Ilustracja na okładce

Małgorzata Penczonek

Redaktor inicjujący

Monika Szewczyk

Ewelina Szyszkowska

Redaktor

Anna Stankiewicz

Recenzja naukowa

prof. Barbara Bogołębska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Wydanie pracy współfinansowane ze środków Wydziału Polonistyki UW

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2010

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2010 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20572-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Słowo od Redaktorek

1. Inwencja

1.1. Ustalanie tezy głównej

Bibliografia

Wprowadzenie

1.1.1. Rozpoznawanie kwestii szczegółowej i ogólnej

1.1.2. Formułowanie kwestii szczegółowej i ogólnej

1.1.3. Sformułowanie tezy

1.1.4. Funkcjonalne sformułowanie tezy

1.1.5. Formułowanie propozycji

1.2. Rodzaje retoryczne

Bibliografia

Wprowadzenie

1.2.1. Rozpoznawanie rodzajów retorycznych

1.2.2. Rodzaje retoryczne wobec gatunków użytkowych

1.2.3. Funkcjonowanie rodzajów retorycznych

1.2.4. Harmonia rodzajów retorycznych

1.2.5. Stosowanie rodzajów retorycznych

1.2.6. Recenzja

1.2.7. Mowa sądowa

1.2.8. Autoprezentacja

1.3. Ustalenie status sprawy

Bibliografia

Wprowadzenie

1.3.1. Pojęcie i rodzaje status

1.3.2. Status w różnych rodzajach retorycznych

1.3.3. Status jako narzędzie analizy argumentacji

1.3.4. Status w opracowaniu tematu wystąpienia

1.3.5. Stan sprawy i argumentacja

1.3.6. Status w analizie dyskusji

1.3.7. Status i „trudne pytania”

1.4. Audytorium

Bibliografia

Wprowadzenie

1.4.1. Czynna analiza audytorium

1.4.2. Dostosowanie mowy do audytorium

1.4.3. Bierna analiza audytorium

1.4.4. Mówca i audytorium

1.4.5. Kreowanie audytorium

1.4.6. Ocena problemu z punktu widzenia słuchacza

1.4.7. Językowe wykładniki obecności słuchaczy

1.4.8. Mówca w różnych sytuacjach retorycznych

1.4.9. Relacja między nadawcą a odbiorcą

1.4.10. Specyfika komunikacji medialnej

1.4.11 Zwracanie się do słuchaczy

1.5. Rodzaje dowodów

Bibliografia

Wprowadzenie cz. 1

1.5.1. Rodzaje argumentów

1.5.2. Źródła argumentów

Wprowadzenie cz. 2

1.5.3. Rodzaje sylogizmów

1.5.4. Przesłanki

1.5.5. Rodzaje wnioskowań

1.5.6. Entymemat

1.5.7. Elementy niejawne w komunikacji

1.5.8. Odnajdywanie presupozycji

Wprowadzenie cz. 3

1.5.9. Argumenty oparte na dedukcji i indukcji

1.5.10. Rodzaje przykładów

1.5.11. Przykłady nierówne

1.5.12. Wnioskowania indukcyjne

1.5.13. Argument z autorytetu

1.5.14. Analiza dowodzeń

1.6. Topika

Bibliografia

Wprowadzenie

1.6.1. Identyfikacja toposów

1.6.2. Toposy z porównania

1.6.3. Ambiwalencja toposu

1.6.4. Rozpoznawanie toposów

1.6.5. Topika dyspozycyjna

1.6.6. Złote myśli

1.6.7. Topos i wspólnota świata

1.6.8. Stereotypy

1.7. Prezentacja mówcy

Bibliografia

Wprowadzenie

1.7.1. Argumenty odwołujące się do różnych rodzajów przekonywania

1.7.2. Kreowanie ethosu 1

1.7.3. Ja mówcy a sytuacja urzędowa

1.7.4. Kreowanie ethosu 2

1.7.5. Praktyka kreowania wizerunku

1.8. Emocje w perswazji

Bibliografia

Wprowadzenie

1.8.1. Rozpoznawanie emocji

1.8.2. Językowe wykładniki emocji

1.8.3. Waloryzacja pozytywna

1.8.4. Emocje przeżywane

1.8.5. Emocje w perswazji dzieci

1.8.6. Emocje w dyskursie politycznym

1.8.7. Emocje i ich wykładniki w dyskursie politycznym

1.8.8. Pathos w przemówieniach inauguracyjnych

1.8.9. Nadużywanie emocji

1.9. Amplifikacja

Bibliografia

Wprowadzenie

1.9.1. Sposoby amplifikacji

1.9.2. Amplifikacja w tekstach komicznych

1.9.3. Amplifikacja pośrednia

1.9.4. Zastosowanie amplifikacji

1.9.5. Amplifikacja w pochwale

1.9.6. Praktyczne wykorzystanie amplifikacji

1.9.7. Amplifikacja elokucyjna

1.9.8. Pozasłowne środki amplifikacji

1.9.9. Toposy – źródło amplifikacji

1.9.10. Loci communes w amplifikacji

1.9.11. Amplifikacja i deprecjacja przez porównanie

2. Porządek mowy

2.1. Wstęp

Bibliografia

Wprowadzenie

2.1.1. Rodzaje wstępów

2.1.2. Formuła autorskiej skromności

2.1.3. Toposy tematyczne

2.1.4. Przyczyna pisania

2.1.5. Rekomendacja podmiotu retorycznego

2.1.6. „Granice toposu”

2.1.7. Wstęp bez topiki?

2.2. Opowiadanie

Bibliografia

Wprowadzenie

2.2.1. Opowiadanie w rodzaju sądowym

2.2.2. Opowiadanie jako autokreacja

2.2.3. Kreowanie opowiadań

2.2.4. Opowiadanie nieciągłe

2.2.5. Autobiografia jako uwiarygodnienie

2.2.6. Rodzaje opowiadań

2.2.7. Narracje w polityce

2.3. Argumentacja

Bibliografia

Wprowadzenie

2.3.1. Rozplanowanie treści

2.3.2. Porządki argumentacyjne

2.3.3. Budowanie argumentów

2.3.4. Odnajdywanie schematów argumentacyjnych

2.3.5. Błędy argumentacyjne

2.3.5.1. Ocena poprawności i siły argumentu

2.3.5.2. Struktura argumentu

2.3.6. Analiza argumentów

2.3.7. Debata szkoleniowa

2.3.8. Debata – zapis rozmowy

2.4. Refutacja

Bibliografia

Wprowadzenie

2.4.1. Opinia i wątpienie

2.4.2. Przeciwne poglądy

2.4.3. Polemika do polemiki

2.4.4. Płaszczyzny sporu

2.4 5. Argumenty erystyczne

2.4.6. Funkcjonowanie argumentów erystycznych

2.4.7. Argumenty erystyczne i nieerystyczne

2.4.8. Tworzenie argumentów erystycznych

2.4.9. Różne „oblicza” perswazji

2.4.10. Krytyka personalna

2.5. Zakończenie

Bibliografia

Wprowadzenie

2.5.1. Kompozycja klamrowa

2.5.2. Miejsca wspólne zakończenia a sytuacja retoryczna

2.5.3. Przesłanie do audytorium

3. Elokucja

3.1. Cechy wysłowienia

Bibliografia

3.1.1. Poprawność

3.1.2. Błędy w reklamie

3.1.3. Jasność tekstu i jego zawartość informacyjna

3.1.4. „Prosto i jasno”

3.1.5. Klarowne formułowanie myśli

3.1.6. Język specjalistyczny i zrozumiałość

3.1.7. Dobitność i precyzja w definiowaniu

3.1.8. Waloryzacja

3.1.9. Stosowność a relacja między nadawcą i odbiorcą

3.1.10. Wyrażanie ocen

3.1.11. Językowy wyraz stereotypów

3.1.12. Stosowność zewnętrzna

3.1.13. Styl i odbiorca

3.1.14. Naruszenia stosowności

3.1.15. Ozdobność

3.1.16. Osiąganie ozdobności stylu

3.1. A. Gatunki użytkowe

Wprowadzenie

3.1.A.1. Wybrane gatunki użytkowe

3.1. A.3. Styl kancelaryjny

3.1. A. 4. Komentarz prasowy

Bibliografia

Wprowadzenie

3.1.A.4.I. Publicystyka i retoryka

3.1.A.4.II. Argumentacja w komentarzach prasowych

3.2. Tropy

Bibliografia

Wprowadzenie

3.2.1. Peryfraza

3.2.2. Mówiąc omownie

3.2.3. Hiperbola

3.2.4. Metaforyczne definicje

3.2.5. Metafory obrazowe

3.2.6. Obrazowość

3.2.7. Porównanie metaforyczne

3.2.8. Tropy i ich funkcje

3.2.9. Perswazyjne wykorzystanie tropów

3.2.10. Środki stylistyczne i wartościowanie

3.2.11. Ocena funkcjonalności metafory

3.2.12. Funkcjonowanie metafor

3.2.13. Funkcje metafory i metonimii

3.2.14. Analiza funkcji metafor

3.2.15. „Siła” metafory

3.2.16. Wyrażanie ocen i emocji

3.3. Figury

3.3.1. Rozpoznawanie figur słów

3.3.2. Tworzenie figur retorycznych

3.3.3. Solecyzm

3.3.4. Pytanie retoryczne

3.3.5. Stosowanie pytań retorycznych

3.3.6. Funkcje enumeracji

3.3.7. Figury powtórzeń

3.3.8. Funkcjonowanie figur retorycznych

3.3.9. Rozpoznawanie figur myśli

3.3.10. Figuralność i jej brak

3.3.11. Funkcje figur retorycznych

3.3.12. Figury kontaktu

3.3.13. Figury miejsca i czasu

3.4. Okres retoryczny

Bibliografia

Wprowadzenie

3.4.1. Problem zdefiniowania okresu retorycznego

3.4.2. Pojęcie okresu retorycznego

3.4.4. Retardacja sensu

3.4.5. Problem spójności okresu w języku polskim

3.4.5. Kolon i komma

3.4.6. Rozpoznawanie okresu retorycznego

3.4.7. Budowa periodu

3.4.8. Rozpoznawanie cech okresu retorycznego

3.4.9. Periodyczna budowa sentencji

4. Wystąpienie – przygotowanie i wygłoszenie

4.1. Słowo żywe

Bibliografia

Wprowadzenie

4.1.1. Rozpoznawanie tekstów mówionych i pisanych

4.1.2. Różnicowanie charakteru wypowiedzi

4.1.3. Przekształcanie tekstu mówionego w pisany

4.1.4. Przekształcanie tekstu pisanego w mówiony

4.1.5. Cechy tekstów mówionych

4.2. Techniki zapamiętywania

Bibliografia

Wprowadzenie

4.2.1. Repetitio (Powtarzanie) 1

4.2.2. Repetitio 2

4.2.3. Repetitio 3

4.2.4. Repetitio 4

4.2.5. Associatio (Kojarzenie) 1

4.2.6. Associatio 2

4.2.7. Associatio 3

4.2.8. Associatio 4

4.2.9. Associatio 5

4.2.10. Associatio 6

4.2.11. Associatio 7

4.2.12. Associatio 8

4.2.13. Associatio 9

4.2.14. Associatio 10

4.2.15. Immaginatio (Wyobraźnia, wizualizacja) 1

4.2.16. Immaginatio 2

4.2.17. Immaginatio 3

4.2.18. Immaginatio 4

4.2.19. Immaginatio 5

4.2.20. Immaginatio 6

4.2.21. Immaginatio 7

4.2.22. Immaginatio 8

4.2.23. Zakończenie

4.3. Mowa ciała

Bibliografia

Wprowadzenie cz. 1. Komunikacja niewerbalna a reguła stosowności

4.3.1. Wywieranie wrażenia na innych

Wprowadzenie cz. 2. Funkcje układów gestyczno-mimicznych

4.3.2. Po co nam ręce?

4.3.3. Mimika a emocje

4.3.4. Znaczenie gestów

4.3.5. Wyrażanie emocji

4.3.6. Funkcje adaptatorów

4.3.7. Wyrażanie siebie

Wprowadzenie cz. 3: Pozycje ciała

4.3.8. Pozycja ciała a wiarygodność

Wprowadzenie cz. 4: Dominacja i uległość

4.3.9. Co mówi o Tobie Twoje ciało

Wprowadzenie cz. 5: Synchronizacja interakcyjna

4.3.10. Budowanie płaszczyzny porozumienia

Wprowadzenie cz. 6: Znaczenie ubioru

4.3.11. Stereotypowe postrzeganie stroju

4.3.12. Stosowność stroju

4.3.13. Ethos a powierzchowność

4.4. Wygłoszenie

Bibliografia

Wprowadzenie cz. 1

4.4.1. Etap przygotowań

4.4.2. Ciało i postawa

4.4.3. Poszukiwanie napięć

4.4.4. „Relaksacja Jacobsona”[2]

4.4.5. „Drzewo”[3]

4.4.6. „Ratunek – oddech”

4.4.7. „Szeptane Aaaa”

4.4.8. SOS w sytuacji tremy

4.4.9. Głos, mowa, wygłoszenie

Bibliografia

Wprowadzenie cz. 2

4.4.10. Przygotowanie ciała do ćwiczeń

4.4.11. Prawidłowy oddech

4.4.12. Przepona

4.4.13. Wdech i wydech

4.4.14. Ćwiczenia fonacyjne i rezonacyjne (głosowe) – budzenie głosu

4.4.15. Eksperymenty głosowe

4.4.16. Doskonalenie brzmienia

4.4.17. Skuteczność w głosie – autodiagnoza

4.4.18. Głos w służbie logiki

4.4.19. Intencja przekazu w głosie

4.4.20. Własny tekst

4.4.21. Modulacja głosu

4.4.22. Pauzowanie

4.4.23. Artykulacja i dykcja

4.4.24. Wprowadzenie do ćwiczeń dykcji[7]

4.4.25. Ćwiczenia wyrazistości wymowy samogłosek

4.4.26. Ćwiczenia wyrazistości wymowy spółgłosek

4.4.27. Wygłoszenie – analiza

4.4.28. Wygłoszenie mowy – analiza i praktyka

Klucze do wybranych ćwiczeń i przykładowe rozwiązania

Bibliografia

Źródła ilustracji

Przypisy

Słowo od Redaktorek

Retoryka przez ostatnie lata stopniowo zdobywa należne jej miejsce w kształceniu uniwersyteckim w ramach różnych kierunków studiów. Efektem poszerzającego się zainteresowania komunikacją perswazyjną są także coraz liczniejsze publikacje z tej dziedziny. Po Retoryce pod redakcją Marii Barłowskiej, Agnieszki Budzyńskiej-Dacy i Piotra Wilczka oraz Erystyce autorstwa Agnieszki Budzyńskiej-Dacy i Jacka Kwoska, Ćwiczenia z retoryki stanowią trzecie opracowanie dotyczące praktycznych aspektów sztuki perswazji, jakie ukazuje się w Wydawnictwie Naukowym PWN. Choć oferta podręczników dostępnych na polskim rynku odwołujących się nie tylko do teorii retorycznej, ale oferujących czytelnikom praktyczne ćwiczenia jest coraz bogatsza[1], ciągle daje się odczuć potrzeba poszerzenia i zróżnicowania materiałów proponowanych w nauczaniu retoryki.

Przedstawiane Czytelnikom Ćwiczenia z retoryki proponują ujęcie nieco odmienne od znanych dotąd podręczników. Podstawową zasadą ich opracowania było ścisłe połączenie szczegółowych zagadnień całościowo ujętej retorycznej teorii z ćwiczeniami opartymi na bogatym i zróżnicowanym materiale przykładów. W odwołaniach do sztuki retoryki autorkom patronowała zasada poszanowania korpusu klasycznej terminologii i otwartość na ideę retoryki stosowanej, funkcjonującej jako ważne narzędzie we współczesnej komunikacji.

Podstawową zasadą doboru tematyki ćwiczeń jest więc różnorodność. Retoryka, często kojarzona wyłącznie z analizą mów antycznych, realizuje się przecież w niezliczonych wypowiedziach publicznych i prywatnych bez względu na czas i miejsce ich powstania. Przykłady, które zebrano w podręczniku, pochodzą zatem z najróżniejszych obszarów języka: przemówień i literatury pięknej, z języka naukowców i publicystów, ale także z mowy potocznej, z rękopisów XVII w. oraz współczesnych blogów.

Praca powstała jako odpowiedź na potrzeby nauczycieli retoryki, studentów oraz osób zainteresowanych pogłębianiem wykształcenia retorycznego w formie praktycznych ćwiczeń. Starano się sprostać potrzebom wymagającego czytelnika, a jednocześnie zadbać o przystępną formę wykładu, umożliwiającą samodzielną pracę nie tylko studiującym, ale także licealistom.

W celu ujednolicenia struktury książki, każdy rozdział został opracowany według jednego schematu. Na początku podawane są wskazówki bibliograficzne dla osób, które chciałyby pogłębić swoje przygotowanie teoretyczne. Potem następuje krótkie wprowadzenie w tematykę rozdziału, które umożliwia wykonanie ćwiczeń. Jeśli jest to konieczne, dalsze uściślenia teoretyczne są wprowadzone bezpośrednio przed poleceniem do konkretnego ćwiczenia.

Ćwiczenia mogą być wykorzystywane zarówno przez osoby indywidualne, jak i w trakcie pracy grupowej. Są one zróżnicowane: od ćwiczeń na rozpoznawanie poszczególnych zjawisk retorycznych, poprzez ćwiczenia utrwalające umiejętność rozpoznawania lub stosowania różnych narzędzi retorycznych, po ćwiczenia kreatywne. Te ostatnie to zasadniczo polecenia i schematy, które każdy może wypełniać własnymi aktualnymi materiałami, dobranymi do indywidualnych zainteresowań. Prezentowany zbiór jest zatem nie tylko gotowym materiałem do ćwiczeń, lecz także inspiracją do tworzenia własnych propozycji dydaktycznych.

W podręczniku zastosowano podział materiału na pięć części, odpowiadających etapom przygotowania tekstu według metody retorycznej: etap dobrania odpowiednich argumentów (inventio), rozplanowania kolejności argumentów (dispositio), ubrania uporządkowanych już argumentów w słowa (elocutio), następnie etap zapamiętania tekstu (memoria) prowadzący do odpowiedniego wygłoszenia go przed publicznością (actio). W ramach poszczególnych części zostały omówione najważniejsze problemy, co pozwala zarówno na systematyczne poznawanie zastosowań sztuki retoryki, jak i na lekturę wybranych fragmentów, skupioną na studiowaniu szczegółowego zagadnienia. Pomocą dla Czytelnika jest zestawiony na końcu indeks rzeczowy, ułatwiający orientację w całości i pozwalający łatwo odnaleźć się w terminologii retorycznej przez odniesienia do pojęć klasycznych terminów łacińskich i greckich.

W celu zrealizowania zasady różnorodności, redaktorki zaprosiły do współpracy osoby zajmujące się retoryką z różnych perspektyw, począwszy od filologii klasycznej, poprzez filologie nowożytne, współczesne literaturoznawstwo i językoznawstwo, do logopedii i komunikacji medialnej. Każda z autorek zajęła się opracowaniem zagadnień zgodnie ze swoimi zainteresowaniami i specjalizacją. Aby podkreślić indywidualny wkład autorek, każde wprowadzenie do rozdziału oraz każde ćwiczenie jest sygnowane nazwiskiem osoby, która je opracowała: Maria Barłowska [M.B.], Agnieszka Budzyńska-Daca [A.B.-D.], Beata Gaj [B.G.], Agnieszka Kruszyńska [A.K.], Urszula Kuleta [U.K.], Iwona Loewe [I.L.], Magdalena Ryszka-Kurczab [M.R.-K.], Barbara Sobczak [B.S.], Marzena Walińska [M.W.] i Maria Załęska [M.Z.].

Mamy nadzieję, że przedstawiana przez nas propozycja ćwiczeń przyczyni się do zwiększenia zainteresowania retoryką, a także do podniesienia poziomu kompetencji i kultury retorycznej.

Maria Barłowska

Agnieszka Budzyńska-Daca

Maria Załęska

1. Inwencja

1.1. Ustalanie tezy głównej

Bibliografia

Korolko M. (1990), Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa.

Lausberg H. (2002), Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze, przekł., oprac. i wstęp A. Gorzkowski, Bydgoszcz.

Wprowadzenie

Jakkolwiek w kręgu bezpośredniego zainteresowania retora i retoryki w sposób niejako naturalny sytuują się zagadnienia życia publicznego i funkcjonowania prawa (zwane po łac. civiles quaestiones – sprawy publiczne), to jednak już w czasach starożytnych przewagę zyskała koncepcja znacznie poszerzająca krąg tematów, jakie mówca swobodnie mógł podejmować. W idealnym i skrajnie szerokim ujęciu materia sztuki retorycznej obejmuje swym zakresem tematykę wszystkich potencjalnych mów, a zatem całość spraw, które kiedykolwiek mogą stać się przedmiotem dyskursu. Przy takim założeniu w gestii retora znajdują się również zagadnienia nauk szczegółowych, pozostające wcześniej w domenie ekspertów konkretnych dyscyplin, oraz problemy natury ogólnej, do których podejmowania powołani czuli się przede wszystkim filozofowie. Proces poszerzania zakresu materii retorycznej nie obywał się zatem bez napięć i potencjalnych konfliktów. W obliczu nieograniczonej i uniwersalnej problematyki oratorskiej ważkie stało się pytanie o kompetencje mówcy. Sam polot choćby najwymowniejszego retora nie mógł nigdy zastąpić rzetelnego rozeznania sprawy. Całość materii wyczerpywali więc w idealnym modelu dopiero wszyscy mówcy, poszczególny zaś orator winien wypowiadać się wyłącznie w kwestiach, co do których posiadł wiedzę.

Zagadnienia nadające się na przedmiot mowy zwano kwestiami (łac. quaestiones). W rozbudowanej teorii retorycznej istniało kilka możliwości ich dalszego podziału (np. tzw. status), prymarne było jednak rozróżnienie ze względu na stopień skonkretyzowania. Zgodnie z nim wyodrębniano kwestie ogólne o charakterze teoretycznym i abstrakcyjnym, zwane quaestiones infinitae (czyli nieograniczone, nieskończone) albo tezami (thesis) oraz kwestie szczegółowe – konkretne, indywidualne, praktyczne – określane łacińskimi terminami causa lub quaestiones finitae (skończone, ograniczone) lub z grecka – hipotezami (hypothesis).

Należy pamiętać, że zasadniczym celem retoryki jest perswazja, a zatem zagadnienia podejmowane przez mówców nie mają charakteru oczywistego, ale przeciwnie – kontrowersyjny, sporny (przynajmniej potencjalnie). Kwestie – zarówno ogólne, jak i szczegółowe – werbalizują problem, który na wstępnym etapie opracowywania wypowiedzi przez retora (por. inwencja) winien zostać przez niego jak najlepiej zbadany: temu zaś służy rozpatrzenie wszystkich jego aspektów z dwóch różnych punktów widzenia. Kwestie ogólne oderwane były od właściwych sobie okoliczności (konkretnych osób, czasu, miejsc…) i przybierały postać pytań w rodzaju: „Czy należy się żenić?”, „Co jest ważniejsze: zacność czy sława?”, „Czy istnieje wiele światów?”, „Czy słońce jest ogniem?”. Jako abstrakcyjne przynależały właściwie filozoficznej spekulacji i postrzegane były jako zasadniczo odpowiedniejsze dla filozofów niż retorów. Ci ostatni przecież w praktyce oratorskiej mają zazwyczaj do czynienia z konkretnymi problemami, co do których należy zająć stanowisko i publicznie zabrać głos (np. w sądzie podczas procesu, w instytucjach politycznych czy współcześnie – w mediach). Chociaż konkretne sprawy dotyczą zwykle indywidualnych osób i faktów, to rozpatrywanie kwestii ogólnych nie jest dla mówców bez znaczenia. Najczęściej postrzegano je jako poprzedzające zagadnienia szczegółowe albo na zasadzie relacji rodzaju i gatunku. Konkretna kwestia stawała się w takim ujęciu jednym z przypadków kwestii ogólnej. Aby zatem dobrze odpowiedzieć na pytanie: „Czy Katon powinien się ożenić?” (kwestia szczegółowa), trzeba wcześniej rozstrzygnąć problem natury ogólniejszej, mianowicie: „Czy w ogóle należy się żenić?”. Postawienie szerszego pytania w odniesieniu do konkretnej jednostkowej sprawy, uwikłanej w cały szereg indywidualnych okoliczności, pozwalało mówcy na lepsze rozpoznanie istoty danego problemu. Miało to duże znaczenie, zwłaszcza w odniesieniu do zwykle zawiłych problemów prawnych.

Odrębnym zagadnieniem jest umiejętność ustalania retorycznej propozycji (gr. prótasis, łac. propositio), niekiedy utożsamianej z quaestio, zwykle jednak od niej odróżnianej. Kwestia wyraża problem – potencjalnie kontrowersyjny, domagający się rozpatrzenia z dwóch przeciwnych punktów widzenia – natomiast propozycja to zdanie będące ostatecznym słownym sformułowaniem tematu – przydatnym i powtarzanym w wielu różnych miejscach przemówienia. Kwestia ujmuje problem jako pytanie (np. „Czy należy ginąć za ojczyznę?”), propozycja jest konkretną formułą, np. „Brońmy ojczyzny do ostatniej krwi!”. Na etapie inwencyjnego opracowywania tematu mówca rozpatruje problem wielostronnie, ostatecznie jednak wypowiedź w całości podporządkowana jest jednemu celowi: pochwale lub naganie czegoś, oskarżaniu lub obronie, doradzaniu lub odradzaniu (zob. rozdz. Rodzaje retoryczne). Propozycja powinna zwięźle i adekwatnie oddawać temat oraz nie pozostawiać wątpliwości (chyba że jest to uzasadnione), co jest zadaniem mówcy. Korzystne jest jej atrakcyjne sformułowanie: niestroniące od emocji, jeżeli tego wymagają cele perswazyjne.

[M.R.-K.]

1.1.1. Rozpoznawanie kwestii szczegółowej i ogólnej

Polecenie

Przeczytaj podane niżej kwestie i określ ich charakter. Zdecyduj przy każdej, czy jest to kwestia ogólna czy szczegółowa.

Przykład

Czy Katon powinien wziąć sobie żonę? (kwestia szczegółowa)

Czy należy się żenić? (kwestia ogólna)

1. Czy należy bezwzględnie przestrzegać prawa?

2. Czy treść traktatu lizbońskiego jest korzystna dla Polski?

3. Czy starość zawsze musi być przykra?

4. Czy osoby homoseksualne powinny mieć możliwość zawierania związków partnerskich?

5. Czy zasadne są proponowane przez Donalda Tuska zmiany w Konstytucji, mające na celu wzmocnienie władzy wykonawczej?

6. Czy planowana budowa autostrady w Dolinie Rospudy bezpowrotnie zniszczy unikatowy ekosystem regionu?

7. Czy małżeństwo jest przeżytkiem?

8. Czy istnieją sytuacje, w których cierpienie uszlachetnia?

9. Czy Wojciecha Jaruzelskiego należy sądzić za wprowadzenie stanu wojennego?

10. Czy wszyscy bez względu na zasługi mają być równi wobec prawa?

11. Czy obecnie Kraków wykorzystuje środki unijne w stopniu zadawalającym?

12. W jakim stopniu zagadnienia bioetyki winny podlegać regulacjom prawnym?

13. Czy wolno pociągać do odpowiedzialności prawnej za czyny, które nie stanowiły przestępstwa w momencie ich popełnienia?

14. Czy zabiegi na embrionach ludzkich ex utero są nieetyczne?

15. Czy po tym jak Jan Kowalski został europosłem, winien zrezygnować z posady profesora na dwóch państwowych uczelniach wyższych?

16. Czy polskie wojska powinny kontynuować udział w misji stabilizacyjnej w Iraku?

[M. R.-K.]

1.1.2. Formułowanie kwestii szczegółowej i ogólnej

Polecenie

Dla każdej kwestii ogólnej z ćwiczenia powyżej wymyśl odpowiednią kwestię bardziej szczegółową i odwrotnie – do kwestii szczegółowej dopisz ogólną. Pamiętaj o ich wzajemnej adekwatności.

Przykład rozwiązania

Kwestia szczegółowa: „Czy zapłodnienie in vitro powinno być finansowane ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia?”

Kwestia ogólna: „Czy bezpłodność jest chorobą?”

1. .....................................................................................................

2. .....................................................................................................

3. .....................................................................................................

4. .....................................................................................................

5. .....................................................................................................

6. .....................................................................................................

7. .....................................................................................................

8. .....................................................................................................

9. .....................................................................................................

10. ....................................................................................................

11. ....................................................................................................

12. ....................................................................................................

13. ....................................................................................................

14. ....................................................................................................

15. ....................................................................................................

16. ....................................................................................................

[M.R.-K.]

1.1.3. Sformułowanie tezy

Komentarz

Aby osiągnąć zamierzone cele komunikacyjne, należy zawsze precyzyjnie określić temat planowanej wypowiedzi. Klarowne sformułowanie kwestii, a następnie retorycznej propozycji na etapie opracowywania dyskursu ułatwia określenie zasadniczej linii argumentacyjnej i dobór relewantnych treści. Cechą istotną z punktu widzenia procesu perswazji jest również atrakcyjność samego sformułowania tematu. Zależność tę dobrze widać na przykładzie nagłówków artykułów prasowych, które starają się zaciekawić potencjalnego czytelnika, często wykorzystując w tym celu kulturowe skojarzenia, gry słowne, leksykę nacechowaną emocjonalnie, formę zdań pytających lub negacji w miejsce zdań oznajmujących.

Polecenie

Przeformułuj poniższe tematy tak, aby zyskały atrakcyjniejszą postać. Pamiętaj o precyzji i konieczności zachowania ich adekwatności do potencjalnych treści.

Przykład rozwiązania

Wyzwania demograficzne związane ze starzeniem się polskiego społeczeństwa.

Czy Polska stanie się wielkim domem starców?

1. Historia ruchów kobiecych w Europie na przełomie XIX i XX w.

2. Utonięcie kilkuletniego chłopca wskutek nieuwagi rodziców.

3. Ósma rocznica zamachów terrorystycznych na World Trade Center.

4. Pochwała polskiego czynu zbrojnego w czasie II wojny światowej.

5. Złoty medal polskich siatkarzy na mistrzostwach świata.

6. Historia dojścia Hitlera do władzy.

7. Konieczność przeprowadzenia reformy służby zdrowia w Polsce.

8. Skomplikowane instrumenty finansowe przyczyną światowego kryzysu finansowego.

9. Potrzeba przywrócenia obowiązkowej matury z matematyki.

10. Wspomnienie o niedawno zmarłym Leszku Kołakowskim.

11. Raport na temat alkoholizmu kobiet w Polsce.

12. Doniesienia o kolejnej aferze w rządzie.

13. Ukazała się najnowsza książka Jacka Dukaja.

14. W ostatnim półroczu sukcesywnie wzrasta liczba przeterminowanych długów Polaków.

15. Sylwetka Józefa Chłopickiego.

16. Rok 2010: dwusetna rocznica urodzin Fryderyka Chopina.

[M.R.-K.]

1.1.4. Funkcjonalne sformułowanie tezy

Komentarz

Zbyt ogólne sformułowanie tematu wypowiedzi niesie dla mówcy szereg niebezpieczeństw. Im szerszy zakres tematyczny, tym większa groźba niewystarczająco wnikliwego potraktowania danej kwestii, co może prowadzić do błędu powierzchowności i trywializacji. Tematy niekonkretne mogą też skłaniać do nużącej rozwlekłości albo chaotyczności, która bywa rezultatem źle pojętej chęci poruszenia jednocześnie jak największej liczby aspektów nazbyt ogólnego zagadnienia. Dlatego właśnie tak ważna jest umiejętność skonkretyzowania retorycznej propozycji. To właśnie jej kształt zdradza, który z aspektów tematu zostanie ostatecznie zaakcentowany, a to z kolei znajduje odzwierciedlenie w selekcji treści oraz wyborze argumentów.

Polecenie

Do każdego z podanych tematów ogólnych sformułuj cztery zawężające go propozycje. Weź przy tym pod uwagę różne aspekty problemu i różne możliwości ukierunkowania dyskursu. Nie zapominaj o precyzji i atrakcyjności ujęcia.

Przykład rozwiązania

a. „Doniesienia o cudzie eucharystycznym w Sokółce”.

b. Sokółka: hostia przemieniona w serce

c. Czy sokólski cud to hochsztaplerstwo?

d. Kuria przerywa milczenie: będą badania w Sokółce

e. Czy Kościół wierzy w cuda? Fatima, Medjugorie, Sokółka [„Newsweek” 43/2009, 25.10.09]

1. Życie i twórczość Adama Mickiewicza.

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

2. Kontrowersje związane z pracami legislacyjnymi nad ustawą bioetyczną i stosowaniem metody in vitro.

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

3. Problem istnienia Boga.

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

4. Schyłek państw narodowych?

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

5. Terroryzm wyzwaniem XXI w.

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

6. Napoje gazowane przyczyną otyłości i cukrzycy.

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

7. Andrzej Sapkowski sprzedał dwa miliony egzemplarzy swoich powieści.

a. ........................................

b. ........................................

c. ........................................

d. ........................................

[M.R.-K.]

1.1.5. Formułowanie propozycji

Polecenie

Pamiętając, że każda retoryczna kwestia jest potencjalnie kontrowersyjna, ułóż po dwie opozycyjne propozycje do każdej z poniższych kwestii. Pamiętaj, że propozycja powinna sygnalizować stanowisko zajmowane przez mówcę w konkretnej sprawie.

Przykład rozwiązania

Czy zakupy przez Internet zastąpią w przyszłości tradycyjne?

a. Sieć wypiera siatkę.

b. Zakupy to społeczny rytuał: Internet jest bez szans.

1. Czy energia wiatrowa jest naprawdę opłacalna?

2. Czy Europa traci swoją chrześcijańską tożsamość?

3. Czy świat ma szansę na szybkie porozumienie w sprawie klimatu?

4. Czy Roman Polański winien odpowiadać za czyn popełniony ponad 30 lat temu?

5. Czy wszystkie kwestie życia społecznego powinny być uregulowane prawnie?

6. Czy Polska powinna dążyć do jak najszybszego wejścia do strefy euro?

7. Czy Kościół katolicki powinien znieść celibat?

8. Czy w czasach kryzysu rządy państw powinny ratować zagrożone instytucje finansowe?

9. Czy społeczeństwo polskie jest odporne na laicyzację?

10. Czy ludzkie życie jest bezcenne?

[M.R.-K.]

1.2. Rodzaje retoryczne

Bibliografia

Lausberg H. (2002), Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze, przekł., oprac. i wstęp A. Gorzkowski, Bydgoszcz.

Ziomek J. (1990), Retoryka opisowa, Wrocław.

Wprowadzenie

Jak wskazuje etymologia terminu (z gr. reo ‘mówić’, ‘wygłaszać mowy’), retoryka pierwotnie była związana z formami wypowiedzi ustnej. Spośród różnych cenionych kulturowo form przekazu ustnego w starożytnej Grecji (mity, zagadki, opowieści itp.), pierwotna teoria retoryki obejmowała tylko wybrane publiczne gatunki wypowiedzi mówionej. Chodziło o te formy wypowiedzi, które w tradycji łacińskiej określane są jako oratio ‘przemówienie’ lub contentio ‘spór’, kwestia sporna’, natomiast gatunki wypowiedzi prywatnej (ogólnie ujmowane łacińskim terminem sermo) były z niej wyłączone.

Początkowo retoryka zajmowała się zatem tylko publicznymi, oficjalnymi formami wypowiedzi ustnej w niektórych kontekstach komunikacji społecznej (polityka, sądownictwo, sytuacje celebracji publicznej). Arystoteles opracował teorię tych typów wypowiedzi, znaną jako trzy rodzaje retoryczne (genera dicendi): rodzaj osądzający, czyli sądowy (genus iudiciale), rodzaj doradczy, czyli deliberatywny (genus deliberativum) oraz rodzaj oceniający, zwany też okazującym lub demonstratywnym (genus demonstrativum).

W ramach zaproponowanej przez Arystotelesa systematyzacji, każdy z rodzajów retorycznych ma odmienny cel, perspektywę czasową, podstawowe wartości oraz zasadniczy materiał dowodowy.

Rodzaj sądowy dotyczy tych form wypowiedzi, których podstawowym celem jest oskarżanie lub bronienie oskarżonego. Argumentacja w ramach rodzaju sądowego ma za cel ustalenie zaistniałych w przeszłości faktów, a zatem prawdy i nieprawdy (a przynajmniej ich prawdopodobieństwa), w tym także ustalenie odpowiedzialności za sprawstwo czynów. Po ustaleniu faktów, rodzaj osądzający może łączyć się z pewnymi elementami rodzaju demonstratywnego: odpowiedzialność za sprawstwo czynów podlega bowiem ocenie, na podstawie której można wydać wyrok. W rodzaju sądowym zasadniczo rozstrzyga się, czy coś jest zgodne z prawem i sprawiedliwe (iustum), czy przeciwnie – niesprawiedliwe i bezprawne (iniustum); tu też spór jest najwyraźniejszy, a strony jednoznacznie zantagonizowane; celem mówcy jest obrona lub oskarżanie.

W ujęciu Arystotelesa, rodzaj doradczy dotyczy podejmowania decyzji politycznych. Jego istotą jest argumentowanie w sytuacji niepewności co do słuszności decyzji, jaką należałoby podjąć. Rodzaj doradczy jest najbardziej pragmatyczny w tym sensie, że argumentacja opiera się na przybliżonych ocenach użyteczności stanu rzeczy, jaki zaistnieje po wprowadzeniu w życie którejś z proponowanych możliwości. W rodzaju doradczym perswazja polega na zalecaniu tego, co pożyteczne (utile), lub odradzaniu tego, co szkodliwe (inutile); w założeniu chodzi o wspólne dobro, spór nie jest więc już tak oczywisty, jak w przypadku rodzaju sądowego.

Rodzaj demonstratywny obejmuje te formy wypowiedzi, których pierwotnie podstawowym celem było publiczne chwalenie lub ganienie osobistości publicznej: od wysławiania bohatera po zohydzanie zdrajcy. Rodzaj demonstratywny jest usytuowany zasadniczo w czasie teraźniejszym w tym sensie, że dotyczy wartości ponadczasowych i/lub wartości aktualnie cenionych (a także piętnowanych antywartości). Przedmiotem wypowiedzi pokazowej staje się to, co szlachetne, piękne, zacne (honestum) lub przeciwnie – haniebne, ohydne, szpetne (turpe). Konflikt i spór w przypadku rodzaju okazującego jest najmniej wyraźny i oczywisty, a słuchacze wymowy pokazowej są obserwatorami retorycznego popisu i wypowiadają się tu i teraz wyłącznie w kwestii talentu mówcy.

Syntetyczne zestawienie rodzajów retorycznych przedstawia poniższa tabela:

| Rodzaj sądowy | Rodzaj doradczy | Rodzaj demonstratywny
Cel | Oskarżać/bronić | Doradzać/odradzać | Chwalić/ganić
Podstawowa płaszczyzna czasowa | Przeszłość | Przyszłość | Teraźniejszość
Przykładowe wartości | Prawda [prawdopodobieństwo]/nieprawda Sprawiedliwość/niesprawiedliwość | Użyteczność/nieużyteczność | Różne wartości, np.: piękno/brzydota, dobro/zło
Podstawowy materiał | Fakty | Wybory | Oceny

Teorię Arystotelesa, dotyczącą rodzajów retorycznych, można rozszerzyć także na współczesne formy wypowiedzi ustnych i pisemnych. W tym ujęciu, rodzaj sądowniczy można zastosować nie tylko do gatunków specjalistycznych (oskarżenie, dowód), lecz także np. do nauki (ustalanie faktów z przeszłości, bronienie tezy, obalanie tez innych, ocenianie prawdopodobieństwa). Rodzaj demonstratywny obecnie jest stosowany w laudacjach, listach polecających, oracjach pogrzebowych, reklamach oraz w różnych formach kreowania wizerunku. Rodzaj deliberatywny to współcześnie nie tylko debaty polityczne, lecz także różne inne formy doradzania (np. podręczniki doradzające, jak osiągnąć sukces; nakłanianie do wykupienia polisy, zachęcanie do skorzystania z promocji, do wzięcia udziału w realizacji proponowanej inicjatywy itp.).

Rzadko występują czyste realizacje rodzajów retorycznych. W tekstach zazwyczaj realizuje się tzw. reguła harmonii rodzajów retorycznych: perswazja w wypowiedzi może dotyczyć bowiem zarówno faktów, jak i ocen lub wyborów, oraz być skonstruowana na różnych płaszczyznach czasowych.

[M.Z.]

1.2.1. Rozpoznawanie rodzajów retorycznych

Polecenie

1) Zastanów się, jaki z trzech tradycyjnych rodzajów retorycznych reprezentują poniższe fragmenty tekstów?

2) Czy jesteś w stanie określić odmianę każdego z nich?

3) Jakie kryteria bierzesz pod uwagę w swoich ocenach?

A.

[http://www.empik.com/empikultura/empik_poleca/tomasz-raczek-poleca-katyn-andrzeja-wajdy,149190 (dostęp: 15.10.2009)]

Tomasz Raczek POLECA Katyń Andrzeja Wajdy

Andrzejowi Wajdzie udało się osiągnąć cel: o filmie Katyń mówi się i pisze bardzo dużo. Trwają nawet na jego temat gorące dyskusje nierzadko w bardzo emocjonalnej tonacji. O to chodziło! Katyń powstał właśnie po to, by o nim mówiono. By go oglądano z zaciekawieniem i żeby tego oglądania nie można było odłożyć „na później”. O nie – ani chwilę później. Teraz!

Wystarczająco dużo czasu upłynęło od zbrodni katyńskiej dokonanej wiosną 1940 roku przez NKWD (w wyniku rozkazu Stalina) na polskich oficerach aresztowanych w pierwszych dniach II wojny światowej. Polska została wówczas prawie jednocześnie zaatakowana z dwóch stron: od zachodu przez hitlerowskie Niemcy, a ze wschodu przez stalinowski Związek Radziecki. Nieoficjalnie, choć na mocy układu Ribbentrop-Mołotow, dokonał się XX-wieczny rozbiór Polski. Rola Niemców została dobrze opisana i pokazana, ale udział Rosjan przez powojenne lata był starannie ukrywany. Obaj zaborcy mieli jeszcze coś wspólnego: uznali, że aby zapanować nad Polakami, najpierw trzeba im zabrać inteligencję. Stąd wziął się hitlerowski plan aresztowania profesorów uniwersytetu krakowskiego i wysłania ich do obozów koncentracyjnych, i stąd radziecka akcja aresztowania polskich oficerów zakończona mordem, dokonanym na nich w Katyniu pod Smoleńskiem.

Film Wajdy opowiada o tych wydarzeniach z dziennikarską dokładnością, nie dając się ponieść emocjom i pokusie fabularnej efektowności. Jest niemal oschły w relacjonowaniu losów aresztowanych oficerów i ich rodzin; przede wszystkim kobiet: żon, matek, sióstr... Niejeden widz ulega żachnięciu: Spielberg pokazałby to bardziej widowiskowo, barwnie, wzruszająco. Ale Wajda nie chciał uciekać się do artystycznej socjotechniki. Chciał być filmowym Kadłubkiem, albo Długoszem: kronikarzem katyńskiej masakry. Na końcu jednak nie wytrzymał i pokazał ze szczegółami, co stało się w Katyniu. Tych ostatnich 20 minut filmu nie da się nigdy zapomnieć. To bodaj najlepsza scena, jaką stworzono dla kina, opowiadając o II wojnie światowej. I za tę scenę należą się Wajdzie wszystkie nagrody, nominacja do Oscara oraz nasz szacunek.

Katyń nie powstał co prawda po to, by zdobywać nagrody i dawać okazje twórcom do spacerowania po czerwonych dywanach, ale jeśli miałoby to spowodować, że film obejrzy więcej widzów na świecie, to i one się przydadzą. Jednak dla Polaków obejrzenie Katynia to obowiązkowa część wykształcenia: jak lektura Dziadów i Pana Tadeusza. Kto z tego zrezygnuje, sam sobie zrobi krzywdę.

B.

26 września 2009 r. światowej sławy reżyser Roman Polański na polecenie amerykańskiej prokuratury został aresztowany na lotnisku w Zurychu, gdzie przybył odebrać nagrodę za całokształt twórczości podczas tamtejszego festiwalu filmowego. W 1978 r. Polańskiego oskarżono o współżycie z trzynastoletnią wówczas Samantą Geimer, co według amerykańskiego prawa jest równoznaczne z gwałtem. Reżyser, nie czekając na wyrok sądu, zbiegł ze Stanów Zjednoczonych do Paryża; od tamtej pory był ścigany listem gończym.

Po incydencie aresztowania Polańskiego Stowarzyszenie Filmowców Polskich wystosowało pismo do wszystkich osób, które sprzeciwiają się aresztowaniu polskiego reżysera. Tekst przytaczamy poniżej.

[http://kino.dlastudenta.pl/artykul/Napisz_list_w_obronie_Polanskiego,42813.html (dostęp: 15.10.2009)]

Uwolnić Romana Polańskiego!

My, niżej podpisani, zwracamy się do Prezydenta RP i Rządu, a w szczególności Ministra Spraw Zagranicznych i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego o podjęcie natychmiastowych, energicznych działań zmierzających do uwolnienia obywatela Rzeczypospolitej Polskiej Romana Polańskiego i zapobiegających jego ekstradycji do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Uważamy, że wydarzenia sprzed 30 lat i udział w nich Romana Polańskiego zasługują na negatywną ocenę moralną. Ale równocześnie zwracamy uwagę, że wyjazd Romana Polańskiego z USA był ucieczką przed sądowym linczem. Fakt, że Stany Zjednoczone nigdy nie przyznały, iż oskarżenie przygotowane przez prokuratora w tym kształcie jest nadużyciem, a Roman Polański miał istotne powody, by myśleć, że nie może liczyć na sprawiedliwy proces – uważamy za skandaliczne.

Wydarzenia rozgrywające się w innej kulturze społecznej i obyczajowej, które w europejskim systemie prawnym byłyby już przedawnione, nie mogą być sądzone po tylu latach w sposób, który przekreśla życie człowieka i – co najważniejsze! – życie jego rodziny.

Potępiamy zachowanie władz państwowych Szwajcarii, kraju, w którym Roman Polański bywał stale kilka razy w roku i posiada dom. Fakt aresztowania artysty w drodze po nagrodę za całokształt twórczości podczas festiwalu filmowego w Zurychu uważamy za prowokację.

Roman Polański jest wybitnym polskim artystą, który wniósł wielki wkład do światowej kultury filmowej, członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich.

Żądamy od władz Polski uniemożliwienia ekstradycji Romana Polańskiego, od władz Szwajcarii jego natychmiastowego uwolnienia, a od Stanów Zjednoczonych rzetelnej rewizji nadużyć śledczych i prokuratorskich w procesie Romana Polańskiego, wobec którego ewidentnie stosowano inne standardy niż wobec obywateli USA.

Żądamy wolności dla Romana Polańskiego!

Jacek Bromski

Izabella Cywińska

Feliks Falk

Janusz Głowacki

Andrzej Jakimowski

Janusz Morgenstern

Krystyna Morgenstern

Agnieszka Odorowicz

Jerzy Skolimowski

Maciej Strzembosz

Małgorzata Szumowska

Krystyna Zachwatowicz

Andrzej Wajda

C.

Na posiedzeniu Sejmu 25 lipca 2008 r. poseł Prawa i Sprawiedliwości, Bolesław Piecha, złożył w imieniu Klubu Parlamentarnego PiS wniosek o wyrażenie wotum nieufności wobec ówczesnej minister zdrowia Ewy Kopacz. Poniżej przytaczamy fragment jego wystąpienia sejmowego.

[http://orka2.sejm.gov.pl/StenoInter6.nsf/0/6E879967D97159E5C1257494004AF7A1/$file/20_d_ksiazka.pdf (s. 515–518 stenogramu) (dostęp: 28.11.2009); stenogram z posiedzenia Sejmu w dniu 25 lipca 2008 r. dostępny na oficjalnych stronach internetowych Sejmu RP]

Poseł Bolesław Grzegorz Piecha:

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Premierze! Pani Minister! Na podstawie art. 159 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 116 regulaminu Sejmu podpisani posłowie z Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość przedkładają Wysokiej Izbie wniosek o wyrażenie wotum nieufności wobec minister zdrowia pani Ewy Kopacz.

Wysoka Izbo! W ciągu ośmiu miesięcy pracy pani minister zdrowia w rządzie pana premiera Donalda Tuska wykazała się wyjątkową nieudolnością i zupełnym brakiem przygotowania do kierowania resortem. Ta krytyczna ocena postępowań pani minister wyrażana jest nie tylko przez Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość, nie tylko przez liczne środowiska medyczne, ale również przez opinię publiczną. Nie będę państwu cytował tytułów różnych sondaży. Od początku pracy pani minister mamy w Ministerstwie Zdrowia do czynienia z chaosem, brakiem konsekwencji, ciągłą dezinformacją oraz pojawianiem się wykluczających i sprzecznych propozycji zmian dotyczących systemu opieki zdrowotnej w Polsce.

Pani minister do tej pory nie przedstawiła jednolitej i spójnej koncepcji reformy zdrowia. Osiem miesięcy obecności pani minister na stanowisku w resorcie zdrowia poprzedził przecież dwuletni okres jej przygotowań w gabinecie cieni. Składane w tym czasie na różnych konferencjach, na sali sejmowej, na różnych wiecach, w tym w białym miasteczku, liczne zapowiedzi dotyczące przygotowania projektów, które miały skutkować gruntowną reformą opieki i ochrony zdrowia w Polsce, okazały się obietnicami bez pokrycia. Jedynym realnym działaniem w tamtym okresie pani minister Ewy Kopacz – co zgodne z otrzymaną obecnie instrukcją z Centrum Informacyjnego Rządu dla posłów PO, czyli dalej krytykować – to jest brutalna, niczym nieuzasadniona krytyczna ocena dokonań pana ministra Zbigniewa Religi. […]

Co jest naszym głównym zastrzeżeniem? Po pierwsze, głównym zastrzeżeniem ze strony Prawa i Sprawiedliwości co do polityki zdrowotnej państwa realizowanej przez panią minister jest stałe dążenie do prywatyzacji polskiej ochrony zdrowia. O tym fakcie świadczą składane za wiedzą i przyzwoleniem pani minister różnego rodzaju poprawki do przedłożenia poselskiego z 18 stycznia bieżącego roku. Otóż było tak. Wobec żądań opozycji pan przewodniczący Chlebowski na niesprawnym sprzęcie kserograficznym 8 stycznia kserował pewne projekty ustaw. Później te ustawy zostały zastąpione innymi przedłożeniami, już niekserowanymi, ale poprawnie wydanymi przez Kancelarię Sejmu, które znalazły się w stosownych drukach w tzw. pakiecie zdrowotnym. Otóż zapisy w tych ustawach, zwłaszcza w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej, różnią się w sposób zasadniczy od tego, co niedawno, parę dni temu, komisja przyjęła jako sprawozdanie. Cóż się stało?

Otóż w kampanii wyborczej, jak sobie przypomnimy, była przedstawiona pewna, różnie oceniana, sekwencja dotycząca działań CBA i byłej posłanki Beaty Sawickiej. I potem były pokazywane bardzo liczne, poważne wypowiedzi polityków Platformy Obywatelskiej z panem premierem na czele. W czasie tej kampanii, gdzie wynikła sprawa prywatyzacji szpitali, państwo, obecnie rządzący, jak jeden mąż deklarowali: nie ma mowy o prywatyzacji szpitali. Pan premier Tusk mówił tak w rozmowie z panem prezydentem Kwaśniewskim w programie w debacie wyborczej. Pan marszałek Komorowski też to potwierdzał. Wszyscy mówili: żadnej prywatyzacji być nie może. A co czytamy w poprawkach, które zostały przygotowane co prawda przez posłów, ale znając możliwości legislacyjne posłów i oprzyrządowanie, które jest potrzebne do bardzo poważnych zmian legislacyjnych, to za przyzwoleniem i wiedzą pani minister? Co się stało z tym projektem z 18 stycznia?

Wtedy były ograniczenia: szpital może – nie musi – przekształcić się w inną formę organizacyjną, czyli spółkę prawa handlowego. Co jest dzisiaj? Wszyscy, łącznie ze szpitalami wojskowymi. Szpitale wojskowe będą spółkami prawa handlowego. Poza zmianą prezesa nie da się wpływać na spółki, bo one będą dysponowały własnym majątkiem, własną polityką i będą miały własne możliwości odwołania się, zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, do sądu w przypadkach nieprawidłowych nacisków nawet jednoosobowej spółki Skarbu Państwa.

Po drugie, 18 stycznia zapisano, że szpitale powiatowe po to, żeby nie utracić charakteru publicznego, z mocy prawa nie mogą zbyć więcej niż 49% akcji. Z mocy prawa taka spółka ulegała rozwiązaniu. A dzisiaj? Dzisiaj zapis jest stuprocentowy i nie ma żadnych ograniczeń co do dysponowania majątkiem przez spółki. Powiemy, że są rady powiatu, są marszałkowie województw. To ja zadam pytanie, czy dzisiaj w ogóle jest możliwa jakakolwiek regulacja i nacjonalizacja jednoosobowych przedsiębiorstw Skarbu Państwa. Nie, można co najwyżej zmienić prezesa, ale spółka prowadzi swoją działalność, jest rozliczana w trybie Kodeksu spółek handlowych. Musi być przyjęte jej sprawozdanie, a jeżeli wynik finansowy jest słaby, to wymaga się albo dokapitalizowania, albo zbycia części udziałów i pozyskania nowych możliwości finansowych.

Co więcej, to samo miało dotyczyć klinik. Otóż kliniki uniwersyteckie i akademii medycznych miały być spółkami Skarbu Państwa. Dzisiaj w projekcie ustawy przyjętym głosami Platformy i PSL takiej regulacji nie ma. Nie ma takiej regulacji, w związku z tym otwiera się możliwość sprzedaży tego typu szpitali. […]

Kolejnym naszym zastrzeżeniem dotyczącym działań Platformy Obywatelskiej, pani minister Kopacz, jest powszechna prywatyzacja szpitali. Cóż się stało? Już nie kto, tylko kto żyw musi się przekształcić. Takiej sytuacji w prawie prawie się nie spotyka. Jest to eksperyment, który polscy pacjenci, jestem przekonany – państwa tu nie będzie, tego rządu nie będzie – odczują jako skutek zdrowotny. Przy tych nakładach niestety nie da się tego osiągnąć. (Poseł Krystyna Skowrońska: Proszę nie straszyć). A pani minister o nakłady nie dba. […]

D.

[„Gazeta Wyborcza”, 19–20.09.2009, nr 220, s. 1]

Barbara Skarga (1919–2009)

Mawiała z rezygnacją, że „człowiek to nie jest piękne zwierzę”, ale sama należała do najpiękniejszych i najszlachetniejszych ludzi. Była żołnierzem Armii Krajowej na Wileńszczyźnie. Zesłana do łagru – po dziesięciu latach wróciła niezłamana, wolna od nienawiści, żalu do świata i wrogości do Rosjan. Kochała ludzi. Zachwycała skromnością i wyrozumiałością wobec ich słabości. Dla siebie pozostawała surowa i wymagająca. Trudno o piękniejszą biografię wieku XX, czasu pogardy i przemocy. Nic i nikt nie odebrał jej człowieczeństwa.

Nas, zespół „Gazety Wyborczej”, zaszczycała przyjaźnią. Była nauczycielem i sumieniem. Nie tylko naszym – całej polskiej inteligencji wywodzącej się z tradycji „niepokornych”, z tradycji Josepha Conrada, Stefana Żeromskiego, Jerzego Turowicza, Tadeusza Kotarbińskiego, Leszka Kołakowskiego.

Pogardzała nacjonalizmem i populizmem. Przestrzegała przed cynizmem i nienawiścią, zwłaszcza w życiu publicznym. Znała cenę wolności i rozumiała tragizm historii. Dlatego myśląc o klasie politycznej, zapytywała gorzko: „Czy moje pokolenie cierpiało i walczyło o wolność dla politycznych satysfakcji takich mizernych ludzi?”.

Na szczęście pozostawiła nam swoje mądre książki i przenikliwe eseje, owoce jej miłości do filozofii. Będziemy do nich sięgać i szukać w nich drogowskazów.

Kochana Pani Profesor, pozostanie Pani dla nas na zawsze wzorem prawości i odwagi, szlachetności i rozumu. Pięknym Człowiekiem.

Zespół „Gazety Wyborczej”

[M.R.-K.]

1.2.2. Rodzaje retoryczne wobec gatunków użytkowych

Polecenie

Do którego z tradycyjnych rodzajów retorycznych zaliczysz poniższe gatunki wypowiedzi pisemnej i ustnej:

nekrolog, exposé Prezesa Rady Ministrów, mowa weselna, przemówienie laureata prestiżowej literackiej nagrody, przekaz reklamowy, uroczysty toast podczas oficjalnego bankietu firmowego, list motywacyjny, oficjalne przemówienie z okazji powitania dostojnego gościa, skarga na wadliwe wykonanie usługi, wykład noblowski, recenzja teatralna, mowa obrończa.

[M.R.-K.]

1.2.3. Funkcjonowanie rodzajów retorycznych

Polecenie

1) Zanalizuj przemówienie premiera RP Donalda Tuska, wygłoszone na Westerplatte 1 września 2009 r. podczas międzynarodowych uroczystości z okazji 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej. Do jakiego rodzaju retorycznego zaliczyłbyś to przemówienie?

Zastanów się, czy ten tekst jest jednolity rodzajowo, czy może przeciwnie, mamy tu do czynienia z mieszaniem się rodzajów retorycznych? Wskaż fragmenty, które uzasadniają Twoją opinię.

2) Zrekonstruuj w punktach plan zamieszczonego przemówienia.

3) Zastanów się, w jaki sposób kształt tekstu został uwarunkowany okolicznościami jego wygłoszenia. Wskaż stosowne fragmenty.

4) Wyróżnij poszczególne argumenty. Zastanów się, jaki mają charakter i jakim celom służą. Z jakiego obszaru czerpią?

[http://www.kprm.gov.pl/premier/przemowienia/id:1709/ (dostęp: 15.09. 2009)]

Dlaczego tu i teraz, dziś, 1 września w Gdańsku, a nie gdzie indziej i kiedy indziej zebrali się przywódcy Europy? Dlaczego w Gdańsku 1 września zebrali się przywódcy Polski z lat dawniejszych? Dlaczego tu, w Gdańsku, 1 września spotkali się kombatanci i ludzie młodzi? Bo w Gdańsku 1 września zaczęła się największa tragedia w dziejach ludzkości. A tę tragedię, ślady, znaki tej tragedii, zwiastuny tej tragedii o globalnym wymiarze są wszędzie tutaj w zasięgu wzroku.

Tutaj, tuż obok nas, polegli pierwsi żołnierze, ofiary nazistowskiej napaści na Polskę. Dokładnie tu, w tym miejscu. Ale wystarczy sięgnąć wzrokiem trochę dalej, żeby zobaczyć druty kolczaste, które grodzą obóz w Stutthofie. Takich obozów koncentracyjnych ta wojna przeciwko człowiekowi, przeciwko ludzkości wystawiła wiele. To w tym obozie, tak jak w wielu innych, w pogardzie i bez sensu ginęli Polacy, Rosjanie, Żydzi i Niemcy. Gdybyśmy sięgnęli wzrokiem niedaleko, ale w drugą stronę, ale też niedaleko, zobaczylibyśmy las koło niedużej kaszubskiej wioski Piaśnicy. To tam w ciągu pierwszych tygodni wojny zwieziono tysiące ludzi. Polskich nauczycieli, inżynierów, ale także żołnierzy, elity, ale też osoby zupełnie niewinne, i rozstrzelano. W wielu miejscach, tu, na Pomorzu, w gęstych lasach kryto tę straszliwą tajemnicę.

Ta wojna miała swoje tragiczne i ohydne oblicze, bo także w tej Piaśnicy Niemcy spod znaku swastyki zwozili setki i tysiące swoich rodaków, upośledzonych, chorych psychicznie, i rozstrzeliwali ich także w tych lasach. To z wiosek i miast Pomorza w pierwszych tygodniach wojny wypędzono dziesiątki, setki Polaków z ich domów, w pierwszych tygodniach tej wojny. Ale jeśli sięgniemy wzrokiem też niedaleko, tuż koło mojego rodzinnego domu, to zobaczymy cmentarz, cmentarz żołnierzy radzieckich. Tysiące, dziesiątki tysięcy młodych ludzi zostawiło tutaj wczesną wiosną roku 45 swoje życie. Jak już wspominałem, oddali życie za wyzwolenie, chociaż wolności nam nie przynieśli. Ale składamy im także hołd i dbamy o ich groby.

Dlaczego mówię o tych gdańskich i pomorskich przykładach okrucieństw tej wojny? Dlatego, bo wszyscy jesteśmy głęboko przekonani o tym, że pamięć o tych okrucieństwach, pamięć o zagładzie ludzi i całych narodów jest, być może, najważniejszą, najskuteczniejszą tarczą przeciw niebezpieczeństwu kolejnej wojny. Nikt wśród nas, powiem więcej: nikt na świecie, kto będzie pamiętał o zdarzeniach tu, z Gdańska, z roku ’39 i straszliwych zdarzeniach na całym świecie w tych latach, i kto jest elementarnie odpowiedzialny, nie zrobi niczego, aby ten straszny koszmar powrócił. Pamięć zakorzenia naszą wspólną odpowiedzialność za to, aby taka tragedia nigdy więcej nie nastąpiła.

Ale Gdańsk to przecież także miejsce nadziei. Widzę tu, wśród wielu wybitnych Polaków, Lecha Wałęsę, który jest żywym świadectwem tej nadziei, zwycięstwa solidarności i wielu innych wartości, na których ugruntowała się nowa Europa. To, że tu powstała Solidarność, ale także to, że powstała Europa jako odrzucenie wojny i ponurych zasad, w imię których ta wojna wybuchła, możliwe jest tylko dzięki temu, że pamiętamy o tej wojnie i o wartościach, w które uwierzyliśmy na nowo, aby takiej wojny więcej nie było. To są najprostsze wartości. Ale tu, w Gdańsku, 1 września wszyscy: od Moskwy po Rzym, od Londynu przez Paryż po Warszawę, od Sztokholmu przez Słowenię po Bałkany, od państw bałtyckich po Stany Zjednoczone – wszyscy, bez żadnego wyjątku, musimy tutaj powiedzieć, że te wartości uchronią nas przed tragedią. Że wolność musi być zawsze lepsza od niewoli, że demokracja od dyktatury, że prawda od kłamstwa, że miłość od nienawiści, że szacunek od pogardy, że zaufanie od nieufności i, na koniec: że solidarność od egoizmu. Nie znam nikogo, kto siedziałby tu, w tych krzesłach czy wśród was, Drodzy Rodacy, kto by tych wartości nie podzielał. Na nich ufundowaliśmy Europę, na nich możemy i musimy ufundować ład bezpieczeństwa obejmujący nie tylko zjednoczoną Europę, ale i cały nasz kontynent: z Rosją, Ukrainą, Białorusią.

Jesteśmy tu po to, aby dać świadectwo, że mimo dramatu historii, mimo tragedii, jaką przeżyły narody, wierzymy w sens działania na rzecz pokoju i większego zaufania. Inaczej żadne takie spotkanie nie miałoby sensu.

Chcę powiedzieć, że różne interpretacje historii są uprawnione; każdy ma swoją pamięć, ale fakty, które różnie interpretujemy, są jedne. Chcemy pamiętać o tych faktach, nie żeby historii używać przeciwko komuś, tylko żeby historia stała się fundamentem pokoju, prawda o tych zdarzeniach stała się fundamentem pokoju. Przypominamy dziś zagładę Żydów, składamy hołd milionom poległych i pomordowanych, przypominamy Gdańsk zburzony w 90 procentach, Kijów, Leningrad, Drezno, a my, Polacy, szczególnie pamiętamy naszą Warszawę.

Pamiętamy także słowa, które, być może, były symbolem, początkiem tej największej, najstraszliwszej z wojen. Adolf Hitler w przededniu paktu Ribbentrop–Mołotow, 22 sierpnia, na spotkaniu ze swoimi generałami powiedział coś, co było tak naprawdę istotą tej wojny, istotą tego koszmaru. Powiedział, że z kłamstwa nikt nie będzie zwycięzców rozliczał. Powiedział: zero współczucia dla słabych. Powiedział, że tylko silny ma rację. Nie ma w tym ładzie, który wspólnie chcemy budować, miejsca dla takich myśli. Zbudowaliśmy w Europie i chcemy zbudować na świecie ład, w którym nie silny ma rację, ale ma rację ten, który ma rację. Nie zwycięzca mówi, co leży w jego interesie przeciwko prawdzie, tylko wszyscy bez wyjątku prawdy szukamy.

Jeśli wspólnie chcemy zbudować ład bezpieczeństwa, musimy odrzucić pokusę dominacji silnego nad słabym. Musimy uwierzyć w tę zasadę, która ufundowała zjednoczoną Europę, w której nie ma miejsca na pogardę dla słabszego tylko dlatego, że jest słabszy.

Chcę powiedzieć na koniec, że nie byłoby sensu organizowania tego ważnego dla Polaków i Europejczyków spotkania, gdyby nie moja i, jak sądzę, nasza wspólna wiara, że salwy, które przed chwilą usłyszeliśmy, tu, na Westerplatte, będą się powtarzały wyłącznie jako salwy honorowe. Że jesteśmy tu po to, abyśmy wbrew trudnej historii, wbrew złym pokusom, zbudowali między sobą zaufanie. Jesteśmy tu po to, aby powtórzyć te słowa, które od dziesięcioleci są tu uwiecznione na Westerplatte: Nigdy więcej wojny!

Dziękuję

[M.R.-K.]

1.2.4. Harmonia rodzajów retorycznych

Polecenie

W dziejach każdego kraju są pewne wydarzenia, których interpretacje wzbudzają przez lata ogromne kontrowersje. W wypadku historii Polski takim tematem jest np. Powstanie Warszawskie, którego interpretacja jest przedmiotem zaciekłych sporów.

1) Na podstawie poniższej wypowiedzi dotyczącej Powstania Warszawskiego wskaż, w jaki sposób autorzy kształtują wypowiedź na płaszczyźnie sądowej (fakty), demonstratywnej (oceny według przyjętego systemu wartości, kwalifikowanie poszczególnych osób jako dowódców bohaterskich lub nieudolnych) i deliberatywnej (jak powinno się postąpić).

2) Poszukaj innych tekstów na ten sam temat i zanalizuj, jakiego rodzaju argumenty są w nich używane dla wyżej wymienionych trzech płaszczyzn.

[http://www.powstanie.pl/ (dostęp: 09.02.2010)]

Ciągle pozostaje niezwykle trudnym dotarcie do świadomości społecznej, że Powstanie Warszawskie posiadało dwa aspekty. Z jednej strony niebywałego bohaterstwa Powstańców i poświęcenia ludności cywilnej – z drugiej strony kompromitującego braku wyobraźni politycznej, nieodpowiedzialności i ignorancji zawodowej pomysłodawców Powstania – bo nie można ich nazywać dowódcami. Prawda jest taka, że żołnierze AK zaufali przywódcom Powstania, że poprowadzą ich do zwycięstwa, czyli pokonania garnizonu niemieckiego w Warszawie – a ci poprowadzili ich do z góry ZAPLANOWANEJ KLĘSKI. Okulicki na naradzie Komendy Głównej AK w lipcu 1944 mówił: „Musimy się zdobyć na czyn, który wstrząśnie sumieniem świata. W Warszawie mury się będą walić i krew poleje się strumieniami, aż opinia światowa zmusi rządy 3 mocarstw do zmiany decyzji z Teheranu”. Tak więc dowódcy AK zdawali sobie sprawę, że Powstanie militarnie nie ma szans na powodzenie, jest w założeniu skazane na klęskę i miało być tylko rozpaczliwym krzykiem protestu przeciw zniewalaniu Polski przez Sowiety.

Miało być tylko rozpaczliwą polityczną demonstracją wobec Roosevelta i Churchilla, w oczekiwaniu na ich pomoc w obliczu nadchodzącej Armii Czerwonej. Powstańcy i ludność cywilna Warszawy zostali oszukani, w rozkazie Bora jest tylko mowa o pokonaniu garnizonu niemieckiego (poz. 12) – de facto Bór wypowiedział tym rozkazem wojnę Sowietom.

Wydanie rozkazu do walki tysiącom ludzi bez zapewnienia im broni i GWARANCJI pomocy z zewnątrz oraz bez liczenia się z represjami wobec ludności miasta – to nie było szaleństwo, to było po prostu draństwo. Bo wydając ten rozkaz, zmierzający do ZBIOROWEGO SAMOBÓJSTWA, nie mieli na to przyzwolenia ani społecznego, ani władz zwierzchnich. Generał Anders orzekł, że to była zbrodnia.

Uprawianie kultu przywódców Powstania zaczęło się już w dniu kapitulacji. Awans Komorowskiego „za wybitne zasługi” na Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych, a Chruściela na generała, to była grubymi nićmi szyta próba zatarcia wrażenia kompromitującej katastrofy. Tak Rząd Emigracyjny i generalskie towarzystwo wzajemnej adoracji próbowało ratować twarz.

Pytanie – czy na „dzwonie Montera” w Muzeum PW można umieścić napis, że właśnie dzięki temu, że wydał zbrodniczy rozkaz zdobywania bunkrów kilofami i siekierami, ta lista nazwisk poległych, wykuta na murze jest tak długa? Obowiązująca dziś polityczna poprawność mówi, że nie można. Więc nurzamy się nadal w zakłamaniu, stawiając na piedestały fałszywych bohaterów. Prawdziwymi bohaterami była tylko wspaniała młodzież, ale „pomysłodawcy” Powstania ten kwiat młodzieży pchnęli świadomie do aktu zbiorowego samobójstwa.

Dodatkową trudnością w ocenie Powstania jest, że Powstańcy, jak i ich rodzice czy ich dzieci, nigdy nie chcieli i nadal nie chcą pogodzić się z myślą, że zostali wmanewrowani w walkę z góry zaplanowaną jako przegraną, jako całopalenie, jako ofiarę na Ołtarzu Ojczyzny.

Ostatnio dużo szkody w kształtowaniu świadomości społecznej wyrządziła książka Normana Daviesa, który 20 lat temu przyznał rację profesorowi Ciechanowskiemu, że Powstanie było fatalnym błędem. Dziś sprzeniewierzył się zasadom obowiązującym historyka i kierując się chyba względami merkantylnymi, spłodził cegłę, w której napisał to, co ludzie chcieli przeczytać – że z Powstania, które zakończyło się apokaliptyczną katastrofą narodową, możemy być DUMNI! Z tą absurdalną tezą rozprawia się Lech Mażewski i Andrzej Targowski (poz. nr 28 i 29).

Nasza strona internetowa ma być przeciwwagą dla publikacji różnych apologetów Powstania jak prof. Roszkowski, który udzielił wywiadu „Życiu Warszawy” pt. Gdyby nie było Powstania, mielibyśmy dziś kaca. Już z tytułu wynika, że gdyby nie zginęło te 230 tysięcy ludzi i nie przepadł dorobek materialny i skarby kulturalne stolicy, to mielibyśmy dziś kaca... Niestety prof. Roszkowski i podobni mu piewcy „moralnego zwycięstwa” mają dziś dobre samopoczucie... Ale nie dowiemy się już, co myśleli o Powstaniu w ostatnich chwilach swego życia ci przywaleni gruzami, palący się żywcem, topiący się w kanałach lub przed rozstrzelaniem. Chwalimy się tym, że podczas okupacji niemieckiej nie mieliśmy kolaborantów jak Quisling czy Petain. Papież Pius XII uznał Powstanie Warszawskie za „tygiel, w którym oczyszcza się i uszlachetnia złoto najwyższej próby” (poz. 22). Ale z chwilą, gdy zabrakło pokolenia Kolumbów, kręgosłup Narodu został złamany, nie miał kto dawać wzorców moralnych. W kraju zaroiło się od różnych Quislingów w rodzaju Bierutów, Bermanów, Cyrankiewiczów oraz własnego chowu tysięcy katów-ubeków i pół miliona donosicieli. Więc skutki Powstania odczuwamy do dzisiaj.

Naszym dążeniem jest, aby w każdym mieście była ulica lub plac Powstańców Warszawy lub aleja Armii Krajowej, ale aby z tych miast zniknęły ulice imienia Bora-Komorowskiego, Okulickiego, Chruściela czy Pełczyńskiego. Bo ci megalomani zdolni do szafowania życiem żołnierzy i ludności cywilnej nie zasługują na cześć i nie mogą być wzorcami do naśladowania, a stawianie im pomników świadczy o aberracji myślowej.

Zaplanowana klęska, „krzyk protestu”, nie poruszyła sumienia świata, nie powstrzymała biegu historii rozgrywanej przez potęgi polityczne i militarne II wojny światowej, gdyż podział polityczny Europy był wcześniej przesądzony przez wielkie mocarstwa.

Więc niech choć pamięć o Powstaniu dziś i na co dzień będzie krzykiem protestu przeciw nagminnemu powierzaniu władzy ludziom, których obdarzamy zaufaniem, a którzy tej władzy potem nadużywają, okazują się niekompetentni, nieodpowiedzialni lub sprzedajni. Zakłamywanie historii, wznoszenie pomników fałszywym bohaterom, może mieć zgubne skutki dla rozwoju życia publicznego we współczesnej Polsce.

Z heroiczną stroną Powstania można się zapoznać na witrynie

www.powstanie-warszawskie-1944.pl,

gdzie opisano strukturę oddziałów oraz przebieg walk z mapami i zdjęciami.

[M.Z.]

1.2.5. Stosowanie rodzajów retorycznych

Polecenie

Wybierz dowolną kontrowersyjną postać historyczną lub współczesną. Dobierając stosowne informacje, skonstruuj wypowiedź, w której będziesz przekonywać do własnej interpretacji postępowania tej postaci.

Przykład

Kleopatra:

– z punktu widzenia rodzaju sądowego (fakty, przeszłość): czy była ofiarą okoliczności, czy przemyślnie uwiodła Cezara?

– z punktu widzenia rodzaju demonstratywnego (oceny, teraźniejszość): czy była wielkim politykiem, czy też zwykłą oportunistką?

– z punktu widzenia rodzaju deliberatywnego (wybory, przyszłość): gdybyś się znalazł/a w jej sytuacji, jakie decyzje byś podjął/podjęła?

[M.Z.]

1.2.6. Recenzja

Polecenie

1) Napisz dwie recenzje (pozytywną oraz krytyczną, każda od 250 do 300 słów), w których chwalisz i zachęcasz oraz odpowiednio – krytykujesz i odradzasz, np.: lekturę konkretnej książki, obejrzenie filmu, zakup płyty, obejrzenie spektaklu teatralnego lub operowego (śmiało użyj wyobraźni). Recenzje mogą dotyczyć tego samego artefaktu albo dwóch zupełnie różnych wydarzeń. Postaraj się, żeby były przekonujące.

2) Wyobraź sobie, że swoje recenzje planujesz zamieścić:

– w „Tygodniku Powszechnym”,

– w „Wysokich Obcasach” (sobotnim dodatku do „Gazety Wyborczej”),

– w czasopiśmie specjalistycznym, branżowym (np. „Didaskalia”, „Film”, „Machina”, „Znak”),

– w „Polityce”,

– na jednym z forów internetowych.

Zastanów się, w jaki sposób przeznaczenie tekstu wpłynie na jego kształt. Recenzje w każdym wypadku muszą zachować swój pozytywny lub krytyczny charakter. Czy potrafisz określić, które elementy będą podlegać zmianie i w jaki sposób?

[M.R.-K.]

1.2.7. Mowa sądowa

Polecenie

1) Wyobraź sobie, że na użytek konkursu krasomówczego przygotowujesz mowę obrończą lub oskarżycielską jednej ze znanych postaci literackich lub historycznych (np. Sokrates, Antygona, Stanisław August Poniatowski, Raskolnikow, Mata Hari).

Pamiętaj, że na wstępie musisz jednoznacznie zdefiniować swój cel (obrona albo oskarżenie), któremu następnie podporządkujesz całość wypowiedzi. Nie zapominaj, że Twoim zadaniem jest opracowanie dyskursu retorycznego w rodzaju genus iudiciale, a nie zobiektywizowanego artykułu naukowego. Postaci kontrowersyjne prowokują do wieloaspektowego naświetlania ich życiorysów, jednak chybisz swego celu, jeśli równocześnie będziesz usiłował odegrać rolę adwokata i prokuratora.

2) Wykorzystaj swoją wiedzę o budowie klasycznej mowy retorycznej (dla której wzorcowa była właśnie wymowa sądowa). Zastanów się, jakie korzyści płyną z zachowania tradycyjnego układu części: wstęp, opowiadanie, argumentacja (probacyjna i refutacyjna) oraz zakończenie.

3) Przemyśl, czy zdecydujesz się zachować porządek naturalny swojej wypowiedzi (ordo naturalis), czy może dokonasz jego modyfikacji (ordo artificialis).

4) Przygotowywanie dobrej mowy retorycznej to niełatwe zadanie. Aby dobrać najskuteczniejsze argumenty, musisz upewnić się, że dobrze pamiętasz fakty z życiorysu osoby, o której będziesz mówić. W razie potrzeby odśwież swoją wiedzę.

Skuteczność wypowiedzi retorycznej zależy równocześnie od bardzo wielu czynników. Czy potrafisz je wymienić?

5) Jaka stylistyka będzie najodpowiedniejsza do realizacji Twojego zadania?

6) Zastanów się, jak zamierzasz sterować emocjami? Od czego uzależniasz poziom emocji w swojej wypowiedzi?

Upewnij się, że wiesz, jaka jest rola emocji w perswazji i co jest ich nośnikiem.

[M.R.-K.]

1.2.8. Autoprezentacja

Polecenie

Na swojej uczelni starasz się o atrakcyjne półroczne stypendium zagraniczne. Oferta jest wyjątkowo ciekawa, a konkurencja zapewne spora. Spełniasz wszystkie wymagane warunki, zatem rozstrzygające będzie to, co napiszesz w formularzu aplikacyjnym. Masz do dyspozycji maksymalnie 2500 znaków. Wiesz, że wnioski będą rozpatrywane przez Komisję stypendialną Twojego wydziału. Masz niepowtarzalną szansę, żeby przekonać do siebie członków Komisji i wyjechać!

1) Zastanów się, który z rodzajów retorycznych będzie najodpowiedniejszy dla planowanego tekstu.

2) W jaki sposób w tej konkretnej sytuacji możesz korzystnie zaprezentować swoją osobę? Zastanów się, czy skupisz się raczej na swoich dotychczasowych osiągnięciach, czy też planach, które łączysz z wyjazdem. Rozważ, co da Ci każda z tych strategii. A może warto je połączyć? Jeśli tak, to w jakich proporcjach?

Jakie argumenty przychodzą Ci do głowy?

3) Pamiętaj, że masz do dyspozycji maksymalnie 2500 znaków, a członkami Komisji stypendialnej są wybrani pracownicy Twojego wydziału. W jaki sposób powyższe informacje wpływają na tekst, który planujesz?

[M. R.-K.]

1.3. Ustalenie status sprawy

Bibliografia

Lausberg H. (2002), Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze, przekł., oprac. i wstęp A. Gorzkowski, Bydgoszcz (s. 67–87 ponadto o rodzaju sądowym: 92–125, rodzaju doradczym: 129–133, rodzaju okazującym: 142–144).

Lichański J.Z. (2007), Retoryka. Historia – teoria – praktyka, t. 1: Historia i teoria retoryki, Warszawa (s. 96–104).

Wprowadzenie

Retoryka działa tam, gdzie nie ma pewności, gdzie ścierają się różne opinie, a więc tam, gdzie istnieje spór. Dlatego jego rozpoznanie i bliższe określenie jest podstawową czynnością przy opracowywaniu tematu. Temu celowi służy status – stan sprawy, konstytucja. Teoria status wywodzi się z rodzaju sądowego, w którym spór jest najwyraźniejszy, ale także pozostałe rodzaje retoryczne mają charakter agonistyczny. „Status odzwierciedla więc początkową «sytuację na froncie», która wyłania się z opozycji obydwu stron.” (Lausberg 2002, :68). Układ stanów sprawy odzwierciedla stopniowo opadające nasilenie sporu pomiędzy stronami. Najostrzejszy spór dotyczy ustalenia stanu faktycznego, czyli zajścia faktu, co streszcza się w pytaniu: czy zaszło? – status coniecturalis. Jedna strona odpowiada na to pytanie twierdząco, druga przeczy, por. w rodzaju sądowym np. czy zabił?: tak, zabił – nie, nie zabił. Kolejnym stopniem sporu jest spór o definicję i ujmuje go pytanie: co zaszło? Jedna strona twierdzi np. to jest zabójstwo, druga – to nieszczęśliwy wypadek. Jeśli nie ma sporu co do zajścia faktu i określenia jego charakteru, to kwestią sporną pozostaje jego ocena – status qualitatis, czyli status jakości, odpowiadający na pytanie: jakie jest? Ostatnią możliwością ujęcia sporu jest status translationis, czyli status przeniesienia, który właściwie nie dotyczy spornej kwestii, ale okoliczności sprawy: pytanie dotyczy kompetencji sądu, kwestionuje prawny charakter procesu. Wbrew pozorom translacja znajduje zastosowanie nie tylko w rodzaju sądowym, ale odnosi się też do pozostałych rodzajów zawsze wtedy, gdy stawia się w wątpliwość osobę (np. jej autorytet, kompetencje, prawo podejmowania decyzji przez dane zgromadzenie), miejsce, czas (nieodpowiednie dla podjęcia tego rodzaju sprawy), czy podważa się samą możliwość prezentowania sprawy. Najbardziej typowy dla rodzaju doradczego jest status qualitatis, gdyż podstawowym problemem pozostaje użyteczność działań, ale np. status koniektury może dotyczyć wykonalności czynu. W rodzaju okazującym, w którym nie ma sporu co do samej rzeczy, nie zachodzi status coniecturalis, a status definicji ma jedynie charakter pomocniczy – służy rozwijaniu i wzmacnianiu tematu.

Rozpoznanie stanu sprawy, jak wszystkie narzędzia retoryki, może służyć nie tylko tworzeniu własnych tekstów, ale i analizie tekstów cudzych: pozwala precyzyjnie uchwycić materię sporu, określić stanowiska stron oraz obserwować ruchy dyskutantów.

[M.B.]

1.3.1. Pojęcie i rodzaje status

Polecenie

Przeczytaj poniższą próbkę „domowego” sporu.

1) Opisz swoimi słowami strategię obrony zastosowaną przez Krzysia:

Dwunastoletnia Ania otwiera lodówkę i zawiedziona mówi do siedmioletniego Krzysia:

– Krzysiu, zjadłeś mój deser. Mama zostawiła go w lodówce, a tu nic nie ma!

– Nie, nie jadłem żadnego deseru.

– Jak to?! Wyparował? Pokaż no się – przecież jeszcze masz czarne zęby po moich borówkach.