Moim rodzicom – za zachęcanie mnie do pójścia

mniej uczęszczaną drogą.

Mojej córce – za dar ojcostwa.

Mojej żonie – za jej niewzruszoną wiarę,

nieskończoną inspirację i wieczną miłość.

I

SNY I CIENIE

1

Mam jeden z tych snów. Są ich tylko trzy: dwa piękne, jeden zaś brutalny, ale wszystkie sprawiają, że budzę się rozedrgana i samotna.

Ten, który śnię dzisiejszej nocy, dotyczy mojego męża. Wszystko rozgrywa się mniej więcej w ten sposób:

Mogłabym powiedzieć, że pocałował mnie w szyję, i zostawić tę sprawę. Po prostu. Ale byłoby to kłamstwo w najbardziej podstawowym znaczeniu tego słowa.

Bliższe prawdy jest stwierdzenie, że pragnęłam, aby pocałował mnie w szyję – całą rozpaloną sobą, każdą najmniejszą cząstką. A kiedy to zrobił, jego usta były niczym usta anioła, zesłane z nieba w odpowiedzi na moje żarliwe modły.

Miałam wtedy siedemnaście lat, podobnie jak on. Był to czas nienaznaczony ciemnością i nijakością. Istniała wtedy jedynie pasja, skrajności i światło, które płonęło tak jasno, że aż raniło duszę.

Nachylił się w mroku sali kinowej i (o Boże) zawahał się na krótką chwilkę, a ja (o Boże) zadrżałam na skraju wytrzymałości, chociaż udawałam spokój, i o Boże, o Boże, o Boże pocałował mnie w szyję, a ja poczułam się jak w niebie i właśnie w tym momencie zrozumiałam, że zostanę z nim na zawsze.

Był moim jedynym. Większość ludzi, których znam, nigdy nie znajduje tej jedynej osoby. Czytają o tym albo krzywią się na samą myśl. Ale ja znalazłam mojego jedynego, kiedy miałam siedemnaście lat, i nigdy nie pozwoliłam mu odejść – nawet tego dnia, gdy leżał, umierając w moich ramionach. Nawet gdy śmierć wyszarpnęła mi go z serca. Nawet w tamtej chwili.

Wzywanie imienia Boga w dzisiejszych czasach oznacza cierpienie: O Boże, o Boże, o Boże, tak strasznie za nim tęsknię.

Budzę się z cieniem tego pocałunku na mojej zaróżowionej nastoletniej skórze i zdaję sobie sprawę, że nie mam siedemnastu lat i że on przestał się starzeć. Śmierć zachowała go jako trzydziestopięciolatka. Dla mnie jednak zawsze ma siedemnaście lat, zawsze nachyla się ku mnie i muska ustami moją szyję w tym idealnym momencie.

Dotykam miejsca, w którym powinien spać, i nagle przeszywa mnie ból tak oślepiający, że rozedrgana modlę się o śmierć, o skrócenie tego cierpienia. Oczywiście nadal oddycham i wkrótce ból słabnie.

Tęsknię za wszystkim, co było z nim związane w moim życiu. Nie tylko za dobrymi rzeczami. Tęsknię równie mocno za jego wadami, jak za pozytywnymi cechami. Brakuje mi jego niecierpliwości, jego gniewu. Tęsknię za jego protekcjonalnym spojrzeniem, którym obdarzał mnie czasem, gdy byłam na niego wściekła. Brakuje mi denerwowania się faktem, że zawsze zapominał zatankować samochód i zostawiał bak niemal pusty właśnie wtedy, gdy musiałam się gdzieś wybrać.

Często sobie myślę, że właśnie takie rzeczy nigdy nie przychodzą człowiekowi do głowy, kiedy zastanawia się, jak to będzie stracić ukochaną osobę – że tak naprawdę tęskni się nie tylko za kwiatami i pocałunkami, ale też za całością doświadczeń; za niepowodzeniami i drobnymi niegodziwościami w tym samym stopniu jak za objęciami ukochanej osoby w środku nocy. Tak bardzo chciałabym, żeby tu teraz był i żebym mogła go pocałować – albo zdradzić. Wszystko jedno, byleby tutaj był.

Ludzie, kiedy się wreszcie odważą, czasem pytają, jak to jest stracić ukochaną osobę. Odpowiadam, że to bardzo trudne, i na tym poprzestaję.

Mogłabym im powiedzieć, że to ukrzyżowanie serca, że większość dni po jego śmierci krzyczałam bez przerwy, nawet gdy przechodziłam przez miasto z zamkniętymi ustami, nie wydając z siebie żadnego dźwięku. Mogłabym im powiedzieć, że każdej nocy miewam sen o nim i co rano znów go tracę.

Tylko po co rujnować ludziom dzień? Dlatego mówię im, że to trudne. Taka odpowiedź zazwyczaj wydaje się ich satysfakcjonować.

To tylko jeden z moich snów i sprawia, że wstaję z łóżka roztrzęsiona.

Wpatruję się w pusty pokój, a potem zwracam się w stronę lustra. Nauczyłam się nienawidzić luster. Niektórzy powiedzieliby, że to naturalne, że wszyscy tak robią – studiują siebie pod mikroskopem własnego odbicia i koncentrują się na niedoskonałościach. Piękne kobiety wypracowują sobie zmarszczki, martwiąc się obecnością właśnie tychże. Nastoletnie dziewczęta z pięknymi oczami i figurami do pozazdroszczenia płaczą, ponieważ ich włosy są nieodpowiedniego koloru albo, jak sądzą, ich nos jest zbyt duży. To cena spoglądania na siebie przez pryzmat opinii innych – jedno z przekleństw rasy ludzkiej. Jak najbardziej się z tym zgadzam.

Większość ludzi jednak nie widzi tego, co ja, kiedy spoglądam w lustro. Kiedy patrzę na siebie, dostrzegam to:

Mam poszarpaną bliznę, szerokości mniej więcej centymetra, która zaczyna się na linii włosów na środku czoła. Biegnie prosto w dół, a potem zakręca niemal idealnie pod kątem prostym w lewo, zajmując miejsce mojej lewej brwi. Przecina skroń i leniwym łukiem zbiega na policzek. Wystrzela w kierunku mojego nosa, wdrapuje się na jego grzbiet i nagle zakręca, przecinając po przekątnej lewe nozdrze i po raz ostatni zbiegając w dół, na moją szczękę i szyję, zatrzymując się na obojczyku.

Robi naprawdę niezłe wrażenie. Jeśli człowiek spojrzy na mój prawy profil, wszystko wydaje się normalne. Trzeba się we mnie wpatrzyć en face, żeby wszystko zobaczyć.

Każdy człowiek spogląda w lustro przynajmniej raz dziennie albo widzi swoje odbicie w oczach innych. Zazwyczaj wie, czego się spodziewać – co zobaczy, co zostanie dostrzeżone. Ja nie widzę już tego, czego się spodziewam. Moje odbicie jest podobizną obcej osoby, kryjącej się pod maską, której nie mogę zdjąć.

Kiedy stoję naga przed lustrem, tak jak teraz, widzę całą resztę. Mam coś, co można nazwać naszyjnikiem okrągłych blizn o średnicy cygara. Ciągną się od jednego obojczyka do drugiego. Kolejne pokrywają wzorami moje piersi, mostek i brzuch, kończąc się tuż nad włosami łonowymi.

Są średnicy cygara, ponieważ zrobiło je cygaro.

Pomijając blizny, wyglądam całkiem nieźle. Jestem niska, zaledwie metr czterdzieści siedem wzrostu. Nie jestem chuda, ale utrzymuję się w formie. Mój mąż nazywał to „bujną” figurą. Mówił, że oprócz mojego umysłu, serca i duszy ożenił się ze mną ze względu na moje „jędrne cycki i tyłek w kształcie serca”. Mam długie, gęste czarne kręcone włosy, które zakrywają wyżej wspomniany tyłek.

To również we mnie kochał.

Ciężko jest mi przymknąć oko na moje blizny. Widziałam je setki razy, może nawet tysiące. I nadal, kiedy spoglądam w lustro, to wszystko, co widzę.

Są pamiątką po człowieku, który zabił mojego męża i moją córkę – i który później został zabity przeze mnie.

Czuję potworną pustkę na samo wspomnienie tego wydarzenia. Jest ogromna, ciemna i całkowicie obojętna – jakbym nurkowała w znieczulającej galarecie.

Nic wielkiego. Jestem do tego przyzwyczajona.

Tak teraz wygląda moje życie.

Drzemię nie dłużej niż dziesięć minut i wiem, że tej nocy już więcej nie zasnę.

Pamiętam, jak kilka miesięcy temu obudziłam się wcześnie nad ranem, właśnie tak jak teraz. Gdzieś między wpół do czwartej i szóstą, kiedy człowiek po przebudzeniu czuje się jak jedyna żywa osoba na świecie. Jak zwykle miałam jeden z moich snów i wiedziałam, że już nie zmrużę oka.

Założyłam podkoszulek i spodnie od dresu, wsunęłam na nogi wysłużone adidasy i ruszyłam do wyjścia. Biegłam, biegłam i biegłam pośród ciemności nocy. Biegłam, dopóki moje ciało nie pokryło się śliskim potem, który przesiąknął przez ubranie i zaczął chlupotać w adidasach. A ja biegłam dalej. Nie oszczędzałam się i mój oddech stał się bardzo szybki. Płuca bolały mnie od chłodnego porannego powietrza, ale nie zatrzymałam się. Przyspieszyłam tylko, machając zawzięcie nogami i ramionami. Biegłam najszybciej, jak mogłam, nie zważając na nic.

Zatrzymałam się przed wejściem do jednego z licznych sklepików ogólnospożywczych, których pełno było w Valley, pochylona nad krawężnikiem, krztusząc się i wypluwając z siebie kwas żołądkowy. Kilka wczesnoporannych duchów spojrzało na mnie i czym prędzej odwróciło wzrok. Wyprostowałam się, wytarłam usta i weszłam z impetem do sklepu.

– Potrzebuję papierosów – powiedziałam, nadal walcząc o oddech.

Właścicielem był starszy mężczyzna około pięćdziesiątki, który wyglądał na Hindusa.

– Jaki rodzaj?

Jego pytanie mnie zaskoczyło. Nie paliłam od lat. Spojrzałam na rzędy papierosów za jego plecami i mój wzrok padł na moje niegdyś ulubione Marlboro.

– Marlboro, czerwone.

Podał mi paczkę i wystukał cenę na kasie. Wtedy uświadomiłam sobie, że jestem ubrana w dres i nie mam pieniędzy. Zamiast się zmieszać oczywiście się rozgniewałam.

– Zapomniałam portmonetki – powiedziałam wyzywająco, wysuwając brodę do przodu, jakby prowokując go, żeby nie dał mi papierosów lub wyśmiał mnie w jakikolwiek sposób.

Mężczyzna przyglądał mi się przez chwilę. Zapadła „znacząca cisza”, jak określają to pisarze. Potem się rozluźnił.

– Biegła pani? – spytał.

– Owszem, biegłam. Byle dalej od mojego zmarłego męża. Lepsze to niż się zabić, co nie? Ha, ha!

Moje własne słowa wydały mi się śmieszne. Trochę za głośne, nieco zbyt zdławione. Zapewne byłam ciut szalona. Zamiast jednak obdarzyć mnie pełnym zakłopotania spojrzeniem, które tak pragnęłam u niego zobaczyć, jego oczy złagodniały – nie ze współczucia, lecz ze zrozumienia. Skinął głową i wyciągnął do mnie rękę z paczką papierosów.

– Moja żona umarła w Indiach. Tydzień przed naszym przyjazdem do Ameryki. Proszę wziąć papierosy. Zapłaci pani następnym razem.

Stałam tak przez chwilę, wpatrując się w niego. A potem chwyciłam papierosy i wybiegłam ze sklepu tak szybko, jak tylko mogłam, zanim łzy zaczęły toczyć się po moich policzkach. Ściskałam w dłoni paczkę papierosów i biegłam do domu, szlochając.

Ten sklep jest mi trochę nie po drodze, ale od tamtej chwili nigdy nie chodzę do innego, jeżeli chce mi się palić.

Siadam na łóżku i uśmiecham się lekko, znajdując paczkę papierosów na szafce nocnej. Zapalam jednego, wspominając właściciela sklepu. Część mnie zapewne kocha tego małego człowieczka, tak jak tylko można pokochać obcego, który okazał ci wręcz doskonałą życzliwość w momencie, gdy najbardziej jej potrzebowałaś. To głęboka miłość, ściśnięcie serca i wiem, że chociaż nie znam nawet jego imienia, nie zapomnę o nim aż do śmierci.

Zaciągam się głęboko i przyglądam się papierosowi z jego idealną wiśniową końcówką, żarzącą się w ciemnościach mojej sypialni. Na tym właśnie polega pozorna niewinność przeklętych rzeczy. Nawet nie chodzi o nałóg nikotynowy, chociaż z pewnością sam w sobie jest wystarczająco zły. Chodzi o to, jak papieros czasem pasuje do pewnych miejsc i chwil. Jak wczesne poranki przy parującym kubku kawy. Albo samotne noce w domu wypełnionym duchami. Zdaję sobie sprawę, że powinnam rzucić palenie, zanim znów całkiem się nie uzależnię, ale wiem również, że nie zrezygnuję z papierosów. To wszystko, co teraz mi zostało – wspomnienie dobroci, mój komfort i źródło siły, skoncentrowane w jednym.

Wypuszczam dym z płuc i przyglądam się jego kłębkom i strzępkom, wirującym w powietrzu, unoszącym się przez chwilę i znikającym. Zupełnie jak życie. Życie to dym – i wszystko w tym temacie. Jeżeli sądzimy, że jest inaczej, to się oszukujemy. Wystarczy jeden porządny podmuch wiatru i nagle unosimy się i znikamy, pozostawiając po sobie jedynie nikły zapach naszego istnienia pod postacią wspomnień.

Nagle kaszlę, śmiejąc się z moich skojarzeń. Zaciągam się dymem, życie jest dymem i mam na imię Dym. Smoky. Smoky Barrett. To moje prawdziwe imię, nadane mi przez matkę, bo „brzmiało super”. Rechoczę w ciemnościach mojego pustego domu i myślę o tym (nie pierwszy już raz), jak szaleńczo brzmi śmiech, kiedy człowiek jest całkiem sam.

To kolejna rzecz, nad którą mogę się zastanawiać przez następne trzy lub cztery godziny. Nad szaleństwem, znaczy się. Jutro nadejdzie w końcu ten dzień.

Dzień, w którym postanowię, czy wrócić do pracy w FBI, czy też zostać w domu, włożyć lufę pistoletu do ust i palnąć sobie w łeb.

2

– Nadal miewasz te same trzy sny?

To właśnie jeden z powodów, dla których ufam przydzielonemu mi psychoterapeucie. Nie bawi się ze mną w żadne ściemnianie, gierki, podchody i ciuciubabki, tylko uderza od razu w samo sedno. I chociaż narzekam i walczę z jego próbami wyleczenia mnie, respektuję jego podejście do rzeczy.

Nazywa się Peter Hillstead i jest niemal zupełnym przeciwieństwem freudowskiego stereotypu psychoanalityka. Ma ponad metr osiemdziesiąt wzrostu, ciemne włosy, przystojną twarz modela i ciało, na którego widok oniemiałam z zachwytu podczas naszego pierwszego spotkania. Najbardziej jednak uderzające są jego oczy w kolorze elektrycznego błękitu, jakiego nigdy nie widziałam u brunetów.

Mimo że wygląda jak gwiazda ekranu, nie wyobrażam sobie, by podczas sesji z nim nastąpiło zjawisko przeniesienia. Kiedy jest się z nim w pokoju, nie myśli się o seksie. Myśli się o sobie. Peter to jeden z niewielu ludzi, którzy autentycznie przejmują się swoimi pacjentami i nie można w to zwątpić w trakcie spotkania z nim. Gdy mówi się coś do niego, nigdy nie ma się wrażenia, że Peter myślami jest gdzieś daleko. Koncentruje na tobie całą swoją uwagę. Sprawia, że człowiek czuje się jak jedyna istotna rzecz w jego małym gabinecie. To właśnie jest dla mnie dużo ważniejsze niż podkochiwanie się w przystojnym terapeucie. Kiedy jest się z nim, nie myśli się o nim jako o mężczyźnie, tylko jako o czymś znacznie ważniejszym: lustrze swojej duszy.

– Te same trzy – odpowiadam.

– Który przyśnił ci się ubiegłej nocy?

Poprawiam się na siedzeniu, nieco speszona. Wiem, że to zauważa, i zastanawiam się, jak to zinterpretował. Zawsze próbuję wszystko ocenić, oszacować. Nie umiem przestać.

– Ten, w którym Matt mnie całuje.

Kiwa głową.

– Czy byłaś w stanie ponownie zasnąć?

– Nie. – Wpatruję się w niego, nic nie mówiąc, chociaż czeka na więcej. Dzisiaj nie jestem zbyt chętna do współpracy.

Doktor Hillstead spogląda na mnie, podpierając dłonią brodę. Wydaje się nad czymś zastanawiać. Jakby stał na rozstaju dróg, wiedząc, że jakiegokolwiek dokona wyboru, będzie on nieodwracalny. Mija niemal minuta, zanim odchyla się w fotelu i wzdycha, ściskając grzbiet nosa.

– Smoky, czy zdajesz sobie sprawę, że moi koledzy po fachu nie mają o mnie najlepszego mniemania?

Drgam zaskoczona samym pomysłem oraz faktem, że mi o tym powiedział.

– Emm, nie, nie wiedziałam.

Uśmiecha się.

– To prawda. Mam wiele kontrowersyjnych poglądów dotyczących mojej profesji. Przede wszystkim w moim odczuciu nie istnieją żadne naukowe rozwiązania problemów zrodzonych w umyśle.

Jak, do diabła, mam na coś takiego odpowiedzieć? Mój psychiatra twierdzi, że jego wybrana profesja nie pomaga w rozwiązywaniu problemów mentalnych? Nie wzbudza to zaufania.

– Rozumiem, dlaczego to może wywoływać niechęć – to najlepsza odpowiedź, jaką jestem w stanie wydusić z siebie w tak krótkim czasie.

– Nie zrozum mnie źle. Nie twierdzę, że moja profesja nie dostarcza żadnych rozwiązań dla problemów mentalnych.

I to właśnie, jak sądzę, jest drugą przyczyną, dla której ufam swojemu psychoterapeucie. Jest nadzwyczaj inteligentny,

czasem wydaje się niemal jasnowidzem. Nie peszy mnie to jednak. Rozumiem tę cechę. Posiada ją każdy naprawdę uzdolniony detektyw: to umiejętność przewidywania, co pomyśli przesłuchiwana osoba w odpowiedzi na twoje słowa.

– Nie. Chcę po prostu powiedzieć, że nauka jest nauką. Jest ścisła, wymierna. Grawitacja oznacza, że jeśli coś upuścimy, to coś zawsze upadnie. Dwa plus dwa zawsze równa się cztery. Brak sprzeczności jest esencją nauki.

Zastanawiam się nad tym i kiwam głową.

– Skoro zaś tak, czym zajmuje się moja profesja? – gestykuluje. – Jakie jest nasze podejście do problemów umysłu? Nienaukowe, a przynajmniej jeszcze nie w tej chwili. Nie dotarliśmy jeszcze do punktu, w którym dwa plus dwa równa się cztery. Gdyby tak było, umiałbym wyleczyć każdego pacjenta, który wszedłby przez te drzwi. Wiedziałbym, że w przypadku depresji należy zrobić A, B i C i że to zawsze zadziała. Istniałyby niezmienne prawa i reguły. Wtedy to byłaby nauka ścisła. – Uśmiecha się cierpko i chyba z lekkim smutkiem. – Ale ja nie potrafię rozwiązać każdego przypadku, którym się zajmuję. Nawet połowy z nich. – Milknie na moment, a potem potrząsa głową. – To, co robię, moja profesja, nie jest nauką ścisłą. Jest kolekcją rozwiązań, które najwyżej można wypróbować. Większość z nich zadziałała już wcześniej i to więcej niż raz, a w związku z tym warto zastosować je jeszcze raz, na próbę. To wszystko. Wypowiedziałem się na ten temat publicznie i… dlatego nie cieszę się najlepszą opinią wśród moich kolegów po fachu.

Zastanawiam się nad tym, co powiedział. Doktor Hillstead czeka.

– Chyba rozumiem dlaczego – odpowiadam. – W FBI w niektórych sprawach ważniejszy staje się wizerunek, a nie wyniki. Pewnie to samo dzieje się w przypadku tych psychiatrów, którzy pana nie lubią.

Uśmiecha się znowu ze zmęczeniem.

– Zawsze stuprocentowa pragmatyczka. Masz oczywiście rację, Smoky, a przynajmniej w sprawach, które nie dotyczą ciebie.

Kurczę się w środku na te słowa. To jedna z ulubionych technik doktora Hillsteada: wykorzystuje zwyczajną konwersację jako przykrywkę dla obnażających duszę wtrętów, które serwuje jakby nigdy nic w najmniej spodziewanym momencie. Czuję się, jakby w moim kierunku wystrzelił właśnie miniaturową rakietę Scud: masz wnikliwy umysł, Smoky, ale nie wykorzystujesz go do rozwiązywania swoich własnych problemów. Auć! Prawda boli.

– Niemniej jednak oto jestem, bez względu na to, co kto o mnie myśli. Kiedy chodzi o zajmowanie się przypadkami agentów FBI, jestem jednym z najbardziej zaufanych psychoanalityków firmy. Jak myślisz, dlaczego tak jest?

Spogląda na mnie z wyczekiwaniem. Wiem, że to wszystko do czegoś prowadzi. Doktor Hillstead nigdy niczego nie mówi tak po prostu, dlatego zastanawiam się nad odpowiedzią.

– Jeżeli miałabym zgadywać, to pewnie dlatego, że jest pan dobry. W moim zawodzie to liczy się bardziej niż świetny wygląd.

Znów ten lekki uśmieszek.

– To prawda. Osiągam dobre wyniki. Nie jest to coś, czym się chwalę dookoła. Nie gratuluję sobie również co dzień z tego powodu tuż przed zaśnięciem. Ale to prawda.

Powiedziane w prosty, pozbawiony arogancji sposób, właściwy każdemu znamienitemu profesjonaliście. Rozumiem to. Skromność nikomu tu nie jest potrzebna. W sytuacji taktycznej, kiedy człowiek pyta się kogoś, czy umie dobrze posługiwać się bronią, liczy na szczerość. Jeśli ten ktoś jest kiepski, chcesz to wiedzieć i on również chce, żebyś to wiedział, ponieważ kula zabija kłamcę tak samo szybko jak uczciwego człowieka. Gdy przychodzi czas na akcję, człowiek musi znać prawdę na temat mocnych i słabych stron. Kiwam głową, a on kontynuuje.

– To właśnie liczy się w każdej organizacji militarnej: czy osiągasz wyniki. Sądzisz, że to dziwne, iż uważam FBI za organizację militarną?

– Nie. Prowadzimy wojnę.

– Czy wiesz, jaki jest zawsze podstawowy problem każdej organizacji militarnej?

Zaczynam się nudzić i niecierpliwić.

– Nie.

Spogląda na mnie z dezaprobatą.

– Pomyśl, zanim odpowiesz, Smoky. Proszę, nie lekceważ mnie.

Zganiona, posłusznie wypełniam polecenie. Kiedy odpowiadam, mówię bardzo powoli.

– Zgaduję, że… personel.

Doktor Hillstead celuje we mnie palcem.

– Trafiony zatopiony! A teraz powiedz dlaczego.

Odpowiedź pojawia mi się w głowie w ten sam sposób jak kiedyś, gdy prowadziłam sprawy i kiedy naprawdę myślałam.

– Z powodu tego, co widzimy.

– Tak. To część problemu. Ja nazywam to „obserwacja, uczynki, manko”. To, co widzisz, to, co robisz, i to, co tracisz – wylicza na palcach. – Triumwirat. Pracując w organach ochrony prawa, stykamy się z najgorszymi rzeczami, do jakich zdolne są istoty ludzkie. Robimy rzeczy, do których żaden człowiek nie powinien być zmuszany: od zajmowania się gnijącymi zwłokami do, w niektórych przypadkach, zabicia drugiego człowieka. Tracimy również różne rzeczy: od tych nieuchwytnych, jak niewinność czy optymizm, po coś realnego, jak partner lub… rodzina.

Patrzy na mnie nieodgadnionym wzrokiem.

– W takich momentach pojawiam się ja. Jestem tutaj właśnie ze względu na tę kwestię. A jednocześnie ten sam problem uniemożliwia mi wykonywanie mojej pracy tak, jak powinna być wykonana.

Jestem zaintrygowana. Spoglądam na niego, sygnalizując, żeby kontynuował. Doktor Hillstead wzdycha. Jest to westchnięcie, w którym zawiera się jego własna „obserwacja, uczynki, manko”, i myślę o innych ludziach, którzy zasiadają tu, w tym fotelu naprzeciwko jego biurka. Zastanawiam się nad innymi cierpieniami, o których słucha i które zabiera ze sobą do domu po wyjściu z pracy.

Usiłuję to sobie wyobrazić, spoglądając na niego. Doktor Hillstead w domu. Znam podstawowe fakty, bo sprawdziłam pobieżnie jego dossier. Nigdy się nie ożenił, mieszka w jednopiętrowym pięciopokojowym domu w Pasadenie. Jeździ sportowym audi sedanem – nasz doktorek lubi szybkość, co wskazuje na pewne aspekty jego osobowości. Wszystko to jednak tylko suche fakty. Nic, co mogłoby mi powiedzieć, co dzieje się, kiedy wchodzi przez drzwi do swojego domu i zamyka je za sobą. Czy jest kawalerem, który je obiady z mikrofalówki? A może przyrządza sobie stek, popijając samotnie czerwone wino przy eleganckim stole i słuchając Vivaldiego? A może wraca do domu, rozbiera się do naga, zakłada szpilki na owłosione nogi i jakby nigdy nic zaczyna się krzątać po domu?

Na tę myśl robi mi się wesoło. Taki mały sekretny humor. Obecnie jestem wdzięczna za każdy powód do śmiechu. Potem jednak koncentruję się na tym, co doktor Hillstead chce mi przekazać.

– W zwykłym świecie ktoś, kto przeszedł przez to, co ty, nigdy nie wróciłby do normalności, Smoky. Gdybyś była przeciętną osobą pracującą w przeciętnym zawodzie, trzymałabyś się z dala od broni, morderców i martwych ludzi. Na zawsze. Tymczasem moje zadanie polega na tym, żeby w jakiś sposób spróbować ci pomóc przygotować się na powrót do tego wszystkiego. Tego się po mnie oczekuje. Wysłania zranionych psyche z powrotem na wojnę. Może to melodramatyczne, ale prawdziwe.

Pochyla się do przodu i czuję, że zbliżamy się do finału, jakakolwiek jest ostateczna konkluzja, do której zmierza.

– Czy wiesz, dlaczego podejmuję się takiego zadania? Wiedząc, że być może znów narażam kogoś na sytuację, która wyrządziła mu szkodę? – Przerywa na chwilę. – Dlatego, że jest to coś, czego chce dziewięćdziesiąt dziewięć procent moich pacjentów.

Ściska palcami grzbiet nosa i potrząsa głową.

– Mężczyźni i kobiety, z którymi się spotykam, wszyscy poranieni emocjonalnie, pragną zostać uleczeni, naprawieni, żeby móc wrócić na wojnę. Prawda jest taka, że cokolwiek was napędza przez większość czasu, powrót do czynnej służby jest dokładnie tym, czego potrzebujecie, żeby poczuć się lepiej. Czy wiesz, co dzieje się z większością tych, którzy się na to nie decydują? Czasem udaje im się jakoś z tego wyjść. Wielu z nich wpada w alkoholizm, a niektórzy popełniają samobójstwo.

Spogląda na mnie, wymawiając te ostatnie słowa, i na chwilę wpadam w paranoję. Wydaje mi się, że doktor Hillstead potrafi mi czytać w myślach. Nie mam pojęcia, dokąd to wszystko zmierza. Czuję się wytrącona z równowagi, nieco roztrzęsiona i bardzo niepewna. Wszystko to razem i z osobna niesamowicie mnie wkurza. Na brak komfortu psychicznego reaguję jak typowy Irlandczyk (mam to po mamie) – złoszczę się i obwiniam za wszystko inną osobę.

Doktor Hillstead wyciąga rękę ku lewej stronie biurka, chwyta grubą teczkę z dokumentami, której wcześniej nie zauważyłam, kładzie przed sobą i otwiera ją. Mrużę oczy i ze zdumieniem dostrzegam na okładce moje własne imię.

– To twoje akta personalne, Smoky. Mam je już od jakiegoś czasu i przeczytałem je kilkakrotnie. – Przerzuca kolejne strony, podsumowując zawarte na nich informacje. – Smoky Barrett, urodzona w 1968 roku. Kobieta. Stopień naukowy w dziedzinie kryminologii. Przyjęta do FBI w 1990 roku. Ukończyła szkolenie w Quantico z najlepszymi ocenami. Przydzielona do asystowania przy sprawie Czarnego Anioła w Wirginii w 1991 roku, w funkcji administracyjnej. – Spogląda na mnie. – Ale nie trzymałaś się w tym dochodzeniu z boku, prawda?

Potrząsam głową, przypominając sobie tamte czasy. Rzeczywiście, nie dałam się posadzić na ławkę rezerwowych. Miałam dwadzieścia dwa lata, byłam kompletnym żółtodziobem, podekscytowanym możliwością pracy jako agent i tym, że stałam się częścią zespołu pracującego nad tak ważnym dochodzeniem, nawet jeśli sama tylko przerzucałam papiery. Podczas jednej z odpraw usłyszałam coś, co utkwiło mi w pamięci. Coś w zeznaniach jednego ze świadków bardzo mi nie pasowało. Położyłam się spać, nadal roztrząsając ten problem, i obudziłam się o czwartej nad ranem z objawieniem, które całe lata później miało stać się dla mnie czymś normalnym. Okazało się, że moja wnikliwość przyczyniła się do całkowitego zwrotu w rozwiązaniu sprawy. Chodziło o kierunek, w którym otwierało się okno. Drobny, pozornie niewart zapamiętania detal, który stał się dla mnie przysłowiowym ziarnkiem grochu pod materacem i w rezultacie doprowadził do schwytania mordercy.

Wtedy nazwałam to zwykłym fartem i zbagatelizowałam mój wkład w śledztwo. Prawdziwe szczęście polegało jednak na tym, że człowiek prowadzący dochodzenie, agent specjalny Jones, był jednym z tych nietypowych szefów, którzy nie przypisują wszystkich zasług sobie i doceniają ludzi za ich zasługi. Nawet jeśli są niedoświadczonymi agentkami. Nadal byłam „nowa”, więc w nagrodę dostałam więcej papierkowej pracy, ale od tamtej chwili moja kariera nabrała rozpędu. Pod czujnym okiem Jonesa przysposobiłam się do pracy w NCAVC[1], czyli w Centrum Analizy Przestępstw Brutalnych – wydziale FBI, który zajmuje się zbrodniami najgorszymi z najgorszych.

– Przydzielona do NCAVC trzy lata później. To dość szybki awans, prawda?

– Zazwyczaj agenci przenoszeni do NCAVC mają dziesięć lat doświadczenia w pracy dla FBI. – Nie mówię tego po to, żeby się chwalić. To fakt.

Doktor czyta dalej:

– Kolejne rozwiązane sprawy, doskonałe oceny pracy. W 1996 roku zostałaś koordynatorem oddziału NCAVC w Los Angeles. Miałaś za zadanie stworzyć wydajną lokalną komórkę i naprawić stosunki z tutejszym wydziałem policji, naruszone przez twojego poprzednika. Niektórzy mogliby to uznać za degradację, ale w rzeczywistości zostałaś wybrana do wykonania trudnego zadania. Wtedy naprawdę zaczęłaś błyszczeć.

Wracam myślami do tamtych czasów. „Błyszczenie” to idealne słowo. W 1996 roku wszystko zdawało się iść po mojej myśli. Urodziłam córkę pod koniec zeszłego roku. Przydzielono mnie do biura w LA, co było dla mnie ogromnym powodem do dumy. Między Mattem i mną wszystko układało się świetnie, naprawdę świetnie. Był to okres, w którym co rano budziłam się wypoczęta i podekscytowana.

Wtedy mogłam sięgnąć ręką w bok i znaleźć go obok mnie, tam, gdzie jego miejsce.

Tamte czasy były wszystkim, czym nie jest teraźniejszość. Czuję gniew na doktora Hillsteada za to, że mi o tym przypomniał i sprawił, że przez porównanie z przeszłością mój dzisiejszy dzień stał się jeszcze bardziej pusty i przygnębiający.

– Czy to ma do czegoś prowadzić?

Unosi dłoń.

– Jeszcze chwilę. Oddział w LA nie radził sobie najlepiej. Otrzymałaś wolną rękę w skompletowaniu nowego zespołu i wybrałaś trzech agentów z różnych biur w całych Stanach. W tamtym czasie uważano, że twój wybór był dość nietypowy, ale koniec końców udowodniłaś, że dobrze wybrałaś, prawda?

To akurat, jak sądzę, jest niedopowiedzeniem. Kiwam głową, nadal wkurzona.

– W rzeczywistości twój zespół jest jednym z najlepszych w historii FBI, prawda?

– Najlepszy – nie mogę się powstrzymać. Jestem dumna z moich ludzi i jeśli o nich chodzi, nie potrafię być skromna. Poza tym to prawda. Oddział NCAVC w Los Angeles, znany jako „węzeł koordynacyjny NCAVC”, a wewnętrznie jako „Centrala Śmierci”, zawsze robił, co trzeba. Koniec, kropka.

– Tak. – Przerzuca kilka stron. – Wiele rozwiązanych spraw, kolejne doskonałe oceny i komentarze. Nawet rozważano twoją kandydaturę na stanowisko dyrektora agencji jako pierwszej kobiety w historii. Niezwykłe.

Wszystko to prawda – i wszystko to nadal mnie wkurza, z nie do końca zrozumiałego powodu. Po prostu czuję, że jestem coraz bardziej wściekła i jeśli tak dalej pójdzie, wpadnę w szał.

– Jeszcze jedna rzecz w twoich aktach rzuciła mi się w oczy. Uwagi na temat twoich zdolności strzeleckich.

Spogląda na mnie, a ja czuję się niemile zaskoczona, chociaż nie wiem dlaczego. Coś się we mnie budzi i rozpoznaję to jako strach. Zaciskam dłonie na podłokietnikach fotela.

– Tu jest napisane, że w strzelaniu z broni ręcznej plasujesz się wśród czołowych dwudziestu procent strzelców na całym świecie. Czy to prawda, Smoky?

Wpatruję się w mojego psychoanalityka, czując, jak cała drętwieję. Mój gniew powoli zanika.

Ja i broń. Wszystko, co powiedział doktor Hillstead, jest prawdą. Mogę wziąć do ręki pistolet i strzelić z niego z podobną łatwością, jak inni jeżdżą na rowerze lub chwytają szklankę wody. To dla mnie odruch i zawsze tak było. W naciskaniu spustu nie ma nic z geniuszu. Nie miałam ojca, który pragnął mieć syna i dlatego nauczył mnie strzelać. W rzeczywistości mój tata nie lubił broni. Po prostu było to coś, co zawsze potrafiłam.

Pamiętam, że kiedy byłam ośmiolatką, mój tata miał przyjaciela służącego w Wietnamie w Zielonych Beretach. Ten to dopiero miał świra na punkcie broni. Mieszkał na zaniedbanym osiedlu domków jednorodzinnych w nędznej dzielnicy San Fernando Valley i pasowało to do niego, bo był wrakiem człowieka. Mimo to do dziś pamiętam jego oczy: bystre, lśniące młodością. Błyszczące.

Miał na imię Dave i kiedyś udało mu się wyciągnąć mojego tatę na strzelnicę w dość nieprzyjemnej okolicy w hrabstwie San Bernardino. Tata zabrał mnie wtedy ze sobą, być może z nadzieją, że dzięki temu uda się skrócić czas tej wycieczki do minimum. Dave przekonał tatę, żeby opróżnił kilka magazynków, a ja stałam obok, przyglądając się, w ochronnych słuchawkach, które były za wielkie na moją dziecinną głowę. Obserwowałam ich obu, gdy celowali z broni, i byłam nią zafascynowana. Przyciągała mnie.

– Mogę spróbować? – pisnęłam.

– To chyba nie najlepszy pomysł, kochanie – odparł tata.

– Och, daj spokój, Rick. Przyniosę jej małą dwudziestkę dwójkę. Pozwól jej trochę postrzelać.

– Proszę cię, tatku. – Obdarzyłam ojca najlepszym błagalnym spojrzeniem, na jakie było mnie stać. Już wtedy wiedziałam, że pod jego wpływem tata zawsze nagnie się do mojej woli. Popatrzył na mnie, wyraźnie zmagając się sam ze sobą, a potem westchnął.

– No dobrze, ale tylko kilka rund.

Dave przyniósł mi dwudziestkę dwójkę – malutki pistolecik, który pasował do mojej dłoni. Znaleźli też dla mnie jakiś stołek. Dave załadował broń i włożył mi ją w dłonie, stając za moimi plecami. Tata przyglądał się temu wszystkiemu z niepokojem.

– Widzisz tę tarczę, o tam? – spytał. Pokiwałam głową. – Najpierw zdecyduj, gdzie chcesz trafić. Nie spiesz się. Kiedy pociągniesz za spust, zrób to powoli. Nie szarp za niego, bo przez to zejdziesz z celu. Gotowa?

Myślę, że coś odpowiedziałam, ale tak naprawdę ledwie go słyszałam. Miałam w ręku broń i coś we mnie kliknęło. Coś właściwego. Coś, co pasowało do całej reszty mnie. Spojrzałam w dal na tarczę w kształcie ludzkiej sylwetki. Nie wydawała się daleko, zupełnie nie. Była blisko, w zasięgu ręki. Wycelowałam w nią pistolet, odetchnęłam i pociągnęłam za spust.

Byłam zaskoczona i podniecona szarpnięciem małej broni w moich dziecinnych dłoniach.

– A niech mnie! – zapiał Dave z zachwytu.

Zmrużyłam oczy, popatrzyłam w kierunku tarczy i zobaczyłam małą dziurkę w samym środku głowy, dokładnie tam, gdzie celowałam.

– Urodzony z ciebie snajper, młoda damo – powiedział. – Spróbuj jeszcze kilka razy.

„Kilka razy” zmieniło się w półtorej godziny strzelania. W ponad dziewięćdziesięciu procentach przypadków trafiałam dokładnie tam, gdzie celowałam. Pod koniec sesji wiedziałam, że będę używała pistoletu do końca życia – i że będę w tym dobra.

Mój tata wspierał to moje hobby przez kolejne lata, pomimo swojej niechęci do broni palnej. Podejrzewam, że wyczuwał, iż stanowi to część mnie, coś, od czego nie będzie w stanie trzymać mnie z daleka.

Prawda? Jestem przerażająco dobra. Nie chwalę się tym i nie popisuję publicznie, ale prywatnie? Jestem Annie Oakley[2]. Potrafię zgasić jednym strzałem świeczkę i zrobić dziurę w dwudziestopięciocentówce podrzuconej w powietrze. Pewnego razu na strzelnicy położyłam piłeczkę pingpongową na wierzchu tej samej dłoni, którą zawsze sięgałam po broń. Piłeczka leżała sobie spokojnie, a potem moja dłoń sfrunęła w dół, żeby wyciągnąć pistolet. Zdążyłam go podnieść i przestrzelić piłeczkę, zanim spadła na ziemię. Głupi trik, ale dla mnie bardzo satysfakcjonujący.

Wszystko to przebiega mi przez głowę, podczas gdy doktor Hillstead mnie obserwuje.

– To prawda – odpowiadam.

Zamyka akta, składa dłonie i spogląda na mnie.

– Jesteś niezwykłą agentką, z pewnością jedną z najlepszych kobiet w służbie czynnej w historii Biura. Ścigasz najgorszych zbrodniarzy. Sześć miesięcy temu człowiek, którego poszukiwałaś, Joseph Sands, namierzył cię, zabił ci na twoich oczach męża, zgwałcił cię, a potem torturował, na koniec mordując twoją córkę. Wysiłkiem, który można nazwać jedynie nadludzkim, udało ci się odwrócić sytuację i odebrać mu życie.

Czuję się cała odrętwiała. Nie wiem, do czego to wszystko prowadzi, i nic mnie to nie obchodzi.

– A oto ja, przedstawiciel profesji, w której dwa plus dwa nie zawsze równa się cztery i rzeczy nie zawsze spadają na ziemię, kiedy się je upuści. Siedzę tutaj i próbuję ci pomóc wrócić do tego wszystkiego.

Spojrzenie, jakim mnie obdarza, jest tak pełne szczerego współczucia, że muszę odwrócić wzrok. Jego emocje mnie parzą.

– Pracuję w zawodzie od długiego czasu, Smoky. Spotykamy się też już dość długo. Nauczyłem się słuchać pewnych swoich emocji; w swym zawodzie zapewne nazwałabyś je przeczuciami. Oto co moje przeczucia mają do powiedzenia na temat twojej sytuacji. Myślę, że stoisz przed wyborem, czy wrócić do pracy, czy się zabić.

Spoglądam na niego gwałtownie, zszokowana, niechcący przyznając, że to prawda. Odrętwienie spływa ze mnie z bezgłośnym wrzaskiem i pojmuję, że doktor Hillstead mnie podszedł – z ogromną finezją. Krążył wokół tematu, gadał, wypytywał mnie, utrzymywał w nieświadomości, wytrącił z równowagi i wreszcie zadał ostateczny cios – bez wahania, prosto w serce. I podziałało.

– Nie mogę ci pomóc, jeżeli naprawdę nie wyłożysz kawy na ławę, Smoky. Bez ściemniania.

Znów ten pełen współczucia wzrok, jak dla mnie zbyt prawdziwy, szczery i dobroduszny w tej chwili. Jego oczy są niczym dwie dłonie wyciągające się w kierunku moich ramion i potrząsające mną mocno. Czuję piekące łzy w oczach, ale kiedy na niego spoglądam, w moim wzroku płonie gniew. Doktor Hillstead chce mnie złamać, tak jak ja złamałam wielu kryminalistów w wielu pokojach przesłuchań. Pieprzyć to!

Doktor Hillstead wydaje się wyczuwać moje nastawienie i uśmiecha się do mnie łagodnie.

– W porządku, Smoky, nie ma sprawy. Jeszcze tylko jedna rzecz.

Otwiera szufladę w biurku i wyciąga z niej plastikową torbę na dowody rzeczowe. Najpierw nie jestem w stanie dostrzec, co się w niej znajduje, ale kiedy już to widzę, czuję, jak jednocześnie przechodzi mnie zimny dreszcz i oblewają poty.

To mój pistolet. Ten, który nosiłam przy boku przez wiele lat. Ten, za pomocą którego zastrzeliłam Josepha Sandsa.

Nie mogę oderwać od niego wzroku. Znam tę broń jak własną twarz. Glock, śmiertelnie niebezpieczny, czarny. Wiem, ile waży, jak układa się w dłoni – pamiętam nawet jego zapach. Leży teraz w plastikowej torebce, a jego widok napełnia mnie nieopisanym przerażeniem.

Doktor Hillstead otwiera torbę, wyciąga z niej broń i kładzie na biurku przed nami. Spogląda na mnie znowu, ale tym razem twardo, bez krztyny współczucia. Skończyły się żarty. Zaczynam rozumieć, że to, co uważałam za jego ostateczny cios, było tylko przygrywką. Z przyczyn, których nie pojmuję, ale on najwyraźniej tak, to właśnie ma mnie złamać. Moja własna broń.

– Ile razy miałaś w ręku ten pistolet, Smoky? Tysiąc? Dziesięć tysięcy?

Oblizuję suche jak pieprz wargi. Nie odpowiadam. Nie umiem oderwać wzroku od glocka.

– Weź go, tu i teraz, a ja zarekomenduję cię jako gotową do powrotu do aktywnej służby, jeśli oczywiście tego chcesz.

Nie potrafię odpowiedzieć ani nie potrafię oderwać wzroku od pistoletu. Zdaję sobie sprawę, że znajduję się w gabinecie doktora Hillsteada, który siedzi naprzeciwko mnie, ale całe otoczenie wydaje się zawężać do jednego świata: mnie i mojej broni. Dźwięki przestają do mnie docierać, a w głowie mam dziwną, nieruchomą, milczącą pustkę. Słyszę tylko łomotanie mojego serca – szybkie, gwałtowne.

Znów oblizuję usta. Po prostu sięgnij i weź go do ręki, mówię sobie. Tak jak powiedział, robiłaś to dziesięć tysięcy razy. Ten pistolet jest przedłużeniem twojej dłoni. Chwytanie go jest odruchem bezwarunkowym, jak oddychanie lub mruganie powiekami.

Glock leży wciąż na biurku, a moje zesztywniałe dłonie pozostają zaciśnięte na podłokietnikach fotela.

– Dalej. Weź go do ręki. – Jego głos staje się twardy. Nie brutalny, lecz nieustępliwy.

Udaje mi się oderwać jedną dłoń od oparcia fotela i przesuwam ją do przodu z całą siłą woli, na jaką mnie stać. Ręka nie reaguje i część mnie, ta bardzo mała część, która pozostała chłodna, analityczna, nie może uwierzyć w to, co się dzieje. Od kiedy to czynność, która była odruchem, stała się nagle najtrudniejszą rzeczą do wykonania?

Jestem świadoma potu spływającego strumieniami po moim czole. Cała drżę i pole widzenia powoli zaczyna mi się zawężać. Mam trudności z oddychaniem i czuję wzbierającą we mnie panikę – klaustrofobiczne, wypełniające, duszące uczucie. Moje ramię dygocze niczym drzewo szarpane wichurą. Mięśnie kurczą się co rusz spazmatycznie niczym kłębowisko węży. Moja dłoń powoli zbliża się do broni, aż wreszcie zawisa nad nią. Teraz dygoczę jeszcze bardziej, na całym ciele, i pocę się wszystkimi porami skóry.

Zrywam się z fotela, przewracając go do tyłu, i krzyczę.

Krzyczę i biję się dłońmi po głowie. Czuję, że z piersi zaczyna mi się dobywać szloch, i wiem, że doktor Hillstead dopiął swego. Złamał mnie, otworzył, wypruł ze mnie flaki. Fakt, że uczynił to, aby mi pomóc, nie przynosi ulgi, zupełnie nie. W tej chwili wszystko jest bólem, bólem, bólem.

Odsuwam się od biurka w kierunku ściany z lewej strony i osuwam się po niej w dół. Słyszę swój własny jęk, coś w rodzaju żałosnego zawodzenia. To naprawdę okropny dźwięk. Rani mnie jak zawsze. Słyszałam go zbyt wiele razy. To odgłos, jaki wydaje człowiek, który przeżył, gdy tylko zdaje sobie sprawę, że on wciąż żyje, chociaż wszystko, co kochał, zginęło. Słyszałam go z ust matek, mężów, przyjaciół, którzy identyfikowali ciała w kostnicy i gdy słyszeli z moich ust wieści o śmierci najbliższych.

Zastanawiam się, dlaczego nie czuję się zażenowana, ale nie ma we mnie miejsca na wstyd. Ból wypełnił mnie całkowicie.

Doktor Hillstead podchodzi bliżej. Nie przytula mnie ani nie dotyka. To niewłaściwe zachowanie dla psychoterapeuty. Czuję go jednak. Jest przykucniętą rozmazaną sylwetką tuż przede mną, a moja nienawiść do niego właśnie osiągnęła perfekcję.

– Mów do mnie, Smoky. Powiedz mi, co się dzieje.

W jego głosie słyszę tak szczerą życzliwość, że wzbudza to we mnie nową falę cierpienia. Udaje mi się coś powiedzieć, łamiącym się głosem, przerywanym szlochami.

– Nie potrafię tak żyć, nie potrafię tak żyć bez Matta, bez Alexy, bez miłości, bez życia, wszystko zniknęło, wszystko zniknęło i…

Moje usta układają się w kształt kółka. Czuję to. Spoglądam na sufit, chwytam się za włosy i udaje mi się wyrwać dwie pełne garście, zanim tracę przytomność.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Ang. National Center for the Analysis of Violent Crime (przyp. tłum.).

[2] Amerykańska kobieta strzelec wyborowy, która przez ponad 16 lat występowała w rewii Buffalo Billa Wild West Show. W czasie I wojny światowej organizowała pokazy strzeleckie i szkolenia dla żołnierzy (przyp. tłum.).

Tytuł oryginału: Shadow Man

Copyright © 2006 by Cody McFadyen

Copyright for the Polish edition © 2017 by Wydawnictwo FILIA

Wszelkie prawa zastrzeżone

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I, Poznań 2017

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce: © BLACKDAY/Shutterstock

Redakcja i korekta:

Mirosław Ruszkiewicz

Mirosław Krzyszkowski

Skład i łamanie:

MELES-DESIGN

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej:

„DARKHART”

Dariusz Nowacki

darkhart@wp.pl

eISBN: 978-83-8075-363-1

Wydawnictwo FILIA

ul. Kleeberga 2

61-615 Poznań

wydawnictwofilia.pl

kontakt@wydawnictwofilia.pl

Seria: FILIA Mroczna Strona

mrocznastrona.pl

Redaktor prowadzący serii: Adrian Tomczyk