Tacie Zbyszkowi

Wstęp

Wojna w Wietnamie to moje dzieciństwo. Chodziłem jeszcze do przedszkola, miałem chyba z pięć lat, gdy pierwszy raz usłyszałem o bitwach w Indochinach.

Kiedy rodzice nie mogli się mną zajmować, zostawiali mnie u dziadków. Babcia wieczorem leżała na kanapie i w okularach o grubych szkłach czytała książki. Ja zasypiałem w pokoju obok. Dziadek zawsze siedział na fotelu przy kanapie. Nie czytał mi do snu książek, tylko opowiadał o wojnie w Wietnamie. Dla kilkulatka to były niesamowite historie. Lepsze niż wszystkie bajki. No i żaden z moich kolegów z przedszkola nie mógł pochwalić się dziadkiem, który walczył w Legii Cudzoziemskiej w dalekiej Azji. To był inny świat…

Pamiętam ciepłe światło lejące się przez niewielkie dziurki metalowej lampki wiszącej na ścianie, kiedy dziadek godzinami opowiadał o dżungli i Wietnamczykach. Czułem się, jakbym sam stał po pas w bagnie, a wokół wiły się kolorowe węże i pływały krokodyle. W zaroślach czaiły się dzikie koty i cały czas trzeba było uważać na jadowite pająki i skorpiony.

Jako dziecko poznawałem historię pierwszej wojny w Indochinach. Była mi ona bliższa niż „nasza” II wojna światowa i późniejsza, wietnamsko-amerykańska nagłaśniana przez komunistyczną propagandę. Już wtedy znałem takie nazwy jak Sajgon czy Dien Bien Phu, a dźwięcznie brzmiący Légion Étrangère obrastał chłopięcą legendą.

Jako nastolatek pierwszy raz oglądałem Czas apokalipsy i choć to opowieść o drugiej wojnie w Indochinach, to ciarki przechodziły mi po plecach. Jak sen wracało do mnie dzieciństwo. Wtapiałem się wręcz fizycznie w obraz dzikiej rzeki i dżungli, które powoli wciągały i unicestwiały kapitana Willarda i pułkownika Kurtza. Powracały wspomnienia i historie dziadka Zygmunta.

Jednak jego opowieści nie odkrywały całej prawdy. Przez lata skrywał przede mną obraz prawdziwej wojny, a malował jedynie szczegółowe obrazy egzotycznej przyrody i Wietnamczyków w charakterystycznych stożkowych kapeluszach – non la (trzeba je nosić, żeby mrówki nie spadały z drzew za kołnierz).

Dziadek Zygmunt oszczędzał mi opowieści o rozrywanych ciałach i masakrach cywilów, jakich dokonywali legioniści. Wówczas wojna w Wietnamie była dla mnie nieustającymi patrolami w dziewiczej dżungli, przez którą żołnierze musieli przedzierać się z maczetami, tworząc korytarze w gąszczu zieleni. Byli trochę jak pierwsi konkwistadorzy.

Dziadek w te wojenne historie gęsto wplatał francuskie zwroty. Czasem prosiłem go, żeby kolejne zdania mówił najpierw po polsku, a potem po francusku. Niesamowicie się czułem, gdy śpiewny język znad Sekwany rozbrzmiewał w pokoju, gdy za oknem padał śnieg, a ja wyobrażałem sobie klimat dżungli południowego Wietnamu. Dziadek świetnie mówił po francusku, tak że w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Komunikacji w Gdyni, gdzie jeździł autobusem, przezywali go Francuzem. Z tego pseudonimu byłem dumny.

Dopiero wiele lat później dziadek Zygmunt opowiedział mi, co naprawdę działo się w Wietnamie. Tym razem opisywał, jak legioniści mordowali cywilów. Zamęczali na śmierć kobiety i dzieci, by wymusić zeznania na temat pozycji partyzantów Viet Minhu. Opisywał metody przesłuchań wykorzystywane przez obie strony. Z przekonaniem mówił, że lepiej było tam zginąć, niż dostać się do niewoli. I nieważne, po której stronie się walczyło. Równie bezwzględnie z jeńcami postępowali tak Francuzi, jak i Wietnamczycy. Dziadek, kiedy dostawał rozkaz, też mordował.

Ta wojna jawiła mi się jako dziwna, bo choć francuska, to zarazem bardziej międzynarodowa mi się wówczas wydawała. Dziadek opowiadał, że wśród legionistów Francuzów nie było zbyt wielu. Oficerowie, owszem, ale trzon armii tworzyli obcokrajowcy – Niemcy, Polacy, Rumuni, Chorwaci i uciekinierzy z Sowietów. Dziadek nigdy nie powiedział o sobie „najemnik”, choć w rzeczywistości nim był. Wszyscy oni byli najemnikami.

Kiedy wiele lat później rozmawiałem z oficerem GROM-u, on też unikał tego słowa. Teraz mówi się kontraktor, bo to lepiej brzmi, choć zasada jest ta sama. Żołnierz najemny podpisuje kontrakt i bierze udział w konflikcie zbrojnym pod flagą innego państwa. Obecnie coraz częściej to służba obcej korporacji, bo wojny przeobrażają się w przedsięwzięcia biznesowe, gdzie wiodącą rolę odgrywają Private Military Companies, czyli prywatne armie najemników.

Wbrew powszechnemu mniemaniu niewielu naszych żołnierzy pracowało dla PMC. Wyjątkiem jest Legia Cudzoziemska, do której – szczególnie po upadku PRL-u – zaciągało się wielu Polaków. Jak mówił mi żołnierz GROM-u, po krótkim boomie na kontraktorów w obcych firmach mogło służyć najwyżej kilkunastu komandosów tej elitarnej polskiej jednostki, która jako pierwsza miała kontakt z najemnikami PMC w Iraku i Afganistanie. To właśnie z GROM-u rekrutowali się pierwsi kontraktorzy.

Gdyński biznesmen Ryszard Krauze z uwagi na swą znajomość z twórcą GROM-u generałem Sławomirem Petelickim jako pierwszy stworzył prywatną armię ochroniarzy. Ryzyko dużo mniejsze, a można zarobić co najmniej kilkanaście tysięcy złotych miesięcznie. To najłatwiejsza kasa dla byłych komandosów GROM-u, ALFY czy Formozy. Byli żołnierze chętnie zasilają oddziały polskich miliarderów. Można ich znaleźć u Krauzego, Kulczyków czy Niemczyckiego, bo tu nie muszą narażać życia, jak podczas kontraktu dla PMC w Iraku bądź Afganistanie. Prywatną armię byłych GROM-owców stworzył też prezes PiS Jarosław Kaczyński.

Były oficer GROM-u tłumaczy: W Polsce nie ma nadzoru nad tym, co robią po służbie byli żołnierze czy funkcjonariusze. W USA jest Departament Stanu. Tam przechodzi się do rezerwy, ale jeśli rząd potrzebuje człowieka o danej specjalności, to go powołują i wysyłają na misję. Po wojsku jako paramedycy trafiają do SWAT czy straży pożarnej i stamtąd na misje. Armia się o nich upomina. Człowiek jedzie, wraca i z powrotem do SWAT.

Pierwsze wyjazdy polskich kontraktorów do Iraku przynosiły jak na nasze warunki wielkie pieniądze. Krążyły legendy o zarobkach rzędu trzydziestu tysięcy dolarów miesięcznie – tysiąc dolarów za dzień pracy w Bagdadzie. W rzeczywistości kwoty były o połowę niższe. Mogły sięgać dwudziestu tysięcy dolarów za miesiąc kontraktu.

Mówi były szef GROM-u pułkownik Dariusz Zawadka: To duże pieniądze, ale pojawiał się też problem dla kogoś, kto pracował za granicą rok czy dwa. Wracał do Polski i był kompletnie oderwany od rzeczywistości, bo znalezienie tu pracy za porównywalne pieniądze było niemożliwe. Tam był panem samego siebie. Pracował w teamie, bo zagrożenie dotyczyło wszystkich. Tu przyjeżdża i ktoś mu nie daje piętnastu tysięcy dolarów, tylko tysiąc. To co ma powiedzieć? Dodatkowo trafia wśród ludzi, z których każdy ma drugiego w dupie i tylko patrzy, jak oszukać współpracownika.

Kontraktorzy mieli też kłopot z aklimatyzacją po powrocie. W Iraku czy Afganistanie zarabiali duże pieniądze za realne nadstawianie karku i zagrożenie życia, a polski rynek nie potrzebuje takich kompetencji.

Były żołnierz GROM-u dodaje: To są fajne doświadczenia do opowiadania przy piwie. O atakach, strzelaninach, terrorystach samobójcach, bombach i minach pułapkach można posłuchać w knajpie, ale pracodawca w Polsce zapyta, co możesz mi zaoferować tu na miejscu? Nikt nie atakuje mojej firmy. Nie jeżdżę pancernym samochodem i nikt do mnie nie strzela. Nie mam przed firmą ułożonych worków z piaskiem. Więc tak naprawdę co możesz mi zaproponować? Jeśli miałbym ci dać dwadzieścia złotych, to musisz mi przynieść czterdzieści. Wówczas się okazuje, że były kontraktor ma mało do zaoferowania i trudno przekonać biznesmena o zagrożeniach i konieczności inwestycji w ochronę. Zabezpieczenia takie jak w Iraku czy Afganistanie w Polsce są po prostu niepotrzebne.

Kłopoty z powrotem do normalnego życia obrazują historie najemników, którzy po przyjeździe do kraju zachowywali się tak, jakby nadal byli na misji. Mordowali, porywali, w kraju zostali przestępcami. Losy Radosława Perlaka czy Marka Kłosińskiego wpisują się w ten schemat. Obydwaj po epizodach w Legii Cudzoziemskiej trafili z wieloletnimi wyrokami do kryminału. Ilu było podobnych? Nie wiadomo, bo nie prowadzi się takich statystyk.

Polscy kontraktorzy służyli w Iraku i Afganistanie. Trzech byłych komandosów zginęło, pracując dla PMC. Zbierając materiały do tej książki, rozmawiałem z ich przyjaciółmi. Niesamowite historie opowiedzieli kontraktorzy, którzy chronili geologów z Geofizyki Kraków po porwaniu i morderstwie Piotra Stańczaka w Pakistanie w 2009 roku. Naszego inżyniera zabili talibowie, bo pakistańskie władze i rząd RP nie spełnili ich żądań. „Biały” i „Szilu” chronili polskich inżynierów w północnym i południowym Pakistanie, gdy ci pracowali nad mapowaniem złóż ropy i gazu dla światowych korporacji naftowych.

Jednak po boomie na firmy PMC na początku XXI wieku rynek się zepsuł. Obecnie kontraktorzy mogą tylko marzyć o gażach liczonych w dziesiątkach tysięcy dolarów. W ochronie lotniska w Afganistanie można dostać dwa i pół tysiąca dolarów. Nie ma mowy o milionowym ubezpieczeniu dla rodziny w razie śmierci kontraktora.

Obecnie najmodniejszy kierunek to Afryka i ochrona statków przed piratami. Tam jednak stawki też dramatycznie spadły.

Pułkownik Zawadka dodaje: Dziś nie ma już w ochronie wielkich pieniędzy. Kontraktorzy śpią na barkach-hotelach w tragicznych warunkach. Kiedyś każdy tylko patrzył, ile to będzie dolarów dziennie. Teraz można o tym zapomnieć.

Ta książka zawiera historie kilku najemników, którzy przewinęli się przez światowe fronty od Wietnamu po Irak i Pakistan. Chronili przed piratami statki pływające u wybrzeży Afryki. To opowieści ludzi, którzy powierzyli mi swoje przeżycia i uczucia. Z uwagi na bezpieczeństwo bohaterów i ich rodzin niektóre nazwiska i pseudonimy zostały zmienione.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział I

Zygmunt

Łza wolno spływa z kącika oka. Niezdecydowanie meandruje bruzdami spalonej słońcem twarzy.

Jest gorący lipiec 2011 roku. Zygmunt Wojtczak siedzi skurczony na wiklinowym fotelu pod młodą wiśnią obsypaną krwistymi owocami. Po chwili płacze jak dziecko, mimo że skończył dziewięćdziesiąt jeden lat. Po tej pierwszej łzie już nie może powstrzymać łkania. Choć jest ono przytłumione, wciąż wywołuje wstyd. Prawie go nie słychać. Tylko te łzy spływają po policzkach. Nic nie może zatamować coraz większej ich fali. Jego duże dłonie niezdarnie próbują je ścierać, ale tylko rozmazują słoną wilgoć po całej twarzy, która aż błyszczy i odbija słońce. Zygmunt czuje w ustach ten słony smak.

Wietnam: obłąkany taniec pod pociskami

Wietnam. To jedno słowo wystarcza, żeby wróciły koszmary młodości. Zygmunt nie jest w stanie wykrztusić choćby sylaby. Cały czas płacze. W jednej chwili wraca tamta wojna. Groza. Przerażenie. Przed oczami ma obrazy rozrywanych bombami kolegów, w uszach huczą mu eksplozje, dudnią tam-tamy i świdruje przerażający krzyk Wietnamczyków. To jest nie do opowiedzenia. Wszystkie zmysły paraliżuje ciągle ten sam obraz – walające się wokół rozszarpane szczątki, kawałki ludzkiego mięsa. Ci, co jeszcze żyją, wzrokiem zaszczutego zwierzęcia patrzą, gdzie by się schronić. Pociski moździerzy rozrywają okopy. Tną powietrze tak szybko, że nie da się oszacować, gdzie mogą uderzyć. Gdy walą nad drzewami, wszędzie latają strzępy ciał zmieszane z ziemią, krzewami i kawałkami palm. Kurz i pył w ogóle nie opada. Ludzie nie mają czasu, żeby pomyśleć, co dalej, bo zaraz podrywa ich do obłąkańczego tańca kolejny pocisk. W oddali już słychać okrzyki Wietnamczyków. Tak zagrzewają się do boju. Ziemia cały czas drży pod nogami, gdy próbujesz biec. Trudno zrobić następny krok i tylko jakaś nieznana siła pcha cię, by biec w to piekło skryte za kłębami dymu.

Zygmunt nie potrafi powstrzymać emocji, które jak tsunami zalewają wszystko, co jeszcze przed chwilą widział i czuł. Nie ma znaczenia, że siedzi w wiklinowym fotelu na peryferiach Gdyni i jest całkowicie bezpieczny.

Teraz widzi jedno – Wietnam. Samo to słowo powoduje, że znowu czuje to co przed sześćdziesięcioma laty. Doznania przenikają każde włókno ciała i zakątek duszy. Jego organizm nasiąkł przerażeniem i Zygmunt nie jest w stanie się przed nim obronić. To silniejsze od niego. Jest niewysoki, a strach i płacz przykurczają go jeszcze bardziej. Powoli znika w swym fotelu. Staje się jeszcze mniejszy. Gdy patrzy na zieleń liści wiśniowego drzewka, obok którego siedzi, poruszanych lekkim podmuchem wiatru, w jego oczach rozrastają się w bujną wietnamską dżunglę. Boi się… Wielkie dłonie nie mogą utrzymać szklanki wody. Lęk paraliżuje każdy nerw…

Wietnam – w tym słowie zamyka się życie Zygmunta Wojtczaka. To tajemnica, o której wie niewielu. Nikt z sąsiadów nawet się nie domyśla, że krępy staruszek, który z wytartą siatką wolno drepcze do pobliskiej „Biedronki” na Karwinach, mógł być żołnierzem Legii Cudzoziemskiej. Że ich pan Zygmunt walczył w Wietnamie…

Biznes na skórze podeszwowej

To miał być świetny interes. Tuż przed sylwestrem 1949 roku do gdyńskiego portu zawinął szwedzki frachtowiec. Zygmunt, który miał niespełna dwadzieścia dziewięć lat, był robotnikiem w porcie odradzającym się po wojnie. Ale razem z kilkoma kumplami prawdziwe pieniądze zarabiał na kontrabandzie. Tym razem też tak miało być.

Szwedzi byli głodni wódki. Od początków XX wieku w ich kraju obowiązywała częściowa prohibicja, czyli system Bratta, od nazwiska lekarza Ivara Bratta, a zgodnie z nim Szwed tygodniowo mógł wypić jedynie litr wódki. Monopol państwowy – Systembolaget – kontrolował handel alkoholem, więc czarny rynek kwitł.

Tamtego dnia Zygmunt przemycił na teren portu litr spirytusu. Liczył na szybki zarobek. Nosząc po trapie worki z żywnością, zagaił wielkiego szwedzkiego marynarza. Olbrzym się tylko uśmiechał. Nic nie rozumiał. Nie potrzebowali jednak wielu słów. Właściwie do handlu nie potrzeba żadnego języka. Zygmunt wyciągnął gotówkę i już wiadomo było, o co chodzi. Handel ma jednego boga, co zwie się pieniądz. Szwed momentalnie chwycił. Oczy mu zabłysły z radości. Zaprowadził go do kajuty i pokazał, co ma na sprzedaż. Zygmunt wiedział, że najlepszy interes można zrobić na skórze podeszwowej. Po wojnie w Gdyni panowała wielka bieda – latem dzieci biegały na bosaka, a starsi chodzili w dziurawych butach. Dobre buty, bez dziur, to był prawdziwy skarb. Wojtczak długo się nie zastanawiał. Wiedział, że już następnego dnia będzie mógł sprzedać skórę szewcowi na Starowiejskiej i nieźle zarobić.

Palcem wskazał na gruby zwój skóry. Upchnął ją do worka i zniósł na ląd. Potem musiał tylko przechować towar do końca zmiany i spokojnie wynieść poza teren portu. Już kilka razy to robił, podobnie żyło wielu robotników portowych – mimo wysokich kar szmugiel kwitł i tylko głupi nie wykorzystałby okazji. Pod koniec zmiany wyciągnął spod worków swój skarb.

Był styczeń i termometr wskazywał kilkanaście kresek poniżej zera. Zygmunt rozbierał się za stertą worków. Kilkakrotnie owinął się skórą i na to włożył koszulę. Czuł się jak średniowieczny rycerz w zbroi, bo dziewięć kilogramów skóry skutecznie usztywniało mu cały korpus. Ręce nie zwisały swobodnie wzdłuż ciała i Zygmunt z trudem wciągnął brudny płaszcz. „Jakoś to będzie”, przemknęło mu przez myśl. Nie pierwszy raz robił taki numer. Co prawda trochę śmiesznie wyglądał z tymi rozpostartymi rękami, jak napompowany, ale było ciemno i zimno. Miał nadzieję, że o tej porze strażnicy nie będą przeprowadzać szczegółowej kontroli. Podbiją przepustkę i tyle. Z nieba wolno padały płatki śniegu, w których odbijało się światło lampy, gdy Zygmunt podchodził do portowej bramy. Był cały mokry ze strachu. Dodatkowo się pocił, bo zwoje skóry ciasno opinały klatkę piersiową. Za mocno się ścisnął i ledwo oddychał. Starał się zachować spokój i z uśmiechem podał grubemu strażnikowi przepustkę.

– Te, chłopie, a ty co tak dziwnie stoisz? Grabiami kiwasz, jakbyś chciał komu przywalić. – Przyglądał mu się cieć.

– Ja? Zimno, to się dogrzewam – wydukał wystraszony Zygmunt.

– Chodź no tu, chłopie, bo coś mi się nie podobasz. – Kiwnął na niego strażnik i palcem wskazującym dźgnął go w brzuch. – Te, łajzo?! A coś ty taki twardy na bebechach… Coś masz za pazuchą. Dalejże no na kontrolę, bo tu jakiś szmugiel czuję! – krzyczał.

Grubas zaczął popychać Wojtczaka na zaplecze biura przepustek.

– No dalej, szmaciarzu, co żeś chciał ukraść z portu?! – wrzeszczał. – Rozbierać się, i to zaraz!

Zygmunt rzucił na ziemię płaszcz i zaczął ściągać koszulę.

– Ja nie mam nic takiego. Ot, kawałek skóry kupiłem od marynarza na sprzedaż… – tłumaczył.

Wiedział, że się nie wywinie, bo nawet nie miał czym przekupić strażnika. Gruby to nie problem, bo koledzy mówili, że za łapówkę puszcza, ale rewizji przyglądał się też dowódca zmiany. Nie będzie taryfy ulgowej. Jak nic wywalą z roboty, a potem sąd w trybie doraźnym i wysoka kara więzienia za kontrabandę i działanie na szkodę ludowej ojczyzny. Strażnicy zabrali mu dokumenty i spisali protokół. Do rana Zygmunt musiał siedzieć w celi. Już po formalnościach puścili go do domu.

Na odchodne gruby strażnik kopnął go jeszcze w tyłek.

– Żebyś mi się tu więcej nie pokazywał! – krzyczał, jakby port należał do niego.

Tak skończył się interes życia i przemytnicza kariera Zygmunta Wojtczaka w porcie gdyńskim…

Jak zbity pies wrócił do ceglanego domku przy placu Kaszubskim, gdzie mieszkał kątem u znajomych. Miał tam wąskie łóżko w kuchni. Nawet nie pytali go, dlaczego tak długo siedział w pracy. Wiedzieli, że w porcie różnie bywa. Czasami jest pilny przeładunek i trzeba wyrabiać nadgodziny.

Wojtczak sam zaczął:

– Złapali mnie na wynoszeniu skóry, którą kupiłem od marynarza. Miała być na buty.

– O Boże! – Złapała się za głowę gospodyni. – Teraz to, Zygmuś, skończysz w kryminale! Już cię komuniści za okradanie władzy ludowej nie wypuszczą z więzienia. Wiesz, co tam się dzieje? Zamęczą cię i ubiją jak nic! – lamentowała kobieta.

– O kurwa! – To jedyne, co przyszło do głowy gospodarzowi, Rajmundowi. – Żeby tylko nam tu nie weszła ubecja. Teraz to ty musisz spierdalać z tego kraju. Nawet jak wyjdziesz żywy z kryminału, to i tak cię zniszczą. Wiesz, co się teraz wyrabia…

Po rozmowie z gospodarzami Zygmunt cały dzień leżał na łóżku. Nie był w stanie wstać. Patrzył w sufit i kombinował. Przeżył wojnę. Wiedział, co to głód i poniżenie. Do komunistycznego więzienia za nic w świecie nie chciał iść.

Wieczorem wrócił z pracy gospodarz. Na pocieszenie przyniósł pół litra bimbru pędzonego przez sąsiada Kaszuba. Razem zasiedli do stołu. Rajmund polewał do przedwojennych kieliszków. A Zygmunt już wiedział, co zrobi: jak tylko nadarzy się okazja, ucieknie z kraju.

Taka szansa pojawiła się kilka dni później. Nocą 14 stycznia przez dziurę w płocie przecisnął się na teren portu. Kilka godzin ukrywał się w hałdzie węgla zalegającej na nabrzeżu. O świcie pojawili się pierwsi tragarze i zaczęli się uwijać przy szwedzkiej jednostce czekającej na załadunek.

Wojtczak wiedział, że statek jeszcze tego samego dnia miał opuścić gdyński port. Nie miał problemu z udawaniem portowego robotnika. Znał tu każdy kąt i wiedział, gdzie się schować. Poza tym był ubrany w brudne ciuchy i niczym się nie różnił od innych robotników, którzy przemykali szybko, z pochylonymi głowami, nie zwracając na nikogo uwagi. Chwycił leżący na nabrzeżu worek i pewnym krokiem wszedł na trap. Kiedy był już na pokładzie, wiedział, że prawie się udało. Parowiec nie był duży, ale znajdowało się na nim tyle zakamarków, żeby można było się dobrze ukryć. Zygmunt wcisnął się w ładowni za wielkie skrzynie. Panowały tam kompletne ciemności, więc nie było szans, żeby ktoś go zauważył.

W metalowej puszce dawało się słyszeć jedynie piski szczurów, które jakby podświadomie wyczuwały, że statek wkrótce wypłynie w morze. Zygmunt siedział w ciszy przez kilka godzin. Do ładowni nikt nie zaglądał. Na pokładzie jeszcze było słychać pokrzykiwania tragarzy i nerwowe nawoływania załogi. Później powietrze przecięły gwizdki i ucichły odgłosy biegających po pokładzie portowych robotników i marynarzy. Za to coraz głośniej pracowały tłoki parowca. Zygmunt poczuł gwałtowne szarpnięcie. To holowniki odciągały jednostkę od nabrzeża i kierowały do wyjścia z portu, gdzie od końca wojny zalegał niemiecki pancernik Gneisenau, zatopiony przez samych Niemców.

Za skrzynią w ładowni Zygmunt przesiedział blisko dwanaście godzin. Postanowił się ujawnić, kiedy wiedział, że parowiec jest już daleko na pełnym morzu. Zresztą już nie mógł wytrzymać z zimna i pragnienia. Dawał mu się też we znaki sztorm. Wojtczak pochodził z Płocka i nie był przyzwyczajony do takiego bujania. Kilka godzin wymiotował w ładowni. Już miał dość tej całej ucieczki.

Kiedy wyszedł na pokład, lodowate fale przelewały się przez burty. W jednej chwili był cały mokry. Gdy Szwedzi zobaczyli intruza na pokładzie, wszczęli alarm. Zaprowadzili Zygmunta do kapitana. Niespecjalnie się dziwili, bo podobnych blindziarzy z komunistycznej Polski było coraz więcej. Kapitan dał mu się napić gorącej herbaty, a potem zaprowadzili go do kajuty. Dostał koc i położył się na koi. Był potwornie zmęczony i przemarznięty. Niemal natychmiast zasnął.

Świetna fucha w Maroku

Gdzieś na Bałtyku, styczeń 1950 roku.

– Få upp! Få upp! [wstawaj]. – Szarpał go za ramię łysy dryblas.

Zygmunt nieprzytomnym wzrokiem popatrzył na mężczyznę, nie wiedząc, o co chodzi. Nie wiedział nawet, gdzie jest. Dopiero po chwili wrócił do rzeczywistości i zorientował się, że siedzi w kajucie. Przypomniał sobie, że uciekł z Polski. Nie wiedział, jak długo spał. Po chwili do kajuty weszli inni marynarze. Dostał kubek kawy i kawałek suchego chleba. Szwedzi szturchali się i śmiali, patrząc na niego. Zygmunt nie wiedział, co będzie dalej. Był jednak szczęśliwy, bo cokolwiek miało się stać, będzie lepsze niż kazamaty za próbę przemytu kawałka skóry. Po niewolniczej pracy dla Niemców podczas wojny nie chciał drugi raz przeżywać takiego upodlenia. Nie ma nic gorszego niż życie w klatce i całkowita zależność od drugiego człowieka. Zwłaszcza gdy ten drugi człowiek chce się na tobie wyżyć.

Tę scenę zapamiętał na długo – patrząc na śmiejących się z niego Szwedów, miał nadzieję na lepszy los, choć zarazem jakby tego śmiechu nie słyszał. Wszystko działo się obok niego. Miał jeszcze świeżo w pamięci ciężar worków w gdyńskim porcie i tę zazdrość, jaką czuł, kiedy patrzył na zagranicznych marynarzy, których odróżniało się od Polaków na pierwszy rzut oka. Nie trzeba było nawet słuchać obcego języka. Wystarczyło spojrzeć na sposób chodzenia i pewną swobodę ruchów – brak napięcia w ciele, rozluźnione mięśnie. Nie widział u nich nerwowych poruszeń głowy i tego strachliwego, zwierzęcego spojrzenia. Wtedy nie zdawał sobie sprawy, z czego to wynika. Teraz już wiedział – oni po prostu się nie bali.

Szwedzi byli mili tylko do pewnego stopnia. Później kapitan próbował wytłumaczyć Zygmuntowi, że muszą go aresztować i wydać szwedzkiej policji. To jednak dla niego oznaczało wolność…

Nie bał się. Modlił się jedynie, żeby ktoś nie wpadł na pomysł, by odstawić go z powrotem do komunistycznej Polski. Wiele słyszał o tym, jak władze rozprawiają się z uciekinierami, i bał się, że w kraju może go czekać kara śmierci, a w najlepszym wypadku wieloletnie więzienie. O wyrokach Wojskowych Sądów Rejonowych krążyły legendy, słyszało się plotki o rozstrzelaniach i mordach w gdyńskim kryminale.

Po kilku godzinach parowiec dopłynął do Karlskrony. Tam Wojtczaka przejęła szwedzka straż graniczna. Funkcjonariusze wsadzili go do starej poniemieckiej furgonetki. Na tablicach rejestracyjnych jeszcze przebijały zamalowane oznaczenia Wehrmachtu – „WH”. Został przewieziony do obozu dla uchodźców pod Sztokholmem. Procedury trwały kilka godzin. To wydało mu się nawet trochę znajome – przypominało spisywanie przez Niemców, kiedy był u nich na robotach podczas wojny. Czuł się upokorzony i nie bardzo wiedział, co ma robić, choć Szwedzi starali się być mili. Obóz nie był duży. W starych barakach mieszkało też kilkunastu Polaków. Zygmunt pochwalił się, że w Borowiczkach pod Płockiem, skąd pochodził, tuż przed wojną pomagał kowalowi. Szwedzi dobrze wiedzieli, co się dzieje w Polsce, więc po trzech tygodniach niepewności Wojtczak dostał decyzję o przyznaniu mu azylu. Był szczęśliwy jak dziecko. To oznaczało nowe życie, bo jednocześnie otrzymał pracę w pobliskiej odlewni żelaza. Teraz życie toczyło się monotonnie: obóz, praca, obóz.

Październik 1950 roku.

Wojtczak: W takim rytmie minęło dziesięć miesięcy. Niby było spokojnie, ale pojawiały się plotki, że komunistyczny polski rząd będzie żądał od Szwecji wydania uchodźców. Do naszego obozu przybyło kilka osób podających się za przedstawicieli Związku Uchodźców. Tłumaczyli, że trzeba im przekazywać gotówkę, to w razie czego pomogą w ucieczce. Podejrzewałem, że to może być jakieś oszustwo, ale ziarno niepokoju zasiali. Zacząłem się bać deportacji. Przecież nie wiedziałem, czy politycy się nie dogadają za naszymi plecami i trafię ze spokojnej Szwecji do polskiego więzienia. Wtedy już nie chodziłoby tylko o wyniesienie z portu kawałka skóry, ale o nielegalny wyjazd z Polski, co było zagrożone wieloletnim więzieniem. Wtedy wszyscy szukali jakiejkolwiek stałej pracy. Ktoś powiedział, że jest dobra praca w Maroku. Tyle że trzeba osobiście się zgłosić do konsulatu Francji.

Zygmunt nie czekał, aż przyjdą po niego komuniści. Pojechał do Sztokholmu. Niewiele rozumiał, ale zgłosił się do francuskiej placówki. Tam pracownik łamaną polszczyzną wytłumaczył mu, że można podpisać trzyletni kontrakt w Maroku. Chętnych nie brakowało – w podobnej sytuacji było czterdzieści pięć osób. Wstępnie wszyscy się zgodzili, ale w ciągu kilku tygodni większość towarzystwa się wykruszyła. Już nie było tak wielu chętnych na wyjazd do Maroka, bo nie było wiadomo dokładnie, co to miała być za robota. Większość się bała, że podpisanie tego kontraktu to jak sygnowanie cyrografu i pakt z diabłem.

Wojtczak: W końcu zostało nas tylko dwóch: Jerzy Wegner ze Szczecina i ja. Podpisywaliśmy kontrakt w języku francuskim. Tłumacz mówił, że nie ma się czego obawiać, bo to trzyletnia umowa na robotę w Maroku. Zwykła fizyczna praca. Mówili, że na początku trafimy jako tragarze do jakiegoś portu. Mieliśmy pomagać przy przeładunku. Ciężka robota, ale kusili nas kilkoma tysiącami franków pensji. To były niewyobrażalne pieniądze jak na tamte czasy. Poza tym musiałem uciekać jak najdalej od Polski. Bałem się, że zostanę deportowany. Miałem dwadzieścia dziewięć lat i nic do stracenia…

Zygmunt i jego kolega podpisali kontrakt. Mieli się zgłosić następnego dnia po bilety na statek do Kopenhagi. Tak zaczęła się dla Wojtczaka podróż, która trwała wiele lat. Nie zwracał uwagi na niewygody, które musiał znosić na starym parowcu. Tak jak inni spał na podłodze w brudnej ładowni. Kiedy jesienny Bałtyk zaczął szaleć, pierwsi pasażerowie nie wytrzymali. Torsje szarpały też jego kolegą, Jurkiem. Chłopak nie był w stanie zapanować nad atakami choroby morskiej. Siedział skurczony w rogu, opierając się o pustą skrzynkę, i wymiotował sobie wprost na kolana. Był blady jak ściana. Podobnie reagowali inni pasażerowie. W niskim, niewietrzonym pomieszczeniu śmierdziało wymiocinami. Zygmunt nie narzekał. Podczas wojny widział gorsze rzeczy, a ta podróż miała być początkiem nowego życia. Po kilkudziesięciu godzinach rejsu po wzburzonym Bałtyku w końcu dopłynęli do Kopenhagi. Nie wiedział, jak wyrazić swoje szczęście, że może postawić nogę na stałym lądzie. Nic się nie bujało. Nigdy by nie podejrzewał, że człowiek może się tak cieszyć z tego, że stąpa po twardej ziemi.

Kopenhaga to był tylko przystanek w tej podróży. Czekał tam na nich pociąg do Hamburga. Stare, drewniane wagony towarowe były niczym luksusy pierwszej klasy w porównaniu do ładowni na statku. Jerzy szelmowsko się uśmiechał, a na jego twarzy nie było śladu po wielogodzinnej chorobie morskiej, gdy osmalona lokomotywa szarpnęła pierwsze podłączone do niej lory, a za nimi resztę składu.

– No to tylko zakładać konta w Szwajcarii, jak zarobimy tę kasę, którą obiecują Francuzi. Będziemy bogaci. – Rozmarzył się. Zamknął oczy i rozłożył ręce, komfortowo opierając się o ścianę wagonu.

Dla Zygmunta powolna jazda pociągiem była jak szkolna wycieczka. Głód doskwierał, ale nie to było najważniejsze. Kiedy pociąg stanął w Hamburgu, był podekscytowany. W kieszeni koszuli na pomiętej kartce miał zapisany adres, pod który mieli się zgłosić. Kilka godzin błądzili zniszczonymi uliczkami miasta, by w końcu trafić do francuskiego biura. To kolejny przystanek. Znudzona monotonią całodziennej pracy otyła Niemka wydała Zygmuntowi i pozostałym petentom bilety do Offenburga. To niewielkie miasto położone tuż przy granicy z Francją, po wojnie we francuskiej strefie okupacyjnej. Wszyscy chętni do roboty w Maroku mieli się stawić w pobliskim Baden-Baden.

Oficer Legii tylko się śmiał

Baden-Baden, grudzień 1950 roku. Zygmunt, nie przeczuwając niczego złego, wszedł w obręb niepozornego kompleksu budynków. Niespecjalnie się zdziwił, że w biurze przepustek siedzi czarnoskóry wartownik uzbrojony w karabin maszynowy. W całych Niemczech było mnóstwo wojska, więc skoro to był punkt zborny, to tak musiało być. Zresztą wiedzieli, że przyjedzie, bo wchodząc na teren obozu, musiał podpisać się na liście pod swoim nazwiskiem.

Wojtczak: Jak przekroczyłem bramę tego obozu, to już nie było odwrotu. Uzbrojeni wartownicy pilnowali bram, a nas zamknięto w części budynku, skąd nie było żadnego wyjścia. Francuzi zabrali mi dokumenty i cywilne ciuchy. Dostaliśmy mundury. Wtedy stało się jasne, że we francuskiej ambasadzie podpisałem kontrakt na najemnika w Legii Cudzoziemskiej. W życiu bym na to nie poszedł! W czasie wojny udało mi się uniknąć wojaczki i wcale nie pałałem chęcią do żołnierki, nawet za cenę ucieczki przed ludowym wymiarem sprawiedliwości.

Zygmunt by się do tego nie przyznał, ale był trochę tchórzem. Jego brat, Bronek, walczył w kampanii wrześniowej 1939 roku i wiele opowiadał o okropieństwach wojny. Po jej zakończeniu Zygmunt dziękował Bogu, że cudem udało mu się uniknąć walki na froncie.

Wojtczak: Nigdy w życiu nie poszedłbym dobrowolnie w kamasze. Urzędnicy w ambasadzie zupełnie co innego mówili. A jak podpisywałem, to nawet nie wiedziałem co, bo przecież nie znałem ani słowa po francusku. Jak się dowiedzieliśmy, że to zaciąg do Legii Cudzoziemskiej, to zażądaliśmy od komendanta zwrotu dokumentów i zwolnienia nas do domów. Oficer tylko się śmiał, pokazując jakiś papier, że podpisany.

– Teraz możecie się starać o zwolnienie w Marsylii. Tam dostaniecie dokumenty i bilety na powrót. Z tego obozu nie ma odwrotu. Taka u nas procedura – tłumaczył.

Dalsze postępowanie było rutynowe: badanie przez lekarzy. Jednak Francuzi obawiali się, że świeże mięso armatnie im ucieknie – czterdziestu nieszczęsnych rekrutów cały czas pilnowali uzbrojeni żołnierze.

Boże Narodzenie 1950 roku. Wieczorem pociąg spokojnie turkotał na przedmieściach Marsylii. Na stacji na rekrutów już czekała wojskowa ciężarówka. Czterdziestu chłopa musiało się w niej zmieścić. Cały czas nie spuszczali z nich oczu strażnicy. Później auto w eskorcie dwóch dżipów podskakiwało na dziurach La Canebière. To główna arteria miasta, biegnąca wprost do Starego Portu i Fortu św. Jana, gdzie stacjonowali legioniści. Przez szparę w plandece widać było wystające przy ulicy prostytutki i pijanych klientów chwiejnym krokiem szukających uciechy na jedną noc. To Le Panier – najgorsza dzielnica Marsylii. Zygmunt wiele z tego pierwszego wieczoru nie zapamiętał. Uderzył go tylko smród portowej dzielnicy. Wszystko było nim przesiąknięte. Nie dało się od niego uciec.

W końcu wszystkie trzy auta stanęły. Fort św. Mikołaja – to cel ich podróży. Wypalone słońcem cegły nosiły ślady pocisków, a duża część fortecy była zniszczona po wojnie. Obiekt należał do wojska, ale nikt specjalnie nie troszczył się o jego renowację. Przybyszów uderzyła przygnębiająca atmosfera tego miejsca. Fort wyglądał, jakby wojna dopiero co się skończyła.

Wojtczak: Skoszarowano nas w tym forcie. Cztery dni siedzieliśmy o chlebie i wodzie w niewielkich celach. Nikt się nami nie interesował. Jedynie strażnicy co jakiś czas zaglądali, żeby sprawdzić, co robimy. W końcu czwartego dnia zaczęto wzywać nas po kolei do biura śledczego. Dostałem do podpisania pięcioletni kontrakt, a krajem przeznaczenia był Wietnam.

Zygmunt nie chciał podpisać kontraktu i nie zgadzał się na wyjazd do Indochin.

– Masz dwa dni na przemyślenie sprawy. Jeśli się nie zdecydujesz, to inaczej się policzymy – straszył oficer.

Słowa Francuza powtarzał jak echo, tyle że po polsku, kapral ze wschodniej Polski. Zaciągał typowym tamtejszym akcentem. W czasie wojny walczył w AK, a potem w NSZ. Podobnie jak inni Polacy w Legii, uciekł z kraju…

Cyrografu na dalsze życie w wojskowych kamaszach nie chciał też podpisać kolega Zygmunta Jerzy Wegner. Przesłuchujący ich oficerowie byli spokojni.

– Jak nie chcecie podpisać, wracacie do celi. Może przez dwa dni rozjaśni się wam w głowie – tłumaczyli.

Żandarmi odprowadzili ich do celi. Dwa dni dłużyły się niemiłosiernie. Dużo rozmawiali. Nie spodziewali się, że tak będą spędzać święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok. Szczęście, że zima we Francji była łagodna, bo musieli spać na ziemi. Nie było żadnych łóżek. Klawisze rzucili im jedynie trochę słomy, żeby nie leżeli na gołych kamieniach. Jednak w tej norze nie dało się spać. Cały czas musieli odganiać szczury, które wychodziły całymi stadami zaraz po zapadnięciu zmroku. Otyłe, wlokły tłuste cielska powoli przez korytarze, zostawiając mokre ślady, jak ślimaki. Wypełzały wprost z kanałów i jeszcze nimi cuchnęły. Bestie były bezczelne. W ogóle nie bały się ludzi. Nawet jak się je przepędziło, to zaraz wracały. Parły do śmieci, których całe sterty zalegały w forcie.

Zygmunt i Jerzy przeżyli wojnę w Europie i nie zamierzali jechać na kolejną do Azji. Wspólnie zdecydowali, że nie podpiszą kontraktu.

Zgodnie z umową po dwóch dniach żandarmi ponownie zabrali ich do biura śledczego. Tym razem oddzielnie.

– Allez! Allez! – poganiali Wojtczaka wojskowi, dźgając go co jakiś czas lufami karabinów w plecy.

Zygmunt został w pokoju z oficerem i dwoma żandarmami. Widział tylko światło lampki odbijające się w okularach Francuza. Cienie postaci tańczyły na kamiennych ścianach pomieszczenia.

Oficer spokojnie siedział za biurkiem i wyglądał jak urzędnik w magistracie. Nic poważnego, nic groźnego – taki przekaz płynął z jego uśmiechniętej twarzy. Żandarmi też się uśmiechali, ale nic nie mówili. W milczeniu patrzyli na drobnego Polaka. Na biurku oficera piętrzył się stos dokumentów, a z wyszczerbionego kubka z jakimiś arabskimi wzorami wystawały starannie zaostrzone ołówki.

– Nie podpiszę kontraktu – zapowiedział hardo Zygmunt i próbował dostrzec jakąś reakcję w oczach Francuza, które ledwo było widać zza grubych szkieł.

Momentalnie dostał potężny cios drewnianą pałką w dół podkolanowy. Padł na ziemię. Tego się nie spodziewał. Dotąd Francuzi byli dla niego mili i cały czas się uśmiechali. Tak przesiąkł tym wszechobecnym „bonjour” i „merci”, że odmawiając podpisania kontraktu, też się szelmowsko uśmiechał.

Drugi żandarm zaczął go kopać po całym ciele. Kopał wszędzie, ciężkie buciory waliły w czułe miejsca. Zygmunt odruchowo zakrywał głowę rękoma, ale nie na wiele się to zdawało. Żandarmi byli jak w amoku. Wreszcie mogli się wyładować za ciągłą falę i kary fizyczne, które sami wcześniej dostawali. To stała metoda w Legii: sprać tak, żeby gość nawet nie odważył się myśleć inaczej. Upodlić…

– Ty komunistyczna świnio! – krzyczał oficer. – Przyjechałeś na przeszpiegi do Francji. Zajebiemy cię jak psa. – Zdawało się, że do głosu doszło alter ego legionisty, który do tej pory wydawał się całkiem uprzejmy.

To była agresja i przemoc w czystej postaci. Nie wiedziałeś, skąd się jej spodziewać, i nie miałeś jak się przed nią bronić. Uderzała nagle i niszczyła wszystko. Gdy Wojtczak próbował coś wydukać, dostawał kolejne ciosy. Tej fali nie dało się powstrzymać, była jak wodospad, który spada z hukiem, na nic nie zważając. Oficerowie chcieli całkowicie poniżyć swoją ofiarę. O to w tym biciu chodziło. Miała pełzać po betonowej posadzce i błagać o litość, ale żadnego zmiłowania miało nie być. Żandarmów również obowiązywały twarde zasady: zero tolerancji dla słabości. „Prać, aż przestaną skomleć o łaskę, bo będą nieprzytomni”.

Wojtczak myślał, że pozwolą mu cokolwiek wytłumaczyć, ale tu po słowie „nie” dostawał tylko kolejne porcje ciosów. To nie miało końca. Dwaj rośli żandarmi jak w transie kopali gdzie popadnie.

– Fin! – wykrzyknął wreszcie oficer, gdy sami oprawcy chyba mieli dość i już się znudzili tym kopaniem. Widział też, że Wojtczak ma dosyć. Cały spływał krwią i ledwo dyszał na betonowej posadzce. – Polejcie go wodą, żeby go trochę otrzeźwić – polecił.

Kiedy żandarmi oblewali go wiadrem cuchnącej wody, Zygmunt wiedział, że podpisze wszystko, co będą chcieli. Modlił się tylko o jedno: żeby w końcu przestali bić. Dłużej tego nie wytrzyma…

Czuł, że traci kontakt z rzeczywistością. Ból i ciosy mieszały się ze sobą. Fala cierpienia ogarniała każdą część ciała. Czuł też, jakby to wszystko działo się poza nim. Ciosy odbijały się echem i wbijały w zakątki mózgu.

Więcej nie zniesie. Było mu wszystko jedno. Zrobi wszystko, co zechcą, byle dali mu spokój.

– Podpiszę – wydukał, plując krwią. – Mam już dość. Tylko przestańcie bić.

– Wreszcie poszedłeś po rozum do głowy – wyszeptał mu tryumfalnie do ucha oficer. – Witamy w Legii!

Zygmunt podpisał cyrograf. Nawet nie miał siły spojrzeć na dokument, który zaraz zniknął w biurku oficera.

Wojtczak: Tak mnie skatowali i poniżyli, że nie byłem w stanie się sprzeciwić. Lali bez opamiętania, jakby chcieli zabić. Później słyszałem, że Jurka wykończyli. Nigdy więcej go nie widziałem. Nie wiem, co się z nim stało. Słyszałem plotki, że chłop nie żyje, bo nie chciał podpisać kontraktu na służbę w Legii. Ponoć zakatowali go na śmierć. Tak przynajmniej inni gadali.

Po podpisaniu kontraktu przez Zygmunta Francuzi się uspokoili. Pobitego odprowadzili do stołówki.

– Teraz możesz się najeść i napić – śmiali się.

Twarz Zygmunta spływała krwią. Była napuchnięta. Nie miał siły, by cokolwiek przełknąć, choć był piekielnie głodny. By nieco się znieczulić, jednym haustem wypił trzy szklanki wina. W głowie miał tylko jedną myśl – uciec stąd jak najdalej. Kiedy siedział w stołówce, żandarmi go nie pilnowali. Krzątali się jacyś żołnierze, co jakiś czas wchodził na salę kucharz, ale raczej nikt nie zwracał uwagi na krępego Polaka, który siedział w rogu sali. Wojtczak wyszedł ze stołówki i skierował się w stronę okalającego fort muru. Ten w wielu miejscach był prowizorycznie załatany po eksplozji amunicji sprzed kilku lat. W końcu udało mu się znaleźć obniżenie, przez które mógł się wydostać na wolność. Zmierzchało, ale Zygmunt jak najszybciej chciał opuścić port i uciec jak najdalej od Fortu św. Mikołaja.

Miał na sobie charakterystyczne drelichy legionisty i wiedział, że daleko w nich nie ucieknie. Musiał tylko doczekać zmroku, wtedy może na jakimś śmietniku znalazłby cywilne łachy. Przemykał wąskimi uliczkami z pochyloną głową i liczył na to, że nie przykuwa uwagi przechodniów. Ale tu prawie sami kolorowi i już samą bielą swojej skóry wyróżniał się na tle innych. Kiedy tak sam wędrował przez dzielnicę portową, jeszcze dotkliwiej czuł odór tego miejsca. To specyficzny zapach – mieszanka zepsutych ryb, moczu i stęchlizny. Starał się jednak o tym nie myśleć. Działał instynktownie – jedyna myśl to ucieczka. Podejrzewał, że już ruszył za nim pościg, i bał się spojrzeć w oczy przechodniom. Każdy mógł być żandarmem w cywilu.

W malutkiej kamiennej fontannie schowanej na podwórku obdrapanej kamienicy umył twarz. Próbował wyczyścić też bluzę munduru, którą zaplamiła krew. Dostrzegł niewielkie okienko piwnicy. Jakimś cudem wcisnął się przez mały otwór, żeby w środku poczekać, aż zapadnie ciemność. Wtedy spróbuje znaleźć cywilne ubranie i przedostać się na przedmieścia. Zmęczony zasnął na połamanych deskach.

Obudził się kilka godzin później. Było już kompletnie ciemno. Jedynie światło księżyca rozświetlało wąskie uliczki. Wojtczak zapalił papierosa, wychylając z ukrycia tylko głowę. Gdy zobaczył, że jest pusto, wyszedł. Znalazł się z powrotem na uliczce, która jeszcze przed paroma godzinami tętniła życiem. Teraz tylko trzy prostytutki stały w bramie po drugiej stronie i od niechcenia paliły papierosy. Od ścian odbijało się echo ich głosów i radosny dziewczęcy śmiech. Zygmunt starał się nie patrzeć na dziewczyny. Jak spłoszone zwierzę pierzchnął w boczną uliczkę. Nie zauważył, że od kilku sekund przygląda mu się dwóch wysokich mężczyzn w skórzanych płaszczach. Zaczęli zmierzać pewnym krokiem w jego stronę. Zaledwie cztery kroki przed nim jeden z nich, trzymając niezapalonego papierosa, zapytał:

– Można prosić o ogień?

Zygmunt wyciągnął zapałki i chciał podać nieznajomemu. Ten uśmiechnął się i wskazał na papierosa, którego palił Polak.

– Mogę odpalić.

Zygmunt powoli, nieco trzęsącą się ręką przyłożył rozżarzoną końcówkę do papierosa trzymanego w ustach przez Francuza. W tym momencie kompan tamtego zatrzasnął na jego nadgarstku zimną stal kajdanek. Wojtczak próbował jeszcze się szarpnąć i wyrwać, ale był skuty z obcym. Nie miał możliwości ucieczki…

– Jesteś aresztowany! Policja. – Wylegitymował się amator odpalania papierosów na ulicy. – Nie próbuj uciekać, bo cię zastrzelimy.

Po kilkugodzinnej wizycie na policyjnym dołku Zygmunt z powrotem trafił do Fortu św. Mikołaja. Na przywitanie polski kapral walnął go pięścią w twarz.

– Wiedzieliśmy, kurwo, że do nas wrócisz! – krzyknął.

Już czekała na niego granatowa kibitka. Żandarmi zapakowali go do środka. Kilkanaście minut później wylądował w przepełnionej celi aresztu Legii nad zatoką Malmousque w Marsylii. W ciemnicy stłoczono tylu więźniów, że nie było czym oddychać. Odór odchodów wręcz zatykał. Większość aresztantów stała, bo nie było nawet miejsca, by usiąść. Tylko ci, co już nie mieli siły stać, zalegali pod ścianami. Słychać było wiele różnych języków. Czasami przebijały się nawet polskie wyrazy, ale Wojtczak był tak zmęczony i załamany, że nie miał odwagi pytać o ziomków. Milczał. Przysypiał na stojąco, lekko oparty o ścianę.

O trzeciej nad ranem wszystkich zerwały krzyki klawiszy. Wyrzucili więźniów na korytarz. Tłukąc kolbami karabinów, kazali biec do wyjścia. Tu rozdzielili aresztantów. Zygmunta wraz z niewysokim Niemcem wepchnęli na pakę ciężarówki. Tam było już blisko czterdziestu legionistów. Ciężarówka zawiozła ich do portu. Zatrzymała się wprost przy trapie niewielkiego parowca. To był Sidi Bu-l-Abbas, parowiec Legii, nazwany tak na cześć statku storpedowanego przez U-boota w 1943 r., służącego do transportu legionistów. Wówczas zatopiona jednostka stała się grobem dla 834 żołnierzy.

Żandarmi pilnowali, by każdy z aresztantów wchodził od razu na jednostkę. Zbyt powolnych kopali i walili gdzie popadnie kolbami karabinów. Na pokładzie nie było źle. Warunki znośne. Dwa dni płynęli do Oranu w Algierii.

Stamtąd nowi rekruci zostali przetransportowani do głównej siedziby Legii w Sidi Bu-l-Abbas. Nad terenem głównych koszar górował Pomnik Poległych Legionistów – charakterystyczny glob ze stojącymi dookoła czterema legionistami.

Wojtczak: Tam siedzieliśmy blisko trzy tygodnie. Były kolejne badania lekarskie, a potem zapakowali nas do pociągu do Saidy. Zaczęło się ostre szkolenie. Marsze, musztra, biegi. Sahara każdemu dała w kość. Jak ktoś się buntował, to po prostu znikał… Tam, gdzie mnie skoszarowano, było wielu Polaków, Węgrów i Niemców. Francuzi wiedzieli, że masa ludzi z przyczyn politycznych nie może wracać do swoich krajów. Wykorzystywali to. Dostałem przydział do 13. Półbrygady Legii Cudzoziemskiej (13-ème demi-brigade de Légion Étrangère).

Ta jednostka powstała w czasie II wojny światowej, miała walczyć u boku Finów przeciwko Sowietom. Jednak klęska Finlandii zmieniła te plany. Francuzi rzucili ją do walki pod Narwikiem. Po kapitulacji Francji i powstaniu rządu Vichy żołnierze 13. DBLE sprzeciwili się kolaboracji z hitlerowskimi Niemcami, stanęli po stronie de Gaulle’a i przyłączyli się do walki przeciwko faszystowskiej koalicji u boku aliantów. Jednostka walczyła w Gabonie i Kamerunie, wypierała Włochów z Etiopii i Erytrei, a następnie wkroczyła do Syrii kontrolowanej przez oddziały Vichy.

Po wojnie Francuzi przetransportowali ją do Indochin, gdzie miała bronić ich posiadłości kolonialnych. Wtedy 13. DBLE tworzyli w dużej części Niemcy, Polacy i Węgrzy. Choć obowiązywał język francuski, to legioniści mówili po niemiecku, bo tym językiem posługiwało się najwięcej żołnierzy.

Wojtczak: W mojej jednostce służyli weterani Waffen-SS. Nie było trudno ich rozpoznać, bo mieli blizny po esesmańskich tatuażach. Francuzi nie zwracali na to uwagi. Dla nich liczyło się mięso armatnie, a esesmanów dodatkowo cenili, bo wiedzieli, że to świetni żołnierze. Doskonale wyszkoleni w jednym celu – by zabijać.

Tylko na papierze do Legii nie przyjmowano przestępców. Praktyka była inna. Legia dawała nową tożsamość i pozwalała się ukryć ściganym przez prawo. Poza esesmanami, żołnierzami polskiego podziemia czy Węgrami walczącymi po stronie Niemiec podczas II wojny światowej w szeregach Légion Étrangère nowe życie rozpoczynali pospolici przestępcy. Taką czystą kartę otworzył między innymi słynny przedwojenny gangster o pseudonimie Mucha. W Legii awansował nawet na stopień podoficerski i nikt go nie pytał o przeszłość.

Szkolenie na Saharze trwało blisko pięć miesięcy. Wtedy Zygmunt dostał też legendarne kepi.

Wojtczak: Nie było żadnej wielkiej uroczystości, jak to się teraz ogląda na filmach dokumentalnych o Legii. Po prostu wysłali mnie do magazynu i dostałem kepi. Tak samo jak wcześniej mundur czy karabin. Wówczas oficerowie największą wagę przywiązywali do wyczerpującego szkolenia. Legionista miał być twardy i przetrwać w każdych warunkach. Kepi to jedynie dodatek, który później stał się symbolem Legii Cudzoziemskiej. Wtedy już nie myślałem o dezercji. Na Saharze nie było gdzie uciekać. Wiedziałem, że wkrótce zapakują nas na statek i popłyniemy do Wietnamu. Stamtąd już nie było ucieczki.

Nie chce pamiętać, co wtedy czuł. To totalna niemoc i kompletny brak wpływu na własne życie. Podczas tych tygodni na Saharze widział kilku nieszczęśników, którzy zdecydowali się na dezercję. Do karceru wracali zmasakrowani przez podoficerów po kilkunastu godzinach lub kilku dniach na wolności. Głodni i wyzbyci człowieczeństwa.

Zasada była prosta – przyszłego legionistę sama myśl o dezercji miała boleć. Dlatego kaprale nie mieli litości, gdy kopali i lali pałkami desperatów. Wiedzieli, że lojalność wobec współtowarzyszy jest najważniejsza podczas prawdziwej walki. Wojtczak nie mógł sobie wybaczyć pochopnej decyzji podjętej w Szwecji. Kiedy leżał na pryczy w koszarach, wspominał rodzinne Borowiczki nad Wisłą i nie mógł uwierzyć, że siedzi w Afryce, kilka tysięcy kilometrów od domu, i w każdej chwili może zostać wysłany na wojnę w Indochinach.

W Sidi Bu-l-Abbas trochę słyszał o wietnamskim piekle. Ale do Algierii docierały jedynie plotki. Nie było żadnych wiarygodnych informacji. Mógł tylko podejrzewać, co go czeka. Już pobyt w Algierii to był dla Zygmunta inny świat. Wcześniej całe życie spędził w Polsce. A przecież tego świata nie dało się w żaden sposób porównać z Borowiczkami.

Wojtczak: To było dla mnie jakieś szaleństwo. Jakoś udało mi się przetrwać wojnę w Europie i nie walczyć. Przez sześć lat kombinowałem. Zajmowałem się głównie handlem. Musiałem zmieniać miejsca pobytu, bo ścigali mnie Niemcy i polska granatowa policja. Nie garnąłem się do wojaczki. Gdybym wiedział, że chodzi o wyjazd na wojnę, w życiu bym takiego kontraktu nie podpisał. Przeżyłem wojnę w Polsce i wiedziałem, jak to wygląda…

Gdy w maju 1945 roku skończyła się wojna w Europie, Azja cały czas płonęła. Wiosna tego roku była szczególnie gorąca dla 5. pułku piechoty Legii Cudzoziemskiej w Indochinach (5-ème régiment étrangèr d’infanterie). W marcu jednostkę zaatakowały przeważające wojska japońskie. Przewaga Japończyków była przytłaczająca, ale garnizon w Ha Giangu, choć nie miał żadnych szans, nie przyjął propozycji kapitulacji. Japończycy starli wojska francuskie w pył. Obrońcy zostali wycięci do nogi. Nikt nie przeżył masakry w Ha Giangu. Podobnie zginęli żołnierze w wiosce Tong. Po pojmaniu Japończycy ścięli im głowy samurajskimi mieczami. W tej wojnie nie było litości i żadnych zasad. Większości legionistów z 5. REI i oddziałów kolonialnych chwilowo udało się jednak ujść z życiem. Ale nie wiedzieli, że Japończycy nie uznają jeńców. Dla nich to nie do pomyślenia, że żołnierz może się poddać. Spośród dwunastu tysięcy żołnierzy Légion Étrangère przeżyło jedynie dwa i pół tysiąca. Po kapitulacji Japonii wycofujące się oddziały Legii Cudzoziemskiej znalazły się na terenie opanowanym przez wietnamskich partyzantów. Wśród nich agitowali komuniści. Walki nie ustawały. Partyzanci mieli przewagę, bo sprzyjała im lokalna ludność. Francja zdecydowała się wysłać do Indochin kolejne jednostki Legii Cudzoziemskiej. W tym czasie w dżungli walczyło ponad trzydzieści tysięcy żołnierzy w białych kepi.

Légion Étrangère cały czas się rozwijał. II wojna światowa pokazała, jak musi zmieniać się armia. W 1948 roku powstały pierwsze jednostki spadochronowe. To zalążki późniejszych elitarnych 1. i 2. pułku spadochroniarzy cudzoziemskich (régiment étrangèr de parachutistes). Francuzi do walki z partyzantami wysyłali najlepszych, ale to nie poprawiało sytuacji. Legionistów wciąż było za mało. Musieli stawiać czoło zdecydowanie przeważającemu przeciwnikowi.

Do legendy przeszła bitwa pod Phu Tong Hoa. Tam u stóp wzgórza przy drodze kolonialnej nr 3 legioniści utworzyli przyczółek. Zbudowali umocnienia z bambusa, desek i gliny. Posterunek zajęły dwie kompanie 3. pułku piechoty Legii Cudzoziemskiej – łącznie 104 żołnierzy. 25 lipca 1948 roku Wietnamczycy zaatakowali. Garstka legionistów przez dziewięć godzin broniła się przed kilkoma tysiącami partyzantów.

Kiedy rok później komuniści przejęli władzę w Chinach, sytuacja wojsk francuskich jeszcze się pogorszyła. Wojska Viet Minhu zyskały świetną bazę wypadową. Pomoc Chińczyków w zaopatrzeniu w żywność, broń i amunicję pozwalała im na przeprowadzanie operacji na znacznie większą skalę.

Podobnie jak podczas II wojny światowej Armia Czerwona przytłaczała Niemców liczebnie, tak i tu przewagę mieli partyzanci. Ich działaniom dodatkowo sprzyjała dżungla. Już w 1949 roku Wietnamczycy zdominowani przez komunistów zaczęli zyskiwać przewagę. Francuzi nie mieli dostatecznej liczby ludzi i sprzętu, by skutecznie bronić przyczółków rozciągniętych na tysiącach kilometrów w tropikalnych lasach.

W maju 1950 roku cztery tysiące świeżo przeszkolonych legionistów wsiadło na SS Pasteur – wielki francuski liniowiec pasażerski, który jeszcze w czasie wojny został zarekwirowany przez wojsko i przez całą okupację służył do transportu żołnierzy.

Wśród tych legionistów był Wojtczak. Po dwudziestu czterech dniach żołnierze wysiedli w Sajgonie. Zygmunt przeżył szok. Takiego miasta jeszcze nie widział. Na ulicach hałas i chaos. Nigdy nie przypuszczał, że swoje trzydzieste urodziny będzie obchodził w niewielkiej wiosce pod Sajgonem, którą Francuzi zwali Mascari.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Text copyright © by Krzysztof Wójcik, 2017

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2017

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Agnieszka Horzowska

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ.ART.DESIGN – www.panczakiewicz.pl

Fotografia na okładce © Stephen Mulcahey / Arcangel

Fotografie umieszczone w książce pochodzą ze zbiorów

Ryszarda Dody

fot. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9

Krzysztofa Wójcika

fot. 10, 11, 12, 13, 14, 17, 22, 26, 27, 28, 51, 56

„Szilu”

fot. 48, 49, 50, 52, 53, 54, 55, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63

„Białego”

fot. 15, 16, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Psy wojen, wyd. I, Poznań 2017)

ISBN 978-83-8062-852-6

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer