ogólne wzorce, podobnie jak laboratoryjne próbki w czasie eksperymentów. Wyjaśnienia zdawały się być wystarczające, przynajmniej na chwilę.

„Tata jedzie szukać skarbów” – podsłuchałem moją 10-letnią córkę Katie, która cierpliwie tłumaczyła sytuację swojej młodszej siostrze. „Wiesz, tak jak my to robiłyśmy na twoich urodzinach” – wyjaśniła.

Poszukiwanie skarbu, urodzinowa zabawa – właściwie wiele się nie pomyliła. Dziewięć kuźni talentów, które odwiedziłem, nie miało ze sobą właściwie nic wspólnego, poza szczęśliwym nieprawdopodobieństwem swego istnienia. Każda z nich była statystyczną nieprawidłowością, myszą która nie tylko ryknęła, ale w jakiś sposób stała się królem dżungli. Tylko jak?

Pierwsza wskazówka pojawiła się w postaci niespodziewanego schematu. Gdy rozpocząłem odwiedziny we wspomnianych kuźniach talentów, oczekiwałem, że zostanę zupełnie zadziwiony. Spodziewałem się być świadkiem narodzin mistrzowskiejprędkości, siły i wdzięku. Nie tylko spełniłem swoje oczekiwania, ale w połowie wypadków otrzymałem więcej.

Ta połowa przypominała nagłe znalezienie się wewnątrz stada pędzących antylop: wszystko ruszało się szybciej i bardziej płynnie niż w życiu codziennym (twoje ego nie zostanie tak naprawdę przetestowane, dopóki ośmiolatek nie zniszczy cię na korcie tenisowym).

To była jednak tylko połowa czasu. Podczas drugiej doświadczyłem czegoś zupełnie innego: chwil powolnej, niespokojnej, przerywanej walki, przypominającej to co zaobserwowałem na nagraniu ćwiczeń Clarissy. Jak gdyby stado antylop nagle napotkało stok pokryty lodem. Gwałtownie się zatrzymało, rozglądało i głęboko rozmyślało przed podjęciem kolejnego kroku. Postęp stał się kwestią drobnych porażek, rytmicznych fuszerek, jak również czegoś niespodziewanego: podobnych wyrazów twarzy. Ich napięte zmrużone oczy zaczęły nabierać niewytłumaczalnego podobieństwa do Clinta Eastwooda.

Poznajcie Brunia. Ma jedenaście lat, pracuje nad piłkarskim trikiem na betonowym boisku w Sao Paolo, w Brazylii. Porusza się powoli, wyczuwa piłkę toczącą się pod podeszwą jego taniego adidasa. Stara się nauczyć elastico – triku, w którym potrąca piłkę zewnętrzną częścią stopy, by następnie szybko skierować ją w przeciwną stronę za pomocą podbicia. Poprawnie wykonane, sprawia wrażenie jak gdyby zawodnik miał piłkę przyczepioną do buta za pomocą gumki. Gdy chłopiec próbuje trik po raz pierwszy, ponosi porażkę. Następnie zatrzymuje się i popada w zamyślenie. Próbuje raz jeszcze, wolniej, ale piłka znów ucieka spod jego stóp. Zatrzymuje się po raz kolejny i rozmyśla. Podejmuje następną próbę, jeszcze wolniejszą od poprzedniej, dzieląc czynność na poszczególne składniki – to, to i tamto. Jego twarz jest napięta, jego oczy skupione, wyglądają jakby był w zupełnie innym miejscu. Wtedy następuje przeskok: coś zaczyna mu się udawać.

Poznajcie Jennie. Ma dwadzieścia cztery lata i pracuje w podupadłym studiu muzycznym w Dallas nad refrenem popowej piosenki „Running Out of Time”. Stara się dopracować punkt kulminacyjny, w którym przemienia wyraz „time” w wodospad dźwięków. Próbuje, partaczy, zatrzymuje się, myśli. Śpiewa ponownie o wiele wolniej. Za każdym razem gdy pomija jakiś dźwięk, zatrzymuje się, wraca do początku lub do punktu który przeoczyła. Jennie śpiewa i zatrzymuje się, śpiewa i zatrzymuje. Nagle udaje jej się. Kawałki układanki wskakują na swoje miejsce. Za szóstym razem Jennie wyśpiewuje frazę bezbłędnie.

Gdy widzimy ludzi efektywnie wykonujących ćwiczenia, zwykle opisujemy ich używając słów takich jak siła woli albo skupiona uwaga. Jednak te słowa nie są do końca trafne, ponieważ nie są w stanie uchwycić istoty rzeczy. Osoby dojrzewające w wylęgarniach talentów angażują się w czynność, która na pozór wydaje się dziwna i zaskakująca. Wyszukują mianowicie najbardziej stromych szczytów, podobnie jak Clarissa celowo operując na granicy swych umiejętności, by popełniać błędy. W pewien sposób błędy te służą poprawie ich umiejętności. Ale jak to możliwe?

Próba wyjaśnienia fenomenu zbiorowego talentu brazylijskich piłkarzy przypomina zbliżone tłumaczenie zasad grawitacji. Jesteśmy w stanie pokazać efekty: pięć zwycięstww Mistrzostwach Świata, około dziewięciuset młodych talentów co roku przyjmowanych do czołowych europejskich klubów. Możemy też spróbować go nazwać, wymieniając całą procesję gwiazd takich jak Pele, Zico, Socrates, Romario, Ronaldo, Juninho, Robinho, Ronaldinho, Kaka i wielu innych zasłużenie noszących miano „najlepszych zawodników na świecie”. Jednak nie da się w pełni opisać potęgi brazylijskiego talentu za pomocą liczb i nazwisk. Trzeba go naprawdę poczuć. Każdego dnia fani futbolu na całym świecie są świadkami podobnej sceny: grupa zawodników przeciwnej drużyny otacza Brazylijczyka, pozostawiając go bez wyjścia, bez nadziei. Nagle pojawia się taneczny ruch: blef, unik, nagłe przyspieszenie i już Brazylijczyk jest oswobodzony. Oddala się od swoich zakłopotanych przeciwników, pewny swych ruchów jakby zwyczajnie wysiadał z autobusu wypełnionego ludźmi. Każdego dnia Brazylia dokonuje czegoś niezwykle trudnego i niepowtarzalnego. W grze, w której zaciekle konkurują ze sobą wszystkie narody „produkuje” niespotykanie wysoki procent najbardziej utalentowanych graczy.

Tradycyjne próby wytłumaczenia takiego nagromadzenia talentów polegają na przypisaniu największej roli kombinacji genów i elementów środowiskowych, takich jak klimat i wychowanie. Idąc tym tokiem myślenia, Brazylia jest wyjątkowa ze względu na zbieg kilku czynników: przyjaznego klimatu, głębokiego zamiłowania do piłki nożnej i genetycznie zróżnicowanej populacji 190 milionów osób, spośród których 40% żyje w skrajnej biedzie, marząc o ucieczce do lepszego życia dzięki futbolowi. Dodajemy te czynniki i – voila! – mamy doskonałą fabrykę piłkarskich geniuszy.

Jest jednak pewien problem związany z tym wyjaśnieniem: Brazylia nie od zawsze była taką kopalnią talentów. W latach 40. i 50. ubiegłego wieku – pomimo połączenia klimatu, pasji i biedy, którą już wtedy się odznaczała – osiągała niezbyt spektakularne wyniki, nigdy nie wygrywając Mistrzostw Świata, czterokrotnie ponosząc porażkę w starciu z gigantem jakim były wtedy Węgry i nie wykazując praktycznie żadnych umiejętności improwizatorskich, z których była później znana. Dopiero w 1958 roku pojawiła się Brazylia, którą teraz znamy, formując błyskotliwą drużynę, z 17-letnim wtedy Pele, na Mistrzostwach Świata w Szwecji2. Gdyby podczas następnej dekady Brazylia niespodziewanie straciła swoje wyniosłe miejsce w sporcie (jak zdarzyło się to Węgrom), wówczas – wedle argumentu, że Brazylia była wyjątkowa – moglibyśmy tylko wzruszyć ramionami i świętować wyłonienie nowego mistrza, który posiadał swoje wyjątkowe cechy.

A więc dlaczego tak naprawdę Brazylia wychowała tylu fantastycznych zawodników?

Zaskakująco, odpowiedź brzmi: w Brazylii wyprodukowano tyle gwiazd, ponieważ od lat 50. jej zawodnicy trenowali w szczególny sposób, z użyciem wyjątkowego narzędzia, które pozwala poprawić umiejętności kontrolowania piłki o wiele szybciej, niż gdziekolwiek na świecie. Jak gdyby cały n

aród składał się z Clariss, które odnalazły swój sposób na przyspieszenie nauki i – podobnie jak ona – nie zdawał sobie z tego sprawy. Nazywam ten rodzaj praktyki pogłębionymi ćwiczeniami i – jak wkrótce się przekonamy – odnoszą się one do wielu różnorodnych dziedzin, niż tylko piłki nożnej.

Najlepszym sposobem na zrozumienie idei pogłębionych ćwiczeń jest wykonanie następującego testu. W ciągu kilku sekund przyjrzyj się poniższym listom słów, poświęcając tyle samo czasu każdej z nich.

A:

Ocean / bryza

Liść / drzewo

Słodki / kwaśny

Film / aktorka

Benzyna / silnik

Liceum / uniwersytet

Indyk / nadzienie

Owoc / warzywo

Komputer / procesor

Krzesło / kanapa

B:

Chleb / m_sło

Muzyka / s_owa

B_t / skarpetka

Książka / tele_oniczna

Cias_ko / krem

Ołó_ek / kartka

Rzeka / łó_ka

P_wo / wino

Telewizja / rad_o

L_nch / obiad

Teraz zasłoń kartkę. Bez podglądania, spróbuj przypomnieć sobie tak wiele par słów jak tylko potrafisz. Z której listy zapamiętałeś więcej?

Większość ludzi nie otrzyma nawet zbliżonego wyniku: zapamięta zdecydowanie więcej słów z drugiej listy, tej która zawierała fragmenty wyrazów. Badania wykazały, że wynik może być nawet trzykrotnie większy. To tak jakby w ciągu tych kilku sekund twoja umiejętność zapamiętywania nagle się wyostrzyła. Gdyby to był test, twój wynik z drugiej listy byłby o 300% lepszy.

Twoje IQ nie wzrosło w czasie gdy przyglądałeś się drugiej kolumnie. Nie czułeś nic wyjątkowego. Nie zostałeś obdarzony geniuszem (przykro mi). Jednakże, gdy napotkałeś słowa z pustymi fragmentami, coś niezauważalnego i istotnego się wydarzyło. Zatrzymałeś się. Potknąłeś się na chwilę, po czym zrozumiałeś. Doświadczyłeś mikrosekundy problemu i ta mikrosekunda zmieniła wszystko. Nie ćwiczyłeś usilniej, podczas gdy przyglądałeś się drugiej kolumnie. Ćwiczyłeś głębiej.

Kolejny przykład: powiedzmy, że jesteś na przyjęciu i starasz się zapamiętać czyjeś imię. Jeśli ktoś inny ci je poda, szanse na to że zostanie zapomniane są wysokie. Jednak jeśli w jakiś sposób sam je zdobędziesz – sam uruchomisz sygnał z komunikatem, zamiast biernie go otrzymywać – wyryje się głębiej w twojej pamięci. Nie dlatego, że to imię było bardziej istotne, albo dlatego, że twoja pamięć się poprawiła, ale ponieważ po prostu wykonałeś pogłębione ćwiczenie.

Załóżmy, że jesteś w samolocie i po raz kolejny oglądasz krótkie szkolenie dotyczące zakładania kamizelki ratunkowej („Przełóż kamizelkę przez szyję i przypnij dwa czarne paski z przodu kamizelki. Nadmuchaj kamizelkę ciągnąc za czerwone pętelki”). Po godzinie lotu samolot doznaje nagłego przechyłu, a kapitan zdecydowanym głosem oznajmia pasażerom, że powinni założyć kamizelki. Jak szybko zdołasz wykonać tę czynność? Jak się zakłada te paski? Do czego służą te czerwone pętelki?

Oto kolejny scenariusz: ten sam lot, jednak tym razem zamiast obserwować szkolenie, przymierzasz kamizelkę. Wkładasz żółty plastik przez głowę, bawisz się paskami i pętelkami. Godzinę później następuje przechył, a głos kapitana dobiega z interkomu. Czy nie wykonałbyś tych czynności o wiele szybciej?

Pogłębione ćwiczenia zbudowane są na paradoksie: napotykanie problemów, w pewien ukierunkowany sposób – działanie na granicy umiejętności, gdy popełniasz błędy – powoduje że stajesz się mądrzejszy. By ująć to w inny sposób: doświadczenia, które zmuszają Cię by zwolnić, popełnić błędy i poprawić je – jak gdybyś wspinał się stromym zalodzonym stokiem, potykając się i przewracając wraz z pokonywanymi metrami – powodują, że nabierasz wprawy i wdzięku, nawet tego nie zauważając.

„Postrzegamy bezproblemowe wykonanie jako pożądane, jednak to tak naprawdę okropny sposób by się uczyć” – twierdzi Robert Bjork, człowiek, który opracował powyższe przykłady. Bjork, wykładający psychologię na uniwersytecie kalifornijskim, spędził większość swojego życia zagłębiając się w pytania dotyczące pamięci i uczenia. Radosny i wszechstronny, równie biegle dyskutuje na temat zjawiska utraty pamięci, jak tego, że gwiazda NBA Shaquille O’Neal – który słynie z partaczenia rzutów osobistych – powinien trenować rzuty z nietypowych odległości – 14 i 16 stóp, zamiast standardowych 15. (Diagnoza Bjorka: „Shaq powinien rozwinąć umiejętność dostosowywania swoich cech motorycznych. Dopóki tego nie zrobi, nadal będzie popełniał błędy”.)

„Rzeczy, które wydają się być przeszkodami, okazują się być pożądane na dłuższą metę” – twierdzi Bjork. „Jedno rzeczywiste doświadczenie, choćby trwało kilka sekund, jest o wiele bardziej przydatne niż kilkaset obserwacji”. Bjork cytuje wyniki eksperymentu przeprowadzonego przez psychologa Henry’ego Roedingera na uniwersytecie w St. Louis, gdzie studenci zostali podzieleni na dwie grupy, aby zapoznać się z tekstem dotyczącym historii naturalnej. Grupa A przeglądała dokument podczas czterech sesji. Grupa B obejrzała go jedynie raz, ale została przetestowana z jego znajomości trzykrotnie. Tydzień później obie grupy zostały sprawdzone po raz kolejny, a grupa B otrzymała o 50% więcej punktów niż grupa A. Uczyli się cztery razy krócej, a jednak przyswoili o wiele więcej. Catherine Fritz, jedna ze studentek Bjorka, zastosowała jego teorię podczas nauki i podniosła swoją średnią o pełen stopień, poświęcając na naukę połowę czasu.

Przyczyna takiego stanu rzeczy leży według Bjorka w budowie naszych mózgów. „Traktujemy naszą pamięć jak magnetofon nagrywający wszystko na taśmę, zupełnie błędnie. To żywa struktura, rusztowanie o niemalże nieskończonych rozmiarach. Im więcej generujemy impulsów, napotykamy i przezwyciężamy problemów, tym bardziej rozbudowujemy to rusztowanie, a im bardziej je rozbudowujemy, tym szybciej się uczymy”.

Podczas pogłębionych ćwiczeń, zasady którym rządzi się świat codzienny ulegają zawieszeniu. Korzystasz z czasu o wiele efektywniej. Twoje drobne wysiłki przynoszą ogromne, trwałe skutki. Zajmujesz pozycję, w której jesteś w stanie przekuć porażkę w umiejętność. Cały trik polega na tym, by wybrać cel znajdujący się poza aktualnymi umiejętnościami, by obrać sobie walkę za cel. Błądzenie na oślep nie pomaga. Sięganie po odległe cele owszem.

„Chodzi o to by trafić w czuły punkt”, podkreśla Bjork, „pomiędzy tym co już znasz, a tym do czego dążysz. Tam znajduje się optymalna przestrzeń do pracy. Gdy trafisz w ten czuły punkt, rozpoczyna się nauka”.3

Pogłębione ćwiczenia wydają się dziwne z dwóch powodów. Po pierwsze odcinają nasze intuicyjne pojmowanie talentu. Instynkt podpowiada nam, że ćwiczenia mają się do talentu tak jak osełka do noża: są niezbędne, jednak bezużyteczne bez solidnego ostrza tak zwanych wrodzonych umiejętności. Jednak pogłębione ćwiczenia dają nam intrygującą możliwość: wytworzenia tego ostrza przez ćwiczenia same w sobie.

Drugi powód, dla którego pomysł pogłębionych ćwiczeń wydaje się dziwny to fakt, że przejmuje coś, czego zwykle staraliśmy się unikać – czyli błędy – i obraca je w umiejętności. By zrozumieć jak działają pogłębione ćwiczenia musimy najpierw uznać niespodziewaną, ale decydującą rolę błędów w procesie uczenia. Zastanówmy się nad skrajnym przykładem w formie pytania: jak stać się dobrym w czynności, jeśli popełnienie błędu przy jej wykonywaniu niesie sporą szansę na to, że zginiesz?

NIEZWYKŁE URZĄDZENIE EDWINA LINKA

Zimą 1934 roku Prezydent Franklin Roosevelt napotkałproblem. Piloci amerykańskich sił powietrznych – świetnie wyszkoleni – ginęli w katastrofach. 23 lutego pilot utonął podczas lądowania u wybrzeży New Jersey; kolejny zginął gdy jego samolot spadł do kanału w Teksasie. 9 marca czterech kolejnych pilotów zginęło w katastrofach na Florydzie i w Wyoming. Katastrofy nie były wynikiem wojny. Piloci po prostu latali w czasie zimowych burz, dostarczając pocztę.

Katastrofy były powiązane ze skandalem. Niedawne śledztwo prowadzone przez Senat ujawniło wart miliony dolarów układ, pomiędzy komercyjnymi liniami lotniczymi dostarczającymi pocztę. Prezydent Roosevelt szybko zareagował anulując umowy. Aby przejąć transport poczty prezydent sięgnął po siły powietrzne, których generałowie chętni zademonstrowali zaangażowanie i odwagę swoich pilotów. Chcieli również pokazać Rooseveltowi, że siły powietrzne zasługują na status osobnej gałęzi armii, tak jak piechota i marynarka. Generałowie mieli rację co do pilotów. Byli zaangażowani i odważni. Jednak w starciu z surowymi zimowymi burzami roku 1934 wciąż przegrywali. Wczesnym rankiem 10 marca, po tym jak zginął dziewiąty pilot w czasie dwudziestu dni, prezydent wezwał do Białego Domu generała Benjamina Foulois, dowódcę sił powietrznych.„Generale, kiedy te pocztowe morderstwa wreszcie się skończą?” – zapytał groźnie prezydent.

Było to trafne pytanie, które Roosevelt mógł równie dobrze skierować do całego systemu szkoleń pilotów. Wówczas szkolenie opierało się na przekonaniu, że pilotem trzeba się urodzić. Większość programów polegało na identycznej procedurze: instruktor zabierał obiecującego ucznia na lot treningowy, podczas którego wykonywał serię pętli i beczek. Jeśli uczeń nie dostawał mdłości, uznawano, że posiada predyspozycje do zawodu. Po kilku tygodniach szkoły naziemnej stopniowo był oswajany z przejmowaniem sterów. Adepci szkolili się latając „na drugiego” lub po prostu siadali za sterami i mieli nadzieję, że się uda. Ten system nie działał zbyt dobrze. Statystyki śmiertelności w niektórych szkołach lotniczych sięgały 25%, w 1912 roku 8 na 14 pilotów sił powietrznych ginęło w katastrofach. Do 1934 roku technika i technologia szkoleń przeszła reformę, jednak zasadniczo trening pozostał ten sam. Problem, który piloci mieli z dostarczaniem poczty zrodził pytanie: czy jest jakiś lepszy sposób na naukę latania?

Odpowiedź przyszła z niespodziewanego źródła: Edwina Alberta Linka Jr., syna właściciela fabryki pianin i organów z Bingham, w stanie Nowy Jork. Chudy, z zadartym nosem, wiecznie uparty Link był z natury złotą rączką. Gdy miał 16 lat, zakochał się w lataniu i wydał 50 dolarów na lekcję latania u Sydney’a Chaplina (przyrodniego brata gwiazdora filmowego). „Przez większą część godziny robiliśmy pętle i beczki, całe szczęście, że nie dostałem mdłości. Aż do momentu gdy znalazłem się na ziemi nie dotykałem żadnych kontrolek. Pomyślałem, że to jest dopiero metoda na naukę latania” – wspominał Link.

Jego fascynacja rosła, zaczął przebywać z miejscowymi oblatywaczami pól, błagając o lekcje. Ojciec Linka nie doceniał jego zainteresowania lataniem, zwolnił go z pracy gdy dowiedział się o nowym zajęciu. Jednak Link trwał w swojej pasji, kupując czteroosobową Cessnę. W pewnej chwili jego umysł majsterkowicza zajął się zagadnieniem szkolenia pilotów. W 1927 roku, siedem lat po lekcji z Chaplinem, wziął się do pracy. Pożyczając części z fabryki organów, zbudował urządzenie które upakowało kluczowe elementy samolotu do przestrzeni o powierzchni wanny. Posiadało skrzydła, mały ogon, panel kontrolny i silnik elektryczny, który pozwalał urządzeniu na obroty, zmianę kierunku i uniki, w odpowiedzi na ruchy pilota. Mała lampeczka na dziobie zapalała się, gdy pilot popełniał błąd. Link ochrzcił urządzenie „Trenerem Lotniczym Linka” i umieścił ogłoszenie: nauka zwykłego latania oraz latania na przyrządach – czyli umiejętność latania „na ślepo” w czasie mgły i burz oparta jedynie na odczytach z przyrządów. Był w stanie wyszkolić pilotów w czasie o połowę krótszym i o wiele niższym kosztem.

Powiedzieć, że świat przeoczył wynalazek Linka byłoby nieprawdą. W rzeczywistości świat przyjrzał mu się i dokładnie i powiedział donośne, zdecydowane, „nie”. Nikt, do kogo się skierował, nie był zainteresowany urządzeniem, ani szkoły wojskowe, ani prywatne szkoły lotnicze, nawet oblatywacze pól. Bo jak można się nauczyć latania na dziecinnej zabawce? Nie kto inny, jak Urząd Patentowy Stanów Zjednoczonych zarejestrował urządzenie jako „nowatorskie, dochodowe, urządzenie rozrywkowe”. Wszystko wskazywało na to, że tym rzeczywiście pozostanie. Podczas gdy Link sprzedał pięćdziesiąt maszyn do parków rozrywki, tylko dwie trafiły do faktycznych ośrodków szkoleniowych: jedno sprzedał do bazy marynarki w Pensacola na Florydzie, zaś drugie wynajął jednostce Gwardii Narodowej w Newark, w New Jersey. W końcu interes Linka został zredukowany do obwożenia jednego z urządzeń po festynach, gdzie pobierał 25 centów za przejażdżkę.

Gdy zimą 1934 roku pojawił się problem pocztowy, generałowie sił powietrznych byli zdesperowani. Casey Jones, weteran, który wyszkolił wielu pilotów, przypomniał sobie o wynalazku Linka i przekonał grupę oficerów by przyjrzeć mu się raz jeszcze. Na początku marca Link został wezwany by przylecieć ze swego domu w Cortland do Newark, by zademonstrować urządzenie, które wypożyczył Gwardii Narodowej. Umówiony dzień był zachmurzony, z zerową widocznością, nieprzyjemnym wiatrem i rzęsistym deszczem. Dowódcy sił powietrznych, świadomi zagrożeń z tym związanych, stwierdzili, że żaden pilot, niezależnie od tego jak odważny i wyszkolony, nie może latać w czasie takiej pogody. Opuszczali już plac, gdy usłyszeli stopniowo obniżające się brzęczenie w chmurach. Samolot pilotowany przez Linka pojawił się jak duch, materializując się zaledwie kilka stóp nad lądowiskiem. Delikatnie musnął pas i zbliżył się do zdziwionych generałów. Chudy człowieczek nie wyglądał jak Lindbergh, ale latał zupełnie jak on – i to opierając się jedynie na przyrządach. Link rozpoczął prezentację urządzenia, na którym zdobył takie umiejętności. Było to pierwsze zarejestrowane zwycięstwo kujoństwa nad wojskową tradycją: oficerowie zauważyli potencjał, który napotkali. Generałowie zamówili pierwszą dostawę urządzeń Linka. Siedem lat później wybuchła II Wojna Światowa, a wraz z nią pojawiła się potrzeba przekształcenia tysięcy niewyszkolonych młodzieńców w wykwalifikowanych pilotów, tak szybko i bezpiecznie jak to możliwe. Odpowiedzią na tą potrzebę były dziesiątki tysięcy urządzeń Linka. Do końca wojny pół miliona lotników odnotowało miliony godzin w czymś, co zaczęli nazywać „Niebieską skrzynką”4. W 1947 roku po reformie sił powietrznych, Link kontynuował pracę budując symulatory dla samolotów odrzutowych, bombowców, a także modułu kosmicznego dla misji Apollo.

Urządzenie Edwina Linka sprawowało się tak dobrze z tego samego powodu, z którego uzyskałbyś 300% więcej punktów w teście Bjorka z niepełnymi wyrazami. Wynalazek pozwolił pilotom ćwiczyć o wiele głębiej, aby zatrzymać się, zwalczyć błędy i wyciągnąć z nich naukę. Podczas kilku godzin w symulatorze, pilot mógł wystartować i wylądować na przyrządach wielokrotnie. Mógł wykonać lot nurkujący, unik i wznowienie, spędzając godziny w czułym punkcie na granicy możliwości, w sposób, który nie narażał nawet samego samolotu. Piloci sił powietrznych wyszkoleni na tym wynalazku nie byli odważniejsi ani mądrzejsi od tych, którzy się rozbijali. Po prostu mieli możliwość ćwiczyć o wiele głębiej.

Ta koncepcja pogłębionych ćwiczeń sprawdza się doskonale w przygotowaniach do niebezpiecznych zawodów, takich jak pilot myśliwca, czy astronauta. Staje się jednak o wiele bardziej interesująca, gdy zastosujemy ją do innych rodzajów umiejętności. Choćby takich jakie posiadają brazylijscy zawodnicy.

TAJNA BROŃ BRAZYLII

Podobnie jak wielu fanów piłki nożnej na świecie, trener Simon Clifford był zafascynowany fantastycznymi umiejętnościami brazylijskich piłkarzy. W przeciwieństwie jednak do większości fanów, zdecydował się wybrać do Brazylii, by dowiedzieć się w jaki sposób wykształcili te zdolności. Była to niezwykła inicjatywa ze strony Clifforda, biorąc pod uwagę fakt, że całe doświadczenie trenerskie nabrał w katolickiej szkole podstawowej w Leeds, w Anglii. Zdecydowanie nie była ona kuźnią talentów. Jednak Clifford również nie był kimś przeciętnym. Wysoki, przystojny, promieniujący charyzmatyczną, wręcz kuloodporną pewnością siebie. Taką jaką mają misjonarze i władcy (mając 20 lat Clifford doznał poważnych obrażeń w dziwacznym wypadku podczas gry w piłkę, skutkującym usunięciem nerki – być może w wyniku tego podchodzi do każdego dnia z niezmiennym zapałem). Latem 1997 roku, mając 26 lat, Clifford pożyczył 8 tysięcy dolarów od związku zawodowego trenerów i wyruszył do Brazylii. Do plecaka zapakował kamerę wideo i notes pełen numerów telefonów do brazylijskich piłkarzy.

Na miejscu Clifford spędził większość czasu zwiedzając Sao Paolo. Noce spędzał w zarobaczonych akademikach. W ciągu dnia robił notatki. Zaobserwował wiele rzeczy, których się spodziewał: pasję, tradycję, wysoce zorganizowane centra szkoleniowe, długie sesje treningowe (w brazylijskich szkołachfutbolu treningi trwają 20 godzin tygodniowo, podczas gdyBrytyjczycy poświęcają na to jedynie 5 godzin). Widział też piętrzącą się biedę i desperację w oczach graczy.

Jednak Clifford dostrzegł również coś niespodziewanego: dziwaczną grę. Piłka była w niej o połowę mniejsza od standardowej, ale ważyła dwukrotnie więcej, ledwo się odbijała. Gra toczyła się nie na rozległym trawiastym boisku, ale na brudnym podłożu z betonu i drewna, o wielkości boiska do koszykówki. Każda z drużyn składała się z pięciu lub sześciu, zamiast zwyczajowych jedenastu graczy. Rytmika i oślepiająca prędkość gry przypominała koszykówkę lub hokeja, o wiele bardziej niż piłkę nożną. Sprowadzała się do serii szybkich, kontrolowanych podań i nieprzerwanych akcji. Wyglądało to jak gdyby piłkarze zostali wpakowani do budki telefonicznej i nafaszerowani amfetaminą. Gra nazywała się futbol de salao, co po Portugalsku oznacza „futbol w pokoju”. Współcześnie nazywamy to futsalem.

„Było dla mnie jasne, że stąd brały się umiejętności Brazylijczyków”, stwierdził Clifford, „to jakby odnaleźć brakujące ogniwo”.

Futsal został wymyślony w 1930 roku przez urugwajskiego trenera, podczas deszczowego treningowego dnia. Brazylijczycy szybko przyjęli dyscyplinę i ustalili pierwsze zasady w 1936 roku. Odtąd gra rozwinęła się jak wirus, szczególnie w zatłoczonych miastach Brazylii, zajmując wyjątkowe miejsce w sportowej kulturze kraju. W innych państwach również uprawiano dyscyplinę, jednak Brazylię ogarnęła wyjątkowa obsesja na jej punkcie. Częściowo dlatego, że można było ją trenować praktycznie wszędzie (co było niemałą zaletą w kraju, gdzie trawiaste boiska są rzadkością). Futsal rozwinął się zdobywając serca Brazylijczyków, podobnie jak koszykówka zdobyła serca amerykańskich dzieciaków. Brazylia dominowała w zorganizowanej wersji dyscypliny, wygrywając według Vincente Figueiredo – autora Historii Futbol de Salao – 35 z 38 międzynarodowych zawodów. Jednak ta liczba może jedynie sugerować czas, wysiłek i energię, którą Brazylia przelała do tej dziwnej, domowej gry. Jak twierdzi Alex Bellos, autor Futebol: Piłka w brazylijski sposób, „futsal jest postrzegany jako inkubator brazylijskiej duszy”.

Znalazło to odzwierciedlenie w biografii wielu graczy. Począwszy od Pele, praktycznie każdy genialny zawodnik grał w futsal od dzieciństwa. Najpierw na osiedlu, potem w szkole piłkarskiej, gdzie od siódmego do około dwunastego roku życia poświęcali trzy dni tygodniowo tej dyscyplinie. Najlepsi brazylijscy zawodnicy spędzali tysiące godzin na grze. Przykładowo: genialny Juninho stwierdził, że nigdy nie kopał zwyczajnej piłki na trawiastym boisku, aż skończył 14 lat. Do 12 roku życia Robinho spędzał połowę swoich treningów grając w Futsal5.

Niczym wytrawny kiper, identyfikujący szczep wina, specjalista taki jak dr Emilio Miranda, profesor piłki nożnej na uniwersytecie w Sao Paolo, potrafi wskazać powiązanie między futsalem a słynnymi brazylijskimi trikami. Fakt, że gra Ronaldinho, sprawia wrażenie jakby piłka poruszała się niczym jojo, wynika wprost z futsalu. Charakterystyczny gol strzelony przez Ronaldo w Mistrzostwach Świata z 2002 roku również. Gdy powiedziałem doktorowi, że myślałem, że Brazylijczycy uczyli się grając w piłkę na plażach, zaśmiał się. „Dziennikarze przylatują tu, idą na plażę, robią zdjęcia i piszą artykuły. Jednak fantastyczni zawodnicy nie biorą się z plaż, tylko z boisk do futsalu”.

Jeden z powodów kryje się w matematyce. Zawodnicy z futsalu mają kontakt z piłką o wiele częściej niż przy tradycyjnym futbolu: około sześć razy częściej w każdej minucie gry, wedle obliczeń Uniwersytetu w Liverpoolu. Mniejsza, cięższa piłka wymaga i wynagradza lepszą umiejętnością kontroli. Jak podkreślają trenerzy: nie możesz uciec z zasadzki po prostu wykopując piłkę. Ostre podania są najistotniejsze: cała gra polega na wyszukiwaniu odpowiednich kątów, przestrzeni i wypracowaniu szybkich kombinacji z innymi zawodnikami. Kontrola nad piłką i wizjonerstwo są kluczowe, więc gdy gracze trafiają na pełnowymiarowe boisko, czują się jakby mieli całe hektary przestrzeni do gry. Gdy obserwowałem profesjonalne mistrzostwa w Sao Paolo doktor Miranda, wskazywał mi graczy, którzy grali wcześniej w futsal. Był w stanie to określić na podstawie sposobu, w jaki kontrolowali piłkę. Nie miało dla nich znaczenia jak blisko podszedł przeciwnik. Jak podsumował doktor: „brak czasu dodany do braku miejsca równa się lepszym umiejętnościom. Futsal to nasze narodowe laboratorium improwizacji”.

Innymi słowy, brazylijska piłka nożna różni się od światowej, ponieważ tutejsi piłkarze sięgają po futbolowy odpowiednik symulatora Linka. Futsal upakowuje konieczne umiejętności piłkarskie do małej skrzyneczki, ustawia graczy w sferze pogłębionych ćwiczeń, wymagając od nich by popełniali błędy i korygowali je, ciągle produkując rozwiązania dla realnych problemów. Gracze mając kontakt z piłką sześciokrotnie częściej i nie zdając sobie z tego sprawy uczą się o wiele szybciej, niż gdyby to robili na wielkich, sprężystych boiskach (gdzie, przynajmniej w moim wyobrażeniu, graczom powinny towarzyszyć w tle odgłosy Clarissy męczącej „Nad pięknym modrym Dunajem”). By postawić sprawę jasno: futsal nie jest jedynym powodem wspaniałości brazylijskiej piłki. Inne tak często wspominane czynniki: klimat, pasja i bieda, naprawdę mają znaczenie.Jednak futsal był narzędziem, dzięki któremu czynniki te nabrały takiej mocy.

Gdy Simon Clifford poznał futsal, był podekscytowany. Wrócił do domu, zrezygnował z pracy trenera i założył Międzynarodową Konfederację Futebol de Salado, mającą siedzibę w wolnym pokoju jego domu. Organizacja rozwinęła program dla dzieci ze szkół podstawowych i liceów, uczący ich futsalu. Sporządził serię programów treningowych opartych na brazylijskich trikach. Zawodnicy, rekrutujący się głównie z biednych dzielnic Leeds, zaczęli naśladować Zico i Ronaldinho. Aby stworzyć odpowiedni nastrój, Clifford odtwarzał na swoim magnetofonie brazylijską sambę.

Zróbmy krok wstecz i rzućmy okiem na to co robił Clifford. Przeprowadzał eksperyment by sprawdzić czy ogromna brazylijska fabryka talentów mogła zostać przeniesiona do zupełnie innego kraju jedynie poprzez tę zabawną grę. Stawiał na to, że sama gra w futsal przeniesie ziarno brazylijskiej magii – oczekując, że wykiełkuje w ponurym Leeds.

Gdy mieszkańcy miasteczka poznali plan Clifforda, byli trochę rozbawieni. Oglądając jego szkolenie w akcji, narażali się na niebezpieczeństwo, że umrą ze śmiechu. Było to nie lada przedstawienie: dziesiątki bladych, rumianych i przysadzistych dzieciaków, kopiących małą, zbyt ciężką piłkę, ucząc się wyszukanych trików w rytmie samby. Było z czego się śmiać, z jednym małym zastrzeżeniem: metoda Clifforda była słuszna.

Cztery lata później, jego drużyna czternastolatków pokonała szkocką drużynę narodową juniorów, po czym zrobiła to samo w starciu z Irlandczykami. Jeden z wyszkolonych przez niego dzieciaków, Micah Richards trafił do angielskiej reprezentacji. Szkoły futsalu rozwinęły się w wielu krajach. „Więcej gwiazd jest już w drodze” – twierdzi Clifford.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.