Żydzi. Polska. Autobiografia
seria pod redakcją Joanny Lisek
tom iv ד

Seria Żydzi. Polska. Autobiografia
Redakcja naukowa serii: Joanna Lisek
Redakcja wydawnicza serii: Anna Broczkowska-Nguyen

Tom 4
Jecheskiel Kotik, Moje wspomnienia, t. II
Oryginalnie opublikowane w języku jidysz w 1913 r. pt. Majne zichrojnes

Recenzent: Joanna Nalewajko-Kulikov
Tłumaczenie z języka jidysz i opracowanie krytyczne: Agata Reibach
Redakcja naukowa tomu: Marek Tuszewicki

Redakcja wydawnicza tomu: Małgorzata Grochocka
Korekta: Anna Broczkowska-Nguyen
Projekt okładki: AnoMalia art studio

Główny realizator projektu „Kanon literatury wspomnieniowej Żydów polskich”:
Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego
Uniwersytet Wrocławski
50-266 Wrocław, ul. Św. Jadwigi 3/4

Kierownik projektu: Marcin Wodziński
Koordynacja ze strony Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN: Marta Markowska

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA and Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
and Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego, Uniwersytet Wrocławski, Warszawa 2019
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)
ISBN 978-83-01-21149-3
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
Tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 031
Infolinia 801 33 33 88; e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Dyrektor Wydawniczy: Ewelina Szyszkowska
Wydawca: Katarzyna Rosińska
Produkcja: Mariola Grzywacka, Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Marcin Kośka/Woblink

http://zydzi.autobiografia.uni.wroc.pl

Projekt finansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki

Wstęp

Pisząc część pierwszą Moich wspomnień1, byłem jak wolny ptak, jak beztroskie dziecko. Żyłem w małym, kochanym Kamieńcu2, wśród wesołych chasydów3 i zadumanych misnagdów4, otoczony opieką zapracowanego dziadka i serdecznej babki5. Przemykałem ulicami zamieszkanymi przez rabinów, magidów6, pobożnych Żydów, szeptuchy i peruszim7 i sądziłem, że Kamieniec jest całym światem i że Bóg siedzi na górze i patrzy tylko na nas, tylko na nasze miasteczko. Tak było w pierwszym tomie. W drugim jestem jak Żyd golesowy8, włóczęga i wędrowiec, Żyd z bagażem, szukający pracy. Jestem prawdziwym tułaczem, wędrowcem, Żydem z wielkim worem, rozpaczliwie szukającym środków do życia: mełamedem9, arendarzem10, właścicielem nieruchomości, sklepikarzem, winiarzem, Menachemem-Mendlem11, kręcącym się to tu, to tam, niezdolnym do osiągnięcia jakiegokolwiek celu.

Gdy tak błąkałem się bez celu, oczy miałem jednak cały czas szeroko otwarte. Stało się to przeszkodą na drodze do osiągnięcia czegokolwiek, ale udało mi się coś zobaczyć. Zobaczyć i usłyszeć. I o tym chcę napisać w drugim tomie.

Możliwe, że za dużo zajmuję się sobą. Być może za dużo w tym wszystkim, co próbuję opisać, mojej osoby. Ale jak może być inaczej? Są to w końcu moje wspomnienia, moje przeżycia, moja pamięć. Jak więc można odciąć się od zdarzeń, scen, epizodów, które w tamtym okresie władały moją duszą?

J.K.

Rozdział 1

Po śmierci babki – Dziadek się żeni – Niespodziewana nowa żona – Rodzina w szoku – „Babka” – Radość dziadka – Jego nowe córki – Rozproszeni i podzieleni – Majątki – Serdeczne przyjęcie – Jochewed – Leja – Oddalamy się od dziadka – Nie ma już dawnych Jamim Noraim

Babka umarła12, ale mimo tej strasznej tragedii stan dziadka zaczął się poprawiać. Nadal pełnił funkcję jedynego wybawcy i powiernika, doradcy i opiekuna szlachciców, którzy cały czas byli pogrążeni w ponurych popowstaniowych nastrojach. Także za sprawą Murawjowa13, władającego żelazną ręką, coraz spadały na nich nowe klęski i zmartwienia. Wielu znajdowało pocieszenie u starego, mądrego Arona-Lejzera, a on bez mrugnięcia okiem im wszystkim pomagał14. Szlachcice posłuchali jego rady i oddali w arendę swoje majątki Żydom. Zarabiali na tym wystarczająco dużo, aby nadal wieść arystokratyczne życie. A pieniędzy w tym czasie bardzo potrzebowali15.

Dziadek zarabiał więcej niż wcześniej i mógł prowadzić bardziej wystawny żywot. Jego zaprzężona w cztery konie bryczka, która do tej pory wyglądała bardzo żydowsko, nagle przybrała iście wielkopański wygląd. Nowy zaprzęg był prezentem od jednego ze szlachciców i od tej pory dziadek woził się po szlachecku.

Dziadek, mężczyzna impulsywny i niecierpliwy, po śmierci babki wylał morze łez. Gdy tylko wyschły, zaczął przebąkiwać o nowej żonie… Swaci zrazu zwietrzyli interes, więc dniami i nocami zasypywali dziadka nowymi „ofertami matrymonialnymi”. Przedstawiali mu kobiety młode, bogate, ładne, z dobrym pochodzeniem i tak dalej. Ponieważ rodzinie na pewno by się to nie spodobało, więc zataili ten fakt, twierdząc, że szukają żony dla syna Arona-Lejzera, Isroela16, który był w moim wieku. Nikomu z rodziny nawet na myśl nie przyszło, że dziadek mógłby się jeszcze raz ożenić po stracie tak wspaniałej żony, jaką była moja babka. Był przecież już starszym mężczyzną, którego dzieci i siedemdziesięcioro wnucząt i prawnucząt otaczało miłością i opieką.

Myśl o ponownym ożenku zawładnęła dziadkiem tak bardzo, że zupełnie zapomniał o swatach swojego syna, którymi wcześniej tak bardzo się interesował. Jak się później dowiedzieliśmy, ustalił z pośrednikami, że mają mu znaleźć kobietę ładną, w średnim wieku, pochodzącą z dobrego domu. Te wszystkie trzy kryteria miała spełniać przyszła żona dziadka.

Pewnego dnia, trzy miesiące później, dziadek wrócił do domu wesoły i nakazał wysprzątać izby. Zapowiedział, że wkrótce zawita do nas ważny gość. Po chwili, jakby od niechcenia, dodał:

– Ożeniłem się… Z pobożną kobietą… Ze świetnego domu… Córką rabina Icele z Karlina17.

I szybko zaczął opowiadać o swojej nowej wybrance. Rozwiodła się z mężem, bo tamten został niewierzącym heretykiem. Na nic się zdało, że był mężczyzną przystojnym, wykształconym i mieli razem dorosłe dzieci. Ona była tak cnotliwa, że nie chciała żyć z bezbożnikiem.

W domu zapanowała konsternacja. Wszystkim zrobiło się ciemno przed oczami i uciekliśmy do swoich pokojów, aby się wypłakać. Ale klamka zapadła. Sprawa była przesądzona. Dziadek niewiele sobie robił ze zgryzoty dzieci i wkrótce udał się po nową żonę.

Gdy wyjechał, w całym domu podniósł się lament. Płaczom i biadoleniu nie było końca. Zapanowała ponura i smutna atmosfera, jak po śmierci babki. Patrzyliśmy po sobie ze łzami w oczach. Bez słowa i w osłupieniu próbowaliśmy jakoś uporać się z nadchodzącym niebezpieczeństwem. Nikt nie chciał uwierzyć, że dziadek, który tak bardzo kochał babkę i któremu po jej śmierci świat się zawalił, tak szybko o niej zapomniał i na stare lata, będąc sześćdziesięcioletnim mężczyzną, sprowadził do domu pełnego dzieci i wnuków macochę. Łzy jednak laliśmy na darmo. Nic już nie można było zrobić. I rzeczywiście, po kilku dniach przywiózł do domu piękną, elegancko ubraną czterdziestopięcioletnią kobietę i kazał nastawić samowar.

Dzieci były bardzo przejęte, ale nie okazywały pięknej żonie niechęci, złości czy smutku. Przyjęły ją obojętnie, ni chłodno, ni ciepło. Dziadkowi nie było to w smak. Chciał, aby jego druga żona została w nowym domu przyjęta serdecznie. Nie mógł tego jednak nikomu nakazać. Tak więc ten sam dom, w którym było gwarno i głośno, po którym niosły się głosy dzieci i wnuków, w którym psocono i śmiano się, tańczono i śpiewano – ten dom teraz zamilkł. Był cichy i ponury, jak wymarły. Nikt nie plotkował, nie chichotał, nie krzyczał i głośno nie rozmawiał. Było cicho, a atmosfera stała się napięta. Z miasta nikt teraz do nas nie przyjeżdżał. Nikt także nie odwiedzał Arona-Lejzera, bo ludzie sądzili, że jest zajęty swoją nową żoną i musi spędzać z nią czas i go jej umilać.

„Babcia” Noemi, jak nazywały ją wnuki, zachowywała się wobec domowników bardzo uprzejmie. Widocznie zrozumiała, że jest to dom przyzwoity i trzeba się postarać, aby zaskarbić sobie sympatię jego mieszkańców. Odnosiła się do wszystkich przyjaźnie i próbowała należycie odgrywać swoją rolę „matki” i „babki”.

Po dwóch tygodniach do domu zawitał nowy gość. Była to córka żony dziadka, czternastoletnia panienka. Za kilka tygodni zjawił się kolejny – także córka, tym razem siedemnastoletnia. Obie chciały zostać przy matce. Po kilku miesiącach jeden z synów nowej pani domu ożenił się z córką kamienieckiego gospodarza. Tym sposobem w niespełna pół roku nowa rodzina dziadka znacznie się rozrosła. Obie córki nowej żony mieszkały i wychowywały się u dziadka i obu okazywał dużo ojcowskiej miłości. W domu dziadka na piętrze zamieszkali również syn i synowa oraz teściowa i teść, tak że zabrakło miejsca dla dzieci i wnuków Bejle-Rasze, które wcześniej wypełniały dom radością i śmiechem. Gorycz i poczucie odtrącenia wpłynęły na więzy łączące domowników. Wszyscy nadal się kochali, ale ta miłość nie była już tak gorąca, a jej płomień powoli gasł…

Dziadek, który ciągle powtarzał, że „ten, kto opuści swoje dziecko, nie zazna spokoju w grobie”18, podjął działania zmierzające do zapewnienia dobrej przyszłości swoim dzieciom. Być może chciał także pozbyć się czym prędzej ich pełnych wyrzutu spojrzeń, które stały na drodze jego szczęścia z nową żoną. Każdemu dziecku oddał w arendę wynajęty od któregoś ze szlachciców majątek. Dla siebie wydzierżawił od Wilewińskiego19 majątek z destylarnią gorzałki w Prusce20, odległy o cztery wiorsty21 od Kamieńca. W ciągu pół roku zdołał obdarować każde dziecko innym majątkiem. Wszyscy rozjechali się do swoich nowych domów, a dziadek mógł bez przeszkód rozkoszować się życiem z nową żoną i jej córkami. Zapanowały spokój i cisza. Pozbywszy się dzieci, nadal mógł mieszkać w Kamieńcu, tym bardziej że majątek, którym zarządzał, leżał bardzo blisko miasta. W ciągu godziny można było obrócić do Pruski i z powrotem. Szybko jednak ten żyjący dotychczas szumnie człowiek zatęsknił za ciszą i spokojem, które miały być ukoronowaniem jego rodzinnej sielanki. Tak bardzo był zachwycony swoją żoną.

Dzieci mieszkały teraz samotnie w swoich majątkach, a więzy rodzinne zaczęły powoli się rozluźniać. Gdyby nie Jochewed22, żona wuja Josla23, której los rodziny leżał na sercu i która próbowała z całych sił ponownie spleść rozdarte więzy, rodzina z pewnością by się rozpadała24. Teraz to Jochewed przejęła rolę dobrej gospodyni i żony oddanej rodzinie. Mieszkała w Babiczach25, majątku oddalonym osiem wiorst od Kamieńca. Rodzina często zjeżdżała się do niej. W majątku w Babiczach stale przebywało dziesięć, piętnaście osób. Gdy jedni odjeżdżali, zaraz przyjeżdżali nowi. Całymi dniami zajadaliśmy się jej pyzami i ucztowaliśmy. Gwar panujący w dziadkowym domu, mimo że mniejszy i słabszy, przeniósł się do ciotki Jochewed. Teraz to u niej świętowaliśmy, cieszyliśmy się, tańczyliśmy i śmialiśmy. Żartowaliśmy też z nowej „babci” i jej córek.

Drugą wyborną gospodynią była siostra mojego ojca Leja, kobieta dobra i mądra. W rodzinie i w miasteczku mówiono, że jest wcieleniem Bejle-Rasze. Była to oczywiście duża przesada. Jej mąż, Eliezer Goldberg, był uczonym, maskilem26, śpiewał w chórze synagogalnym. Jak naszła go ochota, to pisał wiersze na Chanukę27 czy Purim28, miał szerokie zainteresowania. W rodzinie mówiło się, że pieniądze przeciekają mu przez palce i zawsze miał z nimi problem. Mieszkał w majątku w Staryszewie29 koło Zastawia30. Był to ten sam dwór, który szlachcic chciał kiedyś podarować mojemu dziadkowi31.

Jednak gościnność w Staryszewie nie była tak gorąca jak ta okazywana nam przez Jochewed. Niewiele mieli bydła, więc gdy zjeżdżała się rodzina, często nie starczało masła i mleka. Mięso jedliśmy tam rzadko. Jeśli w ogóle, to tylko w szabas, choć nawet wtedy było z tym ciężko. Wszyscy więc ciągnęliśmy do Jochewed i jej pyz, których nauczyła się robić od swojej teściowej, Bejle-Rasze, słynącej z ich wyrobu. Były to wspaniałe pyzy, takich dziś nie spotkasz.

Mój kochany ojciec, najstarszy w rodzinie, bardzo rzadko kogokolwiek odwiedzał. Miał ku temu swoje powody. Choć wszyscy bardzo go kochali, to dla młodych był zbyt pobożny i zbyt spokojny. Gdy już zjawiał się u Jochewed, to było święto. Był jak rebe, który przyjechał odwiedzić swoich chasydów. W jego towarzystwie wszyscy byli spokojni i wyciszeni. Nikt nie hałasował, nie śmiał się, nie płatał figlów. Zbieraliśmy się wokół niego, a on opowiadał nam jakąś historię albo dowcip, aż oczy nam błyszczały.

Zimą Jochewed zabijała gęsi, nawet ze trzydzieści, i robiła smalec oraz skwarki. Co roku przebiegało to w taki sam sposób. Gęsi soliła, wkładała do beczki i po miesiącu wszyscy zajadaliśmy się gęsiną i skwarkami. Do tego każdy z nas dostawał porządną porcję na drogę. Jej skwarki słynęły w całej okolicy. Hodowała też indyki i na Pesach32 każdy dostawał swojego indyka.

Była wyśmienitą i zaradną gospodynią. Doskonale radziła sobie zarówno w domu, jak i w obejściu. Wiedziała wszystko, wszędzie zajrzała, troszczyła się o bydło, cielęta, konie i inne zwierzęta. Wstawała o szóstej i od samego rana, czy to latem, czy zimą, uwijała się i pracowała sprawnie i efektywnie. Prawdziwa gospodyni! Wszystkiego sama doglądała, do wszystkiego dokładała swoje trzy grosze. Zimą spędzała całe dnie, pilnując młócenia zboża. Nie miało to jednak żadnego wpływu na wygodę jej gości. Już z samego rana wszyscy dostawali gorącą herbatę z samowara i ciasto z powidłami śliwkowymi.

Jak każda kobieta, miała jednak jedną słabość, która czasem była ciężarem dla jej gości. Lubiła się chwalić, jak dobrą jest gospodynią. A chełpiła się i rozprawiała o tym godzinami. Opowiadała o swojej pracy, o potrawach i wypiekach, o rozległej wiedzy i interesach, o tym, jak przyjmuje gości i jak ceruje dziury w ubraniach. Wszystkim zawracała głowę babskimi przechwałkami. Od czasu do czasu tymi wypowiedziami wbijała szpilę swojemu mężowi, który rzekomo zachowywał się jak szlachcic, dlatego ona musiała zajmować się wszystkimi sprawami. On przychodził na gotowe, ona musiała wszystko załatwiać. Niemniej Jochewed była wspaniałą gospodynią i tę drobną słabość wszyscy jej wybaczali.

W czasie Jamim Noraim33 cała rodzina zjeżdżała się do Kamieńca na Rosz ha-Szana34 i Jom Kipur35. Jednak nikt nie zatrzymywał się u dziadka, mimo że miał on w mieście duży, pusty dom. Na czas Rosz ha-Szana i Jom Kipur wynajmowaliśmy sobie mieszkanie. W tym czasie do miasta zjeżdżał także dziadek ze swoją żoną i „córkami”. Nie wypadało nam nie utrzymać z nimi kontaktów, dlatego po modlitwach najstarsze dzieci szły zawsze życzyć im dobrego święta i zaraz wracały do domu. Tego dnia dziadka już nikt nie odwiedzał. W pierwsze święto po śmierci babki dom wyglądał jak opuszczony. A jeśli nieco ożywał, to za sprawą gości, którzy przyjeżdżali do jego pasierbic.

Mój ojciec spędzał Rosz ha-Szana u rebego w Słonimiu36.

Wuja Mordche-Lejba37 bardzo zasmucił ożenek brata. On także oddalił się od niego. Nigdy mu tego nie powiedział, ale uważał, że dziadek popełnił duży afront i z tego powodu jeszcze bardziej oddalił się od swojego brata. Nie odwiedzał go już tak często i tak chętnie jak wcześniej. Aron-Lejzer doskonale rozumiał jego milczący gniew i starał się załagodzić sytuację. Przejął więc inicjatywę i sam zaczął odwiedzać brata, nie czekając aż ten, jak było wcześniej, do niego przyjdzie.

Noc poprzedzająca Jom Kipur, którą spędzałem w domu dziadka, zawsze miała wiele uroku. Tym razem minęła spokojnie i w smutku. Szojchet38, jak co roku, w pierwszej kolejności przyszedł do dziadka, ale gospodarze nie przynieśli już swoich kogutów na kaparot39. Wszystkie dzieci przygotowały ofiary u siebie w domu i wysłały do dziadka gotowe. Inaczej niż w zeszłym roku.

Tylko w noc wigilii Jom Kipur starsze dzieci poszły do dziadka. Uczta była wystawna i bogata jak dawniej, a stoły równie suto zastawione przepysznymi potrawami, ciastami, powidłami, pierogami, łakociami, orzechami i słodką gorzałką, jak za dawnych czasów. Ale gdzie radość? Gdzie przyjaźń, braterstwo, wielka miłość? Panowała ponura, chłodna atmosfera pełna melancholii i smutku. Nigdzie nie hałasowały młodsze i starsze wnuki, nie było ciepłych spojrzeń. Wszyscy zaszywali się w swoich pokojach i milczeli. Także błogosławieństwo, które dostawaliśmy zazwyczaj w wigilię święta Jom Kipur, nie było już takie samo co kiedyś, gdy czekaliśmy jeden na drugiego i nikt nie szedł sam do domu. Wszyscy wylewali rzewne łzy, a płacze i żale docierały do samego nieba40.

Wuj Berl-Bendet41, który co roku zjeżdżał ze swoją wielką rodziną, dziećmi i wnukami do dziadka na Rosz ha-Szana, tym razem zawitał do swojego ojca Zeliga Andarkesa42. Tylko jednej rzeczy było więcej niż w ubiegłych latach: gorzkich, przelewanych ukradkiem łez…

Po świętach rodzina porozjeżdżała się do swoich majątków i wszystko się rozpadło. Było jasne, że wielki statek, na którym płynęliśmy tyle lat, zatonął, a każdy z nas zmierzał teraz w swoim kierunku, kurczowo trzymając się desek pozostałych z jego kadłuba…

Rozdział 2

Smutek ojca – Tęsknota – Trzeba modlić się z misnagdami – Tęsknota za rebem – Strata – Ówczesne chasydzkie uczty – Reb Awromele – Jego przyjazd do Kamieńca – Parada – Chasydzi gotują i pieką po amerykańsku – Łaźnia – Modlitwa Lechu neranena – Posiłki – Westchnienie rebego – Resztki – Reb Isroel nie chce śpiewać – Władza rebego – Reb Jecheskiel rozwodzi się z żoną – Chasydzkie zabawy – Wyrzucają mojego ojca – Płaczę – Znów jesteśmy weseli

Mieszkając na wsi bez chasydów i bez Isroela43, mój ojciec stracił spokój, radość i uśmiech, które zawsze gościły na jego twarzy. Jego rozdarte serce ciągnęło do chasydów. Tu zaś był sam jak palec. Szczególnie cierpiał podczas szabasów. Aż żal było patrzeć. Wprawdzie ze swoimi młodszymi dziećmi radował się, śpiewał i wszystkich rozweselał, a w całym domu zapalano może ze trzydzieści świec na szabas, ale było to wszystko jakby wymuszone… Pomagałem mu nawet śpiewać. Pamiętam, że znałem wówczas jeszcze wiele chasydzkich nigunów44. (Była to jedna z umiejętności, którą zachwalano mnie u moich przyszłych teściów. Byłem dumny, że znam może ze dwieście nigunów). Nie zawsze jednak mogłem być u niego i gdy ożeniłem się, przestałem być chasydem na dobre. Także chasydzkie przyśpiewki straciły swój urok i przestały mi się podobać. Tylko te skomponowane przez reb Isroela nadal docierały do głębi mojego serca.

Pomagałem więc śpiewać chasydzkie niguny, ale bez większego entuzjazmu. Aby mój śpiew były żywszy i pełny wigoru, ojciec specjalnie intonował melodie reb Isroela. Jednak jego radość była stłumiona. Udawał, jak pobożny Żyd udaje, jedząc gorzkie zioła w czasie sederu45. Tak spędzaliśmy wspólnie czas i „weseliliśmy się” do godziny dwunastej w nocy.

Ojciec modlił się w szabas w domu, mimo że wszyscy osadnicy mieszkający o wiorstę, dwie od siebie spotykali się, zgodnie z tradycją, u kogoś w domu i tworzyli minjan46. W ten sposób odczytywano też Torę, jak zwykle się to czyni. Dwóch jiszuwników47 pełniących funkcję gabajów48 wzywało do czytania Tory49. Nie brakowało jednak zawiści. Zgromadzeni krzywo patrzyli na tych wzywanych, zazdrościli im. Każdy chciał dostać co ważniejszy fragment Pisma, a gabaje nigdy nie byli w stanie wszystkich zadowolić. Nieraz dochodziło z tego powodu do waśni, sporów sądowych, a nawet do podkupywania karczm i koncesji na alkohol.

Ojciec nie chciał modlić się z osadnikami – misnagdami, i dołączał tylko wówczas, gdy brakowało dziesiątego do minjanu. Ale nawet wtedy nie potrafił się zmusić do wspólnej modlitwy. Miał zawsze przy sobie midrasz50 albo Zohar51 i w czasie modlitw zaglądał do swoich ksiąg. Modlił się za to w domu, sam dla siebie. Robił to po cichu, a na jego zmarszczonym czole i w nieobecnych oczach widniały radość i oddanie.

Po modlitwie przychodził do izby, życzył wszystkim dobrego szabasu, szedł do matki52 siedzącej nad sidurem53 lub Cene u-rene54 i jeszcze raz życzył jej szczególnie dobrego szabasu. Potem był kidusz55, następnie ciasta i ciasteczka z miodem oraz delikatne, zimne mięso z wczorajszego czulentu56. Tak było zawsze! Następnie wszyscy udawaliśmy się na posiłek. Była ryba, cebula z jajami i smalcem.

Gdy byłem małym chłopcem, ojciec opowiadał mi za rebem z Lachowicz, iż Żydzi mają specjalny zmysł, który znajduje zaspokojenie tylko w szabas i tylko za sprawą spożywanej wówczas cebuli.

Później podawano jeszcze czulent, kartofle, kaszę, dwa rodzaje kuglów57, mięso itd. Uczta trwała dwie, trzy godziny, podczas których na przemian śpiewaliśmy zmires58 i jedliśmy, śpiewaliśmy i jedliśmy. Na twarzy mojego ojca rysował się smutek wynikający z tego, że został wygnany z miasta, ze swojego chasydzkiego sztybla59, gdzie panują prawdziwe radość i serdeczność. Rozpaczał, bo nie mógł już uczestniczyć w chasydzkich ucztach i musiał opuścić reb Isroela i wszystkich swoich towarzyszy-chasydów. Ojciec rzeczywiście wyglądał jak ptak przegnany z gniazda.

Po jedzeniu, jak zawsze, ucinał sobie drzemkę. Później zasiadał do Chumeszu60, midraszy oraz Zoharu i z całych sił próbował rozproszyć smutek. Ale znałem go na tyle dobrze, że potrafiłem wyczytać z każdego jego ruchu ogarniającą go zgryzotę. Gdybym nadal był chasydem, byłoby mu raźniej i miałby z kim dzielić przyjemność wypływającą z chasydzkich nauk i nigunów. Jednak nie było nam to dane. Ja, jego syn, byłem tak daleki od poglądów mojego ojca, jak stąd na kraniec świata. Dodatkowo pojawiała się w jego głowie myśl, że ja, jego syn, mógłbym zostać heretykiem61, co również pogorszyło jego stan. Już i tak uchodziłem za wolnomyśliciela, więc jeden Bóg wie, co jeszcze może wyjść z tych moich rozmyślań. I to go bardzo trapiło.

Było mi go żal. Spędzało mi to sen z oczu i snułem plany, jak ukoić jego strapione serce. Postanowiłem, że pozostanę misnagdem, ale pobożnym i żarliwie wierzącym. Tak, będę bogobojnym Żydem. Ale bez względu na to, jak się starałem, i tak nic z tego nie wychodziło. Ojciec sądził, że skoro w wyniku przemyśleń i dyskusji zszedłem z drogi chasydyzmu, to nikt nie może przewidzieć, dokąd te dyskusje i przemyślenia mnie teraz doprowadzą. A może całkowicie zerwę z Bogiem w niebiosach?! Ojciec najwyraźniej mnie przecenił.

Gdy mieszkaliśmy w Pasiekach62, ojciec raz jeden naprawdę zatęsknił za swoim rebem. Było to przed Rosz ha-Szana. Nie mógł o tej porze roku wyrwać się z domu. Rosz ha-Szana to czas prac w polu. Trzeba wykopać ziemniaki i je zadołować, zmielić zboże, zaorać i zabronować pola. Trzeba przygotować nasiona do siewu na przyszły rok, skosić siano itd. Ojciec jednak zatęsknił za rebem. Nic nie było w stanie go powstrzymać. Przez cały rok harował, doglądał wszystkich spraw, zajmował się gojami, co nie należało do jego ulubionych zajęć. Przez cały okrągły rok nie widział chasydzkiej gminy i jego serce aż krajało się z żalu, jak u dziecka, które opuściła matka. Nie zważając na to, że pracy w bród i czas nagli, że czasy są niepewne, a sto rubli robi wielką różnicę, pojechał do Słonimia. Całą pracę zostawił na barkach chłopów. W Słonimiu spędził całe osiem dni i wrócił dopiero na Jom Kipur. Po powrocie zastał w gospodarstwie pewien chaos.

Owies (było już późne lato) cały czas stał na polach i zebrano go po terminie. Kartofli nie zadołowano i więcej niż połowa zgniła. Za mielenie zboża nie płacono dniówek, lecz od kopy, co sprawiło, że praca została wykonana szybko i niestarannie, a w mące pełno było ziarna. W rezultacie straty mojego ojca, nie licząc kosztów podróży do Słonimia, wynosiły pięćset, sześćset rubli. Widziałem, jak ojciec ciężko pracował i nie mogłem zrozumieć, dlaczego naraził się na takie szkody.

– Ojcze, to prawda, że masz pięćset rubli straty? – zapytałem pewnego razu.

– Straciłem około siedmiuset rubli – odpowiedział cicho.

Siedemset rubli!

– Ojcze! – Nie mogłem pojąć. – Po co ci to było? Jak chcesz jechać, to powinieneś wybrać bardziej odpowiedni czas. 

Ojciec spojrzał na mnie swoimi mętnymi, tęsknymi oczami:

– Nigdy nie byłeś chasydem. Nie wiesz, co to znaczy jechać do rebego. Nie ma większej przyjemności. Rebe daje siły do życia…

Ojciec zamilkł, a jego twarz wyglądała tak, jakby ktoś zadał mu cios prosto w serce. Ja też już się nie odezwałem.

Ciężko było mojemu ojcu żyć na wsi, wśród gojów. On, człowiek, który tak kochał pobożny zgiełk, żydowskie święta i uroczystości, nawet zapach swoich współbraci, musiał z tego wszystkiego zrezygnować. Często pogrążał się we wspomnieniach, które były jego jedyną pociechą. A miał co wspominać. Odgrywał przecież niemałą rolę wśród chasydów. Mógł sobie nawet pozwolić na zaproszenie na kilka dni rebego z jego całym dworem, co bez wątpienia niemało kosztowało. Pamiętam, jakby to było dziś, paradę, jaką kamienieccy chasydzi przygotowali na przywitanie swojego rebego63.

Reb Awrom64, słonimski rebe, przybył do Kamieńca w czwartek rano powozem zaprzęgniętym w trzy konie. Razem z nim w karocy siedziało trzech pomocników – jeden starszy, dwóch młodszych. Za nim jechały cztery wozy wiozące dwudziestu brzeskich chasydów. Chasydzi z Kamieńca, liczący razem ze trzy minjany, wyszli im naprzeciw na ulicę Brzeską, aby powitać swojego rebego. Gdy woźnica zobaczył idących chasydów, zwolnił i jechał w ślimaczym tempie, chasydzi zaś, jak tylko ujrzeli powóz, zaczęli śpiewać ulubione chasydzkie niguny słonimskiego rebego. Ja również poszedłem z nimi. Ojciec sądził, że będzie to dla mnie niezapomniana chwila. Nawet dziś rozbrzmiewa mi w uszach ta słodka melodia, a przed oczami mam chmarę chasydów, która idzie na spotkanie swojego rebego. Ach, jak się wówczas radowaliśmy.

Gdy chasydzi doszli do powozu rebego, otoczyli go i odśpiewali wesołą pieśń powitalną, skomponowaną przez naszego drogiego reb Isroela na prośbę mojego ojca.

Jako pierwsi powitali rebego mój ojciec i reb Orele65, po czym rebe zaprosił ich do swojego powozu. Ponieważ cała ceremonia powitalna trwała i nie zanosiło się na to, że szybko się skończy, woźnica świsnął batem i konie ruszyły z miejsca. Chasydzi rzucili się na wolne miejsca na wozach, każdy przycupnął, gdzie popadło. Najlepsze miejsca były na tylnej ławce powozu rebego. Ludzie siadali na sobie i wyglądali jak stłoczone gęsi. Nagle rozległa się komenda:

– Jedziemy!

– Wio! – woźnice strzelili z batów.

Mnie ojciec zabrał do powozu rebego.

– To mój syn – przedstawił mnie po cichu.

– Twój syn? – Rebe spojrzał na mnie z ukosa. – Będzie z niego dobry chasyd.

Ojciec wielce się uradował.

Konie ruszyły, a chasydzi śpiewali na cały głos swoje radosne pieśni. Ktoś postronny mógłby sądzić, że to jadą najszczęśliwsi ludzie na świecie. Tylko ich ubrania nie wyglądały zbyt wykwintnie. Gdy tylko dotarliśmy do miasteczka, z wozów dobiegał szmer radosnych i przejętych szeptów. Podekscytowanie było tak wielkie jak u żołnierzy, którzy właśnie zajęli wrogą fortecę. I tak dotarliśmy do naszego domu. Ojciec przygotował dla rebego duży pokój i wysłał Dowida-Icchoka66, aby pożyczył wielki fotel. Chasydzi pomogli świątobliwemu wysiąść z powozu i zaprowadzili go do pokoju, w którym zostawiono go z jego najstarszym pomocnikiem. Pozostali dwaj stanęli przy drzwiach i jak żołnierze trzymali straż. Ludzie rozeszli się do pozostałych pokojów. Po chwili pomocnik wyszedł od rebego i powiedział, że on, oby żył wiecznie, położył się na kanapie i że ma być cicho. Wszyscy jak jeden mąż zamilkli i zaległa taka cisza, że było słychać przelatującą muchę. Bali się wypowiedzieć choć słowo. Później kamienieccy chasydzi zabrali się do pracy. Przygotowano szabas na kilkaset gości. Wszyscy pracowali, tylko obcy chasydzi i goście położyli się na ławkach. Odświętnie wyszykowano naszą wielką stodołę, ziemię wysypano piaskiem, a wokół ścian ułożono słomę, aby chasydzi mieli gdzie spać. Powóz rebego, konie i pozostałe wozy odesłano do stodoły Zeliga Andarkesa.

Tydzień wcześniej ojciec i jego towarzysze wyliczyli, co należy przygotować na szabas dla tak wielu gości. Trwało to dość długo. Trzeba było przygotować rybę i mięso, wino i gorzałkę, masło, jajka, smalec, cynamon, figi, migdały, chały, bułki, chleb i dużo, dużo więcej. Była to niemała robota.

Reb Isroel zaś uczył swoich uczniów śpiewać niguny, które skomponował specjalnie na tę okazję. Byłem jednym z chórzystów. Reb Isroel aż cały się spocił, machał rękami, tupał, wydawał rozkazy, groził nam palcem i męczył, każąc zapamiętywać coraz to nowe piosenki. Biedak sam musiał się z nami wielce natrudzić. Nie wyróżnialiśmy się dobrym słuchem i nasz nauczyciel był dosłownie zlany potem. Jego zadaniem było nauczenie nas nigunów, ale sam nie chciał śpiewać przed rebem. Nie był to przecież jego rebe. Jako dobry chasyd wiedział, że jego obowiązkiem jest skomponowanie piosenek dla obcego rebego, ale żeby jeszcze przed nim śpiewać – to już było ponad jego siły. Czuł się jak biedny i dumny człowiek, który chętnie by już sobie poszedł, ale każą mu jeszcze zostać.

Ojciec dowodził ludźmi przygotowującymi jedzenie i robił to w iście amerykański sposób. Jedna grupa przygotowywała rybę, druga zajmowała się pieczenią, inna znów polewała gorzałki. Byli też tacy, którzy tylko szukali sposobności, aby uniknąć pracy, i czuli się jak na weselu u bogacza.

Na ucztę zarżnięto wołu, jagnięta, gęsi i kurczaki. W piątek poproszono mełamedów, aby z powodu wizyty rebego zwolnili chasydzkich chłopców z chederów. Ja, jako syn dowódcy całego tego przedsięwzięcia, zostałem zwolniony już w czwartek. Gdy tego dnia chłopcy wrócili z chederu, zaraz obarczono ich zadaniami. Roboty wystarczyło dla każdego.

Chasydzi lubią wprowadzać radosny nastrój do wszystkiego, co robią. Na przykład jeden z przygotowujących rybę wziął do ręki szczupaka i uderzył nim kolegę prosto w twarz. Wszyscy zaczęli się śmiać. Można powiedzieć, że więcej żartowaliśmy, niż pracowaliśmy. Jednemu wylaliśmy kubeł zimnej wody za kołnierz. Innemu daliśmy do trzymania wielki półmisek z rybą i gdy tak stał, trzymając go w rękach, zaczęliśmy ciągnąć go za brodę, pociągać za pejsy, za uszy i nos. A on nieborak trzymał półmisek i nie mógł się nijak bronić. Śmiał się zatem razem z nami, bo nic innego mu nie pozostało.

Ojciec i mnie zaciągnął do roboty. Pewnego razu wyszeptał mi na ucho:

– Do rebego trzeba odnosić się z szacunkiem, tak jak do króla.

W czwartek ojciec wezwał łaziebnego i kazał przygotować łaźnię na piątek kilka godzin wcześniej67. Ów miał dać znać, gdy się ze wszystkim upora, aby rebe mógł się udać do łaźni. Również miała zostać przygotowana mykwa, w tym wiadra z gorącą wodą, którą chasydzi rano wlewali do mykwy. A wszystko to z powodu rebego. Za powstałe kłopoty łaziebny otrzymał odpowiednie zadośćuczynienie.

Następnego ranka czterech chasydów przyszło do łaźni i wlało kubły gorącej wody do mykwy. A sama łaźnia gotowa była już około jedenastej. Sprowadzono powóz, do którego wsiedli rebe ze swoim pomocnikiem, mój ojciec i reb Orele oraz kilku innych szacownych chasydów, wszystkich może z dziesięciu, i pojechali do łaźni. Ojciec zabrał także mnie. Uważał, że powinienem znajdować się jak najbliżej chasydów i jak najbliżej rebego.

Przypisy

1 Część pierwsza wspomnień Kotika ukazała się w Warszawie w 1912 r. i odniosła wielki sukces. Inaczej niż część druga, która wyszła już pod koniec 1913 r., i nie spotkała się z żadnym oddźwiękiem. Więcej na ten temat i o powodach niepochlebnych krytyk – zob. D. Assaf, Wstęp, [w:] J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, Warszawa 2018, s. XXXIV–XXXV.

2 Kamieniec Litewski – miasto położone na Polesiu w granicach dzisiejszej Białorusi. Więcej na temat Kamieńca Litewskiego zob. tamże, s. X–XV.

3 *Chasyd (hebr. ‘pobożny’) – zwolennik chasydyzmu, pietystycznego, ekstatyczno-mistycznego ruchu religijnego powstałego wśród Żydów Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII w. [Terminy i wyrażenia opatrzone asteryskiem są również zamieszczone w słowniczku dostępnym on-line: www.zydzi.autobiografia.uni.wroc.pl – przyp. red. wyd.]

4 *Misnaged (hebr. ‘przeciwnik’) – termin początkowo powstały w opozycji do chasydyzmu, później oznaczający zwolennika misnagdyzmu, sposobu myślenia i stylu życia kładącego duży nacisk na studia talmudyczne. Misnagdyzm był szczególnie rozpowszechniony wśród Żydów litewskich. Najwybitniejszym jego przedstawicielem był Elijahu ben Szlomo Zalman, zwany Gaonem Wileńskim.

5 Chodzi o dziadka Kotika Arona-Lejzera i babkę Bejle-Rasze. Więcej na temat rodziny Kotika zob. D. Assaf, Wstęp, s. XLIII–XLVII; J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, passim.

6 *Magid (hebr., lm. magidim) – kaznodzieja lub moralista zatrudniany przez gminy żydowskie w celu wygłoszenia kazań. Duże społeczności zatrudniały kaznodziejów na stałe, natomiast mniejsze gminy zatrudniały zazwyczaj wędrownych kaznodziejów na krótki czas. W centralnej i zachodniej Polsce profesja ta zaczęła stopniowo zanikać na przełomie XVIII i XIX wieku, jednak na kresach wschodnich przetrwała aż do końca XIX w., a wędrowni kaznodzieje odegrali ważną rolę w propagowaniu nowoczesnych ideologii narodowych.

7 *Pruszim (hebr. ‘oddzieleni’) – w XIX w. termin ten oznaczał litewskich Żydów, którzy porzucili żony i rodziny, oddając się studiowaniu Tory według doktryny Gaona z Wilna oraz jego ucznia Chaima z Wołożyna. Zob. I. Etkes, Lita bi-Jeruszalajim. Ha-ilit ha-lamdanit be-Lita u-kehilat ha-pruszim bi-Jeruszalajim le-or igrot u-chtawim szel r. Szmuel mi-Kelm, Jeruszalajim 1991; S. Stampfer, Lithuanian Yeshivot of the Nineteenth Century. Creating a Tradition of Learning, Oxford 2012. Na temat pruszim, którzy wypełniali jesziwy na Litwie i Białorusi, zob. P. Wengeroff, Memoiren einer Großmutter. Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands im 19. Jahrhundert, t. 1, Berlin 1922, s. 143–153; J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 27–28 i przyp. 47.

8 *Goles (jid. ‘wygnanie, niewola’; hebr. galut) – diaspora, życie w rozproszeniu, w wyobcowaniu w krajach, w których Żydzi się osiedlali. Żydzi żyli w diasporze od zburzenia Drugiej Świątyni (70 r. n.e.) do powstania państwa Izrael.

9 *Mełamed (hebr. ‘nauczyciel’) – nauczyciel w religijnej szkole żydowskiej – w chederze.

10 Arenda – dzierżawa przywileju pobierania podatków lub dochodów. Przez wiele pokoleń różne typy arendy były jednym z głównych sposobów zarobkowania Żydów. Na mocy zawieranych z arendarzami kontraktów właściciel dóbr czy nieruchomości oddawał je w zarząd dzierżawcy (w całości lub części). W czasie obowiązywania kontraktu dzierżawca miał prawo osiągać w dowolnej wysokości zysk z dzierżawionych dóbr – zob. M. Rosman, Żydzi pańscy. Stosunki magnacko-żydowskie w Rzeczypospolitej XVIII wieku, tłum. W. Tyszka, Warszawa 2005, s. 131–170.

11 Menachem-Mendl – bohater cyklu felietonów Szolem Alejchema ukazujących się w „Hajncie” przez dziewięć miesięcy. Felietony zostały zebrane i opublikowane w wersji książkowej w języku jidysz pt. Menachem-Mendl w 1909 r. Jeden z najpopularniejszych bohaterów Szolem Alejchema, wiecz ny optymista, którego każde przedsięwzięcie kończy się wielką porażką. Menachem-Mendl próbował swoich sił jako spekulant, swat, autor i sprzedawca. Szczęścia szukał w różnych rosyjskich miastach, o czym opowiada w humorystycznych listach pisanych do żony Szejne-Szejndl. Kotik identyfikuje się z Menachemem-Mendlem, o czym pisał też w listach do Szolem Alejchema – zob. D. Assaf, Wstęp, s. XVI, XXVIII.

12 Na temat śmierci babki i rozpaczy dziadka zob. J. Kotik, Moje Wspomnienia, t. 1, s. 299–303.

13 Michaił Murawjow (1796–1866) – zwany Wieszatielem i Ludojadem, rosyjski konserwatywny polityk, generał-gubernator wileński. Krwawo stłumił powstanie styczniowe i brutalnie rozprawił się z jego uczestnikami. Prężnie rozwijał oświatę i administrację na terenach byłego Księstwa Litewskiego.

14 Więcej o pomocy szlachcicom po powstaniu styczniowym zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 255–257, 261–262.

15 O wpływie powstania styczniowego na polską szlachtę i rodzinę Kotików zob. tamże, rozdz. 22.

16 Brat ojca Kotika, więcej zob. tamże, s. 130.

17 Karlin – przedmieścia Pińska, jedno z ważniejszych centrów chasydyzmu.

18 W pierwszym tomie Kotik przytacza niniejszą sentencję nieco inaczej: „Niech ziemia wyrzuci kości tego, kto porzuca swoje dzieci” – zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 116.

19 O szlachcicu Wilewińskim zob. tamże, rozdz. 10 i 12.

20 Zob. też tamże, rozdz. 10, po przyp. 10. Majątek był oddalony od Kamieńca ok. 4 km.

21 Wiorsta – dawna rosyjska jednostka drogowych miar długości; 1 wiorsta = 1,0668 km.

22 O Jochewed zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 162.

23 O Joslu zob. tamże, s. 93–94.

24 O silnych więzach łączących rodzinę Kotików zob. tamże, rozdz. 6.

25 Babicze – wieś w granicach dzisiejszej Białorusi w obwodzie brzeskim.

26 *Maskil (hebr. ‘oświecający’) – zwolennik ideologii haskali, czyli oświecenia żydowskiego. W XIX-wiecznej Europie Wschodniej termin oznaczał często osoby luźno związane z prądami i postawami modernizacyjnymi i liberalnymi.

27 *Chanuka (hebr. ‘poświęcenie’) – zimowe święto upamiętniające cud oczyszczenia Świątyni jerozo limskiej w czasie wojen machabejskich w II w. p.n.e.

28 *Purim (z hebr. pur ‘los’) – radosne święto przypadające w kalendarzu żydowskim na czternasty dzień miesiąca adar (luty/marzec), przypominające wydarzenia opisane w Księdze Estery, której czytanie w synagodze jest najważniejszym elementem święta. Purim określane jest jako żydowski karnawał, tego dnia bowiem przestają obowiązywać ustalone hierarchie i zwyczaje.

29 Staryszewo – niewielki majątek położony kilka kilometrów na północny zachód od Kamieńca.

30 Zastawie – przedmieścia Kamieńca Litewskiego oddzielone od miasta rzeką Leśną – zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, przyp. 59.

31 Bezdzietny szlachcic chciał zapisać swój majątek dziadkowi Kotika w spadku. Ten jednak odmówił, bo w tamtych czasach wstydem było dla Żyda mieszkać na wsi. Więcej na ten temat zob. tamże, s. 155–156.

32 *Pesach (hebr. ‘ominięcie’) – jedno z najważniejszych świąt żydowskich zwane też świętem przaśników, wiosny. Upamiętnia wyjście Żydów z Egiptu pod wodzą Mojżesza, wyzwolenie z niewoli i drogę ku Ziemi Obiecanej, opisane w Księdze Wyjścia. Święto trwa siedem dni w Izraelu, osiem dni w diasporze, podczas których obowiązuje zakaz spożywania chamecu (potraw, które mogą ulec zakwaszeniu) i nakaz spożywania macy.

33 *Jamim Noraim (hebr. ‘straszne dni’) – okres dziesięciu dni od Rosz ha-Szana do Jom Kipur. Czas rachunku sumienia, pokuty i skruchy.

34 *Rosz ha-Szana (hebr. ‘początek roku’) – przypadające we wrześniu lub październiku święto początku żydowskiego roku liturgicznego, a jednocześnie początek Jamim Noraim, 10-dniowego okresu pokutnego.

35 *Jom Kipur (hebr. ‘dzień pojednania’) – najświętszy i najbardziej uroczysty dzień w żydowskim kalendarzu. Cały dzień spędza się w synagodze na modlitwach, w południe uczestniczy się w nabożeństwie Jizkor za dusze zmarłych rodziców. Odmawia się także modlitwy pokutne oraz widuj (spowiedź). Dzień kończy się nabożeństwem Neila, podczas którego, wedle tradycji, bramy niebios są otwarte, łatwiej zatem docierają do Boga prośby o łaskawy wyrok i zapis w Księdze Życia. Wierni zwyczajowo ubrani są na biało.

36 Chodzi o Awrahama Weinberga ze Słonimia (1802–1883), cadyka, założyciela słonimskiej dynastii chasydów.

37 Mordche-Lejb Kotik – brat dziadka Kotika, uczony, prowadził karczmę; więcej zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 34–37.

38 *Szojchet (hebr. ‘rzezak’) – rzezak rytualny, osoba dokonująca rytualnego uboju zwierząt zgodnie z religijnymi przepisami koszerności.

39 *Kaparot (hebr., lm. od kapara ‘przebłaganie’) – coroczny rytuał składania ofiary przebłagalnej za grzechy popełnione w minionym roku. W czasie Jom Kipur ludzkie grzechy symbolicznie przenoszone są na drób. Zanim ofiary (kaparot) zostaną złożone, należy zakręcić ptakiem nad głową, zmawiając przy tym słowa psalmu 107.

40 O tym, jak rodzina Kotików świętowała Jom Kipur, zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 184–189.

41 Berl-Bendet – szwagier Kotika, ożenił się z najstarszą córką Arona-Lejzera, arendarz majątku Szczerczewo, jeden z pierwszych osadników w rodzinie Kotików; więcej o nim zob. D. Assaf, Wstęp, s. XLVI–XLVIII; J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 165 i nast. 

42 Zelig Andarkes – mąż Dwojry, ciotki Kotika, i ojciec Berla-Bendeta, karczmarz – zob. tamże, s. 91.

43 Nie do końca wiadomo, o którego Isroela chodzi. Prawdopodobnie o przyjaciela ojca Kotika, kockiego chasyda, układającego piękne chasydzkie niguny – zob. tamże, s. 105 i nast.

44 *Nigun (hebr. ‘melodia’) – chasydzka pieśń, zwykle śpiewana bez słów lub do bardzo prostej frazy, stanowiąca jedną z najważniejszych form chasydzkiej modlitwy.

45 *Seder (hebr. ‘porządek’) – uroczysta wieczerza o ściśle uregulowanym przebiegu, spożywana pierwszego dnia święta Pesach. Obejmuje wiele elementów o charakterze symbolicznym i stanowi fundamentalne wydarzenie w życiu religijnym rodziny żydowskiej. Podczas tej wieczerzy na specjalnym sederowym talerzu ułożone są następujące potrawy: charoset, gorzkie zioła (maror), karpas, zeroa (mięso z kością).

46 *Minjan (hebr., dosł. ‘liczba’, ‘liczenie’) – zgromadzenie złożone z dziesięciu Żydów (powyżej lat 13) niezbędne do odprawiania nabożeństw w synagodze oraz niektórych ceremonii religijnych. W synagogach ortodoksyjnych kobiety nie mogą wchodzić w skład minjanu.

47 *Jiszuwnik (jid., z hebr. jiszuw ‘osada’) – osadnik, termin oznaczający mieszkających na wsi i w oddalonych latyfundiach Żydów, którzy zazwyczaj byli odcięci od żydowskiego życia społecznego.

48 *Gabaj (hebr. ‘kolektor’) – urzędnik odpowiedzialny za utrzymanie porządku w synagodze, pobór opłat i administrację jej majątkiem.

49 Wezwanie do czytania Tory (alija) było wielkim zaszczytem i wyróżnieniem. Poszczególne wezwania odznaczały się różną rangą i prestiżem.

50 *Midrasz (z hebr. darasz ‘badać, poszukiwać’) – gatunek popularnej literatury rabinicznej, wykorzystujący swobodne narracje, w tym liczne wątki legendarne, sentencje i przypowieści, a także odwołujący się do ludowej tradycji ustnej.

51 *Zohar, właśc. Sefer ha-Zohar (hebr. ‘księga blasku’) – podstawowe dzieło mistyki żydowskiej – kabały. Zawiera głównie ezoteryczne komentarze do Tory. Jego zasadnicza część napisana jest po aramejsku. Zostało opublikowane w XIII w. w Hiszpanii przez Mojżesza z Leonu, który jednak przypisywał je Szymonowi ben Jochajowi – żydowskiemu uczonemu żyjącemu w II w. Szymon ben Jochaj stanowi też centralną postać Zoharu.

52 O matce Kotika zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 157 i nast.

53 *Sidur (hebr. ‘porządkowanie’, ‘układ, ułożenie’) – modlitewnik zawierający teksty modlitw na dni powszednie i szabaty, przeznaczonych do odmawiania w synagodze i w domu. Swoją formę przyjął w IX–X w.

54 *Cene u-rene (hebr. ‘wyjdźcie i spójrzcie’) – popularne dzieło dydaktyczne w jidysz autorstwa Jaakowa ben Icchaka Aszkenazego z Janowa, prezentujące w formie prostych przypowieści komentarze midraszowe do cotygodniowego czytania z Tory. Dzieło to stało się bardzo popularne, zwłaszcza wśród kobiet, ze względu na swój styl oraz charakter. Po raz pierwszy ukazało się pod koniec XVI w. i od tamtej pory miało ponad 200 wydań. Czytanie go w szabat stało się powszechnym zwyczajem wschodnioeuropejskich Żydówek. Zob. Ch. Shmeruk, Historia literatury jidysz, Wrocław 1992, s. 14, 44.

55 *Kidusz (hebr. ‘poświęcenie’) – modlitwa odmawiana nad kielichem wina na rozpoczęcie szabatu.

56 *Czulent (jid., od starofranc. chalant ‘to, co ciepłe’) – popularna szabatowa potrawa z mięsa, fasoli, cebuli i innych składników dodawanych w zależności od lokalnej lub rodzinnej tradycji. Cechą tej potrawy jest wzrost walorów smakowych przy długim trzymaniu w nagrzanym piecu oraz dobre trzymanie ciepła, co wiąże się z zakazem rozpalania ognia w szabat.

57 *Kugel (jid.) – potrawa ziemniaczana lub makaronowa o bardzo wielu odmianach regionalnych i stosunkowo dowolnych składnikach spożywana tradycyjnie w czasie szabasu.

58 *Zmires (jid.) – pieśni szabasowe.

59 *Sztybel (jid. sztibl) – chasydzki dom modlitwy.

60 *Chumesz (hebr. chamesz ‘pięć’) – Pięcioksiąg, pierwsza część Biblii hebrajskiej.

61 Czyli niewiernym. Ojciec Kotika obawiał się, że syn porzuci wiarę i się zasymiluje.

62 Pasieki – wieś w województwie podlaskim.

63 O wizycie rebego ze Słonimia zob. też J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 202–203.

64 Chodzi o Awrahama Weinberga ze Słonimia – zob. przyp. 36.

65 Orele z Kamieńca – chasyd, miał zostać mełamedem Mojszego, wuja Kotika. Okazało się jednak, że jest chasydem, co nie podobało się Aronowi-Lejzerowi, który był zwolennikiem misnagdyzmu – zob. J. Kotik, Moje wspomnienia, t. 1, s. 89 i nast.

66 Dowid-Icchok – bogaty kamieniecki gospodarz, prowadził w mieście wyszynk z alkoholem – zob. tamże, s. 31–32.

67 O kamienieckiej łaźni zob. tamże, s. 31 i przyp. 158.