Tytuł orginału

A History of the Art of War in the Middle Ages

© Copyright

Charles Oman

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2015

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Grzegorz Smółka

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-65855-90-9

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

KSIĘGA I
PRZEJŚCIE
OD RZYMSKIEGO
DO ŚREDNIOWIECZNEGO SPOSOBU
PROWADZENIA WOJNY

ROZDZIAŁ I
OSTATNIE DNI LEGIONU
235-450

Czasy od połowy III do połowy V wieku to okres przejściowy w historii wojskowości – epoka przemian o równie osobliwym i całościowym charakterze, jak ich nowożytne odpowiedniki, które pchnęły historię polityczną i cywilizację europejską na nowe tory. Podobnie jak miało to miejsce w innych dziedzinach, instytucje wojskowe starożytnego świata zaczęły zanikać, ustępując miejsca nowemu porządkowi.

Najbardziej charakterystycznym przejawem panujących w tym okresie tendencji jest stopniowy zanik rzymskiego legionu – tej organizacji o długich tradycjach, której nazwa jest tak ściśle związana z historią potęgi Rzymu. W roku 250 na polu bitwy nadal przeważała ciężkozbrojna piechota cesarstwa, która była nadzieją i ostoją generała. W roku 450 kawaleria miała już dominującą pozycję, piechota straciła dobrą reputację, a sama nazwa legionu popadła w niemal całkowite zapomnienie. Reprezentowała skuteczność wojskową, która należała już do przeszłości. To cudowne połączenie siły i elastyczności, tak trwałe, a jednocześnie tak sprawne i łatwe w obsłudze, nie odpowiadało już ówczesnym potrzebom. Epoka mieczy i oszczepów ustąpiła miejsca epoce kopii i łuków. Typowy rzymski żołnierz nie był już żelaznym legionistą, który z przylegającą do lewego ramienia tarczą i z nisko opuszczoną rękojeścią miecza przebijał się przez gąszcz pik, odpierał natarcia odzianych w kolczugi jeźdźców ze Wschodu i stał nieporuszony w obliczu najgwałtowniejszego naporu Celtów lub Germanów. W III wieku stara organizacja wojskowa Augusta i Trajana zaczęła się rozpadać; w IV była tak osłabiona i zmieniona, że z trudem można ją było rozpoznać; pod koniec V już nie istniała.

Przemiana charakteru armii rzymskiej, w której kawaleria i lekka piechota ostatecznie zastąpiły solidną siłę starożytnego legionu, wynikała głównie z wymogów wojny granicznej. Od czasów Hadriana do czasów Sewera system obrony granicznej, który wprowadziły rzymskie władze, polegał na oparciu granicy cesarstwa o naturalne przeszkody, takie jak Ren, Dunaj lub Eufrat, i umieszczeniu w odpowiednich miejscach przed granicą dużych, stałych obozów, w których stacjonował jeden lub kilka legionów. Garnizony te znajdowały się w odległości kilkudziesięciu lub nawet kilkuset kilometrów od siebie, a długie odstępy pomiędzy nimi były wypełnione jedynie niewielkimi posterunkami obsadzonymi przez małe oddziały pomocnicze. Tam, gdzie brakowało naturalnych przeszkód, takich jak rzeki lub łańcuchy górskie, często wytyczano granicę za pomocą długich linii umocnień, takich jak Mur Hadriana w Anglii lub podobna struktura w południowych Niemczech. Posterunki były ze sobą połączone dobrymi drogami wojskowymi, a system sygnałów świetlnych i konnych posłańców umożliwiał szybkie przekazanie informacji o niebezpieczeństwie. Jeśli barbarzyńcy zza granic (Germanie, Sarmaci lub Partowie) urządzali najazd na terytorium Rzymu, musieli najpierw pokonać przeszkody, a następnie uporać się z garnizonami miejscowych posterunków. Mogły one odeprzeć niewielkie oddziały łupieżcze, ale jeśli najeźdźcy okazywali się zbyt silni, mogły ich przynajmniej nękać i ograniczać teren narażony na spustoszenie do momentu przybycia najbliższego legionu z jego wielkiego, stałego obozu.

System ten sprawdzał się przez ponad sto lat. Miał jednak swoje słabe strony; brakowało centralnej rezerwy, w razie gdyby legiony nie zdołały odeprzeć wyjątkowo silnego ataku nad jedną z granic. Wewnętrzne prowincje cesarstwa były całkowicie ogołocone z żołnierzy, a nienawykli do wojny poddani cesarstwa nie mogli szybko stworzyć nowych legionów, w przeciwieństwie do obywateli republiki z początków jej istnienia. Dlatego też trzeba było naprawić katastrofę na jednym odcinku granicy poprzez ściągnięcie oddziałów z drugiego. Ta dość niebezpieczna metoda była możliwa do zastosowania dopóki wrogowie cesarstwa byli na tyle uprzejmi, że pojawiali się jeden po drugim i powstrzymywali się od jednoczesnych ataków na odległe odcinki granicy. Przez ponad dwieście lat cesarstwo nie musiało się do niej uciekać; jego system wojskowy nigdy nie został poddany najważniejszej próbie w postaci ataku wzdłuż całej linii; w trudnych chwilach Germania mogła wysłać żołnierzy do Brytanii, a Mezja wzmocnić legiony w Syrii. Od czasu do czasu zdarzały się katastrofy, które sprawiały, że na pewien czas jedna z prowincji wpadała w ręce nieprzyjaciela, ale zawsze można je było naprawić, ponieważ występowały one pojedynczo. Powstanie Cywilisa na pewien czas zachwiało władzą Rzymu nad Renem; porażka generałów Domicjana, Sabinusa i Fuskusa, umożliwiła Dakom przeniknięcie w głąb prowincji naddunajskich; za panowania Marka Aureliusza Kwadowie dotarli do bram Akwilei. Sprowadzano jednak posiłki z terenów nadgranicznych, na których nie toczyły się żadne wojny, i ostatecznie powstrzymywano inwazję.

W III wieku sytuacja uległa całkowitej zmianie; system obrony załamał się, a cesarstwo omal nie upadło pod naporem najeźdźców. Od czasu zamordowania Aleksandra Sewera (235 r.) do momentu zwycięstwa Dioklecjana nad ostatnim zbuntowanym cezarem na zachodnich krańcach imperium (297 r.) cesarstwo było bez chwili wytchnienia gnębione przez podwójną zmorę wojen domowych i obcych inwazji. W ciągu sześćdziesięciu lat co najmniej szesnastu cesarzy i ponad trzydziestu niedoszłych imperatorów zginęło od miecza lub sztyletu. Kiedy legiony zwróciły się przeciwko sobie, wrogowie cesarstwa zyskali swoją szansę. Barbarzyńcy z zewnątrz uderzyli na wszystkie odcinki granicy w tym samym czasie i cała konstrukcja zachwiała się pod ich naporem. Podczas gdy Rzym był słaby i podzielony, jego sąsiedzi stawali się coraz bardziej potężni. Nowe i energiczne królestwo perskie zastąpiło podupadłą potęgę Partów na Wschodzie (226 r.). Germanie zaczęli się organizować w konfederacje, dzięki którym ich rozproszone plemiona po raz pierwszy stały się naprawdę groźne. Nad Renem i Dunajem zaczęli się pojawiać Frankowie, Alemanowie i Goci.

Dopóki legiony zapewniały granicy dobrą ochronę, cesarstwo miało twardą skorupę i miękkie jądro. Granica była silnie broniona i trudna do naruszenia, ale w przypadku przebicia skorupy bogate provinciae inermes w głębi były bezbronne i narażone na grabież. W sytuacji, w której legiony wycofywały się znad granicy, aby wziąć udział w wojnie domowej i raz za razem oddalały się, żeby osadzić na Palatynie jakiegoś nowego uzurpatora, powstrzymanie nacisku z zewnątrz było niemożliwe. Okres od 235 do 297 roku rozpoczął się od ciężkiego i długotrwałego najazdu Kwadów, Karpów i Gotów na ziemie nad środkowym i dolnym Dunajem (236). Przez kilka lat był on odpierany przez Maksymina I i Filipa, ale w 249 roku, kiedy Iliria była zajęta gwałtowną wojną domową, linia oporu została w końcu przełamana. Goci przeszli przez Dunaj i Bałkany, opanowali Mezję oraz Trację i rozbili wojska cesarskie, które stanęły im na drodze. Po pokonaniu swych rywali cesarz Decjusz wyruszył przeciwko nim, jednakże latem 251 roku wraz ze swym synem i całą armią został rozsiekany w katastrofalnej bitwie pod Forum Trebonii. Po raz pierwszy rzymski cesarz zginął w bitwie z barbarzyńcami; była to pierwsza porażka tak silnej armii rzymskiej od czasu bitwy pod Kannami. Przez chwilę wydawało się, że cesarstwo zostanie przepołowione, a u bram Rzymu stanie jakiś wcześniejszy odpowiednik Alaryka.

Przez kolejne dwadzieścia lat Goci niemal bez żadnych przeszkód grasowali po środkowych prowincjach imperium. Wojska, które powinny były wyruszyć przeciwko nim, były zajęte wojnami domowymi w Italii lub broniły innych zagrożonych granic. W szczytowym momencie wojny z Gotami perski król Szapur opanował Mezopotamię, pokonał i wziął do niewoli cesarza Waleriana, zdobył szturmem Antiochię oraz spustoszył Syrię i Azję Mniejszą (258-259). Wykorzystując odwrócenie uwagi Rzymian, Goci zdołali zdobyć wszystko, co znajdowało się przed nimi w środkowych prowincjach cesarstwa. Nie dość, że spustoszyli cały Półwysep Bałkański aż do Aten i Dyrrachium, to jeszcze zuchwałe bandy łupieżców przekroczyły Hellespont i splądrowały Chalcedon, Aleksandrię Trojańską, Efez, a nawet odległą Trebizondę. Gdyby byli lepiej kierowani i mieli pojedynczego przywódcę, mogliby zniszczyć cesarstwo, ponieważ uzurpatorzy pojawiali się we wszystkich prowincjach. Wojny domowe stały się powszechnym zjawiskiem wśród Rzymian; Germanie znad Renu szturmowali linie obronne Galii i Recji; pomimo swych okresowych przypływów energii, nieszczęsny Galien, który wciąż kontrolował Kapitol, był na dobrej drodze do zostania Sardanapalem Rzymu i doświadczenia całkowitego pochłonięcia miasta i cesarstwa przez powszechną pożogę wojen domowych i najazdów z zewnątrz. W latach 260-268 wszystko wydawało się stracone. Pojawili się jednak wybawiciele – twardzi Iliryjczycy, Klaudiusz, Aurelian i Probus, odbili Zachód z rąk zbuntowanych cezarów, oczyścili Półwysep Bałkański z Germanów oraz wyparli Persów i Palmireńczyków ze wschodu. Wkrótce pojawił się Dioklecjan – reorganizator i odnowiciel – a po odzyskaniu Brytanii (297 r.) cesarstwo powróciło do dawnych granic.

Odnowa nie była jednak całkowita. W ciągu sześćdziesięciu lat bitew, mordów i plag, które nastąpiły po wygaśnięciu dynastii Sewerów, cesarstwo straciło dużo ze swej siły. Połowa prowincji uległa spustoszeniu; druga połowa została ogołocona z zasobów. Dwadzieścia lat nieustannych wysiłków Dioklecjana przywróciło pozory siły i porządku; dzięki nałożeniu wysokich podatków położył kres chronicznemu bankructwu skarbu cesarskiego, a także przywrócił i na nowo obsadził granice wojskowe rzymskiego świata.

Jednakże sześćdziesiąt lat anarchii i katastrofalnych wydarzeń wywarło trwały wpływ na skład i organizację armii rzymskiej. Chociaż istniała jeszcze znaczna część starych legionów Trajana i Sewera (wiele ich nazw znalazło się w Notitia – dokumencie wydanym sto lat po czasach Dioklecjana), to jednak najwyraźniej zostały znacznie okaleczone i zdezorganizowane w wyniku ich podzielenia i rozesłania poszczególnych części w różne strony. Często zdarzało się, że orzeł legionowy w kwaterze głównej był otoczony zaledwie przez część korpusu, podczas gdy wydzielone kohorty odbywały służbę w różnych częściach świata, gdzie były posyłane pod naciskiem okoliczności¹. Powoływano różne rodzaje nowych oddziałów kawalerii i piechoty, które często miały dziwne nazwy. Stary ogólny podział armii na legiony i auxilia, złożone odpowiednio z rzymskich obywateli i poddanych cesarstwa, którzy nie posiadali obywatelstwa, nie mógł już dłużej istnieć, ponieważ w 212 roku Karakalla nadał obywatelstwo wszystkim mieszkańcom prowincji. W ten sposób zniknęła starożytna różnica pomiędzy legionistą, który był Rzymianinem, a żołnierzem wojsk pomocniczych, który nim nie był; obaj mieli teraz taki sam status.

Chociaż zarówno legioniści, jak i żołnierze oddziałów pomocniczych byli teraz Rzymianami, nieobywatelski element pozostał w armii. W czasach anarchii cesarze nie mogli sobie pozwolić na zrezygnowanie z zasobów wojskowych, jakie mieli do dyspozycji. Zwerbowali tysiące wojowników z zagranicy, którzy w ogóle nie byli poddanymi cesarstwa i służyli jedynie dla zapłaty i łupów. W ciężkich i niebezpiecznych czasach członkowie rozbitych germańskich klanów, Sarmaci, Arabowie, Armeńczycy, perscy renegaci oraz Maurowie z głębi Afryki zostali powitani z otwartymi ramionami. Korpusy złożone z tych przybyszów były teraz dla armii rzymskiej tym, czym niegdyś auxilia dla legionów. Niektórzy najemnicy zdobywali w armii wysokie stanowiska; jeden z nich, który miał być synem Gota i Alanki, przez trzy krótkie lata nosił purpurę pod przybranym imieniem Gajusza Juliusza Werusa Maksymina. Należy jednak zaznaczyć, że aż do początku IV wieku te obce elementy w armii rzymskiej były całkowicie zależne od rodzimych legionów i kohort, chociaż ich liczebność rosła w zastraszającym tempie. Jak napisał pewien pisarz z IV wieku, nadal były praeliandi magis adminiculum quam principale subsidium².

Jednakże poczynając od rządów Aureliana coraz bardziej widoczna staje się tendencja do zwiększania proporcji kawalerii i lekkiej piechoty oraz darzenia legionistów starego typu coraz mniejszym zaufaniem. Najlepszym tego dowodem jest to, że nazwa „legion” straciła swoje dawne znaczenie w cesarstwie. Zamiast uważać stare legiony za lepsze i przedkładać je nad pozostałe korpusy, zaczęto je traktować jak „oddziały liniowe” i preferowano wiele nowych oddziałów. Dioklecjan i Konstantyn nie poprzestali na stworzeniu nowej Gwardii Cesarskiej, lecz powołali również nową armię polową, czy też mobilną centralną rezerwę. Pomimo swego barbarzyńskiego pochodzenia, wszystkie oddziały, które wchodziły w jej skład (zarówno legiony, jak i auxilia oraz kawaleria), miały pierwszeństwo nad starą armią regularną, którą przeniesiono do stacjonarnej służby granicznej. Pod koniec IV wieku Wegecjusz pisał, że legiony zostały tak bardzo zaniedbane i odsunięte na boczny tor, że trudno było zapełnić szeregi: „Wielu spieszy zaciągnąć się pod znaki oddziałów posiłkowych, gdzie mniej się zmęczą i szybciej są wynagradzani”³.

W armii rzymskiej zreorganizowanej przez Dioklecjana pieszy legionista nie był już dominującym elementem piechoty cesarstwa pomimo tego, że on i jego koledzy stanowili znaczną część nowych legionów. Jednakże nielegionowa część armii rozwinęła się na jeszcze większą skalę. Oprócz wielkiej Gwardii Cesarskiej, o której wspomnieliśmy, do już istniejących pomocniczych kohort i numeri dołączono wiele nowych oddziałów⁴. W przeważającej części składały się one z ludzi, którzy nie byli Rzymianami. Nie należały jednak wyłącznie do linii obrony granicznej tworzonej przez legiony. Instytucja Comitatenses lub ruchomej armii cesarskiej, w odróżnieniu od limitanei lub ripenses, czyli nieruchomych oddziałów garnizonowych nad granicą, niewątpliwie powstała w czasach Dioklecjana. Do tej kategorii należał kwiat nowych oddziałów. Składały się one częściowo z mieszkańców prowincji pochodzących z Ilirii, Galii lub Germanii, chociaż jeszcze większa część korpusów była złożona z barbarzyńców zza Renu i Dunaju. Stacjonowały niemal wyłącznie w głębi cesarstwa, gdzie miały pełnić funkcję centralnej rezerwy i mogły się swobodnie przemieścić na każdy odcinek granicy, który znalazł się w niebezpieczeństwie. Powołani przez Dioklecjana Comitatenses zostali uzupełnieni przez Konstantyna, który ściągnął wiele kohort i części legionów z sił stacjonujących nad granicą i dołączył je do ruchomej armii. Późniejsze pokolenia określiły te korpusy mianem Pseudo-comitatenses. Była to osobliwa nazwa, która miała pokazać, że mają nieco niższą rangę niż starzy Comitatenses, chociaż wywyższono je ponad istniejące legiony graniczne.

Z pewnych niezupełnie jasnych powodów wszystkie legiony Comitatenses liczyły jedynie tysiąc ludzi, chociaż niektóre z tych, które pozostały nad granicą, zachowały dawną liczebność sześciu tysięcy żołnierzy. W ten sposób, chociaż pod koniec IV wieku istniało łącznie 170 legionów, nie stanowiły one takiej ogromnej siły, jak można by sądzić na podstawie takiej listy nazw.

Jednakże Dioklecjan nie ograniczył się jedynie do powołania Comitatenses i wyniesienia ich ponad stare legiony. Jako pierwszy zorganizował dużą gwardię cesarską, która miała nad Comitatenses takie samo pierwszeństwo, jak oni nad oddziałami granicznymi. Byli to Palatini, którzy praktycznie zastąpili dawnych pretorian – korpus, któremu Dioklecjan słusznie nie ufał, ponieważ przez ostatnie sto lat zbyt często wynosił i obalał cesarzy. Ograniczył pretorian do pobytu w Rzymie, gdzie ani on, ani jego koledzy nie przebywali zbyt często i powołał nową gwardię cesarską, złożoną z doborowych żołnierzy, którzy nie odziedziczyli złych tradycji starego korpusu. Nie sposób określić liczebności Palatini w momencie ich utworzenia; jednakże pod koniec stulecia pojawiają się w Notitia jako bardzo duży korpus, złożony z dwudziestu czterech konnych vexillatio (oddziałów w sile pięciuset ludzi), dwudziestu pięciu pieszych legionów, z których każdy liczył po tysiąc ludzi, oraz stu ośmiu auxilia, prawdopodobnie po pięciuset ludzi w każdym. Z pewnością był to o wiele większy korpus niż pierwotne oddziały palatyńskie powołane przez Dioklecjana. Każdy z jego następców dodawał do niego nowe jednostki, o czym świadczą takie nazwy, jak „Honoriuszowy”, „Teodozjuszowy” itp. Konstantyn Wielki powołał pięć scholae jeźdźców, którzy stanowili gwardię przyboczną księcia i podążali za nim za każdym razem, gdy wyruszał na wojnę. Pod koniec stulecia Gwardia Cesarska liczyła około dwunastu tysięcy konnych i ośmiu tysięcy pieszych, przy czym wszyscy (lub prawie wszyscy) stacjonowali we wschodniej i zachodniej stolicy cesarstwa lub wokół nich.

Podobnie jak wśród Comitatenses, pośród Palatini znajdowało się bardzo wielu barbarzyńców, a ich liczba wzrastała przez cały IV wiek. Jak zauważył Mommsen⁵, „wydaje się, że dany oddział był tym wyżej ceniony im bardziej różnił się od starych, normalnych rzymskich legionów pod względem narodowości, organizacji i ducha”.

Dioklecjan i jego koledzy znacznie zwiększyli liczebność nielegionowej piechoty, ale uzupełnienia w kawalerii były jeszcze bardziej uderzające. Powołano ogromną liczbę nowych oddziałów kawalerii (cunei, alae, vexillationes, etc.), przydzielając je do Comitatenses, Palatini i oddziałów nadgranicznych. Było wśród nich wielu Germanów, chociaż znajdowali się tam również liczni Dalmaci, Ilirijczycy i Maurowie, którzy byli poddanymi cesarstwa. Stara kawaleria legionowa odeszła do lamusa⁶, a piechota i jazda otrzymały osobnych dowódców. Jednakże za panowania Konstantyna i jego bezpośrednich następców piechota pozostawała najważniejszym rodzajem broni, chociaż kawaleria ciągle zyskiwała na znaczeniu. Podczas lektury Ammianusa Marcellinusa odnosi się wrażenie, że rzymskie wojska, których kampanie opisuje, były prawowitymi spadkobiercami legionów Tyberiusza i Trajana, chociaż nazwy korpusów i tytuły oficerów bardzo się zmieniły. Ostatnie pierwszorzędne zwycięstwo, jakie dynastia Konstantyna odniosła nad barbarzyńcami – wielkie zwycięstwo Juliana nad południowogermańskimi plemionami w pobliżu Strasburga – było zasługą piechoty. Kawaleria została rozbita i przepędzona z placu boju, ale pomimo odsłonięcia swej flanki piechota sformowała testudo, odparła zwycięską konnicę Germanów i dała swym rozproszonym szwadronom czas na przegrupowanie się i odwrócenie losów bitwy (357 r.).

Pomimo tego kawaleria ciągle zwiększała swą liczebność i zyskiwała na znaczeniu. Świadczy o tym to, że kiedy stary Praefectus Praetorio został pozbawiony funkcji ministra wojny i naczelnego wodza armii cesarza, Konstantyn nie powołał na jego miejsce jednego urzędnika, lecz dwóch, zwanych magister peditum i magister equitum. Wydaje się, że kiedy sporządzano Notitia, liczba kawalerzystów wzrosła do jednej trzeciej liczby piechurów, podczas gdy w starych armiach rzymskich wynosiła często jedną dziesiątą lub jedną dwunastą i rzadko wzrastała do jednej szóstej. Liczby zamieszczone w Notitia pokazują rezultaty bitwy pod Adrianopolem, której konsekwencjami militarnymi wkrótce się zajmiemy. Jednakże kawaleria zyskała na liczebności i znaczeniu na długo przed 379 rokiem. Istniały po temu dwa powody. Najbardziej oczywistą przyczyną tej przemiany była coraz większa potrzeba posiadania oddziałów, które mogłyby się szybko przemieszczać. Na początku V wieku głównym celem Germanów nie był podbój, lecz grabież. Stosunkowo niewielkie grupy omijały posterunki graniczne z zamiarem zgubienia pościgu, zdobycia łupów i powrotu do domu. Rzadko zdarzało się, aby całe plemiona lub związki plemienne opuszczały swe dawne siedziby i maszerowały z żonami i dziećmi, stadami, trzodami i wozami w celu zdobycia nowych ziem na terytorium Rzymu. W pełni uzbrojone legiony lub kohorty nie nadawały się do tropienia i wybijania przemykających się band ostrożnych łupieżców. Żołnierze maszerowali z ciężkim, ekwipunkiem i zazwyczaj towarzyszył im duży tabor bagażowy; dlatego też z reguły nie mogli złapać najeźdźców. Nadawała się do tego jedynie kawaleria lub bardzo lekko wyposażona piechota; opancerzeni legioniści byli do tego równie źle przygotowani, jak brytyjskie pułki liniowe do ścigania Pindarów z Dekanu na początku XIX wieku.

Jednakże istniała jeszcze jedna przyczyna zwiększania liczebności kawalerii. Przewaga rzymskiej piechoty nad jej przeciwnikami nie była już tak wyraźna, jak dawniej, dlatego też piechota potrzebowała większego wsparcia ze strony kawalerii niż w I lub II wieku. Germanie z czasów dynastii Konstantyna nie byli już na wpół uzbrojonymi dzikusami, którzy usiłowali stawić czoło przygotowanej do bitwy kohorcie nie mając „ani pancerzy, ani hełmów, ani nawet tarcz mocno skonstruowanych z żelaza lub skóry, lecz plecionki z wierzby lub cienkie i barwnie pomalowane deski”⁷. Trzysta lat bliskich kontaktów z cesarstwem dużo ich nauczyło. Wiele tysięcy germańskich wojowników służyło Rzymianom jako najemnicy i wracało do domu z owocami swoich doświadczeń. Zaczęli stosować zbroje ochronne; wodzowie plemion nadgranicznych i wybrani wojownicy z ich comitatus byli teraz dobrze wyposażeni w kolczugi i hełmy. Szeregowcy nosili puklerze z żelaznym obramowaniem, włócznie, dźgające krótkie miecze (scramasax) oraz długie miecze tnące (spatha), a niektóre plemiona śmiercionośne francisca lub topory bojowe, służące zarówno do rzucania, jak i walki wręcz, które przebijały zbroje Rzymian i łamały ich tarcze. Jako bronie do walki w zwarciu przewyższały stare framea, co sprawiało, że dla cesarskiej piechoty pokonanie germańskiego plemienia nie było już łatwą sprawą. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że morale armii rzymskiej nie było już takie jak dawniej; korpusy były mniej jednorodne; jakość rekrutów werbowanych za pieniądze właścicieli ziemskich często pozostawiała wiele do życzenia; ilość oddziałów pomocniczych werbowanych za granicą była zbyt duża. Nie ulega też wątpliwości, że katastrofalne wydarzenia z III wieku odcisnęły swe piętno na żołnierzach; starożytna wiara w niezwyciężoność Cesarstwa Rzymskiego i majestat rzymskiego imienia nie była już taka pewna. Chociaż żołnierzom przeważnie nie brakowało odwagi, oddziały z IV wieku straciły samodzielność i spójność dawnej rzymskiej piechoty, a ich generałowie musieli się nimi dużo ostrożniej posługiwać.

Koniec tego okresu przejściowego był nagły i przerażający. Bitwa pod Adrianopolem była największą klęską armii rzymskiej od czasu bitwy pod Kannami – rzezi, do której trafnie porównuje ją Ammianus Marcellinus. Na polu bitwy poległ cesarz Walens, wszyscy jego najważniejsi oficerowie⁸ oraz czterdzieści tysięcy żołnierzy; armia Wschodu została niemal doszczętnie zniszczona i nigdy nie udało się jej całkowicie odbudować.

Znaczenie militarne bitwy pod Adrianopolem jest niepodważalne; było to zwycięstwo kawalerii nad piechotą. Armia cesarska przypuściła atak na wielki laager [tabor obronny – przyp. tłum.], gdzie znajdował się obóz Gotów, ustawiona w uświęconym tradycją szyku rzymskich armii – z legionami i kohortami w centrum i szwadronami na skrzydłach. Wzdłuż całej barykady wozów trwała zażarta walka, kiedy nagle wielki oddział jeźdźców uderzył na lewe skrzydło Rzymian. Była to główna część kawalerii Gotów, która szukała pożywienia w pewnym oddaleniu; kiedy otrzymała wieści o walce, udała się prosto na pole bitwy i uderzyła na odsłoniętą flankę armii cesarskiej, „jak piorun spadła na nich w pobliżu wysokich gór”⁹.

Na straży rzymskiej flanki stała znaczna liczba szwadronów, ale nie były one przygotowane na atak; niektóre z nich zostały stratowane, a pozostałe rzuciły się do haniebnej ucieczki. Następnie gocka konnica uderzyła na piechotę lewego skrzydła, zrolowała ją i zepchnęła na centrum i rezerwę. Jej siła uderzenia była tak wielka, że legiony i kohorty były spychane w całkowitym zamieszaniu. Wszystkie próby stawienia oporu zakończyły się niepowodzeniem i w ciągu kilku minut lewe skrzydło, centrum i rezerwa stały się pojedynczą, nierozróżnialną masą. Cesarscy gwardziści, lekkie oddziały, lansjerzy, żołnierze wojsk pomocniczych i legioniści z linii zostali stłoczeni w ścisku, który z każdą chwilą stawał się coraz większy, ponieważ gocka piechota wypadła zza swojej linii wozów i uderzyła od frontu, gdy tylko ujrzała, że atak z flanki doprowadził do zamieszania w szeregach Rzymian. Kawaleria na prawym skrzydle Walensa uznała, że bitwa jest przegrana i odjechała nie podejmując dalszej walki, a w jej ślady poszły te korpusy piechoty z tej części pola bitwy, które nie były zbyt mocno związane walką i mogły się wycofać. Wówczas porzucona piechota z głównej części armii uświadomiła sobie grozę sytuacji – otoczona z boku i z tyłu przez konnicę oraz od frontu przez masę, która przypuściła atak z gockiego laager, nie mogła ani rozwinąć szyku, ani uciekać i musiała stać w miejscu w oczekiwaniu na śmierć. Była to scena, którą widziano już pod Kannami i miano jeszcze na mniejszą skalę zobaczyć pod Roosebeke. Ludzie byli tak ściśnięci, że nie mogli podnieść ręki w celu zadania ciosu; włócznie łamały się na prawo i lewo, a ich posiadacze nie mogli ich ustawić w pozycji pionowej; wielu żołnierzy udusiło się w ścisku. Goci wjechali w to kłębowisko, kłując bezradnych przeciwników lancami i mieczami. Dopiero gdy dwie trzecie armii rzymskiej poległo na polu bitwy, przerzedzenie szeregów i nadejście nocy pozwoliło kilku tysiącom ludzi na wyrwanie się z okrążenia i dołączenie do uciekinierów z prawego skrzydła, którzy zmierzali na południe (378 r.).

Tak wyglądała bitwa pod Adrianopolem – pierwsze wielkie zwycięstwo ciężkiej kawalerii, która udowodniła, że jest w stanie zastąpić ciężką piechotę Rzymu jako dominująca siła na wojnie. W trakcie pobytu na stepach południowej Rosji, jako pierwszy spośród wszystkich teutońskich ludów, Goci zaczęli liczyć głównie na kawalerię. Podczas pobytu na Ukrainie odczuli wpływ tego kraju, który zawsze pielęgnował kawalerzystów, począwszy od Scytów, a skończywszy na Tatarach i Kozakach. Goci nabrali przekonania, że walka konna jest bardziej honorowa od walki pieszej i wszyscy wodzowie zaczęli podróżować w towarzystwie szwadronu zaufanych kompanów. Kiedy wbrew swojej woli popadli w konflikt z cesarstwem, do którego początkowo zwrócili się o ochronę przed nadchodzącymi Hunami, stanęli naprzeciw armii, która od dawna trzymała świat barbarzyński w ryzach. Pierwsze walki wokół Marcjanopola i Ad Salices w 377 roku były krwawe, ale nierozstrzygnięte. Następnie, kiedy Walens zgromadził wszystkie siły Wschodu w celu stoczenia decydującej bitwy, nadszedł dzień sądu. Goci uderzyli i prawdopodobnie ku własnemu zaskoczeniu przekonali się, że ich solidne lance i dobre wierzchowce umożliwiają im przebicie się przez zwarte szeregi cesarskiej piechoty. Stali się arbitrami wojny, przodkami wszystkich średniowiecznych rycerzy, inauguratorami dominacji jazdy, która miała trwać przez tysiąc lat.

Bitwa pod Adrianopolem doprowadziła do całkowitego zniszczenia armii wschodniego cesarstwa – Walens ogołocił granicę z Persją oraz całą Azję, aby zgromadzić wielkie wojsko, które zginęło wraz z nim. Jego następca Teodozjusz, na barki którego spadł obowiązek dokonania reorganizacji, musiał odnowić cały system wojskowy swego państwa¹⁰. Wydaje się, że w pełni docenił znaczenie bitwy pod Adrianopolem. Całkowicie porzucając stare rzymskie metody prowadzenia wojny, uznał, że w przyszłości kawaleria musi stanowić ważniejszą połowę armii cesarskiej. Aby zapewnić sobie wystarczającą liczbę konnych, zdecydował się na krok, który miał przeciąć ciągłość pomiędzy systemami wojskowymi IV i V wieku. Po zawarciu pokoju z Gotami, kiedy tylko zdołał skłonić ich do przyjęcia rozsądnych warunków, przystąpił do hurtowego zaciągania wszystkich teutońskich wodzów, których mógł przekupić i zachęcić do wstąpienia na swoją służbę. Germańscy książęta wraz ze swymi drużynami wojennymi nie zostali wcieleni do oddziałów cesarskich ani poddani rzymskiej dyscyplinie¹¹; byli członkami osobistej świty cesarza i stali się jego „ludźmi”, składając mu przysięgę wiernej służby, którą składali swym własnym królom. W zamian cezar przyznał książętom annonae foederaticae, które rozdzielili pomiędzy swych kawalerzystów. Taki był początek katastrofalnego eksperymentu, polegającego na oddaniu bezpieczeństwa cesarstwa w ręce Foederati, jak zaczęto nazywać germańskie drużyny wojenne¹². Los państwa Teodozjusza znalazł się w ich rękach, ponieważ stanowili najskuteczniejszą część jego armii. Od tej pory bezpieczeństwo cesarzy i utrzymanie porządku w rzymskim świecie zależało wyłącznie od tego, czy ciągłe nadawanie nowych tytułów i zaszczytów zdoła zapewnić lojalność dowódców Foederati. Nie powołano żadnych oddziałów złożonych z rdzennych mieszkańców, które mogłyby trzymać Germanów w ryzach, a resztki starej armii narodowej uznały, że nowa organizacja wojskowa zdegradowała je do drugorzędnej roli.

Sześć lat po bitwie pod Adrianopolem w armii Wschodu służyło już czterdzieści tysięcy gockich i teutońskich kawalerzystów, którzy podlegali swym własnym wodzom. Właśnie na nich polegał Teodozjusz, kiedy kilka lat później wyruszył przeciwko uzurpatorowi Magnusowi Maksymusowi w celu odzyskania Galii i Italii. Dwie bitwy pod Siscią i Aemoną, które rozstrzygnęły kampanię 387 roku, udowodniły, że jego zaufanie było usprawiedliwione. W obu przypadkach armia rzymska z Zachodu, złożona z galijskich legionów, które zawsze uważano za najlepszą piechotę na świecie, zostały stratowane i rozgromione przez teutońską kawalerię walczącą pod sztandarami prawowitego cesarza. Jednakże Zachód nie chciał się podporządkować Wschodowi – głęboko w swych sercach galijscy legioniści skrywali quasi-nacjonalistyczny gniew i rozgoryczenie. W 392 roku wzniecili kolejne powstanie, zamordowali młodego Walentyniana II, którego Teodozjusz postawił na ich czele, i ponownie spróbowali szczęścia w walce ze wschodnim cesarzem oraz jego hordami Foederati. Pod nominalnym dowództwem głupiego Eugeniusza, którego jednak tak naprawdę zastępował zuchwały najemnik o imieniu Arbogast, zachodnie wojska stawiły czoło Teodozjuszowi w bitwie nad rzeką Frigidus. Po dużo bardziej zaciętej walce, niż ta z 387 roku¹³, zostały pokonane i po raz kolejny do ich porażki w dużym stopniu przyczyniło się dwadzieścia tysięcy gockich kawalerzystów, którzy stanowili rdzeń armii Teodozjusza.

Od tej pory kawaleria stała się dominującym rodzajem broni zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Chociaż przez pewien czas galijscy i brytyjscy piechurzy zachowywali swe dawne znaczenie, wynikało to jedynie z tego, że ich najgroźniejszymi przeciwnikami i źródłem rekrutów były dwa teutońskie plemiona, które nie przekonały się jeszcze do kawalerii – Frankowie i Sasi. Zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie, germańscy najemnicy mieli w przyszłości stanowić dominujący element w armii cesarskiej; rdzenne oddziały odgrywały drugorzędną rolę. Jeśli przeanalizujemy listę wyższych oficerów wojskowych z V wieku, przekonamy się, że obce imiona występują o wiele częściej niż rzymskie. Co prawda od czasów Konstantyna wśród dowódców korpusów zawsze było wielu na wpół zromanizowanych barbarzyńców – imiona wielu generałów, które podaje Ammianus, mówią same za siebie¹⁴. Jednakże począwszy od czasów Teodozjusza obce imiona zaczęły stanowić większość. Można bez przesady stwierdzić, że przez trzy pokolenia po jego śmierci wyższe stanowiska w armii były piastowane niemal wyłącznie przez Germanów, poczynając od Stylichona, a kończąc na Asparze i Rycymerze. Aecjusz i Marcellinus byli jedynymi pierwszorzędnymi generałami o rzymskich imionach, jacy pojawiają się w tym okresie; pozostali byli cudzoziemcami. Nie było w tym nic niezwykłego, ponieważ Foederati stanowili najważniejszą część armii i byli posłuszni jedynie swym własnym wybranym wodzom i książętom.

Dobrze znany traktat Wegecjusza pod tytułem De Re Militari przedstawia stan armii cesarskiej na Zachodzie, który prawdopodobnie pochodzi z czasów Walentyniana II i jego drugiego panowania na Zachodzie (388-392)¹⁵. Książka byłaby o wiele cenniejsza, gdyby tylko Wegecjusz powstrzymał się od prób przedstawiania sytuacji taką, jaką powinna być i napisał, jak było naprawdę. Poświęca o wiele więcej uwagi dawnej historii rzymskiego legionu oraz jego organizacji, musztrze i taktyce w czasach jego świetności, niż zdegenerowanym korpusom, które nosiły tę nazwę w jego własnych czasach. Zamiast opisać armię z 390 roku, wraz z jej hordami Foederati oraz małymi legionami i numeri, z których każdy liczył jedynie tysiąc ludzi, Wegecjusz obstaje przy opisywaniu armii wczesnego cesarstwa, kiedy wszystkie legiony liczyły po pięć lub sześć tysięcy ludzi i nadal stanowiły najważniejszą część armii cesarskiej. Najwyraźniej pragnął skłonić młodego cesarza Walentyniana, dla którego pisał, do przywrócenia dawnej dyscypliny i organizacji. W konsekwencji ciągle opisuje swój ideał, zamiast faktycznego stanu rzeczy, o czym świadczą jego częste stwierdzenia, że „zwyczaj ten już dawno wyszedł z użycia” lub „obecnie stosuje się jedynie niektóre z tych ćwiczeń”.

Jako teoretyk Wegecjusz był wielbicielem starego legionu i nie miał najmniejszego pojęcia o znaczeniu przemian w teorii wojskowości, które miały miejsce w ciągu ostatnich stu lat. Jego wytłumaczenie upadku rzymskiej piechoty opiera się na opowieści, której nieprawdziwość możemy udowodnić. „Od czasów założenia Rzymu do boskiego Gracjana wszystkie nasze piesze oddziały były uzbrojone w pancerze od stóp do głów i w szyszaki. Później w atmosferze niedbalstwa i lenistwa zaniechano niemal zupełnie ćwiczeń polowych, a żołnierzom zaczął dokuczać ciężar zbroi, którą tak rzadko wdziewali. Wpierw więc poczęli domagać się, by wódz zwolnił ich od noszenia pancerzy, a potem chcieli i hełmy zrzucić. W ten sposób nasi żołnierze mając odsłoniętą pierś i głowę, ponosili częste porażki w starciu z chmarą łuczników gockich. Ale na nic nie zdało się tyle klęsk, na nic utrata tylu ważnych miast! Nikt nie zatroszczył się o to, by przywrócić naszej piechocie pancerze i szyszaki. I w rezultacie żołnierz, który – rzec można – nagi staje do boju, więcej myśli o tym, jak uciekać, niż jak się bić. Bo cóż innego pozostaje pieszemu łucznikowi? Tarczy trzymać nie może, bo już łuk ma w ręku, a pancerza ani szyszaku mu nie dano (…). Żołnierze, którzy lękają się zbytniego trudu i nie chcą nosić jak dawniej zbroi, nie zdają sobie sprawy, że mając odsłonięte ciało narażają się na rany i śmierć, a co ważniejsze, że czeka ich hańba niewoli lub zdrada Rzeczypospolitej, jeśli rzucą się do ucieczki. Teraz unikają ćwiczeń z obawy przed zmęczeniem, a potem dadzą się sromotnie wyrżnąć do nogi jak bydło!”¹⁶.

W tym przypadku Wegecjusz, który zawsze był bardziej retorykiem niż żołnierzem, w niezwykle osobliwy sposób zamienił miejscami przyczynę i skutek. To prawda, że w jego czasach rzymska piechota w większości przemieniła się w lekkozbrojne oddziały i rezygnowała ze zbroi. Prawdą jest również to, że przemiana rozpoczęła się w czasach Gracjana, ponieważ cesarz ten sprawował rządy na Zachodzie, kiedy katastrofa pod Adrianopolem doprowadziła do zagłady armii Wschodu. Jednakże pozostałe elementy tej opowieści są absurdalne i nieprawdziwe. Kiedy cesarska piechota po raz pierwszy spotkała Gotów, nadal nosiła pełny starożytny rynsztunek. Ammianus, który pisał właśnie w tych czasach, dwukrotnie wspomina o zbrojach ochronnych legionistów w swoim opisie bitwy pod Adrianopolem¹⁷. Ponad dwadzieścia lat później, kiedy sporządzano Notitia Dignitatum, wiele korpusów nadal było zorganizowanych na starych zasadach, ale nie stanowiły już one istotnej części armii, a liczba oddziałów lekkiej piechoty znacznie wzrosła. Zjawisko to jest widoczne zarówno u rzymskiej, jak i barbarzyńskiej części armii.

Oczywiście niedorzecznie byłoby przypuszczać, że w czasach, kiedy kawalerzyści zakładali pełniejsze zbroje, piechurzy odrzucali je ze zwykłego lenistwa i słabości. W rzeczywistości starożytna armia opancerzonych legionistów została wypróbowana na polu bitwy i nie zdała egzaminu. Przekonawszy się, że solidna linia ciężkiej piechoty nie może się już przeciwstawić gockiej konnicy, rzymscy wojskowi skoncentrowali się na większym wykorzystaniu broni miotającej piechoty oraz zwiększeniu liczebności i skuteczności własnej kawalerii. Naukowe połączenie łuku i lancy przeciwko dzielnym, lecz nieuporządkowanym chmarom konnych okazało się wystarczająco skutecznym pomysłem, o czym miano się przekonać tysiąc lat później na polach Creçy.

Chociaż nowa taktyka zawiodła najpierw w walce z Gotami Alaryka, a następnie w walce z Hunami Attyli, nie należy przypisywać braku powodzenia jej wrodzonej niedoskonałości. Armie Honoriusza i Arkadiusza oraz ich następców na ogół ponosiły porażki, ponieważ po części składały się z niegodnych zaufania i chciwych teutońskich Foederati, którzy nie walczyli z powodu lojalności, lecz dla zapłaty i łupów, a po części z rdzennych oddziałów, zniechęconych i zdemoralizowanych okazywanym im lekceważeniem i utrzymywaniem, że są gorsze od swych barbarzyńskich towarzyszy. Pod wodzą Stylichona i Aecjusza armia cesarska wciąż potrafiła dobrze walczyć. Jednakże zazwyczaj znajdowała się pod dowództwem samolubnych najemników lub nieudolnych dworskich faworytów i przez cały V wiek stopniowo stawała się coraz gorsza. Upadek był nieunikniony – w miarę jak teutońskie oddziały pomocnicze nabierały przekonania o słabości i bezradności swych panów, stawały się coraz bardziej chciwe i zdradzieckie. Kiedy rdzenni żołnierze zobaczyli, że cesarstwo popada w coraz większy marazm, stracili poczucie własnej godności oraz nadzieję na zwycięstwo i (jak narzekał Wegecjusz) szli do bitwy koncentrując się na znalezieniu najbezpieczniejszej i najłatwiejszej drogi ucieczki.

Za panowania Honoriusza i Arkadiusza armia rzymska przestała być regularną i zorganizowaną siłą. Notitia Dignitatum – dokument sporządzony w trakcie ich wspólnych rządów ok. 406 roku – pokazuje, że stara organizacja nadal istniała. Okazuje się, że wiele flawijskich kohort i numeri, a nawet wiele legionów z początków cesarstwa nadal istniało, chociaż utonęły one niemal całkowicie w gąszczu nowych korpusów barbarzyńskich o niezwykłych, górnolotnych, a czasami groteskowych¹⁸ nazwach, takich jak Honoriani, Theodosiani, Valentiniani, Arcadiani itp., nie mówiąc o oddziałach, których narodowość jest bardziej wyraźna – kohortach i alae Chamawów lub Jutungów, Franków, Alemanów, Tajfalów, Gotów i Alanów (406-409). Doszło jednak do chaosu spowodowanego inwazją Alaryka oraz ówczesnymi wojnami domowymi, które wybuchły w rezultacie rebelii Konstantyna w Brytanii (407-411), Maksymusa w Hiszpanii (411) oraz Jowina i Sebastiana nad Renem (411-412).

Właśnie w tych złych czasach, kiedy głupi Honoriusz chował się za murami i bagnami Rawenny, siły cesarskie uległy ostatecznej dezorganizacji i większość starych rdzennych korpusów zniknęła. Dopiero w czasach Alaryka Italia mogła się dokładnie zapoznać z gocką konnicą, którą Konstantynopol już znał i usiłował przez pewien czas subsydiować. Jednakże Goci stali się teraz postrachem Rzymu, tak jak miało to miejsce w przypadku Wschodu. Ich lance i wierzchowce ponownie zapewniły im przewagę; dowodzenie Stylichona, wyszkolona piechota starej armii Zachodu (zarówno lekka, jak i ciężka) oraz kawaleria złożona z rdzennej ludności i Foederati, która stała na skrzydłach legionu, nie wystarczyły, aby zatrzymać szarżę Gotów. Ostatnia szansa ratunku zniknęła, kiedy Stylichon został zamordowany przez swego niewdzięcznego pana, a zdobywcy do woli grasowali po Italii i złupili nawet cesarskie miasto. Kiedy opuścili półwysep, uczynili to z własnej woli, ponieważ na świecie nie było już żadnych wojsk, które mogłyby ich przepędzić siłą (409 r.).

Czasy piechoty w południowej Europie dobiegły końca; nie była już rdzeniem i źródłem siły armii, lecz pomocniczym rodzajem broni, pełniącym funkcję lekkich oddziałów na polu bitwy. Wykorzystywano ją również do obsadzania twierdz oraz penetrowania lasów lub gór, przez które nie mogli się przedrzeć kawalerzyści. Zarówno Rzymianie, jak i barbarzyńcy skoncentrowali się na organizowaniu swej kawalerii.

Tendencja ta uwidoczniła się jeszcze bardziej, kiedy na granicy cesarstwa pojawili się Hunowie – nowe plemię jeźdźców, groźne ze względu na swą liczebność, szybkość przemieszczania się oraz ciągły ostrzał z łuków, który prowadzili, nie pozwalając przeciwnikowi na podejście. Pod względem taktyki stanowili prototyp hord Alp Arslana, Czyngis-chana i Tamerlana. Hunowie wywarli duży wpływ na armię rzymską; biorąc z nich przykład, rzymscy żołnierze dodali do swego wyposażenia łuki, a w V wieku rdzenne oddziały cesarstwa zaczęły przypominać swych starych wrogów – Partów z I wieku. Doborowe korpusy składały się z jeźdźców w kolczugach, uzbrojonych w łuki i lance. Obok tych konnych łuczników walczyły szwadrony teutońskich Foederati, których jedyną bronią były lance. Tak wyglądały oddziały Aecjusza i Rycymera, wchodzące w skład armii, która stawiła czoło Hunom na równinie Chalons.

Ta decydująca bitwa była głównie starciem kawaleryjskim. Po obu stronach walczyli konni łucznicy i lansjerzy. Aecjusz i jego Rzymianie sprzymierzyli się z Wizygotami Teodoryka; hordy złożonej z Hunów lekkiej jazdy Attyli były wspierane przez mocniejsze oddziały jego germańskich poddanych – Ostrogotów, Gepidów, Herulów, Skirów i Rugiów. Frankijscy sprzymierzeńcy Aecjusza musieli być najliczniejszymi piechurami na polu bitwy, ale nie ma żadnych informacji na temat ich dokonań w bitwie¹⁹. Zwycięstwo nie było zasługą lepszej taktyki, lecz twardej walki, a decydującym momentem było stratowanie rdzennych Hunów przez cięższą jazdę Wizygotów Teodoryka (450 r.). Oddziały cesarstwa z pewnością nie odegrały tego dnia decydującej roli.

ROZDZIAŁ II
POCZĄTEK DOMINACJI
KAWALERII
BELIZARIUSZ I GOCI, 450-552

Nie ma potrzeby szczegółowego omawiania znaczenia wojen z V wieku. Należy jednak zaznaczyć, że w miarę upływu lat w połowie tego stulecia we wschodnim i zachodnim cesarstwie zaczęły się pojawiać rozbieżne tendencje. Na Zachodzie Foederati stali się jedyną siłą wojskową o większym znaczeniu. Jeden z ich wodzów, Sweb o imieniu Rycymer, przez dwadzieścia lat wynosił i obalał cesarzy. Niedługo potem kolejny awanturnik, Odoaker z plemienia Skirów, przełamał dawny czar rzymskiego imienia, zdetronizował ostatniego cesarza Zachodu i przejął rządy w Italii jako jej teutoński król.

Na Wschodzie Foederati nigdy nie stali się panami sytuacji. To, że Bizancjum nie padło ofiarą kogoś w rodzaju Rycymera lub Odoakera wynikało po części z przedwczesnych ambicji gockiego generała Gainasa, który przecenił swe możliwości i został zgładzony razem ze swoją armią, kiedy wzniecił powstanie przeciwko Arkadiuszowi (400 r.) w rezultacie powszechnego wybuchu gniewu przeciwko wszystkim barbarzyńcom. Po jego upadku germański element w armii stracił na znaczeniu. Duże zasługi miał również cesarz Leon I (457-474), który wyciągnął wnioski z ówczesnych wydarzeń w Italii i uznał, że rdzenna armia musi odgrywać dominującą rolę nawet za cenę militarnej skuteczności. Bez skrupułów zgładził Aspara – wielkiego germańskiego dowódcę, którego dominacji się obawiał, chociaż zawdzięczał tron jego usługom. Jednocześnie zwiększył liczbę Rzymian w stosunku do Foederati w swoich wojskach. Jego następca Zenon (474-491) kontynuował jego dzieło i wyróżnił się jako pierwszy cesarz, który należycie wykorzystał zalety wojskowe Izauryjczyków – szorstkich i wytrzymałych prowincjuszy z południowych gór Azji Mniejszej²⁰. Do tej pory uważano tych dzikich górali za opornych i kłopotliwych poddanych. Zenon pokazał, że ich odwaga może posłużyć do obrony, zamiast do grabienia ich spokojniejszych sąsiadów. Uporał się z nimi podobnie jak William Pitt z Celtami ze szkockich gór 1300 lat później – zorganizował ich w liczne oddziały i nauczył ich jak być żołnierzami, zamiast zwykłymi koniokradami. Zenon zaciągnął również Armeńczyków i innych mieszkańców wschodniego pogranicza Rzymu, przekazując swemu następcy armię, w której element barbarzyński został odpowiednio zrównoważony przez rdzenne oddziały. Wyświadczył cesarstwu kolejną przysługę, kiedy skłonił Ostrogotów – jego najgroźniejszych teutońskich sąsiadów – do masowej migracji do Italii. Wschód znalazłby się w ciężkim położeniu, gdyby po rozgromieniu tak wielu generałów Zenona i spustoszeniu jego licznych prowincji Teodoryk postanowił zostać na Półwyspie Bałkańskim. Jednakże poruszony sugestiami cesarza i posłany z jego błogosławieństwem, Ostrogot poprowadził swój lud na podbój nowych siedzib. Zostawił Mezję i Macedonię spustoszone i zrujnowane, ale wolne od barbarzyńskich osadników (489 r.).

W okresie stosunkowo spokojnych rządów następców Zenona, Anastazjusza i Justyna (491-527), cesarstwo wschodnie zdołało w znacznej mierze odzyskać swoją siłę (zarówno wojskową, jak i finansową). Krótki pamflet z tego okresu, który zachował się do naszych czasów, pokazuje w jak wielkim stopniu siła armii zależała od kawalerii. Niejaki Urbicjusz, który nie był praktycznym żołnierzem, lecz taktykiem-teoretykiem, przedstawił cesarzowi Anastazjuszowi „oryginalny sposób na umożliwienie piechocie stawienia oporu jeźdźcom”. Poprzedzając swe uwagi stwierdzeniem, że należy stworzyć nową teorię defensywy w odpowiedzi na panujące wówczas warunki, proponuje przywrócić starożytną macedońską falangę. Jednakże proponowany mur włóczni, który był główną cechą tej formacji, nie miał się składać z broni samych żołnierzy. Żołnierze mieli zatrzymać swe wyposażenie wraz z łukami i oszczepami, gdyż najwyraźniej w tamtym czasie cała rzymska piechota była wyposażona w bronie miotające. Jednakże każda dekuria miała ze sobą zabierać konia pociągowego, przewożącego krótkie belki naszpikowane grotami włóczni. Po pojawieniu się nieprzyjaciela w zasięgu wzroku belki miały zostać szybko ustawione w linii przed frontem korpusu w celu utworzenia nieprzerwanej bariery kozłów hiszpańskich. W przypadku otwartego terenu i groźby ataku ze wszystkich stron piechota powinna sformować pusty czworobok, osłonięty ze wszystkich stron przez szpikulce i belki. „Kiedy barbarzyńcy ruszą do szarży ze swoją zwyczajową porywczością, kozły hiszpańskie zmuszą ich do nagłego zatrzymania się, po czym nieprzerwany deszcz pocisków naszych ludzi będzie powalał jeden szereg po drugim, zanim zdołają obalić przeszkody i niewątpliwie zostaną rozgromieni, zwłaszcza jeśli rogi czworoboku zostaną wzmocnione przez balistae²¹, które każdy korpus nosi ze sobą”.

Wady tej dość dziecinnej teorii są oczywiste. Zakłada ona, że piechota zawsze będzie mieć czas na sformowanie czworoboku, a ładunek przewożony przez konie pociągowe zostanie rozładowany z jednakową szybkością, jako że zostawienie chociaż jednej przerwy w linii przeszkód miałoby fatalne skutki. Ponadto skazuje żołnierzy, którzy ją stosują, na trwanie w całkowitym bezruchu; po sformowaniu czworoboku nie mogą się ruszać i muszą trwać w miejscu, dopóki wszystkie szwadrony nieprzyjaciela nie zostaną rozbite. Co więcej, jeżeli pod osłoną szarży barbarzyńcy wyślą piesze oddziały z zadaniem usunięcia części kozłów hiszpańskich, niemal na pewno osiągną sukces na jednym z odcinków. W najlepszym przypadku proponowana metoda ma na celu jedynie zabezpieczenie stosujących ją żołnierzy przed pocięciem na kawałki; nie daje im możliwości przejścia do ofensywy, a wojsko, które jest skazane na ciągłą defensywę, nie może zadać decydującego ciosu.

W rzeczywistości nigdy nie wcielono tego eksperymentu w życie i armia Wschodu nadal dążyła do osiągnięcia zwycięstwa za pomocą swych kawalerzystów (zarówno rdzennych, jak i Foederati). Szczęśliwym zbiegiem okoliczności, posiadamy szczegółowy opis wojen prowadzonych przez pokolenie, które nastąpiło po generacji Urbicjusza i jego pana Anastazjusza, sporządzony przez zdolnego i uważnego świadka – Prokopiusza. Dowiadujemy się od niego wszystkiego, co chcielibyśmy wiedzieć na temat armii wschodniorzymskiej, jej rozlokowania, organizacji i taktyki w drugim i trzecim ćwierćwieczu VI wieku.

Zwycięskie wojska Justyniana, które odzyskały dla cesarstwa Italię, Afrykę i południową Hiszpanię, składały się mniej więcej w równej części z cudzoziemskich oddziałów pomocniczych, służących pod komendą swych własnych wodzów, oraz regularnych rdzennych żołnierzy. Foederati nadal mieli w większości teutońskie korzenie i rekrutowali się spośród Gepidów, Herulów i Longobardów; jednakże znajdowała się wśród nich również niebagatelna liczba Hunów oraz pewna ilość Armeńczyków. Rdzenni żołnierze rekrutowali się częściowo spośród ocalałych numeri z dawnej armii stałej (Prokopiusz określa ich mianem χαταλόγοι)²²; jednakże dołączono do nich wiele nowych oddziałów, powołanych w celu pełnienia określonej służby lub w nagłych wypadkach przez oficerów, którym cesarz udzielił pozwolenia na gromadzenie żołnierzy. Przypominało to angielski system kontraktowy stosowany przez Edwarda I oraz w jeszcze większym stopniu siedemnastowieczny system, za pomocą którego Wallenstein i Mansfeld gromadzili najemników za zgodą króla, lecz we własnym imieniu.

Kawaleria była najważniejszym rodzajem broni zarówno wśród Foederati, jak i rdzennych korpusów. Prokopiusz darzy szczególnym podziwem odzianych w kolczugi cataphracti lub kirasjerów z azjatyckich prowincji. Ustęp, w którym opisuje przewagę konnych łuczników ze swoich czasów nad starożytną piechotą, jest tak charakterystyczny, że warto go zacytować.

„Są ludzie, którzy nazywają naszych współczesnych żołnierzy «zwykłymi łucznikami» i wychwalają jedynie dawne oddziały, «wyposażonych w tarcze legionistów, którzy prowadzili z nieprzyjacielem walkę wręcz». Ubolewają, że w tych czasach zatraciliśmy naszą odwagę wojenną i tym samym udowadniają, iż są jedynie ignoranckimi cywilami. Mówią, że «łucznik» od najdawniejszych czasów był pogardliwym określeniem, zapominając, że łucznicy z czasów Homera (ponieważ to ich mają na myśli) byli lekkozbrojnymi żołnierzami bez koni, lancy, tarczy i zbroi ochronnej, którzy przystępowali do boju pieszo i kryli się za tarczami towarzyszy lub szukali osłony za kamieniami. Oczywiście tacy łucznicy nie mogli się ani odpowiednio bronić, ani z ufnością atakować nieprzyjaciela; byli jedynie skradającymi się asekurantami na skraju pola bitwy. Co więcej, byli tak słabymi i niewykwalifikowanymi strzelcami, że naciągali cięciwę do piersi, tak iż strzała leciała bez celu i prawdopodobnie nie wyrządzała żadnej szkody.

Nasi konni łucznicy są zupełnie inni. Przystępują do boju opancerzeni aż do kolan. Noszą łuki i miecze, a w większości przypadków również i lance oraz małe tarcze zawieszone na lewym ramieniu, posługując się nimi za pomocą pasków, zamiast uchwytów. Są wybornymi jeźdźcami, potrafią strzelać w pełnym galopie i prowadzą ostrzał z równą łatwością zarówno w natarciu, jak i w odwrocie. Nie naciągają cięciwy do piersi, lecz do twarzy albo nawet do prawego ucha, dzięki czemu pocisk zostaje wystrzelony najmocniej, jak to tylko możliwe, aby zadać śmiertelną ranę, z łatwością przebijając tarcze i zbroje. Pomimo tego są ludzie, którzy zaślepieni zamiłowaniem do starożytności gardzą naszymi konnymi łucznikami ze zwykłej ignorancji i głupoty. Jest bowiem jasne i oczywiste, że największe rezultaty militarne podczas współczesnych wojen zostały osiągnięte dzięki zastosowaniu tego rodzaju broni”²³.

Zawodowi żołnierze z VI wieku byli w pełni zadowoleni z taktyki kawaleryjskiej, którą przyjęli, i z pewną wyższością traktowali taktykę piechoty swych rzymskich poprzedników. Uważali, że kawaleria może być niemal samowystarczalna, jeśli rdzenni konni łucznicy zostaną uzupełnieni cięższymi szwadronami subsydiowanych Foederati – Longobardów, Herulów lub Gepidów, dowodzonych przez swych własnych książąt i uzbrojonych w lance. Ci pierwsi mogli pełnić funkcję lekkozbrojnych oddziałów, a drudzy zapewniać wsparcie, dzięki czemu piechota była potrzebna jedynie do pełnienia służby garnizonowej oraz w lasach, górach lub na mokradłach, które były niedostępne dla kawalerii. To przekonanie było w pewnej mierze uzasadnione; zacięta bitwa pod Darą w trakcie pierwszej wojny perskiej została wygrana głównie dzięki kawalerii. Jeszcze bardziej zdecydowane zwycięstwo pod Tricameronem, które położyło kres panowaniu Wandalów w Afryce, zostało odniesione wyłącznie przez jazdę; piechota została w odległości jednego marszu z tyłu i pojawiła się dopiero wieczorem, kiedy bitwa dobiegła końca.

Armia Justyniana oraz jej dokonania zasłużyły na pochwały Prokopiusza – zwycięstwa były jej własną zasługą, a porażki wynikały w dużej mierze z niefortunnej polityki cesarza, który uparcie dzielił dowództwo pomiędzy wielu ludzi, co gwarantowało posłuszeństwo armii za cenę skuteczności wojskowej. Jednakże Justynian mógł się usprawiedliwiać tym, że organizacja armii uczyniła z niej trwałe zagrożenie dla władzy centralnej. W siłach cesarskich głęboko zakorzenił się system teutońskiego comitatus – „drużyny wojennej” otaczającej wodza, z którym żołnierze byli osobiście związani. Ten sposób organizacji zawsze przeważał wśród Foederati, od których został przejęty przez rdzenną armię ze względu na system, dzięki któremu zasłużeni oficerowie mogli na własną rękę gromadzić korpusy, zamiast jedynie przejmować dowództwo nad starymi oddziałami. Ważniejsi z nich mieli nawet straże przyboczne złożone ze związanych przysięgą towarzyszy (buccellarii), które nie wchodziły w skład armii cesarskiej, lecz tworzyły zbrojny orszak swego pana. W VI wieku monarcha żył w ciągłej obawie, że lojalność żołnierzy wobec ich bezpośrednich dowódców, w imieniu których zostali zwerbowani, może wziąć górę nad ich wyższymi obowiązkami. Duże oddziały tych oddanych towarzyszy otaczały Belizariusza, a nawet eunucha Narsesa²⁴. W okresie zwycięstw Belizariusza nad Gotami jego przyboczni liczyli co najmniej siedem tysięcy zaprawionych w bojach kawalerzystów; nic dziwnego, że Rzymianie zawołali, iż „służba jednego człowieka obaliła królestwo Teodoryka”²⁵.

Istnienie tych prywatnych pocztów zbrojnych sprawiało, że każdy zwycięski dowódca mógł stać się kimś pokroju Wallensteina. Pragnąc zapobiec dominacji pojedynczego oficera, cesarz powierzał dowództwo nad armią kilku ludziom o rozbieżnych poglądach, co zazwyczaj miało katastrofalne skutki. To organizowanie sił cesarskich w „drużyny”²⁶ – oddziały, które były osobiście związane ze swymi dowódcami – jest charakterystyczną cechą wojskowości VI wieku. O jej powszechnym występowaniu świadczy ówczesny zwyczaj opisywania poszczególnych korpusów za pomocą imion ich dowódców, zamiast ich oficjalnych nazw. Nic nie mogło być bardziej odmienne od starych rzymskich zwyczajów²⁷.

Najlepiej będzie pokazać w jak wielkim stopniu skuteczność armii Justyniana zależała od połączenia ciężkiej kawalerii i łuku poprzez krótki opis trzech najważniejszych zwycięstw, które odniosła nad swymi największymi wrogami na Wschodzie i Zachodzie.

Pierwszym z nich jest bitwa pod Darą (Daras) 530 r., która była pierwszym decydującym zwycięstwem Belizariusza. Dara była ważną graniczną twierdzą, która znalazła się w niebezpieczeństwie ze strony armii perskiej w sile czterdziestu tysięcy ludzi. Belizariusz zgromadził ok. 25 tys. żołnierzy, aby zapobiec oblężeniu. Uszykował ich w pobliżu miasta, aby zapewnić sobie dobrą osłonę w razie porażki. Centrum, które składało się głównie z piechoty, zostało odsunięte do tyłu i „odrzucone”; skrzydła, złożone z jednakowej liczby konnych, zostały wysunięte do przodu. Aby zapobiec przecięciu łączności pomiędzy centrum i skrzydłami, na każdej flance piechoty umieszczono rezerwę złożoną z sześciuset doborowych kawalerzystów Foederati (Hunów), obarczonych zadaniem wspierania najbliższego skrzydła kawalerii. Za piechotą znajdował się generał oraz jego straż przyboczna kirasjerów. Cały front linii był osłaniany przez rów, poprzecinany wieloma przejściami, które miały umożliwić oddziałom swobodne wyjście lub odwrót. Nie była to zbyt poważna przeszkoda, o czym świadczy to, że obie strony bez problemu pokonywały ją kilkakrotnie w ciągu dnia. Jedno skrzydło całej linii było osłonięte przez odizolowane wzgórze; nie ma żadnej wzmianki o tym, aby druga flanka posiadała podobną ochronę.

Persowie nadeszli w dwóch liniach – najwyraźniej (podobnie jak Rzymianie) z kawalerią na skrzydłach i piechotą w centrum; nie zostało to jednak wyraźnie stwierdzone, chociaż wiemy, że najcięższe walki przypadły w udziale kawalerzystom. Jak zauważył Belizariusz, piechota składała się z „na wpół wyszkolonych wieśniaków, nadających się jedynie do kopania okopów i strzelania z oddali”. Pierwszego dnia doszło do nierozstrzygniętej potyczki, a drugiego do otwartej bitwy.

Kiedy Persowie rozpoczęli natarcie, nawiązali kontakt z rzymskimi skrzydłami, lecz nie z „odrzuconym” centrum, które było tak bardzo cofnięte, że gdy dwie dywizje kawalerii na skrzydłach toczyły już zaciętą walkę, w centrum wywiązał się jedynie wzajemny ostrzał. Na lewym skrzydle Rzymian Persowie początkowo odnieśli pewne sukcesy; kiedy jednak posunęli się za rów, zostali zaatakowani ze skrzydła przez rezerwę kawalerii Hunów z lewej strony linii piechoty. Jednocześnie niewielki oddział Foederati złożony z Herulów, który był ukryty na odizolowanym wzgórzu, uderzył na ich tyły. Persowie załamali się i rzucili do ucieczki, ale nie rozproszyli się ani nie opuścili pola bitwy. Rzymianie przegrupowali się na swej pierwotnej pozycji.

Tymczasem na prawym skrzydle atak Persów okazał się o wiele bardziej niebezpieczny; ich dowódca umieścił tam słynny korpus określany mianem „nieśmiertelnych” oraz swych najlepszych kawalerzystów. Pierwsza szarża zepchnęła rzymską kawalerię z powrotem pod bramy Dary. Jednakże tym samym zwycięskie szwadrony oddzieliły się od swego centrum, które zaangażowało się w pojedynek strzelecki z rzymską piechotą za rowem. Belizariusz rzucił w lukę pomiędzy centrum a zwycięskim skrzydłem sześciuset Hunów, którzy oskrzydlali jego piechotę od prawej strony, a następnie podobny oddział z lewego skrzydła, który odwołał w chwili gdy niebezpieczeństwo na tym odcinku zostało zażegnane. Podążył za nimi ze swą strażą przyboczną. Zaatakowane przez świeże oddziały ze skrzydła i od tyłu, lewe skrzydło Persów rzuciło się do ucieczki na skos, w kierunku, który całkowicie oddzielił je od własnego centrum. Belizariusz posłał przegrupowane prawe skrzydło w pościg za uciekinierami, a następnie rzucił swych Hunów i straż przyboczną do ataku na odsłoniętą flankę perskiego centrum. Znajdująca się tam piechota od razu załamała się i rzuciła do ucieczki, w trakcie której padła ofiarą straszliwej rzezi. Przez pozostałą część wojny Persowie nie odważyli się już stanąć naprzeciw armii rzymskiej w otwartej bitwie.

Najistotniejszym taktycznym aspektem tej bitwy była świadoma decyzja Belizariusza o trzymaniu piechoty poza największym wirem walki i przerzuceniu całego ciężaru bitwy na konnicę. Osiągnął to poprzez „odrzucenie” centrum i osłonięcie go rowem, podczas gdy skrzydła zostały wysunięte do przodu i ustawione w taki sposób, aby ściągnąć na nie główne uderzenie nieprzyjaciela. Ponieważ Persowie również wzmocnili swe skrzydła, wszystko potoczyło się po myśli Belizariusza, a piechota w centrum prawie w ogóle nie wzięła udziału w walce. Gdyby wrogi dowódca przyjął odmienny plan polegający na wzmocnieniu centrum i przypuszczeniu głównego ataku na środkową część rzymskiej linii, Belizariusz zdołałby go powstrzymać, rzucając kawalerię do szarży na flankę Persów, kiedy ci miną jego skrzydła i znajdą się na pustym terenie przed „odrzuconą” linią piechoty.

Nie musimy się rozwodzić nad dwiema bitwami, które rozstrzygnęły wojnę z Wandalami; bitwa pod Ad Decimum była jedynie „przypadkowym starciem”, stoczonym bez uprzedniego namysłu jako seria odrębnych walk. Na uwagę zasługuje jedynie fakt, że zwycięstwo było głównie zasługą szarży lekkiej kawalerii Hunów. Druga i decydująca bitwa, stoczona pod Tricameronem, była starciem czysto kawaleryjskim. Piechota znajdowała się w odległości jednego marszu z tyłu, kiedy Belizariusz natknął się na armię Wandalów, która ustawiła się naprzeciw niego. Pomimo tego wybitny wódz podjął decyzję o niezwłocznym przystąpieniu do bitwy; na jednym skrzydle umieścił swą kawalerię Foederati, na drugim regularne rdzenne oddziały, a w środku swoją straż przyboczną – doborową część armii w sile kilku tysięcy ludzi. Front był osłonięty przez niewielki strumień i Belizariusz miał nadzieję, że uda mu się skłonić Wandalów do jego przekroczenia, zamierzając zaatakować, kiedy będą zajęci przeprawą. Król Geilamir nie chciał jednak podjąć ofensywy i trwał w miejscu za wodą. Belizariusz posłał za potok kilka małych oddziałów z zadaniem nękania wrogiego centrum i sprowokowania go do szarży i ataku. Jednakże Wandalowie zadowolili się posłaniem nieco większych oddziałów jazdy, które wyparły Rzymian za wodę, ale nie chcieli jej przekraczać i kontynuować pościgu. Widząc, że przeciwnicy zachowują się tak ostrożnie, Belizariusz doszedł do wniosku, iż upadli na duchu po ostatniej porażce pod Ad Decimum i można się z nimi niezwłocznie rozprawić. Dlatego też kazał swojemu centrum przekroczyć potok i przypuścić poważny atak. Wandalowie stłoczyli się wokół niego i przez kilka minut stawiali straży przybocznej generała zacięty opór. Kiedy jednak skupili całą swoją uwagę na próbie otoczenia i zniszczenia rzymskiego centrum, Belizariusz puścił w ruch swoje skrzydła, polecając im przekroczyć potok i uczynić wszystko, na co je stać. Nieprzygotowane na generalne natarcie wzdłuż całej linii i zaatakowane ze skrzydła podczas próby otoczenia centrum armii cesarskiej, skrzydła armii Wandalów załamały się już po pierwszym uderzeniu nieprzyjaciela. Uciekając odsłoniły swych towarzyszy ze środkowego korpusu, którzy zostali niemal wybici do nogi wraz ze swoim dowódcą, królewskim bratem Tzazonem. Sam Geilamir spisał się słabo, nie podjął żadnej próby przegrupowania swych ludzi i zbiegł dzięki szybkości swego konia (535 r.).

Taki był kres królestwa Wandalów, które zostało zniszczone w ciągu niecałej godziny walki kawaleryjskiej. Wniosek z tego starcia jest taki, że w pojedynku pomiędzy dwoma oddziałami kawalerii ten, który zdecyduje się na pasywną obronę i przyjmie szarżę nieprzyjaciela nie ruszając się z miejsca, zostanie rozbity nawet pomimo dużej przewagi liczebnej. Oczywistym obowiązkiem Geilamira było uderzenie na centrum Rzymian, kiedy było ono zajęte przeprawą przez potok. Nie uczynił tego, pozwolił się zaatakować i przegrał bitwę.

We wszystkich wojnach Justyniana najbardziej zdumiewające są niewielkie rozmiary operujących armii. W wyprawie Belizariusza do Afryki brało udział ok. 15 tys. ludzi. Inwazja na Italię została rozpoczęta przez o wiele mniejsze siły i pomimo otrzymanych później posiłków można wątpić, czy Belizariusz kiedykolwiek miał pod sobą dwadzieścia pięć tysięcy ludzi. Cała armia cesarska Justyniana mogła liczyć 150 tys. wszelkiego rodzaju żołnierzy (Agatiasz, v. § 13). Jeśli weźmie się pod uwagę rozległość granic i prowincji, które wymagały ochrony, można zrozumieć niewielkie rozmiary sił ekspedycyjnych.

Wojna z Gotami – największy spośród wszystkich trzech konfliktów za panowania Justyniana – w gruncie rzeczy nie składała się z bitew, lecz z oblężeń. W jej pierwszej połowie, aż do zdobycia Rawenny przez Belizariusza, nie doszło do ani jednego generalnego starcia pomiędzy Gotami a oddziałami cesarskimi. Decydującym wydarzeniem tej części konfliktu było długie oblężenie Rzymu, które zakończyło się odwrotem pokonanych Gotów, wynikającym po części z ich braku biegłości w sztuce oblężniczej, a po części ze śmiercionośnej kampańskiej gorączki, która przerzedziła ich szeregi. Chociaż oblężenia były głównymi wydarzeniami konfliktu w latach 535-540, to jednak doszło do wielu potyczek i drobnych starć, które zademonstrowały cechy i taktykę obydwu armii. Jeśli się im przyjrzymy, przekonamy się, że po obu stronach w walce brała udział niemal wyłącznie kawaleria i wydaje się, iż stanowiła ona większość armii²⁸. Belizariusz korzystał z piechoty tak rzadko, że w trzecim roku wojny²⁹ wielu piechurów zaopatrzyło się w konie i nauczyło się, w jaki sposób pełnić funkcję lekkiej kawalerii. Pewnego razu dowódcy izauryjskich łuczników, którzy stanowili doborową część piechoty, przyszli do generała i zaczęli się gorzko skarżyć, że nie pozwala się im wziąć udziału w najlepszych walkach. Dlatego też podczas następnego wypadu Belizariusz powierzył im większą rolę, podobno bardziej w celu udobruchania tych dzielnych żołnierzy niż z przekonania, że rozsądnie będzie umieścić ich w pierwszej linii. Rezultat okazał się niefortunny dla piechurów – wstrząsnęła nimi ucieczka części własnej konnicy, która przejechała przez ich szeregi i pogrążyła ich w zamieszaniu. Następnie Goci zaatakowali ich i rozbili; dwaj oficerowie, którzy doradzili przeprowadzenie wypadu, Pryncypiusz i Tarmutus, zostali zabici podczas próby zgromadzenia swych rozbitych oddziałów³⁰. Przebieg starcia utwierdził Belizariusza w jego przekonaniu o całkowitej wyższości kawalerii.

Opinia wielkiego generała na temat militarnego znaczenia wojny szczęśliwie zachowała się do naszych czasów. Pewnego razu podczas oblężenia Rzymu³¹ kilku oficerów zapytało go, dlaczego ośmielił się zaatakować potężnych Gotów z tak małą armią i chciało poznać przyczyny wiary w ostateczne zwycięstwo, jaką zawsze wykazywał. Jak donosi Prokopiusz, który był przy tym obecny, Belizariusz odpowiedział w następujący sposób: „Podczas pierwszych drobnych utarczek z Gotami ciągle zachowywałem czujność w celu odkrycia mocnych i słabych stron ich taktyki, abym mógł do niej dostosować moją własną i w możliwie największym stopniu zrekompensować swą słabość liczebną. Przekonałem się, że główna różnica pomiędzy nami polega na tym, że nasi regularni rzymscy jeźdźcy i huńscy Foederati składają się z kapitalnych konnych łuczników, podczas gdy nieprzyjaciel nie ma prawie żadnego pojęcia o łucznictwie. Goccy rycerze używają jedynie lanc i mieczy, podczas gdy ich piesi łucznicy zawsze ustawiają się na tyłach pod osłoną ciężkich szwadronów. Ich jeźdźcy nie mogą się zatem do niczego przydać, dopóki nie dojdzie do walki w zwarciu, i można ich łatwo zestrzelić stojąc w szyku bitewnym, zanim dojdzie do kontaktu. Natomiast ich piesi łucznicy nigdy nie odważą się ruszyć przeciwko kawalerii i w ten sposób trzymają się zbyt daleko z tyłu”. W armii Gotów nie było zatem spójności pomiędzy dwoma rodzajami broni; rycerze zawsze chcieli doprowadzić do walki w zwarciu, podczas gdy łucznicy preferowali strzelanie z dużej odległości i nerwowo starali się uniknąć narażenia na szarżę kawalerii. Dlatego też zazwyczaj ci pierwsi, rozdrażnieni ostrzałem Rzymian, przeprowadzali lekkomyślne i przedwczesne szarże, a drudzy uciekali, kiedy tylko ujrzeli porażkę kawalerii, ani przez chwilę nie myśląc o odwróceniu losów bitwy.

Najlepszym dowodem na przenikliwość Belizariusza oraz jego całkowite zrozumienie słabych stron armii Gotów będzie opis jedynej wielkiej bitwy, do której doszło w trakcie tej wojny, chociaż sam wielki generał nie wziął udziału w starciu. Bitwa pod Taginae (552 r.), która ostatecznie zakończyła zmagania, została wygrana przez eunucha Narsesa, który pomimo swego przygotowania do roli zwykłego szambelana dworskiego wykazał nie mniejsze talenty wojskowe niż sam Belizariusz. Jego zwycięstwo było tym bardziej uderzające, że Goci nie byli już dowodzeni przez powolnego i nieudolnego Witigesa, z którym miał do czynienia Belizariusz, lecz przez króla Baduilę – dzielnego i doświadczonego żołnierza, który pokonał wschodnich Rzymian w wielu potyczkach i doskonale znał taktykę i metody swych przeciwników.

Taginae znajduje się tuż poniżej centralnego działu wodnego Apeninów, w pobliżu dzisiejszego Gubbio. Goci chcieli bronić łańcucha górskiego, jednakże podczas gdy byli zajęci pilnowaniem głównej przełęczy, Narses przemknął się boczną ścieżką i pojawił się na niższych grzbietach zachodniej części łańcucha górskiego, u wejścia do wąskiej doliny, przez którą przepływa Chiascio – jeden z dopływów Tybru. Baduila przybył w samą porę, aby opanować wyloty doliny i ustawić swą armię w taki sposób, żeby zmusić Narsesa do walki lub rozpoczęcia niebezpiecznego odwrotu przez trudną przełęcz w obliczu śmiałego nieprzyjaciela. Teren bitwy był małą, wyżynną równiną wciśniętą pomiędzy wzgórza, przy czym jedynie odcinek o szerokości niecałych trzech km nadawał się do działań kawalerii. Wydaje się, że dwie armie rozciągnęły się jednakowym frontem w poprzek płaskiego terenu, chociaż oddziały cesarskie były liczniejsze i prawdopodobnie liczyły 12-15 tys. ludzi. Przed lewym krańcem pozycji Narsesa znajdowało się niewielkie, strome, odosobnione wzgórze, które zapewniało dobrą osłonę przed atakiem na to skrzydło jego armii. Obsadził je niewielkim oddziałem piechoty; w noc poprzedzającą bitwę król Gotów usiłował je opanować, ale szwadron jazdy, który wysłał w tym celu, nie mógł pokonać stromej ścieżki prowadzącej na szczyt wzniesienia i został odparty, ponosząc straty.

Zgodnie ze zwyczajem Gotów, Baduila pokładał nadzieje w swych jeźdźcach, którzy najwyraźniej stanowili połowę jego armii. Był to kwiat jego narodu, wzmocniony przez wiele setek germańskich najemników, którzy w różnych momentach porzucili cesarskie sztandary, aby służyć dowódcy, którego uważali za ostatniego króla-bohatera starej daty. Baduila ustawił swych kawalerzystów w przedniej linii; wszyscy piechurzy (głównie łucznicy) utworzyli drugą linię na jego tyłach. Zamierzał zmieść wszystko, co stanie mu na drodze, za pomocą pojedynczej szarży; miało nie być żadnych potyczek ani powolnego natarcia. Zamiast tego poprzez nagły, niespodziewany atak zamierzał się przebić przez rzymskie centrum, gdzie (jak widział na własne oczy) miał naprzeciwko siebie jedynie piechotę. Jego celem było jak najszybsze dotarcie do nieprzyjaciela w celu uniknięcia deszczu strzał, który stanowił najlepszą osłonę oddziałów cesarskich. Wstrzymując się z atakiem przez cały ranek, nagle rzucił całą swoją armię do przodu w porze południowego posiłku, mając nadzieję, że uda mu się zaskoczyć Narsesa.

Aby przeciwstawić się atakowi Gotów, eunuch-generał zastosował szyk bojowy, który wydaje się jego własnym pomysłem; w każdym razie nie został do tej pory zastosowany podczas ówczesnych wojen przez żadnego generała. Wzmocnił swe centrum doborowymi oddziałami Foederati, umieszczając wśród Rzymian swoich Longobardów, Gepidów i Herulów, którym kazał zsiąść z koni i walczyć pieszo przy pomocy swych lanc. To zastosowanie odzianych w kolczugi jeźdźców w charakterze piechoty przypomina taktykę Edwarda III pod Creçy; podobieństwo jest jeszcze bardziej widoczne w przypadku pozostałej części szyku bojowego Narsesa, ponieważ na każdym skrzydle spieszonych Foederati ustawił swych rzymskich pieszych łuczników – po cztery tysiące na każdej flance; byli lekko wysunięci i tworzyli zakrzywiony półksiężyc, co sprawiało, że nacierający na centrum nieprzyjaciel znajdował się na pustym terenie, na wpół otoczony przez łuczników i wystawiony na deszcz strzał z obu stron. W celu osłony łuczników rdzenna rzymska konnica (nie spieszona) ustawiła się tuż za nimi. W końcu na lewym skrzydle, gdzie opisane powyżej odosobnione wzgórze wystawało przed linię, stacjonowały dwa wydzielone oddziały kawalerii, ustawione pod kątem do głównej linii. Ich celem było zaatakowanie gockiej piechoty z boku, jeśli ta będzie nacierać tuż za swoją konnicą i tym samym narazi się na zrolowanie ze skrzydła.

Osobliwą cechą tego szyku było połączenie ciężkich mas spieszonej kawalerii, uzbrojonej w lance i sformowanej w zwartą falangę, ze skrzydłowymi oddziałami łuczników³². Piechota od tak dawna nie myślała o przeciwstawieniu się kawalerii za pomocą równego rzędu włóczni, że Baduila najwyraźniej nie zdawał sobie sprawy z siły taktyki, jaką zastosowano przeciwko niemu. Nawet historyk, który opisał kampanię, uważa, że Narses nie zastosował swego szyku bojowego ze względów militarnych, lecz politycznych. Prokopiusz pisze, że nie ufał Longobardom i Gepidom, podejrzewając, że mogą się wycofać albo nawet przejść na stronę nieprzyjaciela, i spieszył ich, aby odebrać im możliwość ruchu.

W południe³³ król Gotów nagle wydał swym jeźdźcom rozkaz do szarży; ruszyli na wrogie centrum, zostawiając skrzydła łuczników w spokoju. Był to fatalny błąd, podobny do tego, który popełnili francuscy rycerze pod Creçy³⁴. Kiedy dotarli do centrum półokręgu utworzonego przez armię rzymską, zaczęli ginąć setkami w wyniku krzyżowego ostrzału ze skrzydeł. W rezultacie dużych strat oraz wierzgania i rzucania się w bok setek rannych lub pozbawionych jeźdźców koni w ich szeregach, goccy rycerze ulegli tak wielkiej dezorganizacji, że tempo ich szarży bardzo zmalało i dopiero po długim czasie i z wielkim trudem zdołali dotrzeć do masy spieszonych Foederati w rzymskim centrum. Utraciwszy całą przewagę, jaką zapewniało nagłe uderzenie, nie zdołali przełamać linii włóczni i bitwa przerodziła się w walkę wręcz wzdłuż ciasnego frontu. Przez kilka godzin kawalerzyści uderzali i zawracali, na próżno usiłując uczynić wyłom i przez cały czas przyjmując salwy strzał ze skrzydeł. Ich własna piechota, która powinna była im pomóc poprzez związanie rzymskich łuczników, nie posunęła się wystarczająco daleko do przodu, najwyraźniej obawiając się, że narazi swą flankę na atak wydzielonego oddziału konnicy Narsesa na lewym skrzydle.

Kiedy nastał wieczór, Goci byli już wyczerpani i po podjęciu ostatniego wysiłku wielka masa zmęczonych i zniechęconych kawalerzystów ustąpiła i zaczęła się wycofywać. Narses natychmiast posłał na nich swoją rzymską kawalerię, która nie wzięła jeszcze udziału w walce i była dość wypoczęta. Wówczas Goci załamali się i rzucili do bezładnej ucieczki, w trakcie której stratowali własną piechotę, która w zamieszaniu nie rozstąpiła się, aby przepuścić uciekinierów, lecz bezradnie stała w osłupieniu.

Pierwszy eksperyment polegający na połączeniu piki i łuku w nowożytnej historii zakończył się więc całkowitym powodzeniem. Ciekawie byłoby pospekulować, jak potoczyłaby się sytuacja, gdyby Baduila rozpoczął bitwę od natarcia swych pieszych łuczników, wspieranych przez część konnicy, lub posłał część swych kawalerzystów na rzymskich łuczników przed uderzeniem na spieszonych żołnierzy z wrogiego centrum. Cały przebieg bitwy po jego stronie jest tak niegodny reputacji, jaką uprzednio zdobył, że skłaniamy się do przyjęcia opowieści Prokopiusza, jakoby na początku wielkiej szarży został śmiertelnie ranny i przez całe popołudnie jego ludzie walczyli bez dowódcy. Jednakże historycy na ogół przyjmują alternatywną opowieść, zgodnie z którą uszedł z pola bitwy bez szwanku, uciekał przez całą noc i został zabity w przypadkowym starciu przez niewielki oddział prowadzących pościg kawalerzystów, co może wynikać jedynie z tego, że zawiera ona bardziej malownicze szczegóły³⁵.

Zaledwie Narses zdążył wygasić ostatnie płomienie wojny z Gotami i przyjąć kapitulację kilku twierdz, które stawiały opór po bitwach pod Taginae i Sarno, gdy został wezwany do stawienia czoła nowym i zupełnie innym przeciwnikom. Wielka armia Franków pod komendą braci Lotara i Buccelina, którzy byli generałami Teodeberta z Austrazji, rozpoczęła marsz w dół półwyspu, aby uniemożliwić oddziałom cesarskim zebranie owoców swych zwycięstw. W przeciwieństwie do Gotów, Frankowie byli narodem piechurów uzbrojonych we włócznie, miecze i topory; w następnym rozdziale zajmiemy się ich sposobami prowadzenia wojny. Pod Casilinum w Kampanii, nieopodal pola bitwy pod Sarno, gdzie Goci po raz ostatni stawili opór, Narses napotkał i zwyciężył trzydzieści tysięcy ludzi Buccelina (dywizja Lotara wyruszyła już w drogę powrotną) dzięki innemu zastosowaniu tej samej taktyki, którą wykorzystał przeciwko Baduili na polach Taginae.

Frankowie byli przyzwyczajeni do nacierania w głębokich kolumnach lub klinach, które były zbyt solidne, aby można je było łatwo rozbić poprzez atak ze skrzydła; jeśli w trakcie natarcia były atakowane z boku, zatrzymywały się, odwracały w stronę, z której groziło niebezpieczeństwo, i odpierały napastników. Narses dobrze znał tę taktykę i zastawił na Franków straszliwą pułapkę. Ustawił swych pieszych łuczników oraz innych piechurów w centrum, postawił za nimi doborowy oddział spieszonych Foederati i uszykował rdzenną rzymską kawalerię, złożoną wyłącznie z konnych łuczników, w dwa długie skrzydła. Kolumna Franków uderzyła na centrum i bez większych problemów rozbiła przednią linię regularnej piechoty oraz znajdującą się za nią drugą linię łuczników. Następnie natknęła się na Herulów, którzy właśnie ustawili się w linii za lekkimi oddziałami, i zaczęła ich spychać. Jednakże w tym momencie Narses skierował obydwa skrzydła konnicy do środka i zagroził skrzydłom nacierającej masy. Frankowie musieli się natychmiast zatrzymać i przygotowali się do przyjęcia ataku kawalerii. Jednakże zamiast dopuścić swych kawalerzystów w pobliże nieprzyjaciela, Narses zatrzymał ich w odległości 90 metrów i kazał opróżnić kołczany poprzez ostrzelanie łatwego celu, jakim była wielka, skłębiona masa włóczników. Frankowie nie mogli się ruszać ani do przodu ani w bok z obawy przed złamaniem szyku i wpuszczeniem kawalerzystów w luki, dlatego też bezradnie stali w miejscu, wystawieni na grad strzał, na który nie byli w stanie zareagować. Przez kilka godzin uparcie trwali w miejscu dzięki swej odwadze, ale w końcu upadli na duchu i zaczęli się stopniowo wycofywać do tyłu – w jedyną stronę, od której nie byli otoczeni. Narses zaczekał aż będą porządnie wstrząśnięci i pogrążą się w zamieszaniu, a następnie zarządził generalną szarżę. Jego kawalerzyści stratowali rozbitą kolumnę i urządzili taką rzeź, że podobno jedynie pięciu żołnierzy z armii Buccelina zdołało ujść z pola bitwy³⁶.

Na tym ostatnim zwycięstwie armii wschodniorzymskiej w Italii możemy zakończyć okres przejściowy w historii sztuki wojennej. Stare klasyczne formy dawno zniknęły i wraz z pojawieniem się Franków na polu bitwy możemy uznać, że dotarliśmy do początku średniowiecza.

Frankijscy wojownicy

1 Prawdopodobnie w konsekwencji tych przetasowań uzurpator Karauzjusz wybijał w Brytanii monety dla uczczenia wierności legionów, których właściwe kwatery znajdowały się w Germanii lub Mezji, tak jak miało to miejsce w przypadku IV Flavia i XXX. Ulpia.

2 Wegecjusz, II, § 3.

3 Wegecjusz, II, § 3.

4 Kiedy sporządzano Notitia, istniało jeszcze piętnaście kohort, których nazwy zawierały imiona Dioklecjana oraz jego kolegów, Maksymiana i Konstancjusza (Flavia, Valeria, Jovia, Herculea). Patrz: Mommsen, Hermes, 1889. Nie sposób stwierdzić ile nowych kohort nie nosiło imienia cesarza. Notitia wymienia 105 kohort i 44 auxilia w garnizonach granicznych, nie licząc legionów.

5 Hermes, 1889.

6 Wygląda jednak na to, że później została na pewien czas przywrócona; patrz: Wegecjusz, I, 6.

7 Patrz: Tacyt, Annals, II, 14.

8 Wielcy mistrzowie piechoty i kawalerii, palatyn oraz trzydziestu pięciu dowódców korpusów kawalerii lub piechoty.

9 Ammianus, XXXI, 12.

10 Sądzę, że ogromne luki w numeracji oddziałów armii Wschodu w Notitia wynikały w dużej mierze z zagłady całych korpusów pod Adrianopolem. Oczywiście wiele korpusów mogło przestać istnieć również z innych powodów, ale główną przyczyną była prawdopodobnie rzeź pod Adrianopolem.

11 Patrz: Jordanes, § 28 i Zosimos, IV, 30-31. Oprócz Gotów i innych Germanów cesarstwo zaciągnęło wiele innych kontyngentów, zwłaszcza Maurów spoza granic imperium i Saracenów z pustyni arabskiej.

12 Z tego powodu nie występują w Notitia, chociaż figuruje tam kilka kohort i alae, złożonych z Gotów, Sasów, Tajfalów, Saracenów, Iberów, Atakotów, Franków itp., które włączono do armii regularnej.

13 Była ona tak bardzo zaciekła, że ostatecznie o zwycięstwie Teodozjusza nie zadecydowała sama walka, lecz zdrada kilku oficerów Eugeniusza.

14 Np. Dagalajfus, Roimetalkes, Hormizdas, Fullofaudes, Wadomar, Merobaudes, Newitta, Immon, Agilon, Malaryk.

15 Skłaniam się do przypuszczenia, że De Re Militari pochodzi z czasów Walentyniana II, a nie jak uważa wiele autorytetów z czasów Walentyniana III. Za panowania tego drugiego władcy cały system wojskowy uległ tak wielkiemu rozkładowi, że opisywanie go w taki sposób, w jaki czyni to Wegecjusz, jest nieprawdopodobne nawet w przypadku takiego archeologa jak on. Jednakże w latach 388-392 system jeszcze się trzymał.

16 Wegecjusz, I, § 20.

17 (1) Tego dnia panował upał; „Romanos attenuatos inedia sitique confectos, et armorum gravantibus sarcinis, exurebat”. (2) Piechota stała w zwartym szyku i „nostri occursantes gladiis obtruncant: mutuis ictibus galeae perfringebantur et loricae”.

18 Np. Leones Seniores, Ursi Valentiniani, promoti braccati seniores, Mauri tonantes, etc.

19 Jednakże Jordanes pisze, że w nocy przed bitwą Frankowie stoczyli krwawe starcie z Gepidami Attyli, w którym po obu stronach poległo piętnaście tysięcy ludzi. W armii Aecjusza z pewnością znajdowało się wielu piechurów. Według Jordanesa, w trakcie swej przemowy przed bitwą Attyla nakazał Hunom, aby nie zważali na testitudines Rzymian, czyli ich piechotę sformowaną w solidne masy.

20 Dioklecjan powołał jednak dwa legiony Izauryjczyków, które pojawiają się w Notitia.

21 Duże machiny działające na zasadzie kuszy; każda z nich była obsługiwana przez kilku ludzi i wystrzeliwała ciężki pocisk, którego zasięg był trzykrotnie większy niż w przypadku oszczepu, jak dokładnie wyjaśnia Urbicjusz.

22 Pojawiają się jeszcze informacje na temat numeri, ale nie ma już żadnych wzmianek o legionach, które całkowicie zanikły.

23 De Bello Persico, I, i, 25-40.

24 Prokopiusz, De Bello Gotthico, III, i.

25 Prokopiusz nazywa ich δορυΦορί i ύπασπίσται. Ich najczęstsze łacińskie określenie to Buccellarii, pochodzące od Buccellum – białego domowego chleba, w odróżnieniu od racjonowanych sucharów.

26 Prokopiusz używa terminu βάνδον zarówno w odniesieniu do oddziału, jak i jego sztandaru.

27 Np. podczas gdy Ammianus pisał jeszcze o „cohors quarta Thracum”, Prokopiusz posłużył się określeniem „katalog Traków pod dowództwem Bryesa”.

28 Istnieje wzmianka o siłach złożonych z 4500 konnych i zaledwie 3000 pieszych.

29 Prokopiusz, De Bell. Gott., i, 28.

30 Ibid., i, 29.

31 Ibid., i, 27.

32 Delbrück sugeruje (Kriegskunst, ii, s. 370-371), że łucznicy mogli zająć pozycję na górzystym terenie, aby jazda Gotów nie mogła się do nich dostać. Uważam, że mogli być osłonięci rowem, podobnie jak w bitwie pod Darą. Prokopiusz nie potwierdza jednak żadnej z tych hipotez.

33 Po długiej zwłoce, kiedy w końcu pojawił się spóźniony oddział, na którego przybycie czekał.

34 Πολλῶν τε άνηκέστων κακῶν ές πείραν έλθόντες δψέ τε καί μόλις ές τῶν πολεμίων άΦίκοντο τὴν παράταξιν (Prokopiusz, De Bell. Gott. iv, 32).

35 Prokopiusz, De Bell. Gott. iv, 35.

36 Jak pisze Delbrück, liczebność armii Buccelina z pewnością została znacznie zawyżona przez Agatiasza, który podaje liczbę 30 tys. ludzi i twierdzi, że połączone siły Franków Lotara i Buccelina liczyły 80 tys. ludzi. Narses miał dysponować 18 tys. żołnierzy wszystkich rodzajów broni, co jest możliwe. Wydaje się nieprawdopodobne, aby wyprawa, w której wzięła udział jedynie niewielka część Franków i Alemanów i która nie była dowodzona przez króla, urosła do ogromnych rozmiarów podawanych przez Agatiasza.

KSIĘGA II
WCZESNE
ŚREDNIOWIECZE
500-758

ROZDZIAŁ I
WIZYGOCI, LONGBARDOWIE
I FRANKOWIE

Kończąc opis sztuki wojennej późnych Rzymian i przechodząc do teutońskich królestw, które powstały na gruzach Cesarstwa Zachodniorzymskiego, opuszczamy dość dobrze naświetlony obszar i wkraczamy na inny, otoczony wątpliwościami i niejasnościami. Jeżeli natrafiamy na trudne kwestie w rzymskiej sztuce wojennej pomimo posiadania podręczników wojskowych, takich jak ten autorstwa Wegecjusza, oficjalnych statystyk, takich jak Notitia Dignitatum, oraz historii spisanych przez zdolnych żołnierzy, takich jak Ammianus i Prokopiusz, to czego możemy się spodziewać, kiedy naszym jedynym materiałem literackim w Europie Zachodniej są rozwlekłe lub nudne kroniki napisane przez duchownych, nieliczne fragmenty starożytnych poematów oraz tuzin teutońskich kodeksów prawnych? Ocena strategicznego znaczenia perskich kampanii Herakliusza na podstawie fragmentarycznych źródeł nie jest łatwa, ale odkrycie konkretnych militarnych przyczyn przebiegu wypadków pod Testry, nad Guadelete, pod Deorham lub pod Heavenfield jest zupełnie niemożliwe. W przypadku kilku następnych stuleci możemy jedynie przedstawić historię instytucji wojskowych, rodzajów broni i uzbrojenia oraz okazjonalne dygresje na temat taktyki. Współczesne kroniki są często mniej przydatne niż przypadkowe uwagi w narodowych kodeksach lub pieśniach, dziwaczne rysunki w iluminowanych manuskryptach lub rozpadające się przedmioty z kurhanu wojownika.

Na szczęście ogólne cechy tego okresu sprawiają, że jego historia wojskowa jest bardzo prosta. W VI wieku ostatnie pozostałości po rzymskich umiejętnościach wojskowych na Zachodzie odeszły do lamusa. Nie pozostał po nich żaden ślad, z wyjątkiem niezdarnie naprawionych murów wielkich miast. Jeśli chodzi o strategię, to nie mogło być jej zbyt wiele w epoce, w której ludzie starali się osiągnąć swój cel poprzez twardą walkę, zamiast umiejętnych działań lub wykorzystywania czynników zewnętrznych. Stosowano stereotypową taktykę, w zależności od organizacji poszczególnych ludów. Prawdziwym przedmiotem zainteresowania we wczesnym średniowieczu jest stopniowy rozwój nowych rodzajów skuteczności wojskowej, który sprawił, że główną siłą na wojnie stała się kasta wojskowa, oraz upadek starego systemu, w którym uzbrojone plemię było normalną siłą militarną. Przemiana ta była ściśle związana ze zmianami w uzbrojeniu i wyposażeniu, które sprawiły, że zewnętrzne oblicze wojny również uległo całkowitemu przeobrażeniu. Można uznać, że okres przejściowy zakończył się w XI wieku, kiedy feudalni rycerze zdobyli przewagę nad wszystkimi oddziałami, które stawały naprzeciw nich, poczynając od madziarskich konnych łuczników ze wschodu, a kończąc na duńskich topornikach z północy. Końcem tej epoki była bitwa pod Hastings – ostatnia poważna próba przeciwstawienia się kawalerii przez pozbawioną wsparcia piechotę w Europie Zachodniej, jaką podjęto przez dwieście lat.

Niektóre teutońskie królestwa, które powstały w V wieku na terenach Cesarstwa Zachodniorzymskiego, zostały założone przez plemiona przyzwyczajone do walki konnej, a inne przez ludy nawykłe do walki pieszej. Wydaje się, że wszystkie plemiona, których pierwotne siedziby znajdowały się na równinach za Dunajem i na północ od Morza Czarnego, opanowały jeździectwo; do tej grupy należeli Goci (wschodni i zachodni), Longobardowie, Gepidowie i Herulowie. Natomiast plemiona, które wyruszyły z bagien nad dolnym Renem lub z wrzosowisk północnych Niemiec i Skandynawii, walczyły głównie jako piechota; Frankowie, Sasi, Anglowie i Skandynawowie nie byli przyzwyczajeni do walki konnej. Ostry podział pomiędzy tymi dwiema grupami ludów jest zastanawiający, zwłaszcza że wiele plemion z obu grup przez kilkaset lat utrzymywało ścisłe kontakty z Rzymianami i można by się spodziewać, że wszystkie nauczą się od cesarstwa podobnej lekcji. Jednakże tak się nie stało; wydaje się, że Frankowie z V wieku okazali się niezwykle odporni na wpływy swych potężnych sąsiadów, chociaż ich przodkowie, Chamawowie i Chattowie, przez czterysta lat służyli Rzymianom w charakterze oddziałów pomocniczych, kiedy nie walczyli z nimi jako wrogowie. Goci, którzy znajdowali się w podobnej sytuacji, bardzo zmienili swe uzbrojenie i zwyczaje. Wydaje się, że w czasach rozpadu Cesarstwa Zachodniorzymskiego Frankowie byli nie bardziej rozwinięci niż plemiona takie jak Sasi i Anglowie, które późno nawiązały stosunki z Rzymem i utrzymywały z nim dość luźne kontakty. W pewnej mierze musiało to wynikać z tego, że cesarze zachęcali poszczególne oddziały pomocnicze do zachowania swego narodowego uzbrojenia i wyposażenia. Jak zauważył Mommsen, wydaje się, że w IV i V wieku korpusy teutońskich najemników były cenione tym bardziej, im mniej przystosowały się do rzymskiego modelu. Pomimo tego to zdumiewające, że Frankowie Chlodwiga nadal nie posiadali zbroi i nie byli przyzwyczajeni do walki konnej. Jeszcze bardziej zaskakujące jest to, że w 400 roku w armii rzymskiej znajdowała się jedna lub dwie ala frankijskiej kawalerii¹. Najwyraźniej rzymskie nauki nie przyjęły się wśród większości plemienia i jego metody walki pozostały bez zmian.

I. WIZYGOCI, 500-711

Wspomnieliśmy już o Gotach oraz kluczowej roli ich kawalerii na wojnie. Przekonaliśmy się, w jaki sposób Wizygoci Teodoryka szarżowali na Hunów na Polach Katalaunijskich, a Ostrogoci Baduili utracili swą siłę w walce z konnymi łucznikami Narsesa. To drugie plemię zniknęło z kart historii w 553 roku, ale jego zachodni krewniacy przetrwali i pielęgnowali te same zwyczaje wojenne aż do VIII wieku. Pod względem wojskowym Wizygoci nie byli silni; na ogół przegrywali starcia z piechotą Franków i pozwolili się żenująco łatwo rozgromić Saracenom Tarika i Musy. Wydaje się jednak, że ich słabość wynikała z politycznych, a nie czysto wojskowych względów. Od samego początku byli zbyt nieliczni, aby utrzymać ogromne państwo, które podbili. Przez kilka pokoleń Swebowie opierali im się w górach Galicji; słaby łańcuch cesarskich garnizonów, utworzony przez Justyniana wzdłuż południowego wybrzeża półwyspu, stawiał im opór przez siedemdziesiąt lat. Wydaje się, że w VI, a tym bardziej w VII wieku Wizygoci składali się z niezbyt licznych arystokratów, otoczonych przez drużyny wojenne złożone z ich przybocznych, określanych mianem buccellarii lub clientes, poniżej których nie było żadnego trwałego narodowego organizmu. Pierwotna armia Alaryka i Ataulfa była niewielka, a goccy zdobywcy nie mogli jej powiększyć poprzez asymilację z hiszpańskimi prowincjuszami ze względu na fatalną przeszkodę w postaci religii. Wydaje się, że przejście Rekkareda na katolicyzm (589 r.) nastąpiło zbyt późno, aby ocalić plemię przed zagładą wynikającą z niewielkiej liczebności. Z militarnego punktu widzenia masy mieszkańców prowincji nie miały prawie żadnego znaczenia; choć wydaje się, że od samego początku byli oni zobowiązani do służby wojskowej, okazali się niechętnymi i nieskutecznymi żołnierzami pomocniczymi². Proces asymilacji z ich panami rozpoczął się tak późno, że nie zdążył dobiec końca do momentu podboju kraju przez Saracenów w 711 roku. Upadek królestwa wynikał z braku solidnej klasy średniej złożonej z wolnych Gotów. Ze względu na jej brak, siłę i rdzeń armii Wizygotów stanowili hrabiowie oraz kawalerzyści z ich osobistych pocztów – związani przysięgą clientes lub buccellarii, którzy stali się „ludźmi” arystokracji. Owa grupa posiadała wszystkie wady późniejszych armii feudalnych, ponieważ brakowało jej lojalności. Stary ród królewski wygasł wraz z zamordowaniem Amalryka w 531 roku, a żaden z późniejszych królów nie zdołał założyć trwałej dynastii. Tron błyskawicznie przechodził z rąk jednego uzurpatora do następnego i każdy możnowładca mógł go pożądać w nadziei, że pewnego dnia zdobędzie go przy pomocy swej drużyny wojennej. Mieszkańcy prowincji bezradnie przechodzili z rąk do rąk, nie wykazując własnej woli; późniejsi królowie nie zdołali stworzyć silnej władzy królewskiej w oparciu o przyjaźń z Kościołem i wsparcie mas. Wydaje się, że pod koniec VII wieku wolna klasa średnia kompletnie zniknęła; najwyraźniej proces podobny do tego, który miał miejsce w Anglii po inwazjach Duńczyków, zmusił wolnych ludzi nie posiadających większego znaczenia do „oddania się” lokalnym możnowładcom i zostania ich klientami.

Wydaje się, że podobnie jak w anglosaskiej Anglii, w wizygockiej Hiszpanii istniała zarówno arystokracja rodowa, jak i arystokracja służebna. Pierwotna armia Ataulfa, która podbiła Hiszpanię, nosiła miano wizygockiej, ale w rzeczywistości składała się z mieszaniny wszelkiego rodzaju Teutonów. Wizygocki zalążek, którym początkowo dowodził Alaryk w Epirze, był dość mały; przekształcił się w wielką armię jedynie dzięki połączeniu z wszelkiego rodzaju awanturnikami, a zwłaszcza trzydziestoma tysiącami Foederati z Italii, którzy dołączyli do najeźdźców po zamordowaniu Stylichona. Dlatego też ta różnorodna masa musiała obejmować zarówno głowy starych rodów arystokratycznych (prawdopodobnie z wielu plemion), jak i osobników, którzy zyskali na znaczeniu jedynie poprzez służbę w królewskiej drużynie wojennej. Ci, którzy w trakcie podboju otrzymali tytuł „hrabiego” lub „księcia”, wzbogacili się, zyskali ziemie i zgromadzili klientów, musieli się wywodzić z obu wspomnianych grup. Kilka pokoleń później ich potomkowie tworzyli prawdziwą arystokrację, opartą na majątku i lokalnych wpływach. Większość gubernatorów prowincji rekrutowała się z jej szeregów i stawiała ona solidarny opór silnym królom, którzy usiłowali odebrać jej urzędy na rzecz mało znanych, lecz lojalnych członków królewskiego comitatus. Chindaswint (641-652) i Wamba (672-680) przez pewien czas trzymali ich w ryzach, lecz gdy berło znalazło się w słabszych rękach, arystokracja znowu się umocniła. W momencie upadku monarchii w 711 roku kraj był już całkowicie sfeudalizowany – arystokraci i biskupi stali się prawdziwymi panami królestwa.

Hiszpańskie roczniki są tak nieliczne, że nie posiadamy zbyt wielu szczegółowych informacji na temat nieprzerwanych wojen domowych z VI i VII wieku. Pod koniec VII stulecia kroniki całkowicie zawodzą, a Egika i Rodryg, którzy rządzili królestwem pod koniec jego istnienia, są dla nas jedynie zwykłymi imionami. Nie ulega jednak wątpliwości, że pod koniec VII wieku królowie Wizygotów nie wiedzieli, co począć, aby zapełnić szeregi armii; najlepszym tego dowodem jest godne uwagi prawo Wamby. Nakazywało ono, aby „każdy człowiek, który ma dołączyć do naszej armii, książę, hrabia lub kasztelan, Got lub Rzymianin, wolny, wyzwoleniec lub posiadacz lenna służebnego w domenie królewskiej, zabrał ze sobą na wyprawę dziesiątą część swych poddanych, uzbrojonych w narzędzia wojny”³. Jedynie całkowity brak klasy średniej złożonej z drobnych właścicieli-wojowników może tłumaczyć zastosowanie tego desperackiego środka. Podobny wniosek można wyciągnąć z kolejnego prawa Wamby, zgodnie z którym nawet duchowni właściciele ziemscy mieli obowiązek dołączenia do armii ze swymi uzbrojonymi poddanymi. Jeśli chodzi o organizację armii, to wiemy jedynie tyle, że hrabiowie dowodzili zaciągami ze swoich okręgów, z których każdy z reguły odpowiadał starożytnemu rzymskiemu civitas. Poniżej hrabiów znajdowali się thiufads, czy też tysięcznicy, oraz centenarii, czy też setnicy, którzy mieli obowiązek gromadzenia wojska w swojej okolicy. W czasach pokoju hrabiowie i tysięcznicy byli sędziami i gubernatorami, podobnie jak angielscy ealdormani; w czasach wojny wyruszali w pole na czele całego zaciągu en masse, złożonego z Gotów lub Rzymian z ich okręgu. Dlatego też hiszpańskie armie były często bardzo liczne, lecz nieuporządkowane, niezdyscyplinowane i na ogół mało entuzjastyczne. Masy chłopskie nie przejmowały się swymi efemerycznymi królami i myślały raczej o zyskaniu względów swych lokalnych despotów, czyli hrabiów. Sprawiało to, że buntowniczy arystokraci mogli na ogół polegać na służbie mieszkańców podległych ich władzy, jakkolwiek mogła być ona opieszała i niechętna. Wydaje się, iż w VII wieku niemal wszyscy wolni ludzie byli in patrocinio constituti względem swych władców, którzy w ten sposób zyskali taką potęgę, że nawet w dokumentach państwowych określano ich mianem tyranni⁴, jak gdyby byli niezależnymi książętami.

Goccy arystokraci oraz członkowie ich drużyn wojennych walczyli konno, „gaudent equorum praepeti cursu”, jak napisał Izydor z Sewilli w 615 roku⁵, jednak w razie potrzeby mogli zsiąść z koni. Ich wielką broń stanowiła lanca; ich ciała były okryte kolczugą lub zbroją łuskową, a na głowach znajdowały się hełmy z grzebieniem, które prawdopodobnie miały taki sam kształt jak te noszone przez ich sąsiadów, Franków. Nosili okrągłe tarcze, miecze i sztylety (semispatha, scrama). Buławy i topory nie były im obce; nauczyli się używania tych drugich od Franków, dlatego też nazywali je francisca. O dość powszechnym występowaniu zbroi ochronnej świadczy to, że król Erwig (680 r.) nakazał, aby nawet część poddanych, z którymi biskupi i arystokraci przybędą do armii, nosiła kolczugi, chociaż większość miała przybyć jedynie z tarczą, włócznią, mieczem, scrama lub łukiem i procą⁶. Kolczugi były określane mianem zaba, którym Maurycy i Leon posługiwali się w odniesieniu do zbroi bizantyjskiego kawalerzysty, zamiast brunia (byrnie) – wspólnym terminem Franków, Sasów oraz innych teutońskich plemion z Północy.

W przeciwieństwie do hrabiów oraz ich clientes, prowincjonalni rekruci tworzyli wielkie masy nieopancerzonej piechoty (podobnie jak stary angielski fyrd), uzbrojonej w prymitywne i różnorodne bronie oraz odbywającej służbę wbrew swojej woli. Nie było wśród nich prawie żadnych ludzi gockiego pochodzenia, a ich służba była niedbała, niechętna i nieskuteczna.

Wydaje się, że Wizygoci opanowali sztukę oblężniczą w większym stopniu niż znaczna część ich teutońskich krewnych. Prawdopodobnie przejęli ją od wschodnich Rzymian w trakcie długich oblężeń miast portowych w południowej Hiszpanii za panowania Rekkareda, Sisebuta i Swintyli, kiedy przez całe pokolenie (580-620) głównym celem politycznym królów było odzyskanie portów Andaluzji i Algarwy, które głupota Atanagilda wydała w ręce generałów Justyniana. Dowiadujemy się, że Wizygoci byli obeznani z funda i balista, które miotały odpowiednio kamienne kule i strzały, stosowali tarany (aries) i wspierali je za pomocą pluteus (przenośnych płotków ochronnych) oraz musculus w celu podkopania się pod fundamenty murów. Podczas oblężenia Nismes przez Wambę w 673 roku, które zostało dokładnie opisane, wykorzystano taran, machinę miotającą kamienie oraz płonące strzały⁷.

Koniec potęgi militarnej Wizygotów był nagły i haniebny. Nie sposób stwierdzić w jak dużym stopniu do porażki w bitwie nad Guadelete przyczyniła się nielojalność hrabiów, opieszałość ich poddanych z prowincjonalnych zaciągów, czy też brak należycie wyposażonych wojowników. Szczegóły tego feralnego dnia zaginęły w pomroce dziejów; nie mamy też wystarczających informacji na temat hiszpańskich wojen z poprzedniego stulecia, aby sporządzić dokładny opis taktyki armii Wizygotów.

II. LONGOBARDOWIE, 568-774

W przypadku Longobardów – ostatniego teutońskiego plemienia, którego źródłem siły była jazda – wiemy o wiele więcej. W VI, VII i VIII wieku utrzymywali oni z Cesarstwem Wschodnim ściślejsze kontakty niż ich pobratymcy, dzięki czemu posiadamy na ich temat pewne informacje zawarte w bizantyjskich źródłach. Ich wczesne legendy zostały spisane przez znakomitego Pawła Diakona, który przedstawia również zarys ich późniejszych roczników, obfitujący w te malownicze opowieści, które mogą nie być dokładną historią, ale są nieocenione w kwestii poznania zwyczajów i obyczajów plemienia. Poza tym możemy czerpać informacje z kodeksu prawnego opracowanego przez Rotariego (643 r.) oraz uzupełnień wprowadzonych przez jego następców.

Podobnie jak pozostałe ludy, które kiedykolwiek mieszkały nad środkowym Dunajem, Longobardowie byli w gruncie rzeczy plemieniem jeźdźców. Prymitywne podania ludowe spisane przez Pawła Diakona pokazują to bardzo wyraźnie; jest to równie widoczne, kiedy po raz pierwszy pojawiają się na kartach historii. Prokopiusz opisuje, w jaki sposób przysłali Narsesowi 2500 szlachetnie urodzonych kawalerzystów oraz trzy tysiące pośledniejszych ludzi, którzy byli przybocznymi i giermkami pozostałych. Zsiadając z koni pod Taginae w celu odparcia szarży Gotów, uczynili to na rozkaz Narsesa; stary generał postanowił wzmocnić swoje centrum, umieszczając tam najpewniejsze oddziały pomocnicze⁸. Niedługo potem, kiedy zaatakowali Italię na własną rękę, wszyscy królowie, książęta i bohaterowie, o których czytamy, walczyli przy pomocy lanc i rumaków bojowych na czele swych ludzi. Pewien interesujący ustęp w dziele Pawła wymienia uzbrojenie longobardzkiego rycerza – hełm, kolczugę, a nawet nagolenniki, które nawet trzysta lat później nie przyjęły się u wielu zachodnich nacji⁹. W innym czytamy o wielkiej lancy (contus), która była tak mocna, że longobardzki czempion, który przebił bizantyjskiego jeźdźca na wylot, oderwał go od siodła i uniósł wiercącego się Bizantyjczyka w górę na ostrzu broni¹⁰. Kolejną wielką bronią Longobardów był długi miecz obosieczny (spatha), który najwyraźniej noszono przez cały czas¹¹, a nie jedynie wtedy, gdy wojownik przygotowywał się do wojny. Istnieje tylko jedna wzmianka o bohaterze walczącym przy pomocy maczugi i to jedynie dlatego, że nie miał pod ręką swojej lancy¹². Chociaż Longobardowie byli obeznani z łukiem¹³, to jednak wydaje się, że na wojnie nie korzystali na większą skalę ani z niego, ani z oszczepu. Zawsze pokładali ufność w lancy i rumaku bojowym, podobnie jak Goci, którzy sprawowali kontrolę nad równinami północnej Italii przed nimi. Zawsze poruszali się konno, kiedy ich bandy łupieżców przekraczały Alpy w celu pustoszenia Prowansji i Delfinatu, gdy stawiali czoło Bawarom nad górną Adygą lub ścigali Słoweńców z Karyntii, którzy ośmielili się naruszyć granice Friuli. Pewien ustęp z Tactica Leona Mądrego informuje nas, że kiedy znajdowali się pod dużym naciskiem i byli otoczeni, longobardzcy rycerze puszczali konie luzem i walczyli ramię w ramię w solidnej masie, z włóczniami zwróconymi na zewnątrz¹⁴. Zapewne czynili tak jedynie w ostateczności. W pewnym charakterystycznym ustępie na temat porażki Longobardów Paweł Diakon pisze, w jaki sposób schultheiss o imieniu Argait został zabity wraz z wieloma swoimi ludźmi, ponieważ musiał poprowadzić swą konnicę na niemal niedostępne zbocze, aby zaatakować łupieżcze bandy Słowian z Karyntii. Jego książę Ferdulf zadrwił z niego, mówiąc: „Jakże mógłbyś zdobyć się na dzielny czyn, ty, który posiadasz imię Argait wywodzące się od arga [niezdara]”. Aby dowieść swojej odwagi, Argait i jego jeźdźcy ruszyli do szarży w górę stromego zbocza i zostali zmiażdżeni przez wielkie głazy, które stoczyli na nich Słowianie. Gdyby zamiast tego zsiedli z koni i obeszli ich pozycje, „mogliby powalić tysiące nieprzyjaciół”¹⁵.

Być może warto zaznaczyć, że w prawach Longobardów koń pojawia się o wiele częściej niż w kodeksach innych teutońskich ludów. Istnieje niezliczona ilość klauzul na temat koniokradztwa, hodowli koni, ich wyceny, napaści takich jak zrzucenie człowieka z jego konia (meerworphin), wypadków spowodowanych przez kopnięcie konia oraz kupowania i sprzedawania wierzchowców. Rumak bojowy ze swoim rzędem był wyceniany na sto solidów – dwukrotnie więcej niż życie domowego niewolnika i dwie trzecie wartości wolnego Longobarda niskiego stanu¹⁶. Królewska hodowla wierzchowców cieszyła się wielkim poważaniem, a podarowanie jednego z nich przybocznemu lub wysokiemu urzędnikowi było oznaką wielkiej łaski.

W przeciwieństwie do Franków, Wizygotów i Sasów, Longobardowie nie byli zbieraniną drużyn wojennych ani mieszaniną różnych plemion¹⁷, lecz zwartym narodowym organizmem, poruszającym się en masse z żonami i dziećmi oraz stadami i trzodami w celu zajęcia niemal całkowicie wyludnionych równin północnej Italii. Jednakże istniała wśród nich dezintegrująca siła; był to brak trwałej dynastii królewskiej. Według ich własnych legend, jeszcze przed podbiciem Italii przez Alboina dynastia panująca zmieniała się kilkukrotnie. Alboin był dopiero drugim członkiem swojego rodu, który sprawował nad nimi władzę. Kiedy zmarł nie pozostawiwszy dziedzica, a jego bezpośredni następca, Klef, został zabity zaledwie rok później, naród nie był w stanie dokonać wyboru króla i przez dziesięć lat żył bez władcy. Nie zaniechał jednak dalszego marszu i podboju, chociaż był prowadzony jedynie przez „książąt” (heretogas lub ealdormen, jak nazwaliby ich Anglosasi), którzy stali na czele różnych faras lub rodzin tworzących naród. Pod przewodnictwem tych książąt Longobardowie podzielili się na dwie grupy; część wkroczyła do Galii, aby spustoszyć Burgundię, a pozostali ruszyli w dół Półwyspu Apenińskiego i założyli księstwa Spoleto i Benewentu. Jedynie inwazja Franków wspieranych przez Bizantyjczyków zmusiła ich do połączenia sił i koronowania Autarisa na króla. Przywrócone królestwo nigdy nie zyskało takiej siły, jaką powinno mieć; w praktyce, chociaż nie oficjalnie, książęta Spoleto byli niezależnymi władcami, a ci z Benewentu niemal w ogóle nie uznawali jego zwierzchnictwa. Dopiero Luitprand (712-744), który sprawował rządy na krótko przed podbojem Italii przez Franków, połączył Longobardów zamieszkujących tereny na północ od Benewentu w pojedyncze państwo.

Podobnie jak we wszystkich teutońskich królestwach, organizacja wojskowa plemienia była taka sama, jak w przypadku władz cywilnych. Państwo Longobardów było podzielone na księstwa; podobno było ich trzydzieści sześć, a ludzie z każdego okręgu ruszali na wojnę pod dowództwem swego księcia. Wodzowie ci wywodzili się na ogół spośród starej szlachty plemienia, którą Anglicy określiliby mianem eorl-kin. Przypadek sprawił, że imiona niektórych starych rodów arystokratycznych zachowały się do naszych czasów (rody Caupus, Harodos, Beleo, Anawas i Hildebohrt). W miarę jak państwo stawało się coraz silniejsze, czasami zdarzało się, że król zastępował buntowniczego księcia bardziej zależnym od siebie urzędnikiem, określanym mianem gastaldus; wydaje się, że początkowo posiadacze tego tytułu byli gubernatorami miast w domenie królewskiej¹⁸ oraz strażnikami posiadłości królewskich w obrębie księstw. Wydaje się również, że istniała duża klasa średnia złożona z Longobardów, której tak bardzo brakowało Wizygotom w Hiszpanii¹⁹. Wszyscy Longobardowie byli exercitiales (lub arimanni) i mieli obowiązek odpowiedzenia na wezwanie monarchy do wojny, podobnie jak angielski fyrd. Wielu arystokratów i prostych ludzi stało się „ludźmi” króla poprzez złożenie osobistej przysięgi wierności. Określano ich mianem gaisindi, co oczywiście odpowiada anglosaskiemu gesith, i podobnie jak gesith podróżowali w orszaku pana i zasiadali w jego izbie. Na czele tego zbrojnego orszaku stali marpahis lub konstabl, scilpor lub tarczownik oraz chorąży króla. Książęta utrzymywali podobne, lecz mniejsze oddziały gasindi, jednakże nigdy nie zdołali uczynić swymi poplecznikami wszystkich wolnych mieszkańców swych księstw, w przeciwieństwie do hrabiów w wizygockiej Hiszpanii. Duża liczba Longobardów o średnim statusie uniemożliwiała dokonanie takiej uzurpacji, a królewscy gastaldus i schultheiss (Anglicy określiliby go mianem szeryfa) przebywali we wszystkich księstwach, aby trzymać ich władców w ryzach i zapewniać ochronę wszystkim wolnym ludziom²⁰.

Omówiwszy Gotów i Longobardów, możemy się zająć teutońskimi królestwami na północy, gdzie główną siłą na wojnie nie była kawaleria, lecz piechota.

FRANKOWIE, 500-768

Frankijskie plemiona, które zostały zjednoczone przez żelazną rękę Chlodwiga i pod jego przywództwem opanowały doliny Sekwany i Loary, były jednymi z najmniej cywilizowanych ludów teutońskich. Pomimo swych długich kontaktów z cesarstwem, w chwili rozpoczęcia podboju Galii nadal były (o czym mieliśmy już okazję wspomnieć) jedynie dzikimi i nieokrzesanymi poganami. Frankowie przedstawieni przez Sydoniusza Apolinarego, Prokopiusza, Agatiasza i Grzegorza z Tours wciąż są bardzo podobni do swych sygambryjskich lub chamawijskich przodków, których opisywał Tacyt ponad trzysta lat wcześniej. Słowa, za pomocą których opisuje ich Sydoniusz w 460 roku, są praktycznie identyczne z tymi, jakimi posłużył się Agatiasz ponad sto lat później, tak że wydaje się, iż nawet podbój południowej Galii nie miał większego wpływu na ich zwyczaje wojskowe. Poetycki biskup Auvergne pisze o ich nieopancerzonych ciałach przepasanych jedynie pasem, ich oszczepach, tarczach, którymi się tak zręcznie posługują, oraz toporach, które w przeciwieństwie do innych nacji wykorzystują do rzucania, zamiast do walki w zwarciu. Wspomina o ich zwartym szyku oraz ich błyskawicznym natarciu, „gdyż zbliżają się do wroga tak szybko, że zdają się lecieć szybciej od swoich strzał”. Agatiasz jest bardziej szczegółowy, ale najwyraźniej opisuje plemię na takim samym poziomie rozwoju: „Broń Franków jest bardzo prymitywna; nie noszą ani kolczugi, ani nagolenników, a ich nogi są chronione jedynie przez lniane lub skórzane pasy. Prawie w ogóle nie mają jeźdźców²¹, ale ich piechota jest śmiała i zaprawiona w rzemiośle wojennym. Noszą miecze i tarcze, lecz nigdy nie używają proc ani łuków. Ich pociskami są topory oraz kolczaste oszczepy (ἄγγωνες). Te ostatnie nie są zbyt długie, można ich używać albo do rzucania, albo do dźgania. Żelazny grot biegnie tak daleko w dół, że jedynie niewielka część drewna pozostaje bez osłony. W bitwie rzucają tymi oszczepami, a jeśli trafią w nieprzyjaciela, kolce tak mocno wbiją się w jego ciało, że nie zdoła wyciągnąć broni. Jeśli trafią w tarczę, nieprzyjaciel nie zdoła się ich pozbyć poprzez odcięcie grotu, ponieważ żelazo sięga zbyt daleko w dół drzewca. W tym momencie Frank podbiega, kładzie nogę na uchwycie [oszczepu], który wlecze się po ziemi, i w ten sposób ściąga tarczę w dół, po czym roztrzaskuje swemu przeciwnikowi głowę lub przebija jego pierś drugą włócznią”²².

Francisca, czy też topór do rzucania był jeszcze bardziej typową bronią Franków niż kolczasty angon. W grobach Merowingów odkryto liczne egzemplarze²³; był to jednosieczny topór z ciężką głowicą, złożony z długiego ostrza zakrzywionego od strony zewnętrznej i posiadającego duże wgłębienie po stronie wewnętrznej. Był starannie wyważony, dzięki czemu nadawał się nawet lepiej do rzucania niż do walki w zwarciu, podobnie jak amerykański tomahawk. Wprawa, z jaką Frankowie wyrzucali broń tuż przed natarciem na nieprzyjacielską linię, była zdumiewająca, a jej skuteczność uczyniła ją ulubioną bronią narodową. Tarcza, miecz i sztylet dopełniały uzbrojenie wojownika. Tarcza miała szeroki, owalny kształt i była wyposażona w duże żelazne wybrzuszenie oraz żelazną krawędź; miecz był obosieczną bronią służącą do zadawania cięć i pchnięć, której długość wahała się do 0,75 do 1 m; sztylet (scramasax, semispatha) był szerokim, zadającym pchnięcia ostrzem o długości ok. 45 cm.

Tak wyglądało uzbrojenie frankijskich piechurów przez dwieście lat, poczynając od czasów Chlodwiga; wydaje się, że nie przejęli niczego od swych rzymskich poprzedników. To prawda, że przez pewien czas niektórzy galijscy rekruci, którzy służyli Merowingom, nadal nosili starożytne wyposażenie żołnierzy cesarstwa. Tak przynajmniej twierdzi Prokopiusz – autor, którego słów nie należy lekceważyć. Pisze on, że po skapitulowaniu przed frankijskimi zdobywcami na korzystnych warunkach, jeszcze za jego czasów wiele galijskich miast wysyłało do armii swe kontyngenty pod starożytnymi chorągwiami i w pełnym rzymskim rynsztunku, który obejmował nawet²⁴ podkute gwoździami sandały wojskowe. Nie ma w tym stwierdzeniu niczego nieprawdopodobnego; to pewne, że już na bardzo wczesnym etapie podboju Galii królowie Franków wzmacniali swe armie mieszkańcami prowincji, co przychodziło im o wiele łatwiej niż Longobardom lub Wizygotom, ponieważ nie byli oddzieleni od swych poddanych fatalną barierą w postaci arianizmu²⁵. Jednakże wyraźnie widać, że zdobywcy nie przejęli uzbrojenia pokonanych, a w VI wieku Gallowie porzucili rzymski strój i uzbrojenie. Wraz z przyjęciem frankisjkich imion pod koniec tego stulecia, Gallo-Rzymianie przejęli również zwyczaje wojskowe Franków. Masy miały tendencję do barbaryzowania mieszkańców prowincji, a nie do cywilizowania Teutonów. Przez cały okres panowania Merowingów, a nawet do czasów Karola Wielkiego, armie Franków były głównie wielkimi, nieuporządkowanymi masami nieopancerzonej piechoty, która walczyła w zwartych kolumnach.

Kontakty z utrzymującą się cywilizacją Galii wywarły widoczny wpływ jedynie na przedstawicieli klas wyższych, zarówno pod względem militarnym, jak i w innych dziedzinach. Epigram ułożony przez gockiego mędrca na temat jego pobratymców i mieszkańców podbitych prowincji odnosił się również do Franków: „Ubogi Rzymianin asymiluje się z Germaninem, a zamożny Germanin asymiluje się z Rzymianinem”²⁶. Podczas gdy masy Gallów zapomniały o starych zwyczajach wojskowych cesarstwa i stoczyły się do poziomu chaotycznych lokalnych hord, frankijscy królowie i możnowładcy przejęli niektóre zewnętrzne cechy zanikającej cywilizacji. Tak jak przywłaszczyli sobie pozostałości po rzymskim państwie i jego zewnętrzne oznaki, tak też nie zdołali się całkowicie oprzeć wpływowi rzymskich praktyk w pewnych kwestiach wojskowych. W VI i VII wieku pojawiają się wśród nich pierwsze słabe próby stosowania kawalerii i zbroi, które rozpoczynają się w otoczeniu króla i stopniowo rozprzestrzeniają się na niższe środowiska.

Pierwsza wzmianka o stosowaniu przez nich kawalerii znajduje się u Prokopiusza²⁷, który pisze, że wśród stu tysięcy ludzi, na czele których król Teodebert najechał Italię w 539 roku, znajdowało się kilku konnych przebywających u boku władcy. Byli uzbrojeni w lance, ale nie ma żadnej wzmianki o noszeniu przez nich zbroi; prawdopodobnie nadal stanowiły one wśród nich rzadkość i były stosowane jedynie przez królów, książąt i hrabiów. Warto zaznaczyć, że ogólnie rzecz biorąc Grzegorz z Tours bardzo rzadko wspomina o uzbrojeniu ochronnym, chociaż opisuje niezliczone sceny bitewne. Jak się zdaje, nawet wodzowie, którzy toczyli pojedynki przed swymi stronnikami, nie zawsze z niego korzystali²⁸. Wydaje się jednak, że poczynając od połowy VI wieku zbroje zaczęły się rozpowszechniać wśród możnowładców, a następnie wśród wszystkich zamożnych klas społecznych. W 574 roku biskup Sagittariusz został zganiony za to, że gdy wyruszył w pole, jego „bronią nie był krzyż niebieski, lecz hełm i świecki pancerz”²⁹. Dobry biskup Tours był zszokowany tym, że hrabia Leudast wszedł do domu w hełmie i napierśniku, z kołczanem zwisającym u pasa i lancą w dłoni³⁰. Drużynnik księcia Guntrama nosił napierśnik i przez jego ciężar utonął w rowie (583 r.)³¹. Uzurpator Gundowald Ballomer został uratowany przez swoją zbroję, kiedy otrzymał cios oszczepem (585 r.)³². Czytamy, że podczas wojny saskiej w 626 roku zarówno Chlotar II, jak i jego syn Dagobert nosili hełm i napierśnik (626 r.)³³. Brunia, która pełniła funkcję zbroi, była niewątpliwie złożoną z pierścieni kolczugą, jaką w średniowieczu stosowały wszystkie ludy teutońskie. Jednakże znano również zbroję łuskową przyszywaną do skórzanej podstawy; czasami miała kształt rybich łusek, a czasami składała się z łusek kwadratowych. W obu przypadkach była mocowana, tak że każdy rząd łusek wisiał nad tym, który znajdował się poniżej, i osłaniał jego górne końce, przytwierdzane do skóry za pomocą nici. Wydaje się, że gdy V wiek dobiegł końca, stara rzymska lorica z płyt całkowicie wyszła z użycia; być może zachodni zbrojmistrze nie potrafili jej wykuć, jednakże nawet w Bizancjum, gdzie istniała taka możliwość, kirysy w końcu zniknęły³⁴. Prawdopodobnie były one niewygodne dla konnych łuczników i zrezygnowano z nich, kiedy zaczęli oni odgrywać główną rolę w wojnach na Wschodzie, aby zastąpić je bardziej elastycznymi kolczugami.

Hełmy Franków miały osobliwy kształt i bardzo różniły się od typowych form rzymskich hełmów oraz spiczastych bizantyjskich kasków z ich małymi kępkami włosów. Typowa forma stosowana przez Franków była hełmem w kształcie morionu o okrągłym czubku, spiczastym i otwartym od przodu, lecz zaokrąglonym i opadającym nisko na plecy, aby osłonić kark. Była wyposażona w grzywę lub grzebień, które mogły się składać z cienkiego metalu lub skóry. Ten niezwykle osobliwy hełm przypomina swym kształtem bardziej szesnastowieczny morion niż jakikolwiek inny średniowieczny hełm. Jednakże jego prototypem była niewątpliwie jedna z mniej powszechnych późnorzymskich odmian. Nie był to stary klasyczny hełm, który widać na głowie Honoriusza lub Justyniana, lecz raczej taki, jaki nosiły niektóre grupy gladiatorów i jaki czasami przedstawiano na monetach z V i VI wieku [patrz Tablica nr II].

Niektórzy niemieccy pisarze powątpiewają w istnienie frankijskiego hełmu z grzebieniem, który pojawia się na setkach karolińskich i pre-karolińskich wizerunków postaci wojskowych³⁵. Przypuszczają, że rysunki te są jedynie wiernymi kopiami starych rzymskich wizerunków, zaczerpniętych z manuskryptów z IV lub V wieku. Niewątpliwie wykonywano wiele takich kopii, ale teoria, jakoby hełm z grzebieniem nigdy nie istniał, jest nieprawdopodobna. Frankowie nie sprowadzili do Galii własnych hełmów; walczyli z odsłoniętymi głowami podczas pobytu na wrzosowiskach Toksandrii. Przekonali się jednak, że w ich nowej krainie stare rzymskie hełmy są w powszechnym użyciu i nie ulega wątpliwości, iż ich królowie i arystokraci przejęli je od swych poddanych. Jak już wspomnieliśmy, od samego początku Frankowie wykorzystywali swych prowincjonalnych wasali na polu bitwy w charakterze oddziałów pomocniczych. Rzymscy kondotierzy, tacy jak hrabia Aurelian, który służył Chlodwigowi I, niewątpliwie nosili hełmy z grzebieniem; podobnie było w przypadku galijskich kontyngentów, o których Prokopiusz pisze, że odbywały służbę „ze starymi rzymskimi uniformami i sztandarami” w armii Teodeberta w 539 roku³⁶. Nie można zakładać, że kiedy w 574 roku galo-rzymski biskup Sagittariusz wyposażył się w hełm, aby walczyć z Longobardami, założył jakąś nowo wynalezioną frankijską osłonę głowy³⁷. Stary hełm z grzebieniem z okresu późnego cesarstwa rzymskiego z pewnością przetrwał wśród najważniejszych galijskich prowincjuszy i został od nich bezpośrednio przejęty przez Franków. Dopiero w IX wieku ustąpił prostszym formom o bardziej spiczastym kształcie. Nie ulega jednak wątpliwości, że te kosztowne metalowe hełmy zawsze należały do rzadkości; kiedy hełmy zaczęły się rozpowszechniać, pojawiły się tańsze produkty, takie jak okrągłe skórzane czepki, które często pokazują manuskrypty z VIII i IX wieku. Jednakże hełm, który ośmiowieczne Lex Ripuaria wycenia na sześć solidów³⁸ (połowa wartości kolczugi), nie mógł być produktem ze skóry, lecz wyrafinowanym wytworem z metalu, aby osiągnąć taką cenę³⁹.

Można dodać, że tarcze Franków były zazwyczaj okrągłe i bardzo wypukłe. Składały się z drewna, którego krańce były obramowane żelazem, i posiadały dużą wypukłość, którą czasami nabijano kolcami. Okrągłe tarcze nabrały kształtu latawca dopiero wtedy, gdy na wojnie zaczęto powszechnie wykorzystywać konie. Przed IX wiekiem okrągły kształt był niemal uniwersalny.

Wydaje się, że wykorzystywanie koni w bitwie wzrastało wprost proporcjonalnie do stosowania zbroi, rozprzestrzeniając się w ciągu VI i VII wieku, aż w końcu pod koniec epoki Merowingów było już typowym zwyczajem klas wyższych; pod koniec VII wieku hrabiowie i książęta oraz ludzie z ich bezpośredniego otoczenia zazwyczaj walczyli na koniach, chociaż kiedy byli naciskani lub otoczeni, nadal zsiadali z koni i walczyli pieszo, jak ich przodkowie. Pierwszy opisany pojedynek kawaleryjski został stoczony pomiędzy Guntramem a Drakolenem w 578 roku. Wczesne przypadki zastosowania znacznych sił kawalerii pojawiają się w armii hrabiego Firmina w 567⁴⁰ i wojsku księcia Leudegizyla w 584 roku⁴¹; jednakże pierwsza wzmianka o rozstrzygnięciu bitwy przez regularną szarżę kawaleryjską pojawia się w opisie wojny saskiej Chlotara II w 626 roku. Król był zirytowany okrzykami nieprzyjaciół, którzy obrzucali go drwinami i obelgami z drugiej strony Wezery, i „spiął ostrogami swego konia i przekroczył potok, a wszyscy Frankowie podążyli za nim i przepłynęli wodę, chociaż była pełna groźnych wirów”. Chlotar zaatakował saskiego wodza Bertwalda, zanim jego ludzie zdołali się z nim zrównać; „wówczas wszyscy frankijscy jeźdźcy, którzy wciąż znajdowali się daleko z tyłu za swym panem, zawołali: «Stań mężnie, o królu, przeciw twemu wrogowi!». Ręce Chlotara były zmęczone, „gdyż nosił napierśnik, a woda, która przemoczyła całe jego odzienie, sprawiła, że stało się bardzo ciężkie», ale zabił Bertwalda, zanim jego ludzie zdołali do niego dotrzeć, po czym wspólnie z nimi zgotował Sasom wielką rzeź⁴².

Istnieje wiele dowodów na to, że w VII wieku w armii Merowingów z reguły znajdowało się niewielu kawalerzystów. Dobrym przykładem może być sporządzony przez Fredegara opis zwycięstwa pod Zülpich w 612 roku, kiedy to Teuderyk z Burgundii pokonał swego brata z Austrazji, ponieważ pisarz przedstawia je jako najkrwawsze i najbardziej zacięte starcie na dużą skalę, jakie zapisało się w ludzkiej pamięci. Wydaje się, że wszyscy walczyli pieszo, ponieważ „gdy wrogie masy [phalanges] spotkały się i natarły na siebie, powstał tak wielki ścisk, że ciała zabitych nie mogły upaść na ziemię, a zmarli stali wyprostowani, wciśnięci pomiędzy żywych”⁴³. Oczywiście było to możliwe jedynie podczas starcia piechoty. Jeszcze bardziej interesujący jest opis szyku, w jakim ustawili się Frankowie sto lat później w bardzo ważnej bitwie pod Poitiers, kiedy to Karol Młot odparł nacierającą nawałę saraceńskich kawalerzystów, którzy tak łatwo przetoczyli się po szczątkach monarchii Wizygotów. Jak pisze kronikarz: „Ludzie z Północy stali nieruchomo niczym mur⁴⁴; byli jak zamarznięty pas lodu, którego nie dało się rozbić, gdy zabijali Arabów mieczami. Austrazyjczycy o szerokich kończynach i żelaznych dłoniach śmiało rzucili się w największy wir walki; to oni znaleźli i zgładzili króla Saracenów”. Jest zatem oczywiste, że pod Poitiers Frankowie walczyli tak jak pod Casilinum dwieście lat wcześniej – w jednej, zwartej masie⁴⁵, nie łamiąc szyku i nie podejmując próby manewrowania. Zawdzięczali swe zwycięstwo jedynie defensywnej taktyce czworoboku piechoty; fanatyczni Arabowie, którzy nacierali na nich raz za razem, zostali rozbici i w końcu uciekli pod osłoną nocy. Nie było jednak pościgu, ponieważ Karol nie pozwolił swym ludziom wyjść z linii ani o krok w celu ścigania rozbitego nieprzyjaciela. Prawdopodobnie miał rację, ponieważ niezdyscyplinowana armia nie może nacierać na kawalerię bez niebezpieczeństwa, a Arabowie byli zbyt zwinni i odważni, aby dawać im okazję do wdarcia się w głąb masy żołnierzy. Nasuwa się zatem wniosek, że wszyscy frankijscy wodzowie i arystokraci zsiedli z koni i walczyli pieszo w „murze lodu”, który przeciwstawili żywiołowemu natarciu muzułmańskiej jazdy. W VIII wieku była to niewątpliwie wyjątkowa taktyka i stosowano ją jedynie przeciwko nieprzyjacielowi, którego jazda posiadała wielką przewagę. W walce z armiami Sasów, Fryzyjczyków lub Bawarów, które składały się niemal wyłącznie z piechoty, Frankowie wykorzystywali swoją kawalerię. Przekonaliśmy się już, że sto lat przed bitwą pod Poitiers król Chlotar poprowadził swą kawalerię do szarży na armię Sasów. Być może generał o mniejszych zdolnościach niż Karol Młot spróbowałby czegoś podobnego w walce z Arabami i tym samym doprowadziłby do katastrofy. Kilka tysięcy frankijskich rycerzy nie miałoby bowiem szans w walce z rojem najeźdźców, a piechota zostałaby pozbawiona wsparcia ze strony wysoko urodzonych i odzianych w kolczugi ludzi o wyćwiczonych umiejętnościach i mogłaby zostać stratowana.

Nic nie mogło być bardziej prymitywne niż organizacja wojskowa w czasach Merowingów. Hrabia lub książę był cywilnym gubernatorem civitas oraz jego naczelnikiem wojskowym. Na rozkaz króla zarządzał masowy pobór wszystkich wolnych mieszkańców, który najwyraźniej obejmował zarówno Rzymian, jak i Franków. Wydaje się, że prawo nie przewidywało zwolnienia od tego obowiązku, z wyjątkiem specjalnego przywileju króla. Wydaje się jednak, że w praktyce zazwyczaj powoływano nie więcej niż jednego mężczyznę z każdego wolnego gospodarstwa domowego⁴⁶. Pospolite ruszenie nie obejmowało wyłącznie czystej krwi Franków ani samych właścicieli ziemskich, o czym świadczy ogromna liczba ludzi, którzy wyruszali w pole. W samym hrabstwie Bourges powołano piętnaście tysięcy ludzi⁴⁷ i jak zauważył Fustel de Coulanges, w czasach, gdy wielkie majątki były na porządku dziennym, istnienie piętnastu tysięcy rodzin, których ziemie podlegałyby bezpośrednio królowi, wydaje się nieprawdopodobne. Grzywna za niestawienie się do służby wojskowej była bardzo wysoka; na mocy prawa rypuarskiego wynosiła sześćdziesiąt solidów dla wolnych Franków i trzydzieści dla Rzymian, wyzwoleńców lub wasali Kościoła⁴⁸. W czasach, gdy krowa kosztowała tylko jednego, a koń sześć solidów, była to druzgocąca suma dla ubogiego człowieka i bardzo wysoka nawet dla bogacza.

Początkowo w armiach Merowingów nie było ani śladu feudalizmu. Na tyle, na ile pozwalają stwierdzić źródła, wydaje się, że Frankowie w Galii nie mieli żadnej starożytnej arystokracji rodowej, takiej jak eorl-kin w Anglii, edelingowie w kontynentalnej Saksonii lub longobardzkie rody książęce. Wydaje się, że w V wieku naród znał jedynie arystokrację służebną. Chlodwig dokonał systematycznej eksterminacji wszystkich rodów rządzących niewielkimi frankijskimi państwami, które anektował; najwyraźniej zdołał je całkowicie wytępić. Wydaje się, iż żaden z jego poddanych nie miał prawa do wywyższania się nad innych, chyba że z łaski króla. Urzędnicy dworscy oraz prowincjonalni hrabiowie i książęta pierwszych Merowingów pochodzili ze wszystkich klas i byli wśród nich nawet galijscy prowincjusze. Na początku VI wieku pojawiają się wysocy urzędnicy państwowi o rzymskich imionach; pod koniec tego stulecia mieli dostęp do wszystkich najważniejszych stanowisk. Pewien Gallo-Rzymianin o imieniu Euniusz Mummolus był naczelnym wodzem króla Guntrama; kilka lat później kolejny o imieniu Protadiusz był majordomem Burgundii oraz pierwszym poddanym korony. Podobnie jak pozostali teutońscy władcy, król Franków miał swych własnych „ludzi”, którzy byli z nim związani przysięgą; nosili miano antrustions, co odpowiadało angielskiemu gesith, longobardzkiemu gaisind oraz gockiemu saio. Wydaje się jednak, że nie byli zbyt liczni i z pewnością nie mieli wystarczającej siły, aby odgrywać główną rolę w armii, chociaż niewątpliwie było ich na tyle wielu, że mogli zapewnić królowi dużą gwardię. Frankijski wymiar główszczyzny świadczy o tym, że antrustions pochodzili ze wszystkich klas społecznych. Niezależnie od statusu byli wyceniani o wiele wyżej niż ludzie, którzy nie należeli do królewskiego comitatus. Zarówno prawa salickie, jak i rypuarskie wyceniają wolnego Franka na dwieście solidów, ale w przypadku wolnego człowieka „cieszącego się zaufaniem króla” suma ta wzrasta do sześciuset. O tym, że wśród antrustions znajdowali się również Gallowie i letes (wyzwoleńcy) świadczą dwie klauzule prawa salickiego, które skazują „każdego, kto na czele zbrojnej bandy włamie się do domu wolnego człowieka cieszącego się zaufaniem króla i zabije go, na [zapłatę] 1800 solidów, a każdego, kto włamie się do domu Rzymianina lub lita cieszącego się zaufaniem króla, na 900 solidów”⁴⁹. Z szeregów antrustions rekrutowali się hrabiowie i książęta, którzy dowodzili prowincjonalnymi zaciągami Franków na polu bitwy.

Wydaje się jasne, że urzędnicy ci nie sprawowali pełnej kontroli nad ludźmi, których prowadzili na wojnę. Ponieważ byli jedynie królewskimi nominatami nie posiadającymi lokalnych koneksji na obszarze, którym zarządzali, ich osobisty wpływ był często niewielki. Kiedy hrabiowie wyruszali w pole wraz ze swymi podwładnymi we władzach administracyjnych, zwanymi vicarii i centenarii, prowadzili masy niewyszkolonych ludzi. Armia nie otrzymywała zapłaty ani nawet żywności i aż do czasów Karola Wielkiego żołnierze mieli zabierać swe własne racje. Dlatego też nie należy się dziwić, że charakterystycznymi cechami armii Merowingów były zła dyscyplina oraz tendencja do grabienia wszystkiego, gdzie popadnie. Po wyczerpaniu swych własnych skromnych zapasów żywności armia plądrowała nawet przyjazne terytorium; dowódcy nie byli w stanie powstrzymać swych ludzi przed prześladowaniem ich pobratymców, ponieważ głód nie podlega żadnym prawom. Na nieprzyjacielskim terenie żyli z otwartej grabieży, ogołacając z żywności kraj, przez który przechodzili; jeśli zatem przez pewien czas musieli trwać w miejscu w wyniku długiego oblężenia lub przeszkód w polu, w krótkim czasie pustoszyli okolicę i musieli cierpieć głód. Grzegorz z Tours i Paweł Diakon piszą, że wielka armia w Lombardii znalazła się w tak desperackim położeniu, iż żołnierze sprzedawali własne ubrania i broń, aby kupić chleb⁵⁰. Raz za razem duże armie przestawały istnieć nie dlatego, że ponosiły porażkę, lecz jedynie dlatego, iż żołnierze nie mieli zamiaru pozostawać w szeregach, gdy zaczynali cierpieć niedostatek. Była to główna przyczyna, dla której przez ponad dwieście lat Frankowie nie zdołali rozszerzyć swych granic po tym, jak przenieśli się do Galii w wyniku swego pierwszego zrywu.

Inną wielką chorobą, która trapiła armie Merowingów, był brak dyscypliny. Jeśli król nie wyruszał w pole osobiście, istniało poważne niebezpieczeństwo, że kontyngenty z różnych prowincji nie podporządkują się naczelnemu wodzowi. Każdy hrabia uważał, że jest nie gorszy od pozostałych, a lokalni rekruci mogli okazywać pewien szacunek swym lokalnym władzom, ale nie zważali na człowieka, który rządził sąsiednią prowincją. Czasami Merowingowie usiłowali wymusić posłuszeństwo powołując książąt w rejonach nadgranicznych i przekazując im władzę nad kilkoma hrabiami oraz ich okręgami, aby zapewnić jedność działania w walce z nieprzyjacielem. Nigdy jednak nie ustalono właściwej hierarchii funkcjonariuszy cywilnych i wojskowych ani tak naprawdę nie zrozumiano podległości jednego człowieka wobec drugiego. Kiedy król Guntram zganił swych generałów za haniebną porażkę z rąk Wizygotów, w odpowiedzi usłyszał następujące słowa⁵¹: „Cóż mieliśmy czynić? Nikt nie boi się swego króla, nikt nie boi się swego księcia, nikt nie szanuje swego hrabiego; a jeśli któryś z nas usiłuje polepszyć ten stan rzeczy i podkreślić swój autorytet, armia natychmiast zaczyna się burzyć i narasta bunt”. Jest to niemal taki sam język, jakim posłużył się bizantyjski cesarz Leon Mądry, kiedy trzysta lat później opisywał współczesnych sobie Franków.

Nawet sami królowie często przekonywali się, że dziedziczny szacunek ich ludu wobec królewskiej krwi nie wystarczył, aby zapewnić posłuszeństwo. W 555 roku Chlotar I pragnął zawrzeć pokój z Sasami, kiedy ci zaoferowali mu trybut i uległość. Jednakże jego armia była pewna zwycięstwa i nie mogła się doczekać obiecanych łupów. Zmusiła Chlotara do odprawienia saskich posłów i podjęcia walki⁵². Jak można się było spodziewać, niezdyscyplinowane wojsko zostało pobite. Odwrotny przypadek niezdyscyplinowania miał miejsce w 612 roku, kiedy naprzeciw siebie stanęły armie Teuderyka II i Teodeberta II, którzy byli jedną z wielu par wyrodnych braci kalających roczniki Merowingów. Kiedy Teuderyk wydał rozkaz do natarcia, jego ludzie złamali szyk, zabili majordoma Protadiusza w namiocie samego króla, ponieważ usiłował on ich ponaglić, i zmusili swego pana do zawarcia pokoju z Austrazyjczykami wbrew jego woli. To zdumiewające, że nie dochodziło do tego częściej; Merowingowie byli tak bezwartościowi, a ich preteksty do wzajemnych wojen tak bezsensowne, że można się jedynie dziwić uległości poddanych, którzy pozwalali się wyrzynać za taką sprawę.

W miarę upływu kolejnych stuleci epoki Merowingów zaczynamy dostrzegać początki frankijskiej arystokracji, która nie istniała we wczesnych dniach dynastii. Wydaje się, że narodziła się ona w wyniku nadań ziemskich dla hrabiów i antrustions, których nie unieważniano po śmierci obdarowanego, lecz zezwalano na przekazywanie ich jego rodzinie. Po pewnym czasie doprowadziło to do powstania coraz liczniejszej klasy właścicieli ziemskich, którzy mieli o wiele większe posiadłości niż zwykli wolni Frankowie. Nie ulega jednak wątpliwości, że osoby prywatne, które zdołały się wybić i powiększyć swe początkowe ziemie, dały początek wielu rodom, które zyskały później na znaczeniu. Kiedy owi ludzie przystąpili do gromadzenia prywatnych pocztów zbrojnych (król nie był jedynym człowiekiem, który mógł utrzymywać uzbrojonych i związanych przysięgą popleczników), feudalizm zaczął się zbliżać wielkimi krokami. Było to tym łatwiejsze, że nawet niewielka grupa dobrze uzbrojonych drużynników była warta więcej niż o wiele większa liczba niezdyscyplinowanych i źle wyposażonych ludzi z ogólnego zaciągu hrabiego. Na początku VIII wieku niepokoje wśród Franków nie były spowodowane przez demokrację, lecz rządy właścicieli ziemskich, którzy wymknęli się spod kontroli i gardzili biurokracją dekadenckiej dynastii królewskiej⁵³.

ROZDZIAŁ II
ANGLOSASI

Pod względem uzbrojenia oraz sposobu walki bandy Anglów, Jutów i Sasów, które opanowały Brytanię, przypominały bardziej Franków niż germańskie plemiona, które udały się na południe. Pod względem pokrewieństwa i języka były jednak bliższe Longobardom niż Frankom, ale 200-300 lat pobytu nad Dunajem zmieniło longobardzkich wojowników oraz ich zwyczaje wojenne, tak że w końcu zaczęli się bardzo różnić od swych dawnych sąsiadów znad Łaby, z którymi rozstali się w III lub IV wieku. W VI wieku Anglowie i Sasi byli narodem piechurów (w jeszcze większym stopniu niż Frankowie) i oprócz lekkich tarcz rzadko posiadali jakiekolwiek uzbrojenie ochronne. Utrzymywali dość luźne kontakty z cesarstwem, chociaż jeszcze przed 300 rokiem zorganizowali kilka wypraw pirackich na wschodnie wybrzeże Brytanii, a jedno „ala Saxonum” pojawia się wśród barbarzyńskich oddziałów pomocniczych w Notitia⁵⁴.

Najlepszym sposobem na odtworzenie uzbrojenia i wyglądu drużyn wojennych, które podążyły za Hengistem lub Cerdykiem za Morze Północne, jest zbadanie niezliczonych anglosaskich grobów, jakie odkryto w ostatnich latach. Musimy zaufać bardziej cmentarzom w Fairford i Ossengal niż literackim świadectwom Bedy i Beowulfa, które są doskonałe, jeśli chodzi o VII i VIII wiek, ale nie można na nich polegać w przypadku V i VI. W międzyczasie uzbrojenie uległo znacznemu przeobrażeniu.

Nie ulega wątpliwości, że w pierwszych angielskich drużynach wojennych jedynie królowie i wielcy wodzowie nosili zbroje ochronne, które nie występują we wczesnych grobach. Wojownicy ruszali na wojnę w swoich tunikach, z odsłoniętą głową i klatką piersiową, wyposażeni jedynie w szeroką tarczę z drewna lipowego. Był to okrągły, wypukły cel przypominający tarcze Franków, obramowany żelazem na krawędzi i wyposażony w duże, żelazne wybrzuszenie. Wydaje się, że często wzmacniano tarcze okryciem z mocnej skóry.

Najważniejszą bronią ofensywną Anglosasów była włócznia; pod tym względem wciąż znajdowali się na tym samym etapie, który opisał Tacyt czterysta lat wcześniej. Najczęściej spotykany rodzaj tej broni miał romboidalny grot, którego długość wahała się od dziesięciu do osiemnastu, a nawet 0,5 metra. Czasami można spotkać groty włóczni, które są kolczaste, trójkątne lub mają kształt liścia, ale były one o wiele rzadsze niż romboidalna odmiana. Drzewce były na ogół wykonane z jesionu i przymocowane do grotu za pomocą nitów; wydaje się, że ich przeciętna długość wynosiła ok. 1,8 m. Wydaje się, że miecz nie był stosowany tak powszechnie jak włócznia; jego typowa wersja była szeroka, obosieczna i posiadała ostre zakończenie. Miał bardzo krótkie jelce, które jedynie nieznacznie wystawały poza ostrze, oraz bardzo małą głowicę. Jego długość wahała się od 0,75 do 1 m. Jako alternatywę do miecza we wczesnym okresie Anglosasi często stosowali szeroki, obosieczny sztylet o długości 0,45 m, przypominający scramasax Franków, który określali mianem seax i wiązali go z nazwą Sasów. Topór, który był typową bronią Franków, należał do rzadkości w Anglii, ale nieliczne odnalezione egzemplarze na ogół należą do odmiany frankijskiej, co oznacza, że są lekkimi broniami miotającymi z zakrzywionym ostrzem, przypominającymi bardziej tomahawk niż późniejsze ciężkie, dwuręczne topory Duńczyków.

Pod względem swej organizacji angielscy zdobywcy Brytanii pod kilkoma względami różnili się od pozostałych Teutonów, którzy najechali cesarstwo. Nie byli pojedynczym plemieniem podążającym za dziedzicznym królem, takim jak Ostrogoci. Nie przypominali też Franków, będących masą małych, luźno powiązanych plemion trzymanych razem i zdominowanych przez autokratyczną wolę wodza, który je zjednoczył. Nie byli tak różnorodnym plemieniem jak tzw. wizygoccy zdobywcy Hiszpanii ani tak jednorodnym jak Longobardowie z Italii. Ostrogoci i Longobardowie byli wędrownymi nacjami; Frankowie i Wizygoci mieli przynajmniej jednego króla. Jednakże Anglosasi tworzyli drużyny wojenne złożone z wielu spokrewnionych plemion, które w trakcie swych pierwszych rajdów mogły słuchać rozkazów pojedynczego króla-pirata, takiego jak Hengist lub Aella, lecz po osiedleniu rozpadły się na wiele małych państw, podobnie jak Duńczycy czterysta lat później. Pierwsi królowie Heptarchii nie byli dawnymi naczelnikami całych plemion, lecz zwykłymi heterogas – przywódcami wojennymi, którzy przyjęli tytuł królewski po opanowaniu pewnego obszaru i podzieleniu go pomiędzy swych popleczników. Żadne kontynentalne państwo teutońskie nie miało takich początków; najbliższa analogia, jaką możemy wskazać, to okres po śmierci króla Klefa, kiedy to Longobardowie przez dziesięć lat obywali się bez króla i złożyli swój los w ręce trzydziestu niezależnych książąt. Jednakże w Italii trwało to jedynie kilka lat; w Brytanii minęło ponad czterysta lat, zanim zagrożenie ze strony Duńczyków doprowadziło do zjednoczenia państw Heptarchii.

Anglosaskie królestwa powstały po desperackich walkach z Romano-Brytami, którzy nie poddali się, aby powstrzymać rzeź, jak ich odpowiednicy w Galii i Hiszpanii, lecz prowadzili dzielną walkę z rozproszonymi najeźdźcami. Gdyby w V wieku Brytania została zaatakowana przez potężne wojsko pod dowództwem jednego wybitnego króla, takiego jak Alaryk lub Teodoryk, mieszkańcy prowincji z pewnością by się poddali; ocaliliby życie i w ciągu kilku pokoleń prawdopodobnie narzuciliby zdobywcom swój język i religię. Jednakże zamiast jednego Teodoryka do Brytanii przybyła chmara drużyn wojennych, które jednoczyły się jedynie po pojawieniu się wyjątkowo silnego wodza i wkrótce się rozpadały. Romano-Brytowie często powstrzymywali najeźdźców przez pewien czas, a czasami odnosili nad nimi całkowite zwycięstwo. Nawet kiedy Sasi zdobyli mocny przyczółek na wschodnim wybrzeżu, nie zdołali się posunąć w głąb lądu przez dwa pokolenia. Dlatego też w swej wczesnej fazie podbój nie był kwestią warunkowej kapitulacji, tak jak zawsze miało to miejsce na kontynencie, lecz przybrał formę stopniowego spychania Romano-Brytów na zachód i północ⁵⁵. W pierwszej fazie podboju angielskie królestwa były zatem niemal czysto teutońskie, z niewielką domieszką elementu celtyckiego; nie ulega jednak wątpliwości, że niektórzy członkowie starego ludu pozostali na miejscu jako litowie (laets), a jeszcze częściej jako niewolnicy. Na czele królestwa Kentu, Sussex lub Wessex stał heteroga; był to trwały i ustalony tytuł króla, któremu podlegali jego osobiści, związani przysięgą poplecznicy lub gesiths oraz pozostali wolni ludzie – niektórzy szlacheckiego (eorls), a niektórzy prostego pochodzenia (ceorls). Poniżej nich znajdowali się ludzie, którzy nie byli Teutonami – nieliczni litowie oraz o wiele liczniejsi niewolnicy. Kiedy ukazały się prawa króla Etelberta (600 r.), królestwo Kentu wciąż zachowywało swój charakter z czasów pierwszego podboju. Po tym jak w ciągu kilku lat osiągnęło swe maksymalne granice i zostało odcięte od dalszej ekspansji na terenie celtyckiej Brytanii, znalazło się w stereotypowej sytuacji. W tego rodzaju państwie armia składała się z całej wolnej populacji i stanowiła jednorodny teutoński organizm, w przeciwieństwie do ówczesnych armii Wizygotów lub Franków. Zwykli wolni ludzie (ceorls) zajmowali bardzo ważną pozycję w państwie. Posiadali własnych niewolników (prawa 16 i 25); grzywna za wtargnięcie do ich domów wynosiła połowę sumy, jaką należało zapłacić za takie samo pogwałcenie „posiadłości earla”⁵⁶ (prawa 13, 15); związanie któregokolwiek z nich było wielką zbrodnią i wykroczeniem (prawo 24). Istnieli litowie o różnym statusie, ale najwyraźniej podporą społeczeństwa byli wolni Teutoni. Kodeks zawiera jedynie drobne wzmianki o osobach na utrzymaniu króla, a słowo gesith nie pojawia się ani razu, chociaż występuje w dodatkach do praw Kentu, jakie dziewięćdziesiąt lat później wprowadził Wihtred⁵⁷.

Późniejsze i większe angielskie królestwa były ulepione z nieco innej gliny. Wessex przedstawiony w kodeksie Inego, który powstał ok. 700 roku, jawi się jako bardziej skomplikowane i mniej teutońskie królestwo niż państwo Etelberta⁵⁸. Jeszcze przed przybyciem Augustyna i wprowadzeniem chrześcijaństwa Anglicy zaczęli nawiązywać stosunki z Romano-Brytami⁵⁹. Po zwycięskiej kampanii miasta nadal były łupione i palone, ale celtyccy mieszkańcy wsi nie byli już zniewalani, czy też w najlepszym przypadku sprowadzani do statusu litów, lecz otrzymywali niezależny (chociaż gorszy) status wolnych ludzi. Prawa Inego wspominają o walijskich poddanych króla posiadających połowę lub nawet cały hide [podstawowa jednostka ziemska w średniowiecznej Anglii – przyp. tłum.] ziemi⁶⁰. Służyli nawet w jego poczcie zbrojnym; stajenny, który załatwiał dla niego sprawunki, został szczególnie wyróżniony⁶¹, a wśród gesiths króla Cynewulfa znajdował się Walijczyk⁶². Przypomina nam to króla Franków oraz jego galo-rzymskich antrustions po drugiej stronie kanału La Manche⁶³. Jednakże Wessex z 700 roku posiada jeszcze inną interesującą cechę. Wydaje się, że społeczeństwo staje się bardziej feudalne, a arystokracja służebna wzmacnia swoją pozycję względem starych rodów earlowskich. Hlaford, czy też pan, nie sprawuje władzy jedynie nad niewolnikami i Walijczykami, lecz również nad angielskimi ceorlami, którzy są zobowiązani mu służyć. Jeśli próbują się wzbraniać od wypełniania swych obowiązków wobec niego, nakłada się na nich wysokie grzywny⁶⁴. Nasuwa się wniosek, że wielu ceorlów zostało wasalami panów lub płacącymi trybut dzierżawcami ziem będących własnością króla⁶⁵. Król posiada geneats lub dzierżawców ziemi, którzy są tak bogaci, że należą do klasy twelve-hynde [najwyższa klasa anglosaskiej arystokracji – przyp. tłum.] i posiadają majątki złożone nawet z sześćdziesięciu hide⁶⁶. Jednakże najistotniejsze jest to, że comitatus króla najwyraźniej zastąpił eorl-kin, zyskując status nowej arystokracji. „Gesithcund man [członek świty królewskiej – przyp. tłum.] posiadający ziemię” jest w kodeksie najważniejszą osobą po królu i ealdormanie. Prawdopodobnie większość starych rodów szlacheckich oddała się już na usługi króla i zasiliła szeregi jego związanych przysięgą towarzyszy. Tytuł tana pojawia się tylko raz, zamiast gesith, ale grupa jego posiadaczy najwyraźniej już istniała. Jednakże istnieli również członkowie comitatus, którzy nie stali się jeszcze posiadaczami ziemi. „Gesithcund man nie posiadający ziemi” – pomniejszy członek drużyny wojennej, który otrzymywał jedynie wikt i opierunek oraz rumaka bojowego od króla – miał dwukrotnie większą wartość niż ceorl.

Zarówno ceorlowie, jak i gesith byli zobowiązani do służby wojskowej. Po wydaniu wezwania pod broń posiadający ziemię gesith, który się do niego nie zastosuje, miał utracić majątek i zapłacić grzywnę (fyrdwite) w wysokości 120 szylingów. Za okazanie takiego nieposłuszeństwa pozbawiony ziemi gesith płacił osiemdziesiąt, a ceorl trzydzieści szylingów.

Jedna z klauzul kodeksu (prawo 54) jest bardzo ważna, ponieważ stanowi pierwszy przejaw rozpowszechniania się zbroi. Głosi ona, że człowiek obciążony wysoką grzywną może zapłacić jej część przekazując na jej poczet swoją kolczugę i miecz⁶⁷. Jeśli porównamy ten przepis z prawem Franków Rypuarskich, które powstało niemal w tym samym czasie, zauważymy, że Ine nie wspomina o hełmie i bainbergae [nagolennikach – przyp. tłum.], których cenę w podobnych okolicznościach określa kodeks z kontynentu. Wygląda więc na to, że w 700 roku kolczuga była spotykana o wiele częściej niż hełm.

Kto nauczył Anglosasów stosowania kolczugi? Niewątpliwie znali ją jeszcze zanim opuścili Saksonię i Jutlandię, chociaż jedynie nieliczni królowie mogli ją posiadać na tak wczesnym etapie. Możliwe, że przejęto zbroje od Brytów. Jeśli poematy Gododin są wiernymi reprodukcjami wczesnych oryginałów i nie zostały całkowicie przerobione pięćset lat później, musimy uznać, że przez pewien czas w Brytanii stosowano zbroje i rumaki bojowe jako spuściznę po Rzymianach. Poemat, który uchodzi za dzieło z VI wieku, wspomina o „opancerzonych legionach” na wpół mitycznego Artura⁶⁸; inny zawiera długą pochwałę rumaków bojowych Gerainta, „których kopyta były czerwone od krwi tych, którzy polegli w mèlèe”⁶⁹. Hełm i napierśnik pojawiają się niemal tak często, jak tarcza i włócznia. Nie ma nic nieprawdopodobnego w przekonaniu, że brytyjscy Celtowie zachowali tę spuściznę po swych dawnych panach, tak jak z pewnością miało to miejsce w przypadku Celtów z Galii. Być może Walijczycy nauczyli Anglików stosowania kolczugi, tak jak Gallo-Rzymianie Franków. Jeśli tak było, te pozostałości po starej cywilizacji musiały przetrwać głównie we wschodniej Brytanii. Mniej okrzesane plemiona walijskie, które pojawiają się w następnych stuleciach, nie nosiły zbroi ani nie walczyły na koniach. Utrata równinnej Loegrii oraz stopniowy upadek kultury w górach na zachodzie może tłumaczyć zniknięcie rumaków bojowych, a nawet kolczugi.

Jednakże ogólnie rzecz biorąc o wiele bardziej prawdopodobne jest to, że kolczuga pojawiła się w Anglii za pośrednictwem Franków, a nie Celtów. Wydaje się, że najeźdźcy przejęli jedynie kilkadziesiąt słów z języka potocznego plemion, które wyparli na zachód. Można również zauważyć, że kolczuga zaczęła się rozpowszechniać w Anglii niemal w tym samym czasie, gdy zaczęto jej używać na co dzień po drugiej stronie kanału La Manche.

Jednakże hełm Sasów z pewnością nie został zapożyczony od Franków. Hełm z grzebieniem starego rzymskiego typu, który nosili wojownicy Merowingów, występuje w ilustrowanych angielskich manuskryptach, ale narodową osłonę głowy stanowił hełm z wizerunkiem dzika, o którym tak często wspomina Beowulf. Do naszych czasów przetrwał zaledwie jeden egzemplarz odkryty w Benty Grange w Derbyshire przez pana Batemana. Hełm ten składał się z żelaznej ramy wypełnionej płytkami rogowymi, które przymocowywano za pomocą srebrnych nitów. Na jego szczycie znajdował się żelazny dzik o oczach z brązu⁷⁰. Inna odmiana hełmu nie posiadała ornamentu w kształcie dzika i składała się jedynie z brązowej ramy powleczonej skórą i zwieńczonej okrągłą gałką i pierścieniem. Tak wyglądał egzemplarz odkryty na Leckhampton Hill powyżej Cheltenham w 1844 roku. Kompozytowy hełm z żelaza zmieszanego z rogiem lub skórą mógł być wczesną odmianą hełmu saskiego, ale w VII lub VIII wieku cała struktura składała się już z solidnego metalu. Tak przynajmniej wynika z Beowulfa, gdzie ustępy „hełm pozłacany i z pasami żelaza, który w odległych czasach kowal wykuł, otaczając go dokładnie pięknymi dzikami”⁷¹ oraz „wieńczyły ich hełmy błyszczące dziki ukute w złocie, hartowane w ogniu”⁷² muszą być odniesieniem do wypolerowanego metalu, zamiast mniej krzykliwego i mniej skutecznego hełmu kompozytowego. Niestety w czasach chrześcijańskich przestano grzebać zmarłych w pełnym rynsztunku, a zatem późniejsze hełmy są nam znane jedynie z opisów literackich lub iluminowanych manuskryptów. Wydaje się, że wiele z nich było prostymi hełmami stożkowymi, które różniły się od klasycznych kształtów; inne przypominają frankijski hełm z grzebieniem, o którym już wspomnieliśmy.

Hełmy i zbroje pojawiają się tak często na kartach Beowulfa, że nasuwa się przypuszczenie, iż musiały być w powszechnym użyciu w Anglii VIII wieku. Jednakże w rzeczywistości autor epopei wykorzystuje licentia poetica, aby jego bohaterowie jawili się jako bogate i wspaniałe osobistości. Podobnie jak Homer, który przedstawia Achillesa wyposażonego w niesamowicie piękne i bogato dekorowane uzbrojenie, autor Beowulfa obsypuje swych wojowników bogactwem, które znajdowało się daleko poza zasięgiem monarchów z VIII wieku. Jedynymi posiadaczami hełmów i kolczug byli książęta, ealdormani i wielcy tanowie.

Nie niepokojeni przez kilka stuleci w swej nowej wyspiarskiej siedzibie i prowadzący wojny jedynie pomiędzy sobą lub z będącymi w ciągłym odwrocie Celtami, Anglosasi pielęgnowali stare teutońskie zwyczaje wojenne jeszcze długo po tym, jak ich kontynentalni sąsiedzi zaczęli je modyfikować. W przeciwieństwie do Franków, nigdy nie opanowali walki konnej; co prawda ich wodzowie dojeżdżali na pole bitwy, ale zsiadali z koni przed samą walką. Nawet w XI wieku byli tak bardzo nieprzyzwyczajeni do pełnienia funkcji kawalerii, że ich próby walki konnej kończyły się żałosnymi porażkami⁷³, podobnie jak miało to miejsce w przypadku Rusinów Światosława pod Dorostolon. Pewien ustęp Beowulfa wspomina o rumaku bojowym króla, któremu „nigdy w czasie wojny nie zabrakło odwagi by powalać wroga”⁷⁴. Nie ma jednak żadnych innych wzmianek o stosowaniu wierzchowców w bitwie; być może poeta skorzystał z tej samej licentia poetica, co Homer, który przedstawił greckich królów walczących na rydwanach, albo znalazł się pod wpływem kultury kontynentalnej. W każdym razie nie ulega wątpliwości, że pomimo pewnych ilustracji w angielskich manuskryptach, które zostały skopiowane z zagranicznych oryginałów, konie były na ogół używane do przemieszczania się, lecz nie do szarży.

Anglosasi nie poczynili też większych postępów w sztuce fortyfikacji; dopuścili do tego, że nawet potężne rzymskie mury Londynu i Chester popadły w ruinę. W najlepszym wypadku budowali palisady na silnych pozycjach. Kronika anglosaska informuje nas, że Bamborough, które było stolicą Bernicji, zostało najpierw umocnione żywopłotem⁷⁵, a następnie regularnym murem; jest to jednak późne świadectwo, a Beda pisze, że gdy w 651 roku Penda z Mercji przystąpił do oblężenia grodu, usiłował wypalić sobie drogę, usypując pod umocnieniami materiały łatwopalne, co zdaje się sugerować, że nadal składały się z drewna⁷⁶. Następnie czytamy, że jego plan zakończyłby się powodzeniem, gdyby nie cudowny wiatr, który zerwał się dzięki modlitwom św. Aidana i zdmuchnął ogień w twarze oblegających. Jeżeli naprawdę wybudowano kamienny mur w poprzek wąskiego przesmyku skały Bamborough, to było to dla anglosaskich inżynierów wyjątkowo nietypowe, solidne dzieło fortyfikacyjne.

Dlatego też wojny Anglików w VI, VII i VIII wieku były tak nieregularne i niekonsekwentne. Edwin, Penda i Offa wyruszali w pole na czele stosunkowo niewielkich sił złożonych z dobrze uzbrojonych gesiths, wspieranych przez prymitywne i na wpół uzbrojone zaciągi z terenów wiejskich. Mogli zmobilizować siły swego królestwa zarówno do pojedynczej bitwy, jak i krótkiej kampanii, ale nawet jeśli odnoszono zwycięstwo, ujarzmienie pokonanego wroga było niemożliwe. Król zwyciężonego plemienia mógł na pewien czas podporządkować się swemu zwycięzcy i zobowiązać się do płacenia trybutu, ale nic nie mogło go powstrzymać przed wznieceniem buntu, kiedy uznał, że jest wystarczająco silny. Aby dokonać trwałego pokoju, należało albo skolonizować podbity obszar, albo obsadzić garnizonami znajdujące się tam fortyfikacje. Jednakże Anglicy nigdy nie zamierzali kolonizować ziem swych pobratymców, chociaż chętnie osiedlali się na terenie Walii. Nie byli przyzwyczajeni do budowy fortyfikacji, a w sytuacji, w której nie było stałych oddziałów wojskowych, utworzenie garnizonów było niemożliwe. Do czasów Alfreda i Edwarda Starszego nie pojawił się żaden wielki król-wojownik, który zmodyfikowałby prymitywne zwyczaje wojenne Anglików. Dlatego też wszystkie bitwy oraz podboje Pendy i Offy na niewiele się zdały – po śmierci zdobywcy jego imperium umierało wraz z nim, a podporządkowane państwa odzyskiwały autonomię.

Anglosaska bitwa nie była skomplikowana. Nie ma żadnych wzmianek o stosowaniu zręcznej lub przebiegłej taktyki; armie stawały naprzeciw siebie na jakimś dogodnym wzgórzu, uszykowane w „mur tarcz”⁷⁷, czyli w zwartej linii, która jednak nie była aż tak ściśnięta, aby uniemożliwić rzucanie włóczniami lub wymachiwanie mieczami. Król zajmował pozycję w centrum, ze swą chorągwią⁷⁸ powiewającą nad głową i w otoczeniu dobrze uzbrojonych gesiths. Po obu stronach stały zaciągi z hrabstw. Obrzuciwszy się nawzajem włóczniami (na wojnie rzadko stosowano łuki), armie zbliżały się do siebie i „rąbały i ciosały się nawzajem ponad tarczami”, dopóki jedna ze stron nie ustąpiła. Po odniesieniu zwycięstwa zdobywca myślał bardziej o splądrowaniu najbogatszych dolin w państwie nieprzyjaciela, niż o opanowaniu strategicznych punktów. Jak już zauważyliśmy, najeźdźca nigdy nie rozważał systematycznego podboju; w najlepszym wypadku zmuszał zwyciężonych do płacenia trybutu.

1 Np. Notitia wspomina, że jeden oddział stacjonował w Egipcie, a drugi w Mezopotamii. Jeszcze bardziej zdumiewające jest to, że w Fenicji znajdowało się „ala Saxonum”, co oznacza, iż nawet Sasi służyli w kawalerii (Not. Or. Thebais, 31-53; Mezopotamia, 31-33; Fenicja, 32-37).

2 Dowiadujemy się, że już w 507 roku Arwernowie (niewątpliwie wyłącznie mieszkańcy prowincji) odbywali samodzielną służbę pod komendą swego własnego dowódcy w armii Wizygotów, która walczyła pod Vouglè.

3 Lex Visigothorum, ix, 2, 9.

4 Np. w niektórych reskryptach Wamby.

5 Ustępy na temat uzbrojenia w Etymologicon Izydora z Sewilli są tak pedantyczne i wypełnione cytatami z Wergiliusza i Lukana, że początkowo można się skłaniać do ich odrzucenia jako całkowicie bezużytecznej rekapitulacji rzymskich praktyk. Byłoby to jednak niesprawiedliwe wobec autora, który udowadnia, że zjawiska z jego własnych czasów nie są mu zupełnie obojętne, zamieszczając uwagi na temat scrama-semispatha i wspominając o „secures quas et Hispani ab usu Francorum per derivationem franciscas vocant”. Należy również zaznaczyć, że nie opisuje starego rzymskiego napierśnika i naplecznika pod lorica i kataloguje jedynie kolczugę z pierścieni oraz lorica squamea z łusek. Patrz Etym. xviii, § 11, 13, 18.

6 Lex Visigothorum, ix, § 9.

7 Patrz Żywot Wamby arcybiskupa Juliana – ostatnie naprawdę szczegółowe wizygockie dzieło historyczne, które przetrwało do naszych czasów.

8 Nie trzeba przypominać, że nie wynikało to z jego chęci zapobieżenia opuszczeniu pola bitwy przez oddziały o wątpliwej lojalności.

9 „Loricam suam, galeam, atque ocreas tradidit diacono, et caetera arma” (Paweł, v, 40).

10 Ibid., v, 10.

11 Paweł, vi, § 51 pisze, że noszono go w królewskiej sali obrad, a w vi, § 38 na uczcie.

12 Ibid., vi, § 52.

13 Ibid., v, § 33.

14 Leo Sapiens, Tactica, xviii, § 81.

15 Paweł, vi, § 24.

16 Patrz prawa Rotariego i Luitpranda, passim.

17 Chociaż u boku Alboina przebywało wielu Sasów i ludzi z małych plemion (Paweł, ii, § 26, iii, § 5), to jednak większość stanowili Longobardowie.

18 Domus Nostrae Civitates, Codex Dipl. Long. ii, 334.

19 Warto odnotować, że jeszcze w XI wieku język longobardzki był w użyciu w niektórych częściach północnych Włoch, a wiele miejsc (np. Guastalla, Marengo) zachowało teutońskie nazwy.

20 Patrz prawo Rotariego, 23: „Si dux exercitialem suum molestavit, injuste, gastaldus eum solatiet, quousque veritatem suam inveniat”, itd.

21 Jak zauważył Delbrück, to dziwne, że Frankowie mieli tak niewielu kawalerzystów (z czym zgadzają się wszyscy historycy), podczas gdy Batawowie – ich przodkowie znad ujścia Renu – cieszyli się reputacją słynnych jeźdźców wśród pomocniczych alae Rzymian.

22 Agatiasz.

23 Jeden z nich znajdował się w pierwszym monumencie Franków, któremu można przypisać dokładną datę powstania – grobowcu Childeryka w Tournay (481).

24 Καί σημεῖα τἁ σφέτερα έπαγομένοι οϋτω ές μάχην καθίστανται καὶ σχῆμα τών ΄Ρωμαίων ἒν τε τοῖς ἂλλοις ἂπασι καί έν τοῖς ύποδήμασι διασώςουσιν (De Bell. Gott. i, 12).

25 Jak zauważył Fustel de Coulanges, wydaje się, że nawet sam Chlodwig miał w swojej armii Gallów, a zwłaszcza niejakiego Aureliana, którego uczynił władcą Melun (M. F. 495).

26 „Romanus miser imitatur Gothum, et Gothus utilis imitator Romanum”.

27 De Bell. Gott. ii, 25. Liczba stu tysięcy ludzi jest niewątpliwe zawyżona.

28 Wnioskuję tak na podstawie pojedynku Guntrama z Drakolenem, który opisuje Grzegorz, v.

29 Grzegorz, iv, § 18.

30 Ibid. v, § 48.

31 Ibid. vi, § 26.

32 Ibid. vii, § 38.

33 Vita Dagoberti, § 13.

34 Stało się to jednak dopiero w X wieku.

35 Np. postaci z Psałterza Utrechckiego na Tablicy II.

36 Patrz s. 53.

37 Patrz s. 54.

38 Brunia pojawia się we wczesnym prawie rypuarskim i jest wyceniana na dwanaście solidów, hełm na sześć, a miecz na siedem (Lex. Rip. xxxvi, § 11). O wiele bardziej zaskakująca jest wzmianka o bainbergae (nagolennikach), które zostają wycenione na sześć solidów.

39 Zob. ilustrację na Tablicy II; Psałterz Utrechcki powstał późno, ale zawarte w nim rysunki zostały skopiowane z merowińskich oryginałów.

40 Grzegorz, iv, § 30. W tym przypadku wspomina się jedynie o utracie koni przez jeźdźców po ich porażce; czyżby oznaczało to, że musieli zsiąść z koni, by walczyć? Z opisu wynika, że przepłynęli Rodan na ich grzbietach.

41 Ibid. vii, § 35.

42 Vita Dagoberti, § 13.

43 „Tanta strages ab utroque exercitu facta est, ubi phalangae ingressae certamine contra se praeliabant, ut cadavera occisorum undique non habuerint ubi inclines jacerint, sed stabant mortui inter ceterorum cadavera stricti, quasi viventes” (Fredegarius, 38).

44 „Gentes septentrionales ut paries immobiles permanentes, et sicut zona rigoris glacialiter adstricti gladio Arabes enecant. Gens Austriae mole membrorum praevalida et ferrea manu per ardua pectorabiliter ferientes regem inventum exanimant” (Isidorus Pacensis).

45 Patrz s. 63.

46 Tak wynika z dokumentu cytowanego przez Fustela de Coulanges, Monarchie Franque, s. 293, który zezwala synowi na wzięcie udziału w kampanii w zastępstwie swego ojca.

47 Grzegorz z Tours, vi, § 31.

48 Lex. Rip. lxv, § 2.

49 Lex Sal. xlii (ed. Hessels): „Si quis collecto contubernio hominem ingenuum in domo sua occiderit, si in truste dominica fuit ille qui occisus est, solidos MDCCC culpabilis judicetur; solidos DCCCC si quis Romanum vel litum in truste dominica occiderit».

50 Grzegorz z Tours, x, § 3.

51 Ibid., ix, § 31.

52 Grzegorz, iv, § 8.

53 Patrz Delbrück, Kriegskunst, ii, księga IV, rozdział iv.

54 Niezwykle interesujące jest to, że owi Sasi służyli w kawalerii i stacjonowali nawet w Fenicji na wschodzie (patrz s. 43).

55 Wyraźnie sugerują to Beda, i, 15 oraz „Nenniusz”.

56 Grzywna za skrzywdzenie niewolnika ceorla była o połowę mniejsza niż za wyrządzenie szkody niewolnikowi earla (prawa 14, 16).

57 Prawa Wihtreda, § 5.

58 Ostatnio zasugerowano, że kodeks Inego jest związany bardziej z osadnictwem w nowo zdobytej Brytanii niż z zaprowadzaniem porządku w całym Wesseksie.

59 Patrz np. opis poganina Etelfryda, „który odebrał Brytom więcej terenów niż jakikolwiek inny król lub «trybun» Anglików, czyniąc ich trybutariuszami lub wypędzając” (Beda, i, 34).

60 Prawo 32.

61 Prawo 33.

62 Kronika anglosaska, rok 755; opisywane wydarzenie miało jednak miejsce w 784.

63 Patrz s. 60.

64 Prawo 39.

65 Prawa 59, 67, na mocy których płacili mu czynsz lub trybut (gafol).

66 Prawo 19.

67 Patrz s. 56.

68 Ancient Books of Wales, Taliessin, XV.

69 Np. Gododin (bitwa pod Cattraeth): „W żelaznej niedoli przebijał swym mieczem wielu odzianych w stal wodzów” lub ibid. 38: „Od Edyrna odzianego w złotą zbroję, trzy opancerzone armie, trzech królów noszących złote naszyjniki”. Ibid. 96: „Gdy Caranmael włożył napierśnik Kyndylana i wysunął swą jesionową włócznię do przodu” lub Taliessin, 14: „Gniew i udręka, gdy ostrza błyszczą na lśniących hełmach”.

70 Collectanea Antiqua, vol. Ii.

71 Beowulf, 1450.

72 Beowulf, 350.

73 Kronika anglosaska, rok 1055.

74 „Osiem dobrych rumaków rozkazał król sprowadzić do sali: złote blaszki pokrywały ich uzdy; jeden z nich niósł bardzo bogaty rząd ozdobiony klejnotami: było to owe siodło, którego monarcha używał, syn Halfdana, kiedy chciał się przyłączyć do tańca mieczy. Nigdy w czasie wojny nie zabrakło mu odwagi by powalać wroga!” (Beowulf, 1036-1042).

75 Kronika anglosaska, rok 547.

76 Beda, iii, 16.

77 Oczywiście bord-weall to jedynie poetyckie określenie przypominającej mur linii ludzi z tarczami. Nie ma nic wspólnego z zespalaniem tarcz na podobieństwo rzymskiego testudo, z którym ją porównywano. W Beowulfie 2980 wojownicy roztrzaskują sobie nawzajem hełmy „ponad murem tarcz”.

78 Chorągiew pojawia się zarówno u Bedy (chorągiew króla Edwina), jak i w Beowulfie 2506.

KSIĘGA III
OD KAROLA WIELKIEGO
DO BITWY
POD HASTINGS
768-1066

ROZDZIAŁ I
KAROL WIELKI I PIERWSI
KAROLINGOWIE
(768-850)

Objęcie tronu przez Karola Wielkiego zapoczątkowało nową epokę w sztuce wojennej, podobnie jak w większości pozostałych sfer ludzkiej aktywności w Europie Zachodniej. W drugiej księdze musieliśmy opisać zwyczaje wojenne Franków, Gotów, Longobardów i Sasów w oddzielnych sekcjach. Podboje Karola połączyły wszystkie królestwa teutońskiego Zachodu w pojedyncze państwo, z wyjątkiem Anglii oraz wizygockich niedobitków w Asturii. Plemiona, które do tej pory utrzymywały ze sobą jedynie luźne kontakty, w przyszłości znalazły się pod tymi samymi wpływami oraz pod rządami wspólnych panów i dążyły do osiągnięcia jednakowych celów politycznych. Reskrypty Karola były przyjmowane z takim samym posłuszeństwem w Pawii, Paderborn, Barcelonie i Regensburgu. Po raz pierwszy od czasu upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego narzucono jednakową organizację wszystkim ludom zamieszkującym ziemie od Ebro do Dunaju. Jednorodność, którą długie rządy Karola narzuciły wszystkim prowincjom Europy Zachodniej, nigdy całkowicie nie zanikła, nawet gdy jego dynastia wygasła, a państwo rozpadło się na pół tuzina niezależnych krajów. Jest to wyraźnie widoczne zarówno w historii sztuki wojennej, jak i w dziejach prawa, literatury i sztuki. Pomimo narodowych rozbieżności, w przyszłości wszystkie zachodnie ludy rozwijały się w podobny sposób.

Zwróciliśmy uwagę na fakt, że pod rządami ostatnich Merowingów i majordomów pałacu Frankowie zaczęli wykazywać wyraźną tendencję do stosowania zbroi i rozwijania kawalerii. Za panowania Karola Wielkiego tendencja ta została ostatecznie usankcjonowana przez króla, przestała być dobrowolna i stała się obowiązkiem prawnym. Jednocześnie podjęto próby usprawnienia starego frankijskiego pospolitego ruszenia, zaopatrując je w żywność oraz zmniejszając jego liczebność przy jednoczesnym poprawieniu jakości. Powstał system zachowujący powszechny obowiązek służby wojskowej, ale ludzie, którzy otrzymali hereban [wezwanie do armii – przyp. tłum.], zostali połączeni w małe grupy, a każda z nich miała dostarczyć armii jednego dobrze uzbrojonego człowieka; w ten sposób pojedynczy, skuteczny wojownik zastąpił dwóch, trzech lub sześciu słabo uzbrojonych chłopów.

Nietrudno ustalić przyczyny, dla których Karol Wielki wprowadził swoje reformy. Za panowania ostatnich Merowingów Frankowie z trudem bronili swych granic. Ich wrogami bywali najczęściej Sasi, Fryzyjczycy i Bawarowie; wyprawy do Hiszpanii i Italii należały do rzadkości. Najazdy Saracenów w latach 725-732 sprawiły, że ten okres upadku i niekończących się wojen domowych niespodziewanie dobiegł końca; Karol Młot pojawił się w samą porę, aby ocalić państwo. Kolejne czterdzieści lat to okres agresywnych wojen z Saracenami, Longobardami i Sasami. Saraceni i Longobardowie byli kawalerzystami i nie ulega wątpliwości, że podczas wojen z królem Aistulfem oraz hiszpańskimi emirami Frankowie rozwinęli swą kawalerię, aby uporać się z nieprzyjaciółmi. Odnieśli tak wyraźne sukcesy w walce ze swymi przeciwnikami, że ich kawaleria niewątpliwie stała się liczniejsza i skuteczniejsza niż w VII wieku.

Jednakże Karol Wielki prowadził wojny ofensywne na dużo większą skalę niż Pepin i Karol Młot. Jego armie maszerowały tak daleko, a obszary, które ujarzmił, były tak rozległe, że stare frankijskie pospolite ruszenie byłoby dla niego zbyt powolną i nieporęczną bronią. Armia piechurów z Neustrii i Austrazji raczej nie byłaby w stanie ścigać Awarów na równinach nad Cisą i środkowym Dunajem. Królestwo Franków rozrosło się tak bardzo, że nie rozciągało się już od Utrechtu do Tuluzy, lecz od Hamburga do Barcelony. Utrzymanie tego potężnego imperium w ryzach wymagało o wiele szybszych sił; dlatego też Karol zrobił wszystko, co w jego mocy, aby zwiększyć liczbę kawalerzystów. Ciążył na nim również obowiązek zwiększenia ilości żołnierzy w kolczugach; w walce z dobrze uzbrojonymi Longobardami i Saracenami, a w późniejszym okresie z konnymi łucznikami Awarów, wojownicy pozbawieni hełmu i kolczugi znajdowali się w bardzo niekorzystnej sytuacji.

Pierwszy ordonans regulujący kwestie wojskowe w kapitularzu Karola Wielkiego świadczy o jego dążeniu do zatrzymania jak największej ilości zbroi na terenie królestwa. W 779 roku zabronił kupcom eksportowania kolczug poza granice państwa. Rozkaz ten był ponawiany w kolejnych latach, w rozdziale 7 Capitula Minoria¹ oraz w kapitularzu akwizgrańskim z 805 roku; ten ostatni dokument potępia w szczególności handlowanie bronią z Wendami i Awarami². Każdy kupiec, który zostanie przyłapany na wywożeniu kolczugi z królestwa, zostaje skazany na konfiskatę całego majątku.

W pierwszej połowie rządów Karol ustanowił wiele praw wojskowych dla swych nowo podbitych longobardzkich poddanych. Narzucił im frankijskie przepisy na temat służby wojskowej, na mocy których grzywna za niepodporządkowanie się królewskiemu wezwaniu do armii wynosiła sześćdziesiąt solidów (stara rypuarska cena za popełnienie przestępstwa), a karą za dezercję, „którą Frankowie określają mianem heresliscs”, była śmierć lub przynajmniej wydanie życia i dobytku na łaskę króla³. Interesujące jest to, że w kapitularzu lombardzkim z 786 roku Longobardowie, którzy mieli przysiąc posłuszeństwo poleceniom króla, zostali określeni jako kawalerzyści, „mieszkańcy wsi lub ludzie hrabiów, biskupów i opatów albo dzierżawcy ziem królewskich lub dóbr kościelnych, wszyscy posiadacze lenna lub służący w charakterze wasalów pana, wszyscy ci, którzy przybywają do wojska na koniu oraz z bronią, tarczą, lancą, mieczem i sztyletem”⁴. Posiadanie tej masy longobardzkich jeźdźców było dla Karola niezwykle ważne podczas jego wojen z Awarami. Walka z tymi dzikimi konnymi łucznikami była prowadzona niemal wyłącznie przez Longobardów dowodzonych przez królewskiego syna Pepina, którego Karol mianował swoim namiestnikiem w Italii. W 790 roku armia Longobardów wdarła się w głąb Panonii, pokonała Awarów w otwartym polu i zdobyła szturmem ich obóz. Tymczasem powolni Austrazyjczycy spustoszyli jedynie awarskie pogranicze do rzeki Raab. Kilka lat później longobardzcy kawalerzyści praktycznie złamali potęgę Awarów; pod dowództwem Pepina i Eryka, księcia Friuli, zdobyli wielki „pierścień”, czy też obóz królewski kagana, oparty twardo o Cisę, i odesłali zdobyte łupy do Akwizgranu, aby zdobiły tamtejsze izby. Awarowie już nigdy się nie podnieśli i ulegli degeneracji. Gdyby Karol prowadził jedynie piesze zaciągi Franków, nigdy nie zdołałby ujarzmić tego plemienia wędrownych jeźdźców; jednakże liczni longobardzcy rycerze mogli ich dogonić i stratować. Interesujące jest to, że silny, apodyktyczny duch wielkiego króla zainspirował jego nowych poddanych do podjęcia i doprowadzenia do końca przedsięwzięcia, którego nie mogli zrealizować ich właśni królowie, ponieważ najazdy Awarów były zmorą Friuli oraz longobardzkiej „Austrii” przez dwieście lat i nie potrafiono im zaradzić.

Najważniejsze ordonanse wojskowe Karola Wielkiego to pięć reskryptów datowanych na późniejsze lata jego panowania – Capitulare de Exercitu Promovendo z 803, Capitulare Aquisgranense z 805, późniejsze edykty wydane w tym samym mieście w 807 i 813 oraz Capitulare Bononiense z 811 roku. Wszystkie zasługują na staranne zbadanie.

Pierwszy z nich – edykt z 803 roku – ma na celu zastąpienie dawnego pospolitego ruszenia mniejszymi, ale lepiej uzbrojonymi siłami. Nakazuje, aby wielcy wasale wyruszali w pole z jak największą ilością ludzi, których osadzili w swych ziemiach w charakterze lenników (homines casati). Hrabia może zostawić jedynie dwóch ludzi na straży swej żony i dwóch kolejnych, którzy będą go zastępować w pełnieniu funkcji publicznych. Biskup może pozostawić jedynie dwóch⁵. Zostają również wprowadzone nowe regulacje w sprawie służby polowej wszystkich Franków posiadających ziemię. Każdy, kto posiada cztery mansi⁶ lub więcej, musi się oddać pod rozkazy swego pana, jeśli bierze on udział w wyprawie, bądź miejscowego hrabiego, jeżeli pan ma inne zajęcia. Do każdego posiadacza trzech mansi dołączy kolejny, który posiada tylko jeden, i ci dwaj zadbają o wysłanie jednego dobrze wyposażonego człowieka; jeśli ten bogatszy wyruszy osobiście, uboższy opłaci jedną czwartą jego wyposażenia; jeśli wyruszy uboższy, bogatszy będzie odpowiedzialny za trzy czwarte. Podobnie wszyscy ludzie posiadający dwa mansi zostaną zorganizowani w pary; jeden wyruszy na wyprawę, a drugi dostarczy połowę wyposażenia. Posiadacze jednego mansus zostaną podzieleni na czteroosobowe grupy; jeden wyruszy, a każdy z pozostałych trzech będzie odpowiedzialny za jedną czwartą jego wyposażenia⁷. Miejscowi hrabiowie zadbają o to, aby wszyscy ludzie posiadający jeden mansus lub więcej znaleźli się w jednej z tych grup; ci, którzy się nie zapiszą, zostaną ukarani wysoką grzywną za uchylanie się od służby⁸. Złagodzono więc służbę słabo uzbrojonych biedaków i ściśle wyegzekwowano obowiązek jej świadczenia przez dobrze uzbrojonych bogaczy. Ogólnym rezultatem był spadek liczebności armii królestwa, któremu jednak towarzyszył wzrost przeciętnej skuteczności poszczególnych żołnierzy.

Capitulare Aquisgranense z 805 roku miał uzupełnić ordonans z 803. Nakazuje on, aby każdy człowiek posiadający dwanaście mansi przybył do armii w kolczudze; każdy posiadacz tej zbroi, który nie przybędzie z nią do armii, utraci zarówno kolczugę, jak i otrzymane od króla beneficium⁹. Grzywna za niepodporządkowanie się wezwaniu lub niezapisanie się do jednej z grup składkowych ustanowionych w 803 roku miała wynosić połowę majątku – trzy funty złota dla każdego posiadacza ziemi lub ruchomości o wartości sześciu funtów, trzydzieści solidów dla człowieka posiadającego trzy funty, itd¹⁰. Wzmocniono zakaz sprzedawania uzbrojenia poza granicami królestwa i zabroniono noszenia broni w swoim rejonie w czasach pokoju: „Jeśli niewolnik zostanie nakryty z włócznią, zostanie ona złamana na jego plecach”¹¹.

Ponieważ armia składała się w większości z ludzi, którzy posiadali mniej niż dwanaście mansi, nie ulega wątpliwości, że jedynie nieliczni byli wyposażeni w zbroje. Wszyscy członkowie grup składkowych byli piechurami uzbrojonymi jedynie w tarczę i włócznię.

Kapitularz z 807 roku zasługuje na większą uwagę niż ten z 805. Rozszerza on obowiązek wystawienia wojowników na ludzi nie posiadających nawet jednego mansi, który określono jako podstawę służby w 803 roku. W przyszłości to nie czterech, lecz trzech członków tej grupy miało dostarczyć armii żołnierza, podczas gdy sześciu posiadaczy połowy mansus lub ruchomości o wartości dziesięciu solidów miało się złożyć na wyposażenie dla jednego z nich¹². Dwie osobne klauzule dotyczą służby Sasów i Fryzyjczyków. Ci pierwsi, których najwyraźniej zalicza się do najuboższej klasy, czyli piechoty, mają wysłać jednego człowieka na sześciu na wyprawę przeciwko Saracenom lub Awarom oraz jednego człowieka na trzech przeciwko Słowianom z Czech; gdyby jednak ich bezpośredni sąsiedzi, Wendowie i Serbowie, chwycili za broń, cały zaciąg miał wyruszyć w pole.

Ordonans dla Fryzyjczyków jest zupełnie inny. Hrabiowie, wszyscy posiadacze królewskiego „beneficjum” oraz wszyscy ludzie służący w kawalerii (caballarii omnes) mieli wyruszyć za każdym razem, gdy ogłoszone zostanie pospolite ruszenie; pospólstwo (pauperiores) zostało podzielone na sześcioosobowe grupy, a każda z nich miała wyposażyć dla armii jednego wojownika. Niestety nie określono żadnego limitu dla klasy, która służyła w kawalerii; chętnie dowiedzielibyśmy się czegoś na temat jej charakteru. Niewykluczone, że składała się z posiadaczy dwunastu mansi oraz przybocznych wielkich wasali i urzędników.

Capitulare Bononiense (811) zawiera bardzo ważne informacje na temat dyscypliny w armii. Dowiadujemy się z niego, że ci, którzy spóźnili się z przybyciem, za karę otrzymywali zakaz spożywania wina i mięsa przez tyle dni, ile wyniosło ich opóźnienie¹³. Każdy, kto upił się w obozie, miał zostać pozbawiony wina do końca kampanii¹⁴. Każdy posiadacz „beneficjum”, który porzucił swych towarzyszy w potrzebie z tchórzostwa lub z powodu prywatnych waśni, miał stracić swe posiadłości na rzecz korony¹⁵. Każdy człowiek miał przybyć do armii z trzymiesięcznymi racjami żywności; z późniejszego dokumentu dowiadujemy się, że składały się one z mąki, boczku i wina¹⁶. Okres trzech miesięcy miał być liczony od momentu przekroczenia granicy, przy czym ludzie przybywający z daleka otrzymali pewne ulgi. W ten sposób każdy, kto wyruszał na wyprawę do Hiszpanii zza Renu, mógł odmierzać trzy miesiące od momentu przekroczenia Loary, a każdy, kto wyruszał na kampanię do Saksonii zza Loary, mógł liczyć ten okres od chwili przekroczenia Renu. Z drugiej strony mieszkaniec ziem za Renem, który wyruszał na wschód, mógł odmierzać czas jedynie od Łaby, a ten, który wyruszał na południe zza Loary, od Pirenejów¹⁷. Capitulare Bononiense jest bardzo precyzyjne w kwestii konieczności dostarczenia jak największej liczby w pełni uzbrojonych ludzi; jeśli którykolwiek biskup lub opat odkryje, że liczba przechowywanych przez niego kolczug przewyższa ilość, którą jest zobowiązany przekazać armii, nie może dopuścić, aby nadwyżka się zmarnowała i musi niezwłocznie powiadomić o tym króla¹⁸. Kapitularz kładzie również duży nacisk na konieczność podążania wszystkich przybocznych za armią nawet pod nieobecność ich pana; jeśli pan nie przekaże ich miejscowemu hrabiemu, zapłaci grzywnę, na jaką się narazili, lekceważąc hereban¹⁹.

Sekcja Capitulare Bononiense na temat racji żywnościowych może zostać uzupełniona klauzulą z edyktu De Villis Dominicis, zgodnie z którą każdy wóz podążający za wojskiem powinien zawierać dwanaście buszli zboża lub dwanaście małych baryłek wina. Poza tym każdy wóz miał być wyposażony w skórzane nakrycie z dziurkami, które mogłoby zostać przemienione w ponton po zszyciu i wypchaniu (być może słomą). Każdy wóz miał przewozić lancę, tarczę, łuk i kołczan (być może, aby umożliwić woźnicy uzbrojenie się w razie zagrożenia)²⁰.

Ostatni dekret wojskowy Karola Wielkiego to Capitulare Aquisgranense z 813 roku, który zawiera kilka istotnych uwag. Nakazuje, aby po zgromadzeniu swych ludzi hrabia dopilnował, żeby każdy z nich był wyposażony w lancę, tarczę, łuk, dwie cięciwy oraz dwanaście strzał. W przyszłości nikt nie może nosić samej maczugi; najgorzej uzbrojeni ludzie muszą mieć przynajmniej łuk. Warto zwrócić uwagę na nacisk, jaki ten dokument oraz Capitulare de Villis Dominicis kładą na łuk. Dla Franków była to praktycznie nowa broń i próba jej spopularyzowania (która zawiodła) wynikała prawdopodobnie z doświadczeń z Awarami²¹ – jedynymi sąsiadami cesarstwa, którzy wykorzystywali tę broń na większą skalę. Kolejna klauzula nakazuje, aby wszyscy „ludzie” (niewątpliwie chodzi tu o przybocznych posiadających ziemię) hrabiów, biskupów i opatów posiadali zarówno hełm, jak i kolczugę. Sekcja 10 tego dokumentu świadczy o istnieniu taboru wojskowego; królewskie wozy miały przewozić kilofy, siekiery, pale zwieńczone żelazem, pawęże, tarany i proce (oczywiście chodzi tu o machiny wojenne, a nie o zwykłe proce ręczne). Marszałkowie króla mieli dostarczyć kamienie nadające się do wystrzelenia z tych fundibuli.

Najlepszym komentarzem na temat tych wszystkich dokumentów jest wezwanie do armii królewskiej, jakie w 806 roku otrzymał opat Altaich, Fulrad. Warto je obszernie zacytować. „20 maja przybędziesz do Stasfurtu nad Bodą ze swymi « ludźmi », gotowy do służby wojennej w każdej części naszego królestwa, którą wskażemy; oznacza to, że przybędziesz z bronią, sprzętem i całym ekwipunkiem wojennym w postaci odzieży i żywności. Każdy jeździec będzie wyposażony w tarczę, lancę, miecz, sztylet, łuk i kołczan. Na swych wozach będziesz miał gotowe szpadle, topory, kilofy oraz pale zwieńczone żelazem, jak również wszystkie inne rzeczy potrzebne dla wojska. Racje żywności będą wystarczyć na trzy miesiące, a odzież będzie musiała wytrzymać przez sześć. Po drodze nie wyrządzisz żadnej krzywdy naszym poddanym i nie tkniesz niczego oprócz wody, drewna i trawy. Twoi ludzie będą maszerować z wozami i końmi²² i nie opuścisz ich, dopóki nie dotrzesz do miejsca zbiórki, aby nie mogli się rozproszyć i wyrządzić szkód. Dopilnuj, aby nie było żadnych zaniedbań, jeśli cenisz naszą łaskę”.

Jest to wezwanie wielkiego wasala (termin ten pojawia się już w dokumentach Karolingów) do przybycia ze swymi przybocznymi w celu odbycia powszechnej służby. Godne uwagi jest to, że wszyscy towarzysze Fulrada mają przybyć na koniach; nie ma żadnej wzmianki o piechurach ani zaleceń w kwestii ich ekwipunku. Wezwanie nie zawiera wyraźnego stwierdzenia, że wszyscy jeźdźcy opata mają się pojawić w kolczugach, ale ponieważ pochodzi z okresu sprzed wydania praw z 807 i 813 roku, nie należy się dziwić, iż nie ma w nim takiego polecenia. Każdy człowiek Fulrada będący posiadaczem dwunastu mansi był zobowiązany do służby w kolczudze na mocy edyktu z 805 roku, ale obowiązek ten nie obejmował jeszcze pozostałych. Należy porównać polecenie zabrania łuków z ówczesną próbą skłonienia piechurów do przyjęcia tej samej broni. W obu przypadkach eksperyment zakończył się niepowodzeniem. Bardzo duża ilość zaopatrzenia oraz ciężkie narzędzia służące do budowania umocnień musiały sprawiać, że tabor był bardzo powolny. Najwyraźniej brano pod uwagę ewentualną potrzebę ufortyfikowania obozu w celu ochrony ogromnej ilości bagażu; właśnie dlatego potrzebowano zwieńczonych żelazem pali i szpadli. Ostatnia klauzula wezwania świadczy o tym, że Karol usilnie starał się uniknąć największej wady dawnych armii Merowingów – plądrowania obszarów, przez które musieli przejść żołnierze w drodze nad granicę. Dlatego też Fulrad otrzymał polecenie zabrania bardzo dużej ilości racji żywnościowych. Chociaż tabor spowalniał gromadzenie się armii i jej marsz, to jednak sprawiał, że nawet na wrogim lub spustoszonym terenie mogła prowadzić działania przez kilka miesięcy, na długo po tym jak wyprawa Merowingów zaczęłaby głodować i się rozchodzić.

Ponieważ wszystkie królewskie rozkazy były wykonywane pod nadzorem monarchy, a Karol był wszechobecny, armia z początku IX wieku musiała się bardzo różnić od niezdyscyplinowanych hord Merowingów. Najlepszym świadectwem jej skuteczności są podboje wielkiego króla oraz utrzymanie zdobytych terenów. Karol był niezmordowany; jeśli nie osiągnął zamierzonego celu podczas jednej kampanii, następnej wiosny rozpoczynał kolejną. W przypadku wyjątkowo trudnego podboju, takiego jak zdobycie Saksonii, spędzał zimę na wrogich terenach, aby uniemożliwić rebeliantom zorganizowanie się pod jego nieobecność. Dla przykładu, w latach 785-786 nie ograniczył się jedynie do budowy grodów oraz dróg i nawet w środku zimy organizował liczne rajdy przeciwko ocalałym powstańcom.

Jednakże spośród wszystkich innowacji Karola najważniejsze mogło być systematyczne wykorzystywanie ufortyfikowanych posterunków. Kiedy jakiś region składał hołd, przekazując zakładników i płacąc trybut, nie opuszczał go tak jak czynili to jego poprzednicy, aby umożliwić mu zbuntowanie się przy pierwszej nadarzającej się okazji. Wybierał dogodną pozycję (jego ulubionym miejscem było wzgórze nad rzeką), a następnie wznosił tam otoczony palisadą i rowem burg, w którym pozostawiał garnizon. Drogi łączyły poszczególne posterunki ze sobą oraz z ich bazą nad starą granicą. W końcu Karol i jego oficerowie zdobyli wielką biegłość w wytyczaniu umocnień; na nieszczęście dla cesarstwa, jego następcy zaniedbali tę sztukę, dopóki długa seria inwazji Duńczyków nie zmusiła ich do jej ponownego opanowania. Prawdopodobnie najambitniejszą fortyfikacją, jaka powstała za jego rządów, był wielki wał wokół Barcelony, wzniesiony w 800 roku przez królewskiego syna Ludwika oraz zaciągi z Akwitanii i Septymanii. Armia obozowała pod miastem przez całą zimę 800/801 r., otoczona podwójnym rowem i palisadą, co miało ją chronić przed wypadami z miasta i działaniami dywersyjnymi z zewnątrz. Umocnienia okazały się tak skuteczne, że po dzielnym oporze garnizon Maurów został zagłodzony i zmuszony do kapitulacji. Burgs Karola były bardzo skuteczne i rzadko udawało się je zdobyć; Eresburg upadł jedynie w wyniku zdrady w 776 roku, ale wydaje się, że Karlstadt nie zdołał się oprzeć desperackim szturmom Sasów (778 r.). Dla Europy Zachodniej zastosowanie tych fortyfikacji było nową lekcją sztuki wojennej; do tej pory ludy teutońskie nie fortyfikowały nawet swoich obozów, nie mówiąc już o wykorzystywaniu szpadli i żelaznych pali do utrzymania zdobytych ziem. Dlatego też Karol dokonał trwałych podbojów, podczas gdy jego poprzednicy urządzali jedynie rajdy i ściągali trybut. Lokalizacja jego posterunków była tak dobra, że wiele z nich wciąż pełni funkcję ośrodków życia politycznego na terenach, na których je założono (np. Magdeburg, Paderborn, Brema).

Jest wiele rzeczy, które chcielibyśmy wiedzieć o karolińskich armiach, lecz Einhard i jego koledzy nie zaszczycili nas takimi informacjami. Niestety nie jesteśmy w stanie określić stosunku piechoty do kawalerii i nieopancerzonych do wojowników w kolczugach w armiach Karola. Biorąc pod uwagę jego ciągłą działalność legislacyjną w tej kwestii, możemy jedynie stwierdzić, że w 814 roku jeźdźcy w kolczugach musieli stanowić o wiele większą część armii niż w 770. Pewien interesujący ustęp w kronice opisującej wojnę saską z 782 roku zdaje się świadczyć o tym, że przynajmniej podczas niektórych wypraw kawalerzyści musieli stanowić znaczną część armii Franków. W trakcie marszu przeciwko buntownikom hrabiowie Geilo i Adalgis dowiedzieli się, że kolejny oddział pod komendą hrabiego Teuderyka wyruszył na nieprzyjaciela z innej bazy. Nie chcąc się dzielić zwycięstwem, które ich zdaniem było w zasięgu ręki, kazali swym ludziom chwycić za broń „i pospieszyć naprzód, jak gdyby mieli ścigać pokonanego nieprzyjaciela, a nie walczyć z nietkniętym, co koń wyskoczy²³, przez co uderzyli w nieporządku na Sasów, którzy stali uszykowani przed swym obozem”. Lekkomyślny atak został odparty, a czterech hrabiów, dwóch missi dominici [wysłannicy królewscy – przyp. tłum.] i ponad dwadzieścia innych znacznych osób poległo „wraz z wieloma swymi ludźmi, którzy woleli pójść z nimi na śmierć, zamiast ich przeżyć”. Nawet jeśli przytoczone słowa nie sugerują, że wszyscy żołnierze Geilona i Adalgisa byli kawalerzystami, to muszą przynajmniej oznaczać, iż duża liczba konnych wzbudziła w hrabiach nadzieję na odniesienie zwycięstwa bez pomocy piechoty, która w trakcie tego szalonego ataku zapewne została w odległości kilku km z tyłu²⁴. Najprawdopodobniej ta druga interpretacja odzwierciedla prawdziwe znaczenie całego ustępu, a desperacka odwaga frankijskich jeźdźców wynikała z tego, że byli oni poplecznikami i obdarzonymi lennem przybocznymi (homines casati) hrabiów, których nie chcieli porzucić nawet w obliczu pewnej śmierci. Najprawdopodobniej piechota została tak daleko w tyle, że w ogóle nie wzięła udziału w walce.

Nie możemy też stwierdzić niczego pewnego na temat szyku bojowego armii Franków, a mianowicie rozstrzygnąć, czy konnica stała na skrzydłach, czy też przed piechotą. Nie wiemy czy w zgromadzonej armii znajdowały się jakieś większe jednostki niż hrabia i jego lokalny zaciąg. Można wysnuć wniosek, że armia maszerowała podzielona na części oraz posiadała straż tylną i przednią na podstawie opisu katastrofy pod Roncesvalles, gdzie ariergarda („il qui novissimi agminis incedentes, praecedentes subsidio tuebantur”²⁵) tak bardzo oddaliła się od głównych sił, że została wycięta w pień, zanim towarzysze zdążyli jej przyjść z pomocą. W trakcie jednej z kampanii awarskich w 791 roku i kampanii saskiej w 804 prawdopodobnie maszerowano w równoległych kolumnach przez otwarty teren.

Być może najbardziej naukowe rozlokowanie sił, jakie odnotowano podczas wszystkich wojen Karola, miało miejsce w trakcie kampanii, w której on sam nie wziął udziału – inwazji na Katalonię w latach 800-801. Jego syn Ludwik, który sprawował dowództwo, przeznaczył wówczas jedną trzecią swych sił do oblegania Barcelony, umieścił kolejną trzecią część pod komendą Wilhelma, hrabiego Tuluzy, w odległości kilku lig na zachód od miasta, gdzie miała pełnić funkcję armii osłonowej, a sam z pozostałą częścią zajął pozycję bliżej swej bazy operacyjnej w Roussillon, gotowy wspomóc tę część, która będzie potrzebowała jego wsparcia. Kalif Kordoby wyruszył z Saragossy, ale przekonawszy się, że armia osłonowa zajmuje tak mocne pozycje, odbił w bok i najechał Asturię, zamiast wkroczyć do Katalonii. Kiedy się wycofał, siły osłonowe pomogły armii oblężniczej wznieść okopy i obóz zimowy, które mieliśmy już okazję opisać.

Najlepszy opis wyglądu armii Karola nie został niestety sporządzony przez jednego ze współczesnych, chociaż autor zaznaczył, że kontaktował się ze starymi ludźmi, którzy pamiętali cesarza i brali udział w jego kampaniach. Jest nim mnich z Sankt Gallen, który pisał jakieś sześćdziesiąt lat po śmierci Karola i zadedykował swe dzieło niegodnemu prawnukowi zdobywcy, Karolowi Grubemu. Opisuje armię Franków, która maszerowała na Pawię podczas kampanii w Italii w 773 roku. Zapożyczając słowa z jakiegoś zaginionego poematu, który (jak zasugerowano) powstał za życia Karola, opisuje jak król Dezyderiusz i jego przyboczny Ogier Duńczyk obserwowali nadejście długiej kolumny armii najeźdźców. W miarę jak pojawiały się kolejne oddziały, król pytał czy jego rywal i główne siły już przybyły. Za każdym razem Ogier odpowiadał, że Karol jeszcze się nie pojawił, a liczni wojownicy, którzy przeszli obok, to tylko jego straż przednia. W końcu równina pociemniała od jeszcze potężniejszej kolumny niż którakolwiek z tych, które przybyły do tej pory. „Wówczas pojawił się żelazny król, ukoronowany swym żelaznym hełmem²⁶, z rękawami z żelaznej kolczugi na ramionach; jego szeroka pierś była chroniona przez żelazną kolczugę, w jego lewej ręce spoczywała żelazna lanca, a prawa była wolna, aby mieć możność dobycia jego niezwyciężonego miecza. Jego uda były okryte żelazną kolczugą, chociaż inni ludzie zazwyczaj pozostawiali je bez osłony, aby móc łatwiej podskakiwać na swych rumakach. Podobnie jak u pozostałych członków wojska, jego nogi były okryte żelaznymi nagolennikami. Jego tarcza była z czystego żelaza, bez żadnych dodatków ani kolorów. Wokół niego, za nim i przed nim jechali wszyscy jego ludzie, którzy postarali się, aby ich uzbrojenie jak najbardziej przypominało rynsztunek króla; żelazo wypełniało pola i drogi, a promienie słoneczne odbijały się od niego na wszystkie strony. «Żelazo, wszędzie żelazo», wołali w konsternacji przerażeni mieszkańcy Pawii”²⁷.

Ten opis dziewięciowiecznej zbroi jest interesujący, ponieważ dowiadujemy się, że krótka kolczuga kończąca się na biodrach była w powszechnym użyciu nie tylko w czasach wielkiego cesarza, ale również za panowania jego prawnuka Karola Grubego, któremu zadedykowano kronikę z Sankt Gallen. W chwili powstania opisu nagolenniki (ocreae, bainbergae) najwyraźniej były w powszechnym użyciu, ale uda na ogół pozostawały odsłonięte. Warto zwrócić uwagę, że rękawy i kolczuga zostały potraktowane osobno, jak gdyby stanowiły odrębne części zbroi. Opis znajduje potwierdzenie we fragmencie testamentu hrabiego Eberharda z Fréjus, który w 837 roku pozostawił po sobie hełm z nakarczkiem, kolczugę, jeden rękaw i dwa nagolenniki. Rękaw (manica) był prawdopodobnie potrzebny tylko do osłony prawego ramienia, ponieważ lewe było chronione przez tarczę.

Pod względem prawodawstwa wojskowego panowanie Ludwika Pobożnego (814-840) jest tak ubogie, jak bogate było panowanie jego ojca, czego być może należało się spodziewać zważywszy na charakter obydwu cesarzy. Większość kapitularzy Ludwika dotyczy spraw kościelnych. Do pewnego stopnia zachowano organizację wprowadzoną przez Karola, o czym świadczy edykt Ludwika i jego syna Lotara datowany na 829 rok, który nakazuje hrabiom, aby dowiedzieli się, czy wszyscy pomniejsi właściciele ziemscy zapisali się do grup składkowych ustanowionych w 803 roku²⁸ . Kolejny dokument, który w 832 roku w Pawii wydał Lotar dla swego podkrólestwa w Italii, ponawia zakaz sprzedawania kolczug poza granicami królestwa i wznawia stary przepis, na mocy którego każdy posiadacz dwunastu mansi musi przybyć do armii w kolczudze.

Ponieważ za panowania Ludwika władza centralna stawała się coraz słabsza, a niezależność lokalnych hrabiów coraz bardziej wyraźna, nie ulega wątpliwości, że szeregi wyposażonych w kolczugi i konie przybocznych tych notabli musiały ciągle wzrastać i zyskiwać na znaczeniu w porównaniu z pozbawioną pancerzy piechotą i lokalnymi zaciągami. W trakcie ciągłych wojen domowych, które wypełniły ostatnie lata panowania Ludwika, duże grupy żołnierzy dopuszczały się tak wielu nagłych dezercji i niewytłumaczalnych zmian aliansów, że interesy hrabiów nabrały większego znaczenia niż ogólna lojalność ich poddanych. Uległe posłuszeństwo wobec królewskiego wezwania do armii zostało zastąpione przez otwartą zdradę. W wyniku głupiej wyrozumiałości cesarza wobec jego synów państwo miało jednocześnie czterech władców, a ambitni wielmoże mogli ukryć swe prywatne plany pod płaszczykiem opowiadania się za jednym z buntowniczych młodych królów. Kiedy wola lokalnego władcy stała się ważniejsza niż wola nominalnej głowy cesarstwa, nastały czasy feudalizmu. Już w czasach Karola Wielkiego hrabiowie byli oskarżani o uciskanie pomniejszych wolnych poddanych, zmuszanie ich do płacenia nielegalnych danin i świadczenia usług w celu zmuszenia ich do złożenia osobistego hołdu z posiadanej ziemi i wyrzeczenia się swego dawnego statusu²⁹ . Za panowania słabych władców, takich jak Ludwik i jego synowie, zło zaczęło się rozszerzać jeszcze szybciej. Przekształcenie dawnego państwa Franków w feudalną oligarchię, wynikające z oddawania się coraz większej liczby drobnych właścicieli ziemskich pod opiekę ich potężniejszych sąsiadów, postępowało stopniowo naprzód. Do upadku wolnych chłopów przyczynił się prawdopodobnie duży ciężar w postaci obowiązku służby wojskowej na odległych granicach, który Karol nałożył na swych poddanych. Obowiązek ten, który był stosunkowo lekki w mniejszym królestwie Merowingów, stał się o wiele cięższy w wyniku ogromnego rozszerzenia granic w kierunku Łaby i Dunaju.

Jednakże rozwój feudalizmu oraz towarzysząca mu tendencja do deprecjonowania narodowych zaciągów piechoty postępowałyby dość wolno, gdyby nie zostały nagle wzmocnione przez nowe wpływy z zewnątrz. Z militarnego punktu widzenia transformacja Europy Zachodniej była w dużej mierze bezpośrednim rezultatem najazdów Skandynawów. Przyczyniły się do tego również mniejsze problemy, jakich przysparzali Madziarowie na wschodnim pograniczu i Saraceni w Italii. Jednakże nie mogą się one równać z efektem najazdów Wikingów.

ROZDZIAŁ II
WIKINGOWIE (800-900)

Wrogość pomiędzy ludami Północy a królestwem Franków narodziła się trzysta lat wcześniej, kiedy na wybrzeżu Fryzji Teodebert z Rypuarii zabił Higlaka z Danii, który był bratem bohatera Beowulfa (515 r.). Jednakże Frankowie i Duńczycy rzadko się spotykali; oddzielała ich bariera w postaci niezależnych Sasów, którzy znajdowali się pomiędzy obydwoma ludami. Do czasów Karola Wielkiego ludy skandynawskie były zajęte toczeniem zapomnianych wojen pomiędzy sobą. Rzadko słyszało się o nich na Morzu Północnym. Jednakże w końcu potęga Franków, wraz z jej bogactwem, handlem i chrześcijańską propagandą, przetoczyła się przez Saksonię i przesunęła swe granice nad Ejderę. W ciągu kilku lat od momentu pierwszego podboju Saksonii przez Karola Wikingowie (Wickings, ludzie z Wicks, czyli fiordów położonych naprzeciwko cieśnin Kattegat i Skagerrak) po raz pierwszy pojawili się na scenie w charakterze poważnych naruszycieli pokoju w Europie Zachodniej. Być może pierwsze ziarna kłopotów zostały zasiane, gdy Widukind z Saksonii uciekł przed mieczami Franków i schronił się w Jutlandii; nie ulega wątpliwości, że uraczył swych duńskich gospodarzy straszliwymi opowieściami o niezłomnej potędze oraz systematycznym i niepowstrzymanym natarciu żelaznego króla Franków. Niebezpieczeństwo znalazło się teraz u ich bram – Dania mogła wkrótce podzielić los Saksonii. Królowie południowych Duńczyków udzielili Widukindowi schronienia, ale przesłali Karolowi miłe słowa i uczynili wszystko, co w ich mocy, aby go udobruchać. Kiedy jednak Widukind ugiął się i przyjął chrzest w 785 roku, musiało im się wydawać, że nadeszła ich kolej na stawienie czoła nadchodzącej nawale. Jednakże w ciągu kolejnych kilku lat wielka wojna awarska, powtarzające się lokalne powstania w Saksonii oraz kłopoty w Italii sprawiały, że Frankowie mieli inne zajęcia. Pierwsze ofensywne działania w długiej walce Franków ze Skandynawami zostały podjęte przez tych drugich. Co zaskakujące, celem pierwszych odnotowanych rajdów Duńczyków nie było królestwo Karola Wielkiego, lecz bardziej odległe krainy. Odosobniony akt piractwa „trzech okrętów z Herethalandu”³⁰, które spaliły Wareham w Dorsetshire w 789 roku, jest pierwszym odnotowanym przypadkiem przejścia Skandynawów do ofensywy. Cztery i pięć lat później dwie niewielkie floty spaliły bogate opactwa Lindisfarne i Wearmouth na wybrzeżu Northumbrii. W 795 roku na zachodzie Duńczycy dopłynęli aż do Irlandii i zniszczyli klasztory Rechru nad Zatoką Dublińską. Dopiero w 799 roku – dziesięć lat po najeździe na Wareham – odnotowano pierwsze rajdy Wikingów na terytorium Franków. Podobno latem tego roku wylądowali i wyrządzili szkody we Fryzji i Akwitanii; zachowujący ciągłą czujność Karol wkrótce przybył na miejsce i kazał zbudować flotę w celu strzeżenia wąskich mórz i wybrzeża Neustrii. Jednakże jedynym poważnym problemem, jaki przysporzyli cesarstwu Duńczycy, był śmiały najazd wojowniczego króla Godfreda na Fryzję w 810 roku. Mając do dyspozycji dwieście okrętów, Godfred opanował Wyspy Fryzyjskie i zmusił ich mieszkańców do zapłaty wysokiego trybutu. W chwili swego triumfu oświadczył, że ma zamiar odwiedzić cesarza w Akwizgranie, lecz niedługo potem został zamordowany przez jednego ze swych własnych ludzi, a jego bratanek i następca Hemming niezwłocznie zawarł pokój z Frankami i pożeglował do domu; Duńczycy mieli zobaczyć Akwizgran dopiero siedemdziesiąt sześć lat później. Obietnica pokoju, którą złożył Hemming, nie została dotrzymana i w latach 810-814 odnotowano kilka małych rajdów na północne wybrzeże cesarstwa. Były to jednak drobnostki. Dopiero za panowania Ludwika Pobożnego rajdy Wikingów zaczęły stanowić poważne zagrożenie. W ostatnich latach rządów Karola ulubionym miejscem aktywności Wikingów była Irlandia, gdzie począwszy od 807 roku siali zniszczenie na całym wybrzeżu i po kolei pustoszyli bogate klasztory, które znajdowały się nad zatokami i na wyspach.

W trakcie swych pierwszych nieśmiałych rajdów Skandynawowie nie zdawali sobie jeszcze sprawy ze swojej siły i nie byli takimi doświadczonymi rabusiami, jakimi stali się później. Zdumiewające jest jednak to, jak szybko zapewnili sobie status nowej potęgi wojskowej. Początkowo żeglowali po nieznanych morzach, a ich okręty były jedynie długimi, lekkimi, pozbawionymi pokładu jednostkami, które nie wydawały się odpowiednie do przemierzania dzikiego Atlantyku. Najlepszym dowodem na wspaniałe umiejętności żeglarskie Wikingów jest to, że niecałe dwadzieścia lat po ich pierwszym pojawieniu się na Morzu Północnym narażali delikatne obudowy swych statków okrążając kamieniste brzegi Donegal i Kerry. Zasadniczo łodzie nie były jednostkami żeglarskimi, lecz wioślarskimi; często zdarzało się, że w ogóle nie montowano masztów; używano ich tylko przy pomyślnym wietrze. W kwestii swego napędu okręty Wikingów polegały na wiosłach, których liczba wynosiła od piętnastu do dwudziestu po każdej stronie, chociaż ich ilość wzrosła, kiedy w X i XI wieku budowa łodzi nabrała bardziej naukowego charakteru; wydaje się, że w tym późniejszym okresie czasami używano nawet drugiego rzędu wioseł. Dzioby i rufy były wysokie i zakrzywione. Te pierwsze miały często kształt smoczych głów, które są tak słynne w sagach. Nie było steru, ale kierowano okrętem za pomocą długiego wiosła znajdującego się w pobliżu rufy, tak jak obecnie w szetlandzkiej łodzi rybackiej. Wczesne okręty Wikingów prawdopodobnie przewoziły od sześćdziesięciu do stu ludzi; jedynie większe konstrukcje z X wieku mogły pomieścić dwustu.

Społeczeństwo Duńczyków, Szwedów i Norwegów z 800 roku bardzo przypominało społeczności ich angielskich i saskich krewnych w momencie ich przybycia do Brytanii trzysta lat wcześniej. Łupieżcy nie tworzyli zwartych plemion, lecz drużyny wojenne złożone z awanturników służących pod sztandarami jakiegoś znanego przywódcy, który często nie był nawet członkiem jednego ze starych rodów królewskich, a jedynie słynnym wojownikiem. W początkach epoki Wikingów jedynie nieliczne armie znajdowały się pod dowództwem króla danej nacji, chociaż pierwszy godny uwagi rajd – najazd króla Godfreda na Fryzję w 810 roku – był wyjątkiem od tej reguły. Tzw. król morski był jedynie dowódcą wojskowym, który mógł popaść w zapomnienie po zakończeniu wyprawy.

„Solo rex verbo, sociis tamen imperitabat”,

jak napisał Abbo, opisując wodza, który oblegał Paryż w 886 roku.

Pierwsi wikińscy awanturnicy byli zapewne uzbrojeni nie lepiej niż angielscy łupieżcy z V wieku. Chociaż ich wodzowie mieli kilka hełmów i kolczug, które były łupami wojennymi lub towarami sprowadzonymi z południa³¹, to jednak główne siły zapewne nie posiadały żadnych zbroi. Obok złota i srebra hełmy i kolczugi były najbardziej upragnionymi łupami najeźdźców. Nie trwało to długo; nim przeminęły dwa pokolenia, Skandynawowie zdobyli uzbrojenie na swoich przeciwnikach, a ich kowale zyskali wprawę w fachu zbrojmistrza. Kolczuga była tak niezbędna dla zawodowego Wikinga, który walczył ze wszystkimi, a jego jedynym zajęciem była wojna, że ok. 850 lub 900 roku nie stanowiła już wyjątku, lecz była standardowym wyposażeniem ich armii. Wydaje się, że nosili zbroje typu frankijskiego, jednakże hełmy były spiczaste i często posiadały nosale, w przeciwieństwie do starej, półklasycznej formy, która przeważała wśród Franków aż do IX wieku³². Tarcza była początkowo okrągła, podobnie jak u większości pozostałych ludów teutońskich; dopiero w X wieku przybrała kształt latawca, jaki znamy z tkaniny z Bayeux oraz innych ówczesnych dzieł sztuki. Tarcze były często czerwone lub pomalowane na jakiś inny jasny kolor i wisiały na nadburciu okrętu wojennego, kiedy wojownicy przebywali na morzu, tworząc wspaniałe kolorowe pasma wzdłuż relingu.

Ofensywne uzbrojenie Duńczyków składało się z włóczni, mieczy i toporów. Wydaje się, że początkowo ich miecze były stosunkowo krótkie i miały kształt liścia, nie posiadały jelca i były wyposażone jedynie w niewielką rękojeść, tak jak egzemplarze, które zazwyczaj wychodzą na światło dzienne podczas wykopalisk na północy. W późniejszym okresie przejęli dłuższe i szersze spatha Franków. Topór stanowił bardziej charakterystyczną broń narodową; nie był to lekki miotający tomahawk (francisca), który stosowali Frankowie w VI wieku, lecz bardzo ciężka broń z jednosiecznym ostrzem przymocowanym do rękojeści o długości 1,5 m. Aby odpowiednio się nim posługiwać, należało użyć obu dłoni; w muskularnych i doświadczonych rękach mógł za jednym zamachem roztrzaskiwać tarcze i hełmy, odcinać głowy i kończyny, a nawet bez trudu powalić konia. Zarówno miecze, jak i głowice toporów bywały czasami pokryte runami, tak jak w sagach; tak przyozdobione okazy znajdują się w większości skandynawskich muzeów. Wydaje się, że oszczepy Skandynawów nie różniły się zbytnio od oszczepów Franków i Anglów. Byli przyzwyczajeni do używania łuków bardziej niż jakakolwiek nacja, z którymi walczyli, ponieważ Anglosasi nigdy nie skłaniali się ku tej broni, a edykty Karola Wielkiego nie zdołały jej spopularyzować na kontynencie. Nawet najbardziej zasłużeni wojownicy północy byli dumni ze swej biegłości w posługiwaniu się strzałą; traktowali ją jak broń honorową, podczas gdy ich nieprzyjaciele uznawali ją za atrybut najuboższych wojowników. Czytelnicy sag zapewne pamiętają o doskonałych umiejętnościach strzeleckich Olafa Tryggvasona i jego przybocznego Einara, a także o sławnym strzale, za pomocą którego król Magnus zabił Hugona Dumnego na cieśninie Menai.

Dopiero po pewnym czasie od momentu pojawienia się na zachodnich wodach Wikingowie zdobyli całkowitą przewagę nad mieszkańcami starszych państw teutońskich. Początkowo zachowywali ostrożność, nie podejmując prób pustoszenia terenów w głębi lądu i uciekając po splądrowaniu jednego nadmorskiego miasta lub opactwa. Wydaje się, że Frankowie, Irlandczycy i Anglicy byli bardziej rozwścieczeni niż przerażeni ich pierwszymi rajdami i kilkukrotnie zdołali złapać i zniszczyć duże oddziały najeżdźców³³. Jednakże floty stawały się coraz większe, łupieżcy coraz śmielsi i lepiej uzbrojeni, a ich znajomość mocnych i słabych punktów linii obrony coraz lepsza. Jakieś czterdzieści lat po pierwszych grabieżach w Anglii i trzydzieści po pierwszym ataku na Franków Europa Zachodnia zaczęła zdawać sobie sprawę, że Skandynawowie nie są już tylko nieznośnymi szkodnikami, lecz poważnym zagrożeniem dla chrześcijaństwa. Przełomowe wydarzenia tego okresu to pierwsza poważna inwazja wielkiej armii Thorgilsa na tereny w głębi Irlandii (832), splądrowanie bogatej przystani Dorstadt i słynnego katedralnego miasta Utrechtu na terytorium Franków (834) oraz powstanie pierwszego ufortyfikowanego obozu zimowego Wikingów na wyspie Noirmoutier (843). Najeźdźcy zaczęli się stawać tak liczni i odważni, że nie ulegało wątpliwości, iż należy podjąć jakieś nowe kroki w celu zahamowania ich postępów.

Nie można było oczekiwać, że podzielone plemiona Irlandii zdołają się zjednoczyć lub połączyć w celu stawienia skutecznego oporu. Anglicy i Frankowie mogli budzić większe nadzieje. Jednakże ówczesna sytuacja polityczna nie sprzyjała żadnemu z tych ludów. Anglia była pozbawiona władzy centralnej; król Egbert, któremu pozostali książęta Heptarchii złożyli hołd (829), sprawował realną władzę jedynie nad Wesseksem. Był zbyt słaby, aby obronić Northumbrię, a nawet Mercję; mógł liczyć jedynie na utrzymanie granic własnego królestwa. Jego zwycięstwo nad połączonymi bandami Wikingów i Kornwalijczyków pod Hingston Down było dużym sukcesem (838), ale nie mogło uratować północy i wschodu przed złupieniem. Po śmierci Egberta i przejęciu rządów przez jego słabszego syna Ethelwulfa dominacja Wesseksu stała się czysto nominalna; jedynie raz w trakcie całego swojego panowania Ethelwulf wyruszył z armią poza granice swego kraju, aby wspomóc jedno z innych państw angielskich (853). W gruncie rzeczy był godnym królem i miał dobre intencje, ale nie miał w sobie ani krzty geniuszu. Chociaż sumiennie walczył z Wikingami, gdy tylko się pojawiali, i nieraz odnosił zwycięstwo, to jednak przez cały okres jego rządów sytuacja Anglii stopniowo się pogarszała. Londyn i Canterbury zostały złupione w 850 roku i chociaż pod Oakley w Hampshire Ethelwulf zdołał zniszczyć bandę, która wyrządziła te szkody, już pięć lat później Wessex został zaatakowany przez kolejną armię, która ufortyfikowała się tak mocno za bagnistym kanałem Swale na wyspie Sheppey, że nie sposób jej było przepędzić. Była to pierwsza zima, jaką Duńczycy spędzili w Brytanii³⁴. Wessex przeżywał trudne chwile, ale sytuacja w Mercji i Northumbrii była o wiele gorsza; oba królestwa zostały doszczętnie spustoszone, a niemal wszystkie miasta i klasztory na ich terenie spłonęły. Był to jednak dopiero początek nieszczęść; okres sporadycznych najazdów nie ustąpił jeszcze miejsca okresowi osadnictwa.

Imperium Franków powinno było wziąć ciężar walki ze Skandynawami na siebie. Jednakże pod pewnymi względami jego stan był jeszcze mniej obiecujący niż sytuacja Anglii. W tym drugim kraju ciągle istniały tendencje zjednoczeniowe – Wessex na trwałe wchłonął Kent i Sussex, a Mercji prawie udało się opanować wschodnią Anglię i całkowicie przyłączyć do siebie byłe podkrólestwa Hwiccas i Lindiswaras³⁵. Jednakże w państwie Ludwika Pobożnego duch czasów sprzyjał bardziej dezintegracji niż zjednoczeniu. Stare separatystyczne tendencje Akwitanii i Bawarii oraz niechęć Longobardów wobec frankijskiego jarzma nabrały nowego kształtu i objawiły się pod postacią powstań na rzecz niewdzięcznych synów, którym Ludwik przekazał władzę nad tymi prowincjami. Chociaż głupia wyrozumiałość cesarza i ambicje jego dzieci mogły stanowić oficjalny powód rozpadu państwa, jego główną przyczyną było dążenie podporządkowanych nacji do niepodległości. W całym państwie jedynymi ludźmi, którzy konsekwentnie opowiadali się za zjednoczeniem i imperializmem, byli Austrazyjczycy. Synowie Ludwika wszczęli wojny domowe w 830 roku i przez pewien czas mężowie stanu cesarstwa uznawali coraz częstsze rajdy Wikingów za męczące dywersje, które odciągają ich uwagę od najistotniejszej kwestii, a mianowicie tego, czy Ludwik zdoła poskromić swe dzieci, czy też straci tron i czy jego najmłodszy syn Karol zdobędzie koronę królewską wraz z braćmi. Ludwik zmarł w 840 roku, ale zdążył zobaczyć jak Duńczycy wdzierają się w głąb Fryzji i przeprowadzają śmiałe rajdy w górę Mozy i Loary. Kiedy zniknął ze sceny, wojny domowe zaczęły wybuchać jeszcze częściej i stały się bardziej chaotyczne; krwawa bitwa pod Fontenay (841), w której potęga Austrazji została ostatecznie złamana, zadecydowała o losach cesarstwa. Miało się ono na trwałe podzielić na niezależne narodowe królestwa, a wola jednego władcy już nigdy nie zdołała zjednoczyć wszystkich sił zbrojnych Zachodu, od Hamburga do Barcelony, w dążeniu do wspólnego celu³⁶.

Z pewnego punktu widzenia mogłoby się wydawać, że trzy lub cztery zwarte narodowe królestwa poradzą sobie z Wikingami lepiej niż rozległe, lecz nieco ociężałe imperium Karola Wielkiego. Jednakże interesy dynastyczne Karolingów były jeszcze zbyt silne, aby umożliwić rozwój prawdziwych państw narodowych. Każdy król dążył do opanowania prowincji swego brata lub kuzyna w nadziei na odbudowanie cesarstwa we własnym interesie. Dopiero po wymarciu męskich potomków pierwszego syna Ludwika Pobożnego w Italii (875) i potomstwa jego drugiego syna w Niemczech (911) porzucono te sporadyczne projekty zjednoczeniowe. Dopóki się ich trzymano, przynosiły jedynie same szkody; podczas gdy Karol Łysy koronował się w Metzu lub Rzymie, Wido opanowywał Burgundię, a Karloman i Arnulf pustoszyli Lombardię, Duńczycy, Saraceni i Madziarzy rozrywali ich państwa na kawałki za ich plecami. Królowie, którzy byli zaabsorbowani imperialną polityką, nie mieli czasu na wypełnienie prostego obowiązku nadzorowania lokalnej obrony swych własnych wybrzeży i granic. Nie należy się zatem dziwić, że lata 840-900 były najmroczniejszym okresem w historii chrześcijaństwa od czasu powstania teutońskich królestw w V wieku. Pierwsze oznaki poprawy sytuacji pojawiły się dopiero, gdy Alfred przepędził Duńczyków z Wesseksu (878), hrabia Odo poprowadził skuteczną obronę Paryża w latach 885-886, a król Arnulf odniósł wielkie zwycięstwo pod Louvain (891).

Musimy teraz zbadać taktykę Skandynawów oraz różne środki, jakie stosowali przeciwko nim ich angielscy i frankijscy przeciwnicy. W połowie IX wieku najeźdźcy znacznie zyskali na liczebności; ich wyprawy były tak udane, że wszyscy mężczyźni ze Skandynawii rozpoczęli karierę Wikingów. Skandynawowie byli teraz członkami starych drużyn wojennych walczącymi z rolnikami, którzy dopiero co oderwali się od pługów – doświadczonymi żołnierzami mającymi naprzeciw siebie nieopierzone milicje. Byli uzbrojeni o wiele lepiej od swych przeciwników; wydaje się, że hełmy i kolczugi były wśród nich na porządku dziennym, podczas gdy angielski fyrd i lokalne zaciągi nadal składały się głównie z nieopancerzonych ludzi. Jedynie tanowie po angielskiej stronie kanału La Manche oraz hrabiowie i ich przyboczni na kontynencie byli wyposażeni na tyle dobrze, aby stawić czoło najeźdźcom. W walce z równymi siłami Wikingowie zawsze byli w stanie się obronić. Kiedy jednak dochodziło do mobilizacji wszystkich mieszkańców wsi, a ludzie z wielu hrabstw jednoczyli się przeciwko najeźdźcom, musieli się mieć na baczności, aby uniknąć rozbicia przez przeważające siły. Jedynie w przypadku zgromadzenia wyjątkowo silnej floty Skandynawowie mogli sobie pozwolić na lekceważenie swych przeciwników i wydać im bitwę w otwartym polu. Ostatecznie ich celem nie była walka, lecz grabież, i gdy mieszkańcy okolicznych terenów gromadzili przeważające siły, najeźdźcy wracali na swe okręty i odpływali, aby wznowić grabież w jakiejś nietkniętej prowincji. Co więcej, w krótkim czasie nauczyli się szybkiego podróżowania na lądzie; po przybiciu do brzegu zabierali konie z całej okolicy i przemierzali ląd konno wraz ze swymi łupami. Nie zamierzali walczyć na koniach; gromadzili je wyłącznie w celu szybkiego przemieszczania się. Pierwsza wzmianka o stosowaniu tych praktyk w Anglii pochodzi z 866 roku, kiedy to „wielka armia pogan przybyła do kraju wschodnich Anglów i dosiadła tam koni”³⁷. Co ciekawe, informacja o podobnym postępowaniu Duńczyków w państwie Franków³⁸ pochodzi z tego samego roku. Jednakże ich bazę operacyjną stanowiła oczywiście flota, a tego rodzaju wycieczki zawsze kończyły się szybkim powrotem na łodzie. Najeźdźcy oddalali się od swych okrętów tylko wtedy, gdy szlak wodny był niedostępny. Z reguły ich sposób działania polegał na posuwaniu się w górę jakiejś wielkiej rzeki i grabieniu miast i opactw, które znajdowały się po obu brzegach; kiedy docierali do miejsca, gdzie rzeka przestawała być żeglowna lub ufortyfikowane miasto rozciągające się po obu brzegach uniemożliwiało dalszą żeglugę, cumowali swe okręty lub wyciągali je na brzeg. Następnie otaczali je palisadą i zostawiali na ich straży część swych sił, podczas gdy reszta urządzała okrężne rajdy. We wczesnym okresie po nadejściu przeważających sił wroga zazwyczaj pospiesznie wycofywali się na swe okręty, spływali w dół rzeki i uciekali na morze. Kiedy jednak zaczęli nabierać coraz większej śmiałości, przystąpili do fortyfikowania dogodnych punktów obronnych i bronili ich, dopóki wroga armia nie rozchodziła się z powodu braku zaopatrzenia lub nadejścia zimy. Umocnienia te znajdowały się z reguły na wyspach. Bandy, które gnębiły Neustrię, zazwyczaj chroniły się na wyspie Oiselle [Oscellus] na Sekwanie, dziesięć km powyżej Rouen. Oparły się tam oblężeniom prowadzonym przez Karola Łysego w 858 i 861 roku. Jednakże przynajmniej raz ośmieliły się zająć ufortyfikowane pozycje w wyższej części rzeki, w miejscu zwanym Fosą Giwalda, w pobliżu Bougival, które najwyraźniej nie było wyspą, lecz półwyspem opasanym przez bagna. W Anglii wykorzystali w tym celu wyspy Thanet i Sheppey. Pewnego słynnego razu (871) postanowili wznieść twierdzę na pasie lądu pod Reading, pomiędzy Tamizą a Kennet. U ujścia Loary wykorzystali wyspę Noirmoutier; u ujścia Rodanu ich schronieniem była wyspa La Camargue. W podobny sposób ich bazą do ataków na Flandrię i Austrazję stała się wyspa Walcheren. Wielka armia, która posuwała się w górę Renu w 863 roku, oparła się połączonym siłom Austrazyjczyków Lotara II i Sasów Ludwika Niemieckiego, zajmując wyspę na rzece w pobliżu Neuss, z której wycofała się dopiero w stosownym dla siebie czasie. W walce z przeciwnikiem, który nie posiadał okrętów wojennych, owe placówki na wyspach były niemal nie do zdobycia.

Nawet jeśli Duńczycy nie budowali umocnień na niedostępnej wyspie, okoliczni mieszkańcy rzadko kiedy mogli się przedrzeć przez palisadę i fosę, strzeżone przez linię dobrze uzbrojonych toporników. Porażki Karola Łysego pod Fosą Giwalda (852), Karola Grubego pod Ashloh (882) i Ethelreda z Wesseksu pod Reading (871) to dobrze znane przykłady niebezpieczeństw związanych z obleganiem obozu Duńczyków. Tym bardziej należy podziwiać nielicznych chrześcijańskich królów, którzy zdołali zdobyć te silne warownie. Zdobycie wielkiego obozu Louvain przez króla Arnulfa w 891 roku było prawdopodobnie największym takim wyczynem, jaki odnotowano w IX wieku. Wojsko Skandynawów spustoszyło całą Austrazję i rozgromiło lokalne zaciągi w bitwie pod Geule. Na wieść o tej porażce król Niemiec pospiesznie przybył znad wschodniej granicy i odkrył, że nieprzyjaciel obwarował się w zakolu rzeki Dyle, kopiąc rów w bagnie od jednego jej końca do drugiego i wznosząc za nim wysoki wał. Niezrażony groźną barierą, Arnulf zsiadł z konia, kazał wszystkim hrabiom i konnym wojownikom uczynić to samo, po czym z wyciągniętym mieczem przedarł się przez bagno i zaczął rąbać palisadę. Jego ludzie nacierali tak gwałtownie za jego plecami, że po zaciętej walce mur tarcz Duńczyków ustąpił i cały tłum Wikingów został zepchnięty do nabrzmiałej rzeki Dyle, gdzie wiele tysięcy z nich poniosło śmierć. Taki cios był wart wielu zwycięstw w otwartym polu, ponieważ zachwiał wiarą Duńczyków w ich zdolność do obrony za umocnieniami w głębi lądu. Po tej porażce żadna naprawdę groźna armia Wikingów nie odważyła się już zapuścić w głąb królestwa Niemiec. Z tego powodu zdobycie obozu Louvain zasługuje być może na ważniejsze miejsce w historii wojskowości niż zwycięstwo Alfreda pod Ethandun, które miało miejsce trzynaście lat wcześniej. Co prawda wielki król Wesseksu pokonał Duńczyków w otwartym polu, ale nie zdobył ich obozu w Chippenham. Warownia skapitulowała pod pewnymi warunkami, które należy uznać za bardzo korzystne dla Duńczyków, zważywszy na ówczesne położenie Alfreda i Guthruma.

Kiedy Duńczycy byli atakowani z zaskoczenia w pewnej odległości od swego obozu i musieli walczyć bez osłony, zajmowali najlepszą pozycję, jaką mogli znaleźć – na stromym wzgórzu, tak jak pod Ashdown (871) lub Ethandun (878) albo za potokiem; formowali mur tarcz³⁹ i walczyli do samego końca. Często zdarzało się, że kiedy zostali rozbici w otwartym polu przez szarżę frankisjkiej konnicy, wycofywali się za najbliższą osłonę – wioskę, tak jak miało to miejsce pod Saucourt (881), kościół, tak jak pod Brisarthe (886), lub duży budynek, jak podczas starcia we Fryzji w 873 roku – i bronili się tam, dopóki nie odparli nieprzyjaciela, zostali wybici lub zdołali zbiec pod osłoną nocy.

Nie ma lepszego dowodu na upór Duńczyków niż sposób, w jaki często przemieniali porażkę w zwycięstwo dzięki desperackiemu zrywowi. Podczas wielkiego starcia pod Yorkiem w 868 roku zostali pobici na głowę przez Osberta i Aellę, którzy zmusili ich do odwrotu do miasta, ale przegrupowali się pośród domów, wyparli Northumbryjczyków i ostatecznie zabili obu królów, zapewniając sobie zwycięstwo. W 872 roku pod Wilton również zostali odparci przez Alfreda i wycofali się na pewną odległość, aż w końcu, widząc że uniesieni swoim zwycięstwem ludzie z Wesseksu złamali szyk, wznowili walkę i odwrócili losy bitwy⁴⁰. Niewiele brakowało, a sytuacja potoczyłaby się tak samo pod Saucourt, gdzie jedynie godne pochwały wysiłki króla Ludwika, który przywrócił porządek wśród swoich ludzi, zapobiegły przemianie zwycięstwa w klęskę w wyniku ostatniego desperackiego zrywu Wikingów. W bitwie pod Chartres w 911 roku ponieśli zupełną porażkę i stracili sześć tysięcy ludzi, jednak gdy ich pobita, lecz nieustraszona armia została zaatakowana przez nowoprzybyłych jeźdźców hrabiego Poitiers, zwrócili się przeciw niemu, odparli go i zdobyli jego obóz, kończąc nieudany dzień zwycięstwem o zmroku. Nie można było uznać armii Wikingów za pokonaną, dopóki jej ostatnia chorągiew nie padła na ziemię, a jej ostatni członek nie zginął.

W otwartym polu Skandynawowie rzadko występowali w charakterze strony atakującej – podobnie jak Anglicy z czasów wojny stuletniej woleli przyjąć defensywę. W istocie piechurzy walczący z nieprzyjacielem, którego siły z roku na rok składały się z coraz większej ilości kawalerii, byli niemalże zmuszeni do przyjęcia takiej taktyki. Jeśli atakowali, zazwyczaj czynili to z zaskoczenia, tak jak w bitwie pod Geule (891), kiedy to austrazyjskie zaciągi bezładnie maszerowały przeciwko Skandynawom w przekonaniu, że rzucili się oni do ucieczki, i nagle zostały zaatakowane przez najeźdźców, którzy wyszli im na spotkanie, zamiast czekać na atak. Frankowie byli kompletnie nieprzygotowani do walki i zostali z łatwością rozbici.

Musimy się teraz zająć metodami, za pomocą których Frankowie i Anglicy usiłowali odeprzeć Wikingów (początkowo z marnym skutkiem). Wspólnym problemem, z jakim musieli się zmierzyć królowie z dynastii Karola Wielkiego i Egberta, była niezdolność powolnych lokalnych zaciągów tworzących fyrd lub ban do uporania się z najeźdźcami. Frankijscy hrabiowie i angielscy ealdormani podjęli wiele odważnych prób odparcia najeźdźców; czasami odnosili zwycięstwo, ale o wiele częściej ponosili katastrofalną porażkę. Wikingowie byli zbyt dobrze uzbrojeni, zbyt czujni i zbyt doświadczeni w zmiennych kolejach wojny, aby nieopierzona milicja mogła się im skutecznie przeciwstawić. Należało powołać skuteczniejsze oddziały i opracować system obrony, który uniemożliwiłby im opanowanie otwartych terenów. Aż do IX wieku frankijskie miasta nie posiadały żadnej systematycznej osłony, z wyjątkiem tych, które były otoczone starymi rzymskimi murami; Anglicy byli jeszcze bardziej odsłonięci, ponieważ miasta, które posiadały rzymskie umocnienia, pozwoliły, aby popadły one w ruinę po pierwszym podboju⁴¹, a te, które powstały po upadku Rzymu, nie zostały w ogóle ufortyfikowane.

ROZDZIAŁ III
ODPARCIE WIKINGÓW.
FEUDALNA JAZDA I ZAMKI.
TANOWIE I BURH

W  historii wojskowej IX wieku można wyróżnić dwa bardzo ważne zjawiska, których bezpośrednią przyczyną była konieczność odparcia Duńczyków. Pierwsze z nich to zastąpienie generalnych lokalnych zaciągów przez profesjonalną klasę wojowników; drugie to rozwój systemu polegającego na regularnym i systematycznym fortyfikowaniu najważniejszych punktów w królestwie. Połączenie obu tych zjawisk doprowadziło do powstania późnośredniowiecznego feudalizmu. Chociaż występowały one w równym stopniu w angielskich i frankijskich królestwach, to jednak przybrały nieco inną formę po obu stronach kanału. Angielski tan z X wieku różnił się od frankijskiego wasala; angielski burh nie był tożsamy z kontynentalnym zamkiem.

Podstawową potrzebą chrześcijańskich królestw Zachodu było posiadanie odważnych i dobrze uzbrojonych wojowników, którzy byliby w stanie stanąć oko w oko ze Skandynawami. Fortyfikacje są przydatne, ale potrzebują godnych zaufania garnizonów. Jak przekonał się zachodniofrankijski król Ludwik w 881 roku, nawet najbardziej wyrafinowane umocnienia nie mogą się na nic przydać, jeśli ich obrońcy nie włożą serca w wypełnienie swego zadania. Jego wielki zamek w Etrun był kompletnie bezużyteczny, ponieważ żaden arystokrata nie chciał się podjąć jego obrony⁴²¹.

Pospolite ruszenie ze swymi wielkimi, powolnymi masami piechoty spróbowało odeprzeć Wikingów i nie stanęło na wysokości zadania. Było zbyt wolne, zbyt słabo uzbrojone i niewyszkolone. Niewielkie grupy Duńczyków chroniły się na swych łodziach lub wymykały się na koniach, podczas gdy duże siły rozbijały lokalne zaciągi. Jedyną alternatywną siłę wojskową królestwa stanowili możnowładcy oraz ich przyboczni. Przekonaliśmy się już, że w 800 roku królestwa Franków i Anglików posiadały arystokrację, która była całkowicie zależna od króla i miała czysto oficjalny charakter. Posługując się terminem, z którego już nieraz korzystaliśmy, możemy ich określić jako „arystokrację służebną”. Na kontynencie należeli do niej nie tylko posiadacze hrabstw lub wysokich urzędów dworskich, ale również znaczna liczba ludzi (zarówno duchownych, jak i świeckich), którzy otrzymali od króla „beneficja”, czyli feudalne nadania ziemskie. Wszyscy hrabiowie i wszelkiego rodzaju vassi mieli bandy osobistych popleczników, którzy mogli, lecz nie musieli posiadać ziemi. Byli to homines casati lub poddzierżawcy posiadający różnego rozmiaru posiadłości. Klasa wasali stopniowo stawała się coraz liczniejsza; rodzina, która otrzymała urząd i „beneficja”, nie wracała już do statusu zwykłych wolnych ludzi. Grupa ta wykazywała już tendencję do wdzierania się na tereny swych uboższych sąsiadów; hrabiowie wykorzystywali swoją urzędową pozycję, a posiadacze „beneficjów” swą mniej legalną, lecz równie skuteczną możliwość wywierania presji na ludzi niższego stanu. Przede wszystkim, Kościół rozszerzał swe granice we wszystkich kierunkach w tak szybkim tempie, że już w 831 roku syn Ludwika Pobożnego, Lotar, wydał specjalne prawo zakazujące oddawania ziemi w „martwe ręce”. Kiedy straszliwe cierpienia spowodowane przez najazdy Duńczyków wspomogły już istniejącą tendencję do feudalizacji, łatwo było przewidzieć rezultat. Pod koniec X wieku większość wolnych ludzi niższego stanu znalazła się pod kontrolą swych potężniejszych sąsiadów w wyniku dobrowolnej komendacji lub celowego zagarnięcia ich terenów.

Najazdy Duńczyków wywarły nie mniejszy wpływ na przyśpieszenie rozwoju drugiej strony feudalizmu – przeistoczenia się hrabiów i książąt w dziedzicznych lokalnych potentatów, którzy w praktyce nie mogli już zostać odwołani przez Koronę. W niespokojnych czasach pozwalanie synowi na zastąpienie ojca u władzy było oczywiście wygodne; nikt inny nie znał tak dobrze potrzeb i możliwości rejonu, w którym się wychował. Co więcej, w tych czasach nieustannych wojen dynastycznych próba usunięcia potężnego hrabiego ze stanowiska, jakie zajmował jego ojciec, była niebezpieczna, ponieważ mógł on niezwłocznie przejść na stronę innego członka dynastii Karolingów. Karol Łysy i jego krótkotrwali następcy regularnie kupowali sobie chwilę wytchnienia od bieżących zagrożeń, pozwalając synom na obejmowanie urzędów ich ojców. W następnym pokoleniu hrabstwa państwa zachodniofrankijskiego stały się dziedzicznymi lennami, w których prawo sukcesji było uznawane za trwałe i nienaruszalne. We wszystkich wielkich państwach wasalnych, jakie istniały w późnym średniowieczu, sukcesja w obrębie rodziny rozpoczęła się w okresie pomiędzy fatalną bitwą pod Fontenay a detronizacją Karola Grubego. Pierwszy władca w hrabstwie Tuluzy, który przekazał swe ziemie synowi, uczynił to w 852 roku; we Flandrii miało to miejsce w 862, w Poitou w 867, w Andegawenii w 870, w Gaskonii w 872, w Burgundii w 877, a w Owernii w 886. W państwie wschodniofrankijskim zjawisko to nie rozwijało się tak błyskawicznie; wśród nowo podbitych plemion germańskich, Sasów i Fryzów, wciąż znajdowały się wielkie masy wolnych ludzi niższego stanu. Jednakże książęta plemienni, których z tak wielkim trudem pozbył się Karol Wielki, zaczęli pojawiać się znowu jeszcze przed końcem IX wieku. Pierwszym z nich był Liudolf (zm. 866), pierwszy Dux Saxonum nowego typu, który przekazał rządy swemu synowi Brunonowi – wielkiemu wojownikowi, który został zabity przez Duńczyków w katastrofalnej bitwie na Pustaci Lüneburskiej w 880 roku. Czterdzieści lat po jego śmierci Bawaria, Lotaryngia, Turyngia i Szwabia ponownie dostały się pod władzę książąt, a w Hennegau, Recji i wielu mniejszych rejonach pojawili się dziedziczni hrabiowie. W tym samym czasie w Lombardii miało miejsce podobne zjawisko, a Ivrea, Friuli, Modena i Spoleto stały się dziedzicznymi państwami.

Jak zdążyliśmy się już przekonać, frankijscy hrabiowie i wasale byli przyzwyczajeni do służby konnej i jeszcze przed śmiercią Karola Wielkiego mieli obowiązek przybycia do armii ze swymi przybocznymi, którzy również mieli się poruszać na koniach. Rozwój feudalizmu wiązał się więc z rozwojem kawalerii; można umieścić popadnięcie piechoty z lokalnych zaciągów w zapomnienie i wzgardę oraz całkowite wyparcie jej przez kawalerię w okresie pomiędzy śmiercią Karola Wielkiego a końcem IX wieku. Dwa krótkie cytaty z kronik (jeden z 820, a drugi z 891 roku) pokazują, jak gruntowna była ta przemiana. W 820 roku Bera, hrabia Barcelony, został wyzwany na pojedynek sądowy przez innego arystokratę z Marchii Katalońskiej, Sanilę. Jak zauważył kronikarz, walczyli „equestri praelio quia uterque Gothus esset”⁴³. Jako potomkowie Wizygotów z Septymanii, uważali walkę konną za coś naturalnego; jednakże najwyraźniej nie było to jeszcze oczywiste dla Franków. Jakże odmienna jest uwaga mnicha z Fuldy, który twierdzi, że w trakcie ataku na obóz Louvain w 891 roku Arnulf przez chwilę wątpił, czy powinien spieszyć swoich rycerzy, „quia Francis pedetemptim certare inusitatum est”⁴⁴, ponieważ frankisjka arystokracja nie zwykła walczyć pieszo.

Możemy zatem stwierdzić, że przez ostatnie siedemdziesiąt lat IX wieku piechota traciła, a kawaleria zyskiwała na liczebności, czemu towarzyszył zanik wolnych ludzi i wzrost liczby wasali. W połowie tego stulecia kawaleria była już najważniejszym rodzajem broni; kiedy Nithard opisuje manewry swego patrona Karola Łysego przed i po bitwie pod Fontenay, stosowany przez niego język skłania nas do przypuszczenia, że większość młodych towarzyszy króla musiała się poruszać na koniach. Trzydzieści lat później, kiedy ten sam król najechał Austrazję, aby zagarnąć tereny swego bratanka Ludwika, podobno zawołał, że „jego armia jest tak wielka, iż jej konie wypiją cały Ren, tak aby mógł przejść na drugą stronę suchą stopą”⁴⁵.

Możemy ustalić dokładną datę trwałego upadku piechoty w państwie zachodniofrankijskim na 866 rok. Właśnie wtedy powstała słynna klauzula z edyktu z Pitres, w której Karol nakazuje, aby każdy Frank posiadający wierzchowca lub na tyle bogaty, żeby się w niego wyposażyć, dołączył do armii konno. Pisze, że „pagenses Franci qui caballos habent aut habere possunt cum suis comitibus in hostem pergant”⁴⁶ i nakazuje, aby w przyszłości nikt nie ważył się pod żadnym pozorem odbierać konia człowiekowi, który nadaje się do służby. Wyrażenie pagenses Franci najwyraźniej ma obejmować właścicieli gruntu zobowiązanych do służby pod dowództwem hrabiego. „Ludzie” seniores byli już zobowiązani do przybycia na koniach na mocy o wiele starszych edyktów.

Nie powinniśmy się dziwić, że dwadzieścia pięć lat po uznaniu dominacji kawalerii w edykcie z Pitres król Odo, który wezwał siły Akwitanii do walki ze swym rywalem Karolem Prostakiem, stanął na czele dziesięciu tysięcy konnych i sześciu tysięcy pieszych. Kronikarz Richer, który pisze o tym zaciągu, określa kawalerzystów mianem milites, w odróżnieniu od pieszych, czyli pedites⁴⁷. Być może jest to pierwszy znany przypadek użycia słowa miles, które dosłownie oznacza wojownika, w odniesieniu do konnego żołnierza. Jeszcze kilka lat wcześniej obejmowałoby ono wszystkich wojowników; teraz widzimy, że zaczyna się przeistaczać w określenie rycerza z późnego średniowiecza. Wydaje się, że w X wieku w państwie zachodniofrankijskim nie było już żadnych piechurów; jak się zdaje, w bitwach takich jak ta stoczona na krwawym polu pod Soissons, gdzie poległ król Robert, obie armie składały się w całości z kawalerzystów (923).

Nietrudno zrozumieć militarne znaczenie tej przemiany; nie polegało ono jedynie na tym, że jeźdźcy w kolczugach mogli przełamać duński mur tarcz samym swym impetem. Niemal jeszcze ważniejsze było to, że jedynie kawaleria mogła dogonić szybkich Wikingów, którzy zaopatrzyli się w konie i grasowali po terenach wiejskich bez żadnych zahamowań. Miejscowy hrabia, który mógł wystawić w polu kilkuset opancerzonych jeźdźców o sprawdzonej odwadze, doświadczonych we władaniu bronią oraz związanych z nim więzami dyscypliny i posłuszeństwa, był dla najeźdźcy o wiele groźniejszym przeciwnikiem niż dziesięć tysięcy ludzi z pospolitego ruszenia. Nawet gdyby nie zdołał powstrzymać najeźdźców w otwartej walce, mógł podążać za nimi, zabijać maruderów, atakować ich, kiedy rozpraszali się w celu plądrowania wiosek lub dworów, zagradzać im drogę przy każdym nadającym się do obrony brodzie lub wąwozie, gdzie kilku ludzi mogło uniemożliwić przeprawę dużej grupie, lub okrążać ich bocznymi drogami, które miejscowi znali lepiej od obcych. W chwili, gdy frankijska kawaleria osiągnęła szczytowy moment swego rozwoju, możliwości Wikingów zostały bardzo ograniczone. Ich jedynym wyjściem z tej sytuacji było samodzielne opanowanie walki konnej⁴⁸; posiedli tę sztukę zbyt późno, aby wpłynąć na ogólny przebieg historii Europy Zachodniej, ale pod koniec X wieku normańska konnica w niczym nie ustępowała pozostałym kawalerzystom chrześcijańskiego świata. W XI stuleciu stanowiła kwiat rycerstwa pierwszej krucjaty.

Innym środkiem, jaki stosowali Frankowie przeciwko Skandynawom, było systematyczne i staranne fortyfikowanie dogodnych punktów obronnych. Świadome przyjęcie tej polityki nastąpiło w tym samym edykcie z Pitres (866), który już cytowaliśmy ze względu na jego znaczenie dla rozwoju kawalerii. Jednakże projekt ten zaczął wchodzić w życie już w 862 roku. Karol Łysy doszedł do wniosku, że można uniemożliwić duńskim flotom posuwanie się w górę rzek poprzez wzniesienie w dogodnych miejscach ufortyfikowanych mostów, przez które nie zdołają się przebić dalej. Pitres, które znajdowało się nad Sekwaną, kilka km powyżej warowni Wikingów na wyspie Oiselle, stało się głównym przedmiotem jego uwagi. Przystąpił tam do budowy wielkiego mostu z têtes-du-pont po obu stronach; ukończenie go zajęło kilka lat, a Duńczycy nadal przedzierali się przez jego nieukończony środek, kiedy tylko chcieli. Wybudował więc kolejny, mniej ambitny most nieco wyżej, pod Trillbardou, dzięki któremu odciął najeźdźcom drogę odwrotu. Nie zdoławszy się przez niego przebić, skandynawski wódz Weland zwrócił jeńców i łupy w zamian za pozwolenie na bezpieczne przepłynięcie pod mostem w dół rzeki⁴⁹. Wielka struktura w Pitres została ukończona w 866 roku; wzniesiono również mniejsze budowle w Auvers i Charenton-le-Pont, które miały strzec rzeki Oise i Marny jako dodatkowe środki bezpieczeństwa. Jednakże przede wszystkim Karol nakazał wyspiarskiemu miastu Paryżowi przerzucić mosty prowadzące na północny i południowy brzeg Sekwany. W przyszłości struktury te miały wywrzeć większy wpływ na inwazje Wikingów niż jakiekolwiek nowe budowle w dolnej części rzeki. Słaba strona planu polegała na tym, że nowe mosty potrzebowały garnizonów i ciężko było zorganizować stałe siły, które mogłyby ich bronić. Miasto takie jak Paryż mogło obsadzić swe umocnienia, ale odizolowane fortyfikacje, takie jak w Pitres, potrzebowały regularnych garnizonów, które nie zawsze były dostępne. Najwyraźniej uległy one zniszczeniu w trakcie wojen domowych pod koniec panowania Karola. W każdym razie, w 885 roku zachodni Frankowie skoncentrowali się na wybudowaniu nowego ufortyfikowanego mostu w Pontoise, który miał je zastąpić. Kiedy Duńczycy ruszyli w górę Sekwany, aby rozpocząć wielkie oblężenie Paryża, musieli najpierw zniszczyć tę przeszkodę. Stawiła ona silny opór, ale musiała skapitulować, ponieważ nie otrzymała pomocy z zewnątrz⁵⁰. Najeźdźcy przebili się do Paryża i rozpoczęli jedenastomiesięczne oblężenie miasta. Paryż nieraz dostawał się w ręce Wikingów, zanim nie został ufortyfikowany przez Karola Łysego⁵¹, lecz teraz dzięki nowym umocnieniom miasto mogło stawić niespotykany wcześniej opór. Jego dzielni obrońcy, Odo i biskup Gozelin, odparli wszystkie ataki, chociaż cesarz Karol Gruby nie udzielił im prawie żadnej pomocy. Co prawda Duńczycy zdołali się w końcu przedostać do górnej części rzeki dzięki pracochłonnemu przeciągnięciu swych okrętów przez płaski brzeg wokół południowego przyczółka mostowego⁵², jednakże nie zdołali zdobyć miasta i ostatecznie z zadowoleniem przyjęli łapówkę i odeszli, zostawiając Paryż w spokoju [886]. Ta skuteczna obrona była niemal równie ważnym wydarzeniem w historii państwa zachodniofrankijskiego, jak zwycięstwo pod Ethandun w Anglii, chociaż Duńczycy nie zostali pokonani, lecz zatrzymani.

Po 900 roku łupiestwa Duńczyków w Niemczech nie miały większego znaczenia; w państwie zachodniofrankijskim trwały o wiele dłużej, ale nie były już tak groźne, jak przed 886 rokiem. W przyszłości Frankowie odnieśli niemal tak liczne zwycięstwa, jak Skandynawowie. Starcia pod Montfaucon (888), Montpensier (892) i Chartres (911) są godne uwagi. Pokazują, że Frankowie nie wzbraniali się już przed bitwą, tak jak miało to miejsce trzydzieści lat wcześniej, lecz walczyli, gdy tylko mieli okazję. Przeważnie odpierali najeźdźców i na pewien czas uwalniali kraj od ich łupiestw. Jednakże nowe fortyfikacje ocaliły Francję przed kompletną ruiną w jeszcze większym stopniu niż bitwy. Kiedy każde miasto otoczyło się murem pierścieniowym i podjęło próbę zablokowania rzeki za pomocą ufortyfikowanego przyczółka mostowego, Duńczycy przekonali się, że ich pole działania zostało znacznie ograniczone. Chcieli grabić, a nie wdawać się w całoroczne oblężenia o wątpliwym wyniku; dzielny opór, taki jak obrona Paryża w 886 lub Sens w 887, nie tylko ratował miasto, które przeciwstawiło się najeźdźcom, ale przynosił również pośrednią korzyść pozostałym miejscowościom, które mogły zostać oblężone w późniejszym okresie, ponieważ sprawiał, że Duńczycy tracili pewność siebie i musieli rozważyć prawdopodobieństwo podobnych porażek w przyszłości. Pustoszenie otwartych terenów nie przynosiło większych korzyści; nie dość, że zostały one już spustoszone w trakcie pięćdziesięciu poprzednich rajdów, to jeszcze chłopi chronili się teraz w ufortyfikowanych miejscach wraz z całym wartościowym dobytkiem. Schronienia i warownie były teraz na tyle liczne, że mogły przyjąć wszystkich okolicznych mieszkańców; przez kilka pokoleń biskupi, hrabiowie, opaci i wielcy wasale ciężko pracowali nad ufortyfikowaniem wszystkich dogodnych punktów obronnych. Wkrótce mury otaczały już nie tylko wielkie miasta, ale również te mniejsze, a prywatne zamki stanowiły dodatkowe punkty oporu. Znaczna część tych umocnień nie składała się z solidnego kamienia, lecz z drewna i palisad⁵³; jeśli jednak były odpowiednio bronione, mogły spełnić swą funkcję.

W 911 roku coraz większe trudności i niewielkie rezultaty najazdów na Francję skłoniły Duńczyków Rolfa do zawarcia z Karolem Prostakiem takiego samego układu, jaki Duńczycy Guthruma zawarli z Alfredem z Wesseksu w 878. Kiedy król zaoferował im wielki Danelagh (jak powiedzieliby Anglicy), rozciągający się od rzeki Epte do Atlantyku, Rolf i jego poplecznicy zaakceptowali układ i zgodzili się zgromadzić, osiedlić i zawrzeć pokój z Frankami. Wbrew temu, czego można by się spodziewać, z punktu widzenia Karola Prostaka ugoda okazała się sukcesem. Stopniowo pozostałe bandy Duńczyków opuściły ujścia Loary oraz Garonny i zgromadziły się, aby osiedlić się razem z ludźmi Rolfa. Podobnie jak Guthrum w Anglii, w Normandii Rolf okazał się wierniejszym wasalem, niż można by się spodziewać i kilka razy przysłał królowi swoje bandy do pomocy w walce z rodzimymi buntownikami. Dopiero gdy Karol wpadł w śmiertelne sidła hrabiego Herberta z Vermandois, Normanowie ponownie zaczęli grasować po kraju (928). Okazało się, że Frankowie są zdolni do skutecznej obrony i w bitwie pod Limoges (929) król Rudolf rozgromił armię, która usiłowała ponownie otworzyć stary szlak najazdów w głąb Akwitanii. Poczynając od czasów Wilhelma Długiego Miecza, Normanowie nie przypominali już pogańskich najeźdźców z zewnątrz, lecz buntowniczych wasali. Można uznać, że do roku 1000 w większości zasymilowali się ze swymi sąsiadami, a Normandia stała się jedynie najważniejszym lennem korony francuskiej.

Musimy teraz powrócić do duńskich najazdów na Anglię i przekonać się, w jaki sposób Alfred i jego następcy potraktowali problem, który Karol Łysy usiłował rozwiązać za pomocą kawalerii, otoczonych murem miast i ufortyfikowanych przyczółków mostowych. Kiedy Wikingowie rozpoczęli swe rajdy, Anglia nie miała żadnej konnicy; pod tym względem armia Egberta zupełnie nie przypominała wojska Karola Wielkiego. Nie było mowy o wzmocnieniu kawalerii w Anglii, ponieważ ten rodzaj broni w ogóle nie istniał. Jednakże pod innymi względami metody Franków znalazły odzwierciedlenie po drugiej stronie kanału. Wessex nie miał kawalerzystów w kolczugach, którzy mogliby posłużyć jako wzór przy reorganizacji armii, ale dysponował ciężkozbrojną piechotą. „Gesithcund man posiadający ziemię”, jak powiedziałby Ine, czy też „tan”, jak określają go prawa Alfreda, był praktycznie odpowiednikiem vassus lub posiadacza beneficium na kontynencie. W IX wieku wśród Franków panowała tendencja do ujęcia wszystkich mężczyzn w karby hierarchii feudalnej, przy czym ważniejsi właściciele gruntów stawali się wasalami, a pomniejsi chłopami, podobnie jak w Anglii, gdzie klasa średnia również uległa podziałowi. Zamożniejsi ceorlowie otrzymali status tanów, a ubożsi zostali podporządkowani swym potężniejszym sąsiadom. Nietrudno dostrzec, że w prawach Alfreda wolna klasa średnia odgrywa dużo mniejszą rolę niż w czasach, w których ukazały się prawa Inego⁵⁴. „Hlafordowie” i ludzie na ich utrzymaniu istnieli już w czasach starszego kodeksu; kiedy wprowadzono ten drugi, zapewne stanowili najważniejszą część populacji. Można odtworzyć przebieg tych zmian na podstawie dwóch ważnych, lecz anonimowych dokumentów z początku IX wieku. Pierwszy z nich dotyczy główszczyzny, a drugi nosi tytuł The People’s Ranks and Laws i znajduje się na s. 79-81 Early English Laws Thorpe’a. Pierwsza wersja dokumentu na temat główszczyzny stwierdza, że „jeśli ceorlowi powodzi się na tyle dobrze, że posiada hełm, kolczugę i miecz zdobiony złotem, jednakże nie posiada pięciu hide ziemi z nadania króla, mimo wszystko jest ceorlem. Jeśli jednak jego synowi i synowi syna powiedzie się na tyle dobrze, że uzyskają później takiż obszar, potomek zostanie zaliczony do grupy gesithcund, a główszczyzna wyniesie 2000 thrymsas”⁵⁵. Jednakże druga wersja wprowadza następujące zmiany: „Jeśli ceorl posiądzie tak wiele, że będzie miał kolczugę, hełm i pozłacany miecz, chociaż nie będzie posiadał owej ziemi [pięć hide], będzie należał do grupy sithcund, itd.”⁵⁶. Należy porównać te dwa ustępy z trzecim w dokumencie Ranks and Laws, który stwierdza, że „ceorl, któremu powiodło się tak dobrze, że posiadł pięć pełnych hide ziemi, kościół i kuchnię, dzwonnicę i bramę, miejsce i posługę w izbie króla, będzie odtąd wart tyle, co tan”⁵⁷. Należy pamiętać, że podobnie było w przypadku „kupca, który trzykrotnie udawał się za morze na własny koszt”⁵⁸.

Oczywiste znaczenie tych ustępów polega na tym, że wszyscy posiadacze pięciu i większej ilości hide, którzy nie byli jeszcze tanami, otrzymali ten status razem z jego obowiązkami i przywilejami. Co więcej, jeśli wierzyć drugiej wersji dokumentu na temat główszczyzny, najwyraźniej zezwolono ceorlom, którzy byli w pełni uzbrojeni, lecz nie posiadali pełnych pięciu hide, na przejście do klasy gesithcund. Oczywiście była to próba zwiększenia liczby tanów poprzez zachęcenie bogatych ceorlów do wyposażenia się w jak najlepsze uzbrojenie, co było równoznaczne z uzyskaniem prawa do statusu tana. Podobny cel przyświecał zezwoleniu kupcom na ubieganie się o ten sam awans⁵⁹.

Głównym obciążeniem tanów był oczywiście obowiązek podążania za armią w pełnej kolczudze za każdym razem, gdy król wyruszał w pole. Za wszelką cenę dążono do maksymalnego zwiększenia liczby dobrze uzbrojonych członków armii. Warto zwrócić uwagę, że dokument Ranks and Laws wspomina o poddzierżawcach podległych „hlafordom”, którzy stali się na tyle zamożni, iż kwalifikowali się do klasy gesithcund; chociaż nie złożyli bezpośredniej przysięgi królowi, to jednak zaliczano ich do tanów i nazywano „średnimi tanami”⁶⁰.

Chociaż fyrd nadal był niejednolicie uzbrojony i dość mało skuteczny, to jednak stał się bardziej użyteczny, kiedy podzielono go na dwie połowy. Podczas gdy jedna z nich wyruszała w pole, druga uprawiała ziemię⁶¹. Były to jedynie drzewce broni, której żelazny grot stanowili tanowie.

Alfred nie omieszkał pójść w ślady Karola Łysego w kwestii budowy umocnień. Chociaż z reguły angielskie fortyfikacje były zwykłymi palisadami (pod względem sztuki budowlanej Anglia pozostawała daleko w tyle za kontynentem), wydaje się, że były one bardzo skuteczne w powstrzymywaniu łupiestw. Jak się zdaje, w kilku przypadkach użyto solidnego kamienia, np. do naprawy rzymskich murów Londynu, które zostały „honorifice restauratur” przez Alfreda⁶² w 887 roku. Pod tym względem wojownicza córka Alfreda, Ethelfleda, poszła w jego ślady w 907 roku w Chester, gdzie nadal można odróżnić jej prymitywne naprawy od rzymskich prac murarskich. Canterbury również bardzo wcześnie zyskało mury. Jednakże Alfred i jego potomkowie osłaniali swe granice głównie za pomocą pali, fos i wałów ziemnych, wznoszonych na starannie wybranych, nadających się do obrony terenach. Edward Starszy w niezwykle systematyczny sposób wykorzystywał tego rodzaju umocnienia przeciwko Danelagh. Jego pierwsza linia burhs miała stać na straży jego własnych granic, lecz stopniowo on i jego siostra Ethelfleda wznieśli drugą linię grodów w celach ofensywnych. Te ἐπιτέιχίσματα, jak określiliby je Grecy, zostały wybudowane naprzeciwko każdego duńskiego miasta i obsadzone garnizonami w celu powstrzymania wypadów mieszkańców i utrzymania okolicy. Działania oblężnicze Duńczyków były tak nieskuteczne, że w ciągu dwudziestu lat wojny udało im się zdobyć zaledwie jeden z nich.

Wydaje się, że system, za pomocą którego utrzymywano burhs, przypominał ten wprowadzony przez króla Henryka Ptasznika⁶³ w Niemczech kilka lat po tym, jak Edward przystąpił do budowy swych fortyfikacji. Do każdego burh przydzielono pewną ilość hide z okolicznych terenów, a wszyscy tanowie mieszkający w okolicy byli odpowiedzialni za obronę warowni. Każdy z nich był zobowiązany do utrzymywania domu w obrębie palisady otaczającej burh i musiał w nim przebywać osobiście lub zostawić godnego zaufania przedstawiciela, zdolnego do walki w jego zastępstwie. Pierwotni mieszkańcy burhs byli zatem wojownikami, chociaż w późniejszych latach, kiedy w kraju zapanował spokój, a miejskie domy zyskały na wartości, tan mógł powierzyć swój dom kupcowi lub rzemieślnikowi, którego główne zajęcia nie były związane z wojną. Jednakże na początku IX wieku mieszkańcy burh zajmowali się głównie sprawami wojskowymi. Wydaje się, że gildie rycerzy (cnihten-gilds) w Cambridge, Londynie i innych miejscach początkowo były stowarzyszeniami osadników, którzy przybyli z różnych stron, aby utrzymać odzyskane ziemie, nie mieli wspólnych, lokalnych tradycji i musieli stworzyć między sobą nowe więzi⁶⁴.

Jedna z metod fortyfikacyjnych Alfreda zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ stanowiła dokładną kopię wyczynu Karola Łysego. W 896 roku wielka armia Wikingów wpłynęła na rzekę Lea ze wszystkimi swoimi okrętami. Król wybrał miejsce w pobliżu ujścia Lea do Tamizy i błyskawicznie wzniósł dwa burhs po obu stronach rzeki, po czym tak skutecznie je połączył (nie wiemy, czy uczynił to za pomocą pływających zapór, czy też mostów), że Duńczycy zostali zablokowani na rzece i nie mogąc powrócić na Tamizę, ostatecznie porzucili swą flotę i wycofali się lądem, dzięki czemu londyńczycy triumfalnie zabrali okręty do swego miasta⁶⁵. Jest to dokładne odzwierciedlenie poczynań króla Franków nad Marną w 862 roku⁶⁶ i nie ulega wątpliwości, że Alfred pamiętał o tej metodzie i celowo ją skopiował, kiedy nadarzyła się okazja.

Jednakże plan, za pomocą którego Alfred doprowadził wojny duńskie do zwycięskiego końca, był o wiele lepszy od zwykłego fortyfikowania terenów w głębi lądu. Zaczął budować okręty wojenne, dzięki czemu mógł walczyć z Wikingami na morzu. Już w pierwszych latach swych rządów przekonał się, że jest to jedyny naprawdę skuteczny sposób na zabezpieczenie wybrzeża. W 876 roku, na długo przed pokojem w Wedmore, zgromadził kilka okrętów i przegnał niewielką eskadrę łupieżczą⁶⁷. Kiedy zyskał chwilę wytchnienia dzięki zawarciu pokoju z Guthrumem, przystąpił do ciągłego powiększania sił morskich; w 885 roku najwyraźniej dysponował już kilkoma tuzinami okrętów, ale było to wciąż za mało, aby uporać się z głównymi flotami Wikingów⁶⁸. Według kroniki, w późniejszym okresie wybudował „długie okręty, które były niemal dwukrotnie dłuższe od innych; niektóre miały sześćdziesiąt wioseł, a inne jeszcze więcej; były szybsze, stabilniejsze oraz wyższe od innych, a swym wyglądem nie przypominały ani fryzyjskich, ani duńskich okrętów, lecz nadano im taki kształt, jaki wydawał mu się najbardziej użyteczny”. W 897 roku odnotowano pierwsze udane działania nowej eskadry. Zalążek dobrze zbudowanej floty był chyba najcenniejszą spuścizną, jaką Alfred pozostawił Anglii; jego syn stopniowo go rozbudowywał. W 911 roku Edward zdołał wysłać ok. 100 okrętów w celu strzeżenia wybrzeży Kentu; dwadzieścia lat później flota była tak duża i doświadczona, że wnuk Alfreda, Ethelstan, mógł bez żadnego oporu pożeglować wzdłuż całego wschodniego wybrzeża Brytanii, aby najechać włości króla Szkotów, Konstantyna⁶⁹. Duńczycy z Northumbrii wzniecili w tym czasie powstanie, ale najwyraźniej nie byli w stanie wysłać eskadry, która byłaby wystarczająco duża, aby nękać jego armadę.

Kawalerzyści w kolczugach i systematyczne fortyfikacje Franków oraz opancerzona piechota, dobrze zbudowane burhs i flota Anglików zdołały ostatecznie powstrzymać najazdy Skandynawów. Należy jednak pamiętać, że ten triumf defensywy nad ofensywą był do pewnego stopnia rezultatem zmiany sytuacji wśród samych najeźdźców. Sukces pierwszych Wikingów w dużej mierze wynikał z tego, że stanowili oni armię, która nie musiała bronić własnych domów i skarbów; ich żony, dzieci i zgromadzone dobra znajdowały się za morzem w niedostępnej Skandynawii, a jedyną bazą, której musieli bronić, była ich flota. Jednakże ich synowie, którzy w większym lub mniejszym stopniu osiedlili się nad Sekwaną lub rzeką Humber, znajdowali się w innej sytuacji. W chwili, gdy założyli pierwsze stałe obozy po tej stronie Morza Północnego, zaczęli tracić niektóre ze swoich zalet. Kiedy sprowadzili swe rodziny i zaczęli uprawiać ziemię na terenie angielskiego lub frankijskiego Danelagh, całkowicie utracili swą strategiczną przewagę. Duńczyk z Normandii lub Five Boroughs [pięć miast na terenie Anglii znajdujących się pod kontrolą Duńczyków – przyp. tłum] musiał jednocześnie bronić swego gospodarstwa oraz pustoszyć Neustrię lub Wessex. Nieprzyjaciel posiadający miasta, które można spalić, i bydło, które można ukraść, jest dużo łatwiejszy do pokonania niż zwykły rabuś, który nie ma nic do stracenia, a jego bazą operacyjną jest morze. W X wieku sytuacja Anglików i Duńczyków całkowicie się odwróciła. Poniższy ustęp z Kroniki anglosaskiej, obejmujący piąty rok panowania Edwarda Starszego, kontrastuje z posępnymi zapiskami z lat 840-880:

„A.D. DCCCCV. W owym roku „armia” we wschodniej Anglii [Duńczycy Eohrica, następcy Guthruma] pustoszyła Mercję, dopóki nie przybyła do Cricklade, po czym przeprawiła się przez Tamizę i wokół lasu Braden zagarnęła wszystko, co mogła zabrać, a następnie wróciła do domu. Wówczas król Edward ruszył za nią, zgromadziwszy swych ludzi najszybciej jak to możliwe, i spustoszył jej ziemie między Dikes a Ouse, aż do Fens na północy”.

Inwazja i odwetowy najazd nastąpiły po sobie niczym przyczyna i skutek, a Eohric poległ wraz z setkami swych wojowników podczas próby odcięcia ostatniej wycofującej się kolumny Edwarda, kiedy Anglicy zawrócili do Wesseksu po spaleniu wszystkich duńskich gospodarstw we wschodnich Midlandach. Nietrudno zrozumieć sposób rozumowania, który dziewiętnaście lat później skłonił wszystkich angielskich Skandynawów do uznania króla Edwarda za „ojca i pana” po tym, jak stopniowo podporządkował sobie wschodnią Anglię oraz Five Boroughs [924].

Późniejsze wojny duńskie, które miały miejsce w czasach Ethelreda II Bezradnego i Swena Widłobrodego, nie były kontynuacją zmagań Alfreda i Edwarda sprzed stu lat. Późniejsi najeźdźcy nie przybyli po łupy i ziemię, lecz dążyli do podboju politycznego; pod względem swych celów przypominali bardziej Wilhelma Zdobywcę, niż Ingwara i Guthruma. Kanut podbił Anglię, lecz nie zawdzięczał korony indywidualnej wyższości swych wojowników. Duńczycy i Anglicy byli teraz podobnie uzbrojeni i walczyli za pomocą tych samych broni oraz w tym samym szyku. Ethelred II upadł, ponieważ jego królestwo znajdowało się w zaawansowanej fazie feudalnego rozkładu. Pod koniec X wieku Anglia cierpiała na tę samą chorobę, co karolińskie królestwa za morzem. Fatalna polityka pozwalania na przechodzenie ealdormanii z ojca na syna, podobnie jak miało to miejsce w przypadku frankijskich hrabstw, została zainicjowana jeszcze przed objęciem władzy przez Ethelreda. Jednakże pod rządami silnych królów niebezpieczeństwo, jakie stwarzała, jeszcze się nie urzeczywistniło. Kiedy na tronie zasiadł słabeusz, który swym tchórzostwem i uzależnieniem od niegodnych faworytów zasłużył sobie na wzgardę swych potężniejszych poddanych, pojawiło się feudalne zagrożenie. Bez wartościowego króla Anglia była jedynie zlepkiem ealdormanii, których władcy stali się zbyt niezależni i nie udzielali sobie pomocy w potrzebie. Zamiast króla stojącego na czele zjednoczonych tanów Anglii wspieranych przez fyrd, pojawili się wielcy prowincjonalni satrapowie na czele swych lokalnych zaciągów, którzy stawiali sporadyczny opór i nie udzielali sobie nawzajem pomocy. Upadek dynastii saskiej wynikał z opuszczenia Ethelreda przez jego poddanych, którzy wyrzekli się go na rzecz Swena i Kanuta.

Rządy Kanuta w Anglii były bardzo ważne nie tylko dlatego, że udało mu się na pewien czas zażegnać niebezpieczeństwo feudalnego rozkładu poprzez zastosowanie surowego środka zapobiegawczego w postaci zgładzenia buntowniczych earlów Uhtreda i Eadrica, ale również z powodu wprowadzenia do królestwa nowego elementu militarnego. Odprawiwszy pozostałą część swego wojska do Danii, zatrzymał przy sobie niewielką stałą armię złożoną z doborowych najemników – „huskarlów” lub zbrojnego orszaku. Liczyli kilka tysięcy ludzi i przez cały czas towarzyszyli królowi oraz stanowili rdzeń wszystkich sił, jakie gromadził. Instytucja przetrwała wygaśnięcie dynastii Kanuta; Edward Wyznawca i Harold Godwinson utrzymywali ten oddział doborowych żołnierzy pod bronią. Stanowili oni rdzeń armii, które uderzyły na Griffitha z Walii i Makbeta ze Szkocji. Ich istnienie dobiegło chwalebnego końca na fatalnym polu Senlac, gdzie walczyli do ostatniego człowieka wokół smoczego sztandaru Wesseksu. Jednakże podobnie jak ich kuzyni z kontynentu, potężni poddani również posiadali swą „czeladź”⁷⁰, która stanowiła zagrożenie dla słabych królów.

Duńczycy odcisnęli swe piętno na angielskiej wojskowości nie tylko poprzez doprowadzenie do reorganizacji sił zbrojnych królestwa i przyśpieszenie rozwoju feudalizmu, ale również przez wprowadzenie pewnych nowych elementów wyposażenia. Wydaje się, że Anglicy przejęli od Wikingów tarcze w kształcie latawca, które w X wieku zastąpiły okrągłe puklerze. Jeszcze istotniejsze było przyjęcie duńskiego topora – ciężkiej, dwuręcznej broni, która była zupełnie inna niż lekkie toporki do rzucania Anglosasów. Wydaje się, że w czasach Edwarda Wyznawcy topór występował wśród angielskich tanów równie często, jak miecz. Pod Hastings była to charakterystyczna broń armii Harolda. Na dalekim Wschodzie stanowiła tak osobliwą cechą Anglików i Duńczyków służących w Gwardii Wareskiej cesarza bizantyjskiego, że ich pracodawcy określali ich zazwyczaj mianem Πελεχυφόροι.

Godne uwagi i interesujące jest to, że Anglicy z X i XI wieku nie podjęli żadnej próby nauczenia się walki konnej, którą tak dobrze opanowali Frankowie. Kronika anglosaska wspomina, że jeszcze w 1055 roku hrabia Ralf, normański faworyt Edwarda Wyznawcy, usiłował skłonić tanów z Herefordshire do walki na koniach. Został pobity przez Walijczyków, „ponieważ próbował zmusić Anglików do walki konnej, wbrew ich zwyczajom”. Jakże inny mógłby być wynik bitwy pod Hastings, do której doszło jedenaście lat później, gdyby król Harold miał 2000 kompetentnych kawalerzystów!

ROZDZIAŁ IV
MADZIARZY (896-973)

Wikingowie byli najgroźniejszymi, ale bynajmniej nie jedynymi niebezpiecznymi wrogami chrześcijaństwa w ponurym okresie IX i X wieku. Podczas gdy Frankowie i Anglicy żyli w ciągłym strachu przed rajdami Skandynawów, inni wrogowie szturmowali bramy południowych i wschodnich królestw. Nie musimy się zajmować Saracenami, którzy tak bardzo gnębili Italię w czasach Ludwika II i Berengara. Byli oni tymi samymi kreteńskimi i afrykańskimi muzułmanami, z którymi walczyli Bizantyjczycy, a ich metody wojenne zostaną opisane w rozdziałach poświęconych wojnom Cesarstwa Wschodniego. O wiele groźniejsi najeźdźcy Niemiec zasługują na większą uwagę.

Madziarzy pojawili się na horyzoncie Cesarstwa Zachodniego w 862 roku, kiedy ich pierwsze bandy, które przemierzyły Węgry, na krótki czas wdarły się do bawarskiej Marchii Wschodniej. Jednakże ich trwała obecność na granicy cesarstwa datuje się dopiero od 896 roku, akurat wtedy, gdy najgorsze najazdy Duńczyków na państwo wschdniofrankijskie dobiegły końca. W 892 król Arnulf poprosił ich o pomoc w walce ze swymi wrogami, Słowianami z Moraw⁷¹, a łatwe zwycięstwo, jakie odnieśli nad tymi plemionami, najwyraźniej skłoniło Madziarów do marszu na zachód. Właśnie zostali pokonani przez swych sąsiadów, Pieczyngów, i po wyparciu ze swych poprzednich siedzib nad Bugiem i Dnieprem przeprawili się przez przełęcze Karpat do dolin Cisy i Dunaju. Awarowie już dawno odeszli do lamusa, i wydaje się, że Słowianie, którzy zajęli ich miejsce nad środkowym Dunajem, byli zupełnie bezradni w starciu z najeźdźcami. Królestwo „Węgier” powstało więc w ciągu jednego roku, bez większych walk i przy niewielkim oporze.

Nowi sąsiedzi wschodnich Franków byli konnymi łucznikami, którzy nigdy nie zsiadali z siodła i oddawali się wyłącznie wojnie i grabieży. Byli groźni nie tyle dzięki swej liczebności, ile ze względu na szybkie przemieszczanie się, stosowanie forteli i niespodzianek, zachowywanie czujności w trakcie marszu oraz okropną chciwość i okrucieństwo. Jak zauważył kronikarz Regino: „Żaden człowiek nie mógł im się oprzeć, jeśli ich siła i wytrwałość dorównywały ich śmiałości”⁷². Nie byli jednak w stanie oblegać otoczonych murem miast ani dotrzymać pola podczas walki wręcz. Zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie, ich taktyka polegała na krążeniu wokół nieprzyjaciela w następujących po sobie chmarach i zasypywaniu go pociskami. Kiedy byli atakowani przez ciężką kawalerię Franków, rzucali się do ucieczki, nie przestając wystrzeliwać swych strzał do tyłu.

Po upływie zaledwie trzech lat od momentu usadowienia się na nowych terenach, Madziarzy zaczęli grabić swych chrześcijańskich sąsiadów. Nie zadowolili się marnymi łupami zdobytymi na Słowianach i dobrze znali stosunkową zamożność Franków i Lombardczyków. Podobno ambasadorzy, których wysłali do króla Arnulfa, byli w rzeczywistości szpiegami, a ich prawdziwym celem było poznanie szlaków prowadzących w głąb cesarstwa⁷³. Jednakże chrześcijanie, którzy nie doświadczyli poważnej inwazji ze Wschodu odkąd Karol Wielki rozgromił Awarów dziewięćdziesiąt lat wcześniej, kompletnie nie spodziewali się ich wielkiego najazdu na Wenecję w 899, po którym nastąpił niemal równie niszczycielski rajd na Bawarię w 900 roku.

Madziarzy postanowili dokonać inwazji akurat, gdy Włochy i Niemcy przeżywały trudne chwile. W tym pierwszym kraju król Berengar dopiero co został uwolniony od swego głównego rywala, Lamberta ze Spoleto, i właśnie miał rozpocząć spór z drugim pretendentem, Ludwikiem z Prowansji (900-901). Jego uwagę odciągały również najazdy Saracenów na Lacjum i Toskanię. W królestwie Niemiec na tronie zasiadł Ludwik Dziecię, który był dopiero siedmioletnim chłopcem – pierwszym nieletnim władcą noszącym koronę Karolingów. Nie było żadnego silnego regenta, a wielcy wasale, którzy niedawno usadowili się w nowych księstwach, mieli wkrótce rozpocząć serię krwawych i bezużytecznych wojen domowych.

Niezwykłe sukcesy, jakie odnieśli Madziarzy w pierwszym trzydziestoleciu X wieku, wynikały bardziej z podziałów i złych rządów wśród ich przeciwników niż z ich własnej siły. Fenomenalna szybkość ich najazdów sprawiała, że trudno było ich złapać; gdyby jednak wschodnia granica Niemiec i przełęcze Alp Weneckich zostały należycie zabezpieczone poprzez systematyczne ufortyfikowanie głównych strategicznych punktów, a konne zaciągi ze wszystkich terenów nadgranicznych nauczyły się współpracy, można byłoby ich powstrzymać. Ani w Italii, ani w Niemczech nie podjęto tych kroków; ciągłe wojny domowe w latach 900-918 uniemożliwiły podjęcie wspólnej akcji przeciwko nieprzyjacielowi. Ufortyfikowanie Ensburga (901) w celu obrony wschodniej granicy Bawarii było odosobnionym i niewystarczającym środkiem ostrożności, ale jedynym, jaki podjęto za panowania Ludwika Dziecię. Pospolite ruszenie z całych Niemiec wyruszyło przeciwko Madziarom tylko raz (910) i w dodatku walczyło w trzech oddzielnych częściach, znajdujących się w odległości wielu kilometrów od siebie. Główne siły, przy których znajdował się sam młody król, zostały rozgromione w pobliżu Augsburga w wyniku jednego z typowych „tureckich forteli”, które tak dobrze znali Bizantyjczycy. Podczas gdy połowa Madziarów stanęła do boju i rzuciła się do ucieczki po słabym oporze, pozostała część ich hordy czekała w ukryciu, dopóki niemiecka konnica, która uległa dezorganizacji po odniesieniu zwycięstwa, nie przejechała obok niej. Wówczas uderzyła na flankę i tyły żołnierzy króla Ludwika, a jej towarzysze zawrócili i zaatakowali od frontu, odnosząc wielkie zwycięstwo⁷⁴.

Jednakże podczas wojen węgierskich rzadko dochodziło do otwartych bitew, ponieważ najeźdźcy byli nastawieni bardziej na grabież niż walkę. Nie mieli też żadnych baz (takich jak okręty-obozowiska Duńczyków), do których powracaliby ze swym łupem i w których można byłoby ich otoczyć. Zabierając jedynie to, co można było przewieźć na koniach pociągowych, przetaczali się przez otwarte tereny jak huragan i często znikali, zanim pospolite ruszenie zdążyło się zgromadzić. Sporządzony przez Ekkeharda opis spustoszenia ziem nad Jeziorem Bodeńskim w 926 roku daje dobre pojęcie o tym, jak wyglądał najazd Madziarów. „Nie przybywali w pojedynczej masie, lecz w małych grupach, ponieważ w polu nie było żadnej chrześcijańskiej armii, grabiąc gospodarstwa i wioski i podpalając je po złupieniu; zawsze zaskakiwali nieprzygotowanych mieszkańców swym szybkim przybyciem. Często zdarzało się, że niecała setka wyjeżdżała nagle z lasu, galopując na swą zdobycz; jedynie dym i poczerwieniałe od płomieni nocne niebo pokazywały, gdzie znajdują się ich poszczególne oddziały”⁷⁵.

Już sama szybkość, z jaką się poruszali (o wiele większa niż w przypadku Duńczyków) sprawiała, że Madziarzy byli groźnymi przeciwnikami. Niektóre ich wyprawy dotarły o wiele dalej niż jakikolwiek rajd Wikingów. Najgroźniejsze były te z 924, 926 i 954. W trakcie pierwszego z nich przetoczyli się przez Bawarię i Szwabię, przekroczyli Ren, spustoszyli Alzację i Lotaryngię, przeniknęli do Szampanii, zawrócili na wschód w Ardenach i wrócili przez Frankonię nad Dunaj. Podczas drugiego rajdu, który był jeszcze bardziej zdumiewającym wyczynem jeździeckim, przekroczyli Alpy Weneckie, przetoczyli się przez Lombardię (zdobywając po drodze Pawię), a następnie spróbowali się dostać do Burgundii przez Alpy Penińskie. Zostali jednak zatrzymani w przełęczach przez Rudolfa z Burgundii Małej oraz Hugona, hrabiego Vienne, skierowali się na południe i wdarli się do Prowansji i Septymanii słabiej strzeżonym szlakiem. W drodze powrotnej Rudolf i Hugo zabili wielu z nich, ale wydaje się, że większość zdołała bezpiecznie wrócić nad Dunaj⁷⁶. Jednakże to wyprawa z 954 roku była najstraszliwszym (i zarazem ostatnim) spośród wszystkich wielkich rajdów madziarskich. Tego roku najeźdźcy spustoszyli najpierw Bawarię, a następnie Frankonię, po czym przeprawili się przez Ren w pobliżu Wormacji. Wówczas zbuntowany książę Konrad zawarł z nimi nikczemny pakt i przysłał im przewodników, którzy mieli ich zaprowadzić na tereny jego osobistego wroga Reginalda, księcia dolnej Lotaryngii. Spustoszywszy to księstwo aż do Maastricht, skierowali się na południe i nagle przeprawili się przez Mozę do Francji, gdzie nikt się ich nie spodziewał. Po spaleniu wszystkich otwartych wiosek w pobliżu Laon, Reims i Chalons przetoczyli się na dół, do Burgundii. Napotkali tam na silny opór, ale przebili się przez Burgundczyków do Włoch (najwyraźniej przez Wielką Przełęcz Świętego Bernarda) i w końcu pospieszyli do swego kraju przez Lombardię i Alpy Karnickie. Szczęśliwie dla chrześcijańskiej Europy w następnym roku doszło do zwycięstwa na Lechowym Polu i Otto Wielki raz na zawsze podciął skrzydła madziarskim sępom (955)⁷⁷.

Najazdy Węgrów zostały powstrzymane za pomocą tych samych środków, jakie należało zastosować przeciwko Duńczykom – szybka kawaleria ścigała łupieżców, a ufortyfikowane miejsca zapewniały schronienie mieszkańcom wsi i chroniły ich majątek przed najeźdźcami. Na nieszczęście dla Niemiec, wschodnia granica tego kraju była niemal całkowicie pozbawiona silnych miast, a Sasi i Turyngowie (a także w mniejszym stopniu Bawarczycy) byli najsłabiej obeznani z taktyką kawalerii spośród wszystkich teutońskich ludów. W istocie Sasi nadal byli w większości piechurami.

Dopiero po objęciu władzy przez Henryka z Saksonii (Henryka Budowniczego, jak słusznie nazwali go jego współcześni) zdołano w pewnej mierze powstrzymać Madziarów za pomocą niezbędnych środków. Już na samym początku swych rządów Henryk udowodnił, że jest o wiele potężniejszym władcą niż jego niefortunni poprzednicy, Konrad z Frankonii i Ludwik Dziecię; jednakże dopiero po upływie pięciu lat od momentu wstąpienia na tron znalazł czas na opracowanie systemu obrony przed najeźdźcami. W 924 roku zawarł z nimi rozejm, godząc się na haniebny warunek zapłaty dużego „Magyargeld” (termin utworzony analogicznie do „Danegeld”), po czym przystąpił do pracy nad skopiowaniem systemu burh Edwarda Starszego. W Saksonii i Turyngii nakazał, aby co dziewiąty członek agrarii milites (wszyscy mieszkańcy wsi, którzy w razie potrzeby byli zobowiązani do udziału w pospolitym ruszeniu) przeniósł się za mury. Zaangażował całą ludność do całodziennej i całonocnej pracy nad budową tych warowni i wznoszenia domów na ich terenie; po ich ukończeniu nakazał, aby co dziewiąty człowiek zamieszkał tam i zajął się ośmioma sąsiednimi domami, do których jego towarzysze mieli się wprowadzić w trakcie wojny, podczas gdy tych ośmiu miało w zamian przekazywać mieszkańcowi jedną trzecią produktów netto ze swych ziem⁷⁸. Wszystkie rozprawy sądowe i uroczystości miały się odbywać wewnątrz tych nowych ufortyfikowanych miejsc, aby skłonić ludność do jak najczęstszego w nich pobytu. Wśród tych fundacji znajdowały się Merseburg, Kwedlinburg, Goslar, Nordhausen, Grona i Pöhlde. Ponadto Henryk zmusił opactwa do otoczenia się murami i naprawił fortyfikacje starych skupisk ludności, które wzięły swój początek od burgs Karola Wielkiego. Początkowo nowe warownie były jedynie skąpo zamieszkanymi schronieniami, ale w krótkim czasie większość z nich przekształciła się w prawdziwe miasta. Na szczególną uwagę zasługuje założenie Merseburga – położonego najdalej na wschód i najbardziej narażonego przedmurza Saksonii. Henryk zaludnił go darując życie wszystkim „silnym złodziejom”, jakich schwytał, pod warunkiem, że zamieszkają w Merseburgu i przyjmą nadanie ziemskie w jego okolicach. Co zaskakujące, ten „legio collecta a latronibus”, jak określa go kronikarz⁷⁹, spisał się bardzo dobrze w swej nowej osadzie i podobnie jak banda rabusiów Romulusa, w ciągu kilku lat przekształcił swe miasto w centralny ośrodek silnej społeczności.

Henryk poświęcił również lata pokoju na skłonienie Sasów i Turyngów do opanowania sztuki walki konnej. Niestety nie posiadamy informacji na temat zastosowanych przez niego środków i nie wiemy, czy zmusił feudalnych wasali wszystkich panów do służby konnej, czy też wywarł nacisk na wolnych posiadaczy, w których nadal obfitowały tereny pomiędzy Łabą a Wezerą. Wiemy jedynie, że gdy w 933 roku doszło do kolejnego najazdu Madziarów, północne Niemcy po raz pierwszy posiadały „milites equestri praelio probatos”⁸⁰ oraz znaczną liczbę nowych twierdz.

Rezultaty były niezwykle zadowalające. Kiedy najeźdźcy rzucili się na Turyngię, ich mniejsze bandy zostały wycięte w pień przez lokalne siły, które mogły teraz podążać za nimi z jednakową szybkością. Ich główna armia została zaatakowana przez samego Henryka, który przywołał kawalerię z okolicznych ziem Frankonii i Bawarii, aby dołączyła do Sasów i Turyngów. Pokazując jedynie niewielki oddział – zaciąg z Turyngii „cum raro milite armato” (z nielicznymi ludźmi w kolczugach) – zachęcił ich do ataku. Kiedy jednak cała niemiecka konnica ujawniła się i ruszyła do szarży, Madziarzy załamali się i uciekli bez walki. Nieliczni z nich zostali schwytani i zabici, a wielu utonęło w nurtach Unstruty (która znajdowała się za ich plecami), jednakże większość zdołała się bezpiecznie oderwać od nieprzyjaciela i wrócić na Węgry. Tak wyglądała bitwa pod Riade, którą nowożytni historycy na ogół określają mianem bitwy pod Merseburgiem, choć wydaje się, że tak naprawdę została stoczona bliżej Erfurtu niż innych miast (933).

Trzy lata później Henryk Budowniczy zmarł i został zastąpiony przez swego słynniejszego syna, Ottona Wielkiego. Można się dziwić temu, że za panowania takiego zdolnego władcy rajdy Madziarów trwały jeszcze przez ponad dwadzieścia lat po tym, jak jego ojciec wskazał prawdziwą drogę do wybawienia. Bliższe zbadanie faktów pozwoli stwierdzić, że nie jest to wcale tak zaskakujące, jak mogłoby się wydawać. Nie licząc dwóch wyjątków, po 933 roku najazdy nie były już tak groźne, jak na początku tego stulecia. Pierwsza z tych dwóch naprawdę ważnych inwazji miała miejsce zanim Otto zdążył się umocnić na tronie, a druga w samym środku wielkiej wojny domowej i cieszyła się zdradzieckim wsparciem ze strony buntowników. Przez większą część wczesnego okresu jego rządów (936-955) królestwo było wolne od najazdów, z wyjątkiem ciągłych utarczek wzdłuż granic Bawarii, które przeważnie kończyły się zwycięstwem Niemców. O zmianie ducha czasów po bitwie pod Riade świadczy chociażby to, że w 950 roku Bawarczycy wkroczyli na Węgry i spustoszyli je aż do Cisy, zamiast bezradnie czekać na splądrowanie własnych ziem, tak jak czynili to trzydzieści lat temu⁸¹¹¹. Wydaje się, że Saksonia broniła się bez większych trudności, bezpieczna dzięki swej nowej linii twierdz⁸².

Wielkie inwazje Madziarów z 954 i 955 r. były ostatnim zrywem łupieżczych hord, które zdawały sobie sprawę, że ofiara im się wymyka i postanowiły zadać jeszcze jeden śmiały cios, zanim będzie za późno. Kronikarze piszą, że wystawiły w polu wszystkich dostępnych jeźdźców i nigdy wcześniej nie widziano takiej armii⁸³. Możemy porównać armię węgierską, która maszerowała na Augsburg w 955 roku, do armii tureckiej maszerującej na Wiedeń w 1683 – był to ostatni desperacki wysiłek potęgi, która zdawała sobie sprawę, że traci swą przewagę.

Pomimo tego król Otto miał wszelkie powody do dumy ze swego zwycięstwa na Lechowym Polu w dniu św. Wawrzyńca. Jego królestwo było jeszcze nękane ostatnimi spazmami wielkiej rebelii, którą stłumił w poprzednim roku, a ponieważ wśród Słowian znad dolnej Łaby i na granicy lotaryńskiej panowało niebezpieczne poruszenie, nie zdołał zwołać wszystkich sił swego królestwa. Miał przy sobie jedynie nielicznych Sasów lub Turyngów, garstkę Frankończyków i ani jednego Lotaryńczyka. Jego armia składała się z bawarskiej i szwabskiej kawalerii, kilku tysięcy Frankończyków oraz takiej samej liczby jego słowiańskich wasali z Czech, którymi dowodził ich książę Bolesław. Na wieść o oblężeniu Augsburga i znalezieniu się jego garnizonu w wielkim niebezpieczeństwie, Otto błyskawicznie ruszył mu na pomoc, nie czekając na kolejne posiłki. Podzielił swą armię na osiem korpusów (Widukind określa je mianem legiones), które składały się wyłącznie z kawalerii i liczyły po tysiąc ludzi. Trzy „legiony” składały się z Bawarczyków, dwa ze Szwabów, jeden z Frankończyków i jeden z Czechów; w skład ósmego wchodziła straż przyboczna króla oraz nieliczni Sasi i Turyngowie, którzy zdążyli do niego dołączyć; był on nieco większy od pozostałych. Armia była niewielka w porównaniu z tą, która towarzyszyła Ottonowi podczas jego inwazji na Francję w 946 roku, kiedy to (jak się przechwalał) „podążały za nim trzydzieści dwa legiony, a każdy człowiek nosił słomkowy kapelusz”, ponieważ w letnim upale Niemcy maszerowali przez Szampanię z hełmami w łękach i w pokojowych, słomianych nakryciach głowy⁸⁴.

Na wieść o marszu króla Węgrzy zwinęli oblężenie, zabrali swe impedimenta do obozu i ruszyli na wschód, aby walczyć z Ottonem na prawym brzegu rzeki Lech, który nadawał się do zastosowania ich typowej taktyki partyjskiej. Jednakże Otto maszerował im na spotkanie przez nierówny teren, który nie nadawał się do przeprowadzenia ich manewrów, a następnie rozbił obóz obok rzeki Lech. Uszykował swą armię w pojedynczą linię korpusów, umieszczając swój własny doborowy oddział w centrum, trzy bawarskie „legiony” i Frankończyków po jego prawej oraz dwa oddziały Szwabów po jego lewej stronie. Czy to dlatego, że powątpiewano w ich lojalność, czy też dlatego, że uważano ich za słabsze oddziały, Czesi zostali z tyłu na straży bagażów. Nie stanowili rezerwy, lecz straż obozową.

Wkrótce pojawili się Madziarzy – chaotyczna, skłębiona masa złożona z setek małych oddziałów; niemieckie kroniki oceniają ich liczebność na sto tysięcy ludzi i choć liczba ta może być zawyżona, niewątpliwie mieli dużą przewagę nad ośmioma tysiącami kawalerzystów Ottona. Przeprawili się przez Lech dużo szybciej niż się spodziewano. Ich pierwszy manewr był typowy – podczas gdy część z nich zagroziła Niemcom od frontu, duży oddział przemknął się na wschód (najwyraźniej unikając wykrycia) i niespodziewanie uderzył na obóz Ottona. Czesi, którzy pełnili tam straż, zostali rozgromieni po krótkiej walce. Wówczas Madziarzy nagle zmienili kierunek i uderzyli na tyły dwóch szwabskich korpusów na lewym skrzydle króla. Zaskoczeni tym atakiem z nieoczekiwanej strony, Szwabowie zostali pokonani i zepchnięci na niemieckie centrum; Otto wysłał im na pomoc korpus Frankończyków ze swego prawego skrzydła. Pod dowództwem księcia Konrada (niedawno ułaskawionego buntownika, który musiał ponownie dowieść swej lojalności) frankońska konnica zaatakowała tak gwałtownie, że Madziarzy zostali całkowicie rozbici i rzucili się do bezładnej ucieczki, aby dołączyć do głównych sił. Tymczasem Otto obserwował i powstrzymywał pozostałych Madziarów ze swym własnym oddziałem i Bawarczykami. Kiedy zobaczył, że horda, która go oskrzydliła, została rozbita przez Konrada, pośpiesznie przegrupował zdezorganizowane lewe skrzydło i wydał całej swojej linii rozkaz do generalnej szarży⁸⁵.

Madziarzy byli przerażeni katastrofą, jaka spotkała ich wydzielony korpus, i stawili słaby opór. Nie byli w stanie przeciwstawić się Niemcom w indywidualnym pojedynku; ich konie były mniejsze i tylko nieliczni z nich nosili zbroje ochronne⁸⁶¹⁶. Po oddaniu kilku salw z łuków załamali się i uciekli do swego obozu. Wielu zostało dogonionych i zabitych, ponieważ ich konie były zmęczone po pierwszym starciu; jeszcze większa grupa utonęła w rzece Lech, ponieważ Madziarzy mieli trudności z wdrapaniem się po śliskim zboczu na jej drugi brzeg; z łatwością zjechali z niego w trakcie ataku, ale podczas odwrotu przekonali się, że dostanie się na górę jest niemal niemożliwe.

Armia Ottona poniosła ciężkie straty w pierwszym starciu, ale straciła niewielu ludzi w drugim; jednakże książę Konrad, który rozluźnił swoją kolczugę, aby zaczerpnąć powietrza, został trafiony partyjskim strzałem w gardło w momencie zwycięstwa i padł martwy na polu bitwy. Tego samego wieczoru zdobyto i splądrowano obóz Madziarów. Przez następne dwa dni armia ścigała uciekającego nieprzyjaciela, a wielu Madziarów zginęło w trakcie ucieczki z rąk bawarskich chłopów. Niezwłocznie powieszono trzech wielkich wodzów, którzy wpadli w ręce Ottona.

Tak zakończyła się bitwa, którą Widukind uznał za największe zwycięstwo chrześcijaństwa nad poganami od dwustu lat; niewątpliwie miał na myśli bitwę pod Poitiers [723] jako ostatnie starcie, które można uczciwie porównać z bitwą na Lechowym Polu⁸⁷. Należy jednak pamiętać, że zwycięstwo Henryka Budowniczego pod Riade (chociaż mniej efektowne i nie tak zdecydowane) o wiele bardziej zasługuje na miano punktu zwrotnego w historii inwazji Madziarów niż bitwa na Lechowym Polu. Po 933 roku najeźdźcy nie byli już tak groźni dla Niemiec, jak wcześniej, a inwazja z 955 była ostatnim desperackim zrywem. Tak jak w historii osmańskich ataków na chrześcijańską Europę przyjmujemy, że prawdziwym momentem największego zagrożenia było oblężenie Wiednia w 1529 roku, a nie to z 1683, tak też najgroźniejszy atak Madziarów niewątpliwie miał miejsce w 933, kiedy nie ponieśli jeszcze żadnej znaczącej porażki, a nie w 955, ponieważ do tego czasu zostali już wielokrotnie zmuszeni do odwrotu przez Ottona i jego generałów⁸⁸.

Niebezpieczeństwo zostało całkowicie zażegnane. Przybrało poważne rozmiary wyłącznie w wyniku anarchii za panowania Ludwika Dziecię i Konrada z Frankonii. Zanim przeminęło jedno pokolenie po bitwie na Lechowym Polu, role Niemców i Madziarów całkowicie się odwróciły; chrześcijanie ciągle nacierali, a poganie byli w odwrocie. Otto zdołał również utworzyć nową „marchię” z panońskich ziem, które zostały spustoszone i zajęte przez Madziarów w czasach jego dziadka. Była to nowa bawarska Marchia Wschodnia (973), która w przyszłości miała zdobyć sławę pod nazwą Austrii.

ROZDZIAŁ V
UZBROJENIE (800-1100)

Przekonaliśmy się już, że w okresie od założenia pierwszych teutońskich królestw w V wieku do czasów Karola Wielkiego uzbrojenie nie uległo większym zmianom. Jednakże w IX wieku wygląd zewnętrzny wojowników chrześcijaństwa zaczął się stopniowo zmieniać. Coraz więcej z nich zaczęło stosować uzbrojenie ochronne, a wygląd samej broni również uległ przeobrażeniu. Wszystkie zmiany zmierzały do zapewnienia nosicielowi lepszej ochrony. Wydaje się, że uznano krótką kolczugę sięgająca do bioder oraz otwarty frankijski hełm za niewystarczającą osłonę przed toporami Duńczyków i strzałami Madziarów.

Jedna z pierwszych zmian polegała na zastosowaniu nakarczka („hals-berge” lub osłona szyi) do osłony gardła, szyi i bocznej części twarzy. Jego najwcześniejsza forma była po prostu grubą skórzaną osłoną zakrywającą uszy i szyję, którą prawdopodobnie mocowano do krawędzi hełmu, podobnie jak nakarczki nowożytnych perskich i sikhijskich hełmów. W tej prymitywnej postaci był jedynie dodatkiem do hełmu; kiedy hrabia Eberhard z Fréjus wspomina w swym testamencie (837) o helmum cum halsberga, należy traktować to wyrażenie dosłownie. Można zobaczyć wizerunki takich nakarczków u szachistów z St. Denis, których przedstawia Viollet-le-Duc w swym Mobilier Française⁸⁹, lub u wojowników z Psałterza Stuttgarckiego. Kolejny rodzaj był bardziej kompletny; zaczęto wykonywać nakarczki kolcze, które mocniej przylegały do głowy i były wysuwane do przodu, aby osłonić podbródek i szyję. W tej postaci prawdopodobnie formowano z nich czepiec lub kaptur, przy czym część, którą zakrywał hełm, składała się teraz ze skóry, a kolczuga zaczynała się tam, gdzie nakrycie głowy nie chroniło już czaszki. Czasami wtykano dolny koniec nakarczka pod górny koniec kolczugi, a czasami wieszano go na nim, ponieważ obie części uzbrojenia nie stopiły się jeszcze w jedną całość.

Był to powszechny strój dobrze uzbrojonych wojowników w X i XI wieku. Ubożsi mieli jedynie krótką koszulę kolczą, a bogatsi uzupełniali ją nakarczkiem. Wyraźne ślady jego stosowania są widoczne w incydentach, takich jak ten, który miał miejsce podczas bitwy pod Soissons w 923 roku, gdzie król Robert „wyciągnął swą długą brodę spod jej osłony”⁹⁰, aby nieprzyjaciel mógł ją zobaczyć. W bitwie na Lechowym Polu książę Konrad został śmiertelnie ugodzony strzałą w gardło, ponieważ zmożony upałem, musiał rozluźnić nakarczek, aby zaczerpnąć powietrza w chwili zwycięstwa⁹¹.

Kolejnym krokiem w rozwoju tego elementu zbroi było połączenie go z koszulą kolczą, tak aby utworzyć pojedynczy strój podobny do skórzanego płaszcza Eskimosów. Jednakże stało się to dopiero pod koniec XI lub na początku XII wieku. Większość wojowników z tkaniny z Bayeux nosi koszule kolcze, które nie są połączone z nakarczkami, ponieważ na kilku wizerunkach kolczug nie będących w użyciu nie widać żadnych kapturów. Kiedy w XII wieku nakarczek i koszula kolcza połączyły się w jedną całość, zaczęto stosować tę pierwszą nazwę w odniesieniu do całego garnituru [w języku angielskim słowo hauberk, które początkowo odnosiło się jedynie do osłony gardła i szyi, stało się później określeniem całej kolczugi – przyp. tłum.], co dezorientowało tych, którzy znali jedynie późniejsze zastosowanie tego terminu i nie zdawali sobie sprawy, że początkowo oznaczał jedynie zwisająca z hełmu osłonę policzków.

Kształt samego hełmu uległ całkowitemu przeobrażeniu w IX wieku. Otwarty frankijski hełm z grzebieniem zniknął i został zastąpiony przez pozbawiony grzebienia hełm stożkowy. Ten drugi kształt lepiej nadawał się do odbijania ciosów zadawanych mieczem lub toporem, ale prawdopodobnie nie był to jedyny powód, dla którego zaczęto go stosować, ponieważ można go było łatwiej nosić z kolczugą. Stary hełm z grzebieniem za bardzo odstawał od twarzy i był zbyt otwarty, aby można go było dopasować do nowego dodatku. Prawdopodobnie nie trzymał się również tak mocno na głowie, a gdy noszono go nad kolczugą późniejszego typu, można go było strącić o wiele łatwiej niż nowy hełm stożkowy. Po IX wieku stary frankijski hełm z grzebieniem wyszedł z praktycznego użycia, chociaż czasami pojawia się jeszcze w ilustrowanych manuskryptach, które stanowiły zbyt wierną kopię wcześniejszych oryginałów.

W X wieku hełm stożkowy otrzymał nowy dodatek w postaci nosala – wystającej, żelaznej poprzeczki, mającej chronić nos przed ciosami dolnymi, które odbiją się od hełmu. Element ten był znany już wcześniej⁹², jednakże znalazł się w powszechnym użyciu dopiero po 950 roku. Od tego czasu dominował aż do drugiej połowy XII wieku, kiedy to został zastąpiony przez „hełm garnczkowy” pokrywający całą twarz, jak ten na wielkiej pieczęci Ryszarda I.

W IX wieku zmiany objęły nie tylko osłonę głowy i gardła, ale również samą koszulę kolczą. Do tej pory sięgała ona jedynie do bioder, ale teraz zaczęto ją wydłużać do kolan. Jeźdźcy walczący z piechurami uzbrojonymi w ciężkie bronie uderzające (takimi jak Wikingowie) są szczególnie narażeni na ciosy w kolano i tuż powyżej niego. Wydłużenie kolczugi do łydek miało niewątpliwie uchronić nosiciela przed tym niebezpieczeństwem. Aby umożliwić jazdę na koniu, należało wykonać rozcięcie od przodu i tyłu o długości ok. 0,75 m lub 0,6 m od jej dolnego krańca. Na rysunkach wykonanych przez słabego artystę ta rozcięta koszula przypomina parę kolczych bryczesów, jednakże rozpowszechniły się one dopiero w późniejszym okresie.

W X i przez dużą część XI stulecia rękawy kolczugi nadal były szerokie i krótkie, przez co dolna część ramienia nie miała żadnej osłony. Pod Soissons król Robert zginął od lancy, która przebiła górną część jego rękawa, a następnie zjechała w dół, wbijając się w jego bok i przeszywając wątrobę, co daje wyobrażenie o ich szerokości około 923 roku⁹³.

Na podstawie tego krótkiego szkicu można z łatwością stwierdzić, że wojownik z 1050 roku w hełmie stożkowym z nosalem, w nakarczku zakrywającym jego uszy i gardło oraz w długiej koszuli kolczej sięgającej poniżej kolan wyglądał zupełnie inaczej niż wojownik Karolingów, który wciąż wykazywał pewne podobieństwo do żołnierza późnorzymskiego. Należy przyznać, że był również lepiej uzbrojony, chociaż nie wyglądał tak okazale. Kolczuga nie była jeszcze na tyle ciężka, aby przeszkadzać swemu nosicielowi lub go męczyć.

Aby dopełnić ten kontrast, musimy dodać, że do 1050 roku tarcze w kształcie latawca całkowicie wyparły okrągłe tarcze u kawalerzystów, chociaż te drugie były jeszcze często stosowane przez pogardzaną piechotę. Duża okrągła tarcza jest wielkim obciążeniem dla jeźdźca⁹⁴, który może ją trzymać jedynie górnym ramieniem, ponieważ w jego dłoniach znajdują się cugle; mała okrągła tarcza jest słabą osłoną przed strzałami i oszczepami, chociaż w rękach wprawnego wojownika zapewnia dość dobrą ochronę przed mieczem i lancą. Natomiast tarcza w kształcie latawca ma tę zaletę, że zasłania większą część ciała nie osiągając zbędnej szerokości swej okrągłej odpowiedniczki i nie zasłaniając widoku po lewej stronie. Miała zatem te same zalety, które 1200 lat wcześniej skłoniły Rzymian do zastąpienia okrągłej tarczy argolidzkiej podłużnym scutum. Ostatnim ludem używającym okrągłych tarcz byli Skandynawowie, którzy nie osiedlili się na południu. Jeszcze w 1171 roku Duńczycy, którzy walczyli z Normanami Silnołukiego pod Dublinem, mieli okrągłe czerwone tarcze, jakie nosili ich przodkowie trzysta lat wcześniej⁹⁵.

W latach 800-1100 kształt broni ofensywnych nie uległ tak wielkim zmianom, jak miało to miejsce w przypadku uzbrojenia defensywnego. Jak już wspomnieliśmy, topór oburęczny został wprowadzony przez Duńczyków i przejęty przez Anglików oraz w mniejszym stopniu przez inne ludy. Toporek do rzucania nie wyszedł jednak całkowicie z użycia; pojawia się w jednym ze statutów Kanuta oraz w opisie bitwy pod Hastings autorstwa Wilhelma z Poitiers, gdzie Anglicy miotają nim w nadciągających Normanów⁹⁶. Miecz stał się o wiele dłuższy i do 1050 roku uzyskał zaokrąglony czubek, zamiast ostrego, tak że przekształcił się całkowicie w broń sieczną. Lanca kawalerzysty nie była jeszcze bardzo długa; pod Hastings normańscy rycerze wykorzystywali ją zarówno do rzucania, jak i zadawania pchnięć. W niektórych krajach dość powszechnie stosowano łuk, chociaż zawsze był to łuk krótki, a nie okazała broń o długości 15 cm z XIV wieku. Wydaje się, że stosowały go przeważnie ludy skandynawskie, południowi Walijczycy oraz plemiona utrzymujące kontakty z Bizancjum. Duńskie korzenie Normanów tłumaczą dużą ilość łuczników, których wystawili pod Hastings. Wydaje się, że Niemcy, Anglicy i Francuzi nie byli przekonani do tej broni. Opat Ebolus, który był jednym z obrońców Paryża w 886 roku, jest jedynym znacznym łucznikiem spośród tych ludów, jaki przychodzi mi na myśl⁹⁷. Pod koniec omawianego okresu kusza dołączyła do łuku jako broń piechoty. Jednakże w 1100 roku dopiero zaczynała zdobywać przewagę, jaką miała się cieszyć w XII, a przede wszystkim w XIII wieku.

ROZDZIAŁ VI
SZTUKA OBLĘŻNICZA,
800-1100

Historia sztuki oblężniczej i machin oblężniczych w średniowieczu do momentu wynalezienia prochu strzelniczego charakteryzuje się większą ciągłością niż dzieje pozostałych dziedzin sztuki wojennej. Kiedy czytamy opisy oblężenia Rzymu przez Witigesa w 537, oblegania Gundowalda Ballomera w Comminges w 585, zdobycia Nismes przez Wambę w 673, oblężenia Paryża przez Skandynawa Zygfryda w latach 885-886 oraz operacji krzyżowców przeciwko Jerozolimie w 1099, naszą uwagę przykuwa zdumiewające podobieństwo działań prowadzonych przez ludzi, którzy żyli w tak odległych czasach i różnili się pod względem narodowości. Dla przykładu, jeżeli porównamy przebieg pierwszego i ostatniego z tych pięciu oblężeń, przekonamy się, że Witiges i Gotfryd z Bouillon stosowali identyczne metody. Kiedy prymitywne środki w postaci zasypywania fosy i wdzierania się na mury po drabinach nie przynosiły rezultatów, oblegający za każdym razem uciekali się do dwóch głównych metod. Pierwsza z nich polegała na zrobieniu wyłomu w twierdzy za pomocą taranów, a druga na oczyszczeniu blanek z obrońców za pomocą pocisków wystrzeliwanych z machin umieszczonych w pobliżu podstawy murów oraz koncentrycznych salw ludzi ustawionych na wysokich, ruchomych wieżach, które podciągano pod fortyfikacje, aby je przewyższyć i zasypać strzałami z góry. Porażka Witigesa i sukces Gotfryda wynikały głównie z tego, że Got nie zdołał podciągnąć swych wież pod mury, podczas gdy krzyżowiec stopniowo wypełnił fosę gruzami i w końcu podprowadził swe wieże tak blisko miasta, że mógł opuścić mosty na blanki i przejść po nich na czele swych rycerzy.

Przez całe wieki ciemne podczas oblężeń stosowano dwie wielkie bronie ofensywne – taran i trepan. Ten pierwszy stopniowo rozbijał odcinek muru, na który go posyłano; trząsł całą strukturą, aż do przebicia zaprawy murarskiej i zawalenia się muru w wyłom. Trepan (terebrus) składał się z masywnego słupa zwieńczonego ostrym żelaznym szpicem; miał działać krok po kroku, wyjmując lub rozbijając poszczególne kamienie, dopóki nie stworzy okrągłej dziury w wieży lub przedniej części kurtyny, którą atakował.

Taran był często ogromną bryłą, wyposażoną w wielką głowicę i wprawianą w ruch przez czterdziestu lub sześćdziesięciu ludzi. Zwisał na linach lub łańcuchach z dwóch solidnych, prostopadłych belek; obsługa ciągnęła go tak daleko do tyłu, jak pozwalały na to łańcuchy, a następnie wypuszczała, aby uderzyć nim w mur. Ponieważ oblegający nie mogli przebywać w pobliżu murów, pod śmiercionośnym gradem kamieni i strzał, którymi zasypywali ich obrońcy, należało zapewnić taranowi osłonę. Wyposażono go więc w dużą wineję, która zazwyczaj toczyła się na kołach lub rolkach, chociaż wydaje się, że czasami przesuwano ją siłą i stawiano w miarę jak taran posuwał się do przodu. Boki winei zazwyczaj składały się ze skór lub pokrytych skórami płotków, co miało nadać całej konstrukcji jak największą lekkość i umożliwić jej przenoszenie. Jednakże dach musiał być bardziej solidny, ponieważ obrońcy wylewali na niego łatwopalne płyny, takie jak smoła lub wrzący olej. Jeśli napastnicy budowali bardzo silną wineję, z solidnymi belkami pokrytymi surowymi skórami, dachówkami lub ziemią, które miały zatrzymać płonące płyny, jedynym wyjściem obrońców było zrzucenie na nią ciężkich głazów lub zniszczenie jej podczas wypadu.

Jednakże nawet jeśli nie można było uszkodzić winei, istniała możliwość unieszkodliwienia samego taranu; ulubiony sposób (który podobnie jak będąca jego celem machina pochodził z czasów rzymskich) polegał na złapaniu i unieruchomieniu jego przedniej części, kiedy ta będzie uderzać w mur, za pomocą ciężkich, rozwidlonych belek, co uniemożliwiało jej odciągnięcie. Zobaczymy, w jaki sposób wypróbowano ten plan podczas oblężenia Paryża przez Wikingów. Mniej skutecznym środkiem było zawieszenie na murach, w miejscu, w które uderzał taran, grubych, przypominających materace worków wypełnionych słomą lub szerokich i grubych belek. Taran zużywał na nie swą siłę, nie czyniąc żadnych postępów w robieniu wyłomu. Zarówno belki, jak i worki zostały zastosowane w trakcie wielkiego oblężenia Jerozolimy w 1099 roku i ostatecznie okazały się bardziej szkodliwe dla oblężonych niż napastników.

Taran i jego winea pojawiają się w kronikach pod nazwami, które zatajają ich prawdziwy charakter. Są to cancer i testudo, używane jako synonimiczne określenia tej machiny, jednakże nie odnoszą się one do taranu, lecz winei, której zaokrąglona górna powierzchnia sprawiała, że porównywano ją do kraba lub żółwia.

Trepan (teretrus, terebrus, terebro) działał w mniej ostentacyjny i mniej skuteczny sposób niż taran; wymagał ogromnego nakładu pracy, zanim mógł zrobić wyłom i był narażony na niebezpieczeństwo z góry w nie mniejszym stopniu niż taran. Miał jednak niebagatelną zaletę w postaci mniejszego ciężaru i można go było łatwiej przemieszczać. Co więcej, w przeciwieństwie do tarana nie wymagał licznej obsługi. Oczywiście zawsze posiadał osłonę w postaci winei, zbudowanej na tych samych zasadach, lecz mniejszej niż ta, której wymagał taran.

Trepan i jego osłona występują w kronikach pod różnymi nazwami. Czasami jest określany jako musculus, czyli mysz⁹⁸, ponieważ jego celem było wywiercenie okrągłej dziury w dolnej części murów. Innym razem pojawia się jako „kot”, ponieważ wbijał się pazurami w mury. Trzecia i bardzo typowa nazwa to „wieprz” lub „maciora” (scrofa, sus)⁹⁹, którą stosowano z powodu podobieństwa okrągłego wierzchołka winei do grzbietu wieprza lub dlatego, że działanie machiny przypominało pracę kłów dzika. Rzadziej spotykanym określeniem jest słowo vulpes¹⁰⁰; podobnie jak w przypadku musculus, jest to aluzja do wywiercania przez machinę kształtnych, okrągłych dziur w powierzchni, która była jej celem.

Podobnie jak późni Rzymianie, w wiekach ciemnych ludzie czasami zastępowali taran i trepan podkopem. Przed wynalezieniem prochu strzelniczego za każdym razem kopano go w oparciu o ten sam schemat. Oblegający usuwali jak największą ilość ziemi spod odsłoniętego narożnika fortyfikacji i podpierali dziurę belkami. Następnie wypełniali przestrzeń pomiędzy belkami słomą i chrustem, które następnie podpalali. Kiedy podpórki zostały strawione przez ogień, mur zawalał się w dziurę i powstawał wyłom. Wcześni pisarze często określają podkop mianem „paleniska”, ponieważ z otworu podpalonego chodnika minowego wydobywały się iskry i dym, podobnie jak ze zwykłego pieca. Oczywiście podkopy były bardzo skuteczne przeciwko umocnieniom wybudowanym na miękkiej glebie; kopacze nie byli niepokojeni przez grad kamieni i strzał z góry, który sprawiał, że stosowanie taranów i trepanów było tak niebezpieczne. Z drugiej strony, były kompletnie bezużyteczne przeciwko twierdzom wybudowanym na wzniesieniu lub solidnej skale. Najlepszym sposobem, jaki oblężeni mogli zastosować przeciwko podkopowi, było wykonanie kontrpodkopu, zaatakowanie kopaczy pod ziemią, przepędzenie ich i zasypanie dziury, którą wykopali. Jeśli jednak oblegający zaczęli kopać podkop w znacznej odległości od murów i starannie ukryli jego wylot, tak że nie można było łatwo określić jego dokładnej lokalizacji i kierunku, mieli bardzo duże szanse na sukces. Wczesnym przykładem zastosowania podkopu po angielskiej stronie kanału La Manche jest zdobycie Exeter przez Wilhelma z Normandii w 1067 roku¹⁰¹.

Taran, trepan i podkop były głównymi elementami sztuki oblężniczej w omawianym okresie, ale należy również wspomnieć o kilku mniej ważnych machinach. Drabiny to najprostsze narzędzia oblężnicze i zarazem najbardziej bezużyteczne w obliczu kompetentnej obrony; pomimo tego niejedno miasto zostało zdobyte w wyniku niespodziewanego coup-de-main lub nocnego ataku, podczas którego napastnicy mieli do pomocy jedynie drabiny. Jeszcze bardziej prymitywna metoda polegała na usypywaniu ziemi, faszyny lub wszelkiego rodzaju śmieci pod najniższą częścią wrogiego muru i wspinaniu się po nich na górę. W 896 roku ta prymitywna metoda doprowadziła do upadku samego Rzymu, kiedy król Arnulf kazał Niemcom oprzeć swe ciężkie siodła i torby przewożone przez zwierzęta juczne o podstawę murów i zdołał się dostać do Wiecznego Miasta po wspięciu się na tę stertę¹⁰².

Ruchoma wieża, różniąca się od zwykłej winei przeznaczonej do osłony taranu, pojawia się pod koniec i na początku omawianego okresu, ale nie występuje w jego środkowej fazie. Jak już wspomnieliśmy¹⁰³, Witiges na próżno użył jej przeciwko Rzymowi w 537 roku. Następnym razem pojawia się jednak dopiero w XI wieku. Prawdopodobnie wyszła z użycia, kiedy zaniedbano fortyfikacje, i musiano ją przywrócić po pojawieniu się feudalnych zamków pod wpływem Wikingów i Madziarów. W każdym razie, stosowano ją jeszcze przed krucjatami i była znana Wilhelmowi Zdobywcy oraz innym kompetentnym generałom, którzy żyli w owych czasach¹⁰⁴. Jednakże najsłynniejsze przykłady jej sukcesów miały miejsce podczas wielkich kampanii na Wschodzie, poczynając od zdobycia Jerozolimy w 1099 roku. Wieża miała podwójne zastosowanie; ustawieni na jej szczycie i uzbrojeni w pociski ludzie górowali nad obrońcami murów i ostrzeliwali ich z góry, aby przygotować pole do szturmu. Często jednak wyposażano wieżę w most zwodzony, który w odpowiednim momencie opuszczano na mury jako pomost dla kolumny szturmowej. Wieża posiadała wszystkie wady winei. Przesunięcie jej było jeszcze trudniejsze niż w przypadku tej drugiej; można ją było równie łatwo podpalić i zatrzymywała się w najmniejszym rowie, ponieważ nie mogła się poruszać po nierównym terenie. Nawet jeśli oblegający wypełniali rów gruzami i wyrównywali teren pod murami, wielki ciężar wieży często sprawiał, że zapadała się w świeżo zaoraną ziemię, a gdy już raz utknęła, nie można było jej ruszyć. Można jeszcze dodać, że jej rozmiar i wysokość czyniły z niej najłatwiejszy cel dla mangonel i wyrzutni kamieni. Nierzadko czytamy o wieżach roztrzaskiwanych przez zwykłe pociski obrońców. Wilhelm z Tyru stwierdził, że te, które posłużyły krzyżowcom do szturmu na Jerozolimę, ledwie zdołały spełnić swą funkcję; w momencie szturmu były już tak uszkodzone, że dowódcy byli o krok od wydania rozkazu ich zawrócenia i zrezygnowania z ich użycia¹⁰⁵.

Spośród pomniejszych narzędzi wczesnej sztuki oblężniczej warto wspomnieć o licznych poskręcanych przenośnych płotkach. Te pluteje (plutei, crates, hourdis) były używane głównie do osłony nacierających napastników. Składały się z pali, które były powiązane wikliną lub gałęziami i zazwyczaj były pokryte skórą. Czasami cała kolumna szturmowa trzymała nad sobą pluteje podczas natarcia na mury¹⁰⁶. Innym razem używano ich do ochrony mniejszych machin oblężniczych, które nie miały własnych winei. Czasami ustawiano je rzędami, aby utworzyć osłoniętą ścieżkę umożliwiającą bezpieczne wejście do winei lub zbliżenie się do podnóża murów. W tej postaci często określano je starymi rzymskimi terminami testudo lub vinea. Drużyny wojenne, które długo przebywały w polu, jak Wikingowie lub krzyżowcy, pokładały wielką ufność w tych lekkich osłonach i wyspecjalizowały się w ich szybkim wytwarzaniu. Kiedy wojska krzyżowców zatrzymywały się pod syryjskim miastem, często koncentrowały się w całości na stworzeniu dużej ilości plutei przed przypuszczeniem jakiegokolwiek poważnego ataku. Plutje znacznie zmniejszały straty wśród oblegających, tak że opłacało się poświęcić czas na ich sporządzenie.

Podczas oblężeń zarówno napastnicy, jak i obrońcy stosowali te same machiny miotające. Można je podzielić w zależności od sposobu wytwarzania siły nośnej i wyrzucanych pocisków.

W średniowieczu istniały trzy główne metody wytwarzania siły nośnej, której potrzebowano do wystrzelenia kamienia lub oszczepu. Wydaje się jednak, że we wczesnych stuleciach, którymi się teraz zajmujemy, stosowano jedynie dwie z nich. Były to skręt i naprężenie. Trzecia i późniejsza metoda polegała na zastosowaniu przeciwwagi. Skręt polega na wykręceniu lin i strun, których nagłe zwolnienie powodowało wystrzelenie pocisku. Naprężenie to jedynie rozciągnięcie strun w taki sam sposób, w jaki naciąga się zwykły łuk. Obie metody zostały zapożyczone bezpośrednio od późnych Rzymian. Skomplikowane szczegóły budowy machin, które przedstawia Witruwiusz oraz późniejsi pisarze, tacy jak Wegecjusz, Prokopiusz i Ammianus, wyjaśniają działanie pierwowzorów większości machin stosowanych później w teutońskich królestwach Europy Zachodniej. W Konstantynopolu wytwarzano je z dawną doskonałością przez całe wieki ciemne; w krajach na zachód od Adriatyku były jedynie małymi i prymitywnymi kopiami rzymskich pierwowzorów.

Najlepszą spośród machin działających w oparciu o skręt była mangonela, która pełniła funkcję ciężkiej artylerii oblężniczej. Składała się z dwóch tęgich słupów połączonych podwójnym lub poczwórnym zestawem lin. Jeżeli umieszczano belkę pomiędzy dwoma zestawami lin, które następnie naprężano lub wykręcano do tyłu za pomocą kołowrotów obsługiwanych przez kilku ludzi, powstawała bardzo duża siła. Wykorzystywano ją albo poprzez zrobienie dziury w kształcie łyżki na końcu belki, albo poprzez przymocowanie do niej procy; następnie inżynier umieszczał pocisk (np. głaz lub miedzianą albo kamienną kulę) w łyżce lub procy i nagle zwalniał belkę. W jednej chwili liny wyprostowywały się i wyrzucały głaz lub kulę o wysokiej trajektorii eliptycznej. Trudno było wycelować machinę, ponieważ wszystko zależało od skali zastosowanego skrętu. Dla przykładu, wilgotna lub sucha pogoda wywierała na liny duży wpływ. Mangonela była jednak skuteczna w strzelaniu do dużych, łatwych celów; była wyjątkowo dobra w tym, co możemy nazwać „bombardowaniem”, czyli w miotaniu pocisków na teren otoczonego murem miasta lub umocnionych pozycji. Machina została określona mianem „mangoneli” już w 886 roku, kiedy to Abbo posłużył się tym słowem w swoim opisie oblężenia Paryża¹⁰⁷. Jednakże jest to prawdopodobnie ta sama machina, którą określano prostszym mianem procy (fundus, fundibula) i którą (jak już wspomnieliśmy) stosowano o wiele wcześniej. Z pewnością było tak w przypadku „proc”, które przewożono w taborze wojskowym Karola Wielkiego¹⁰⁸. Bezpośrednim przodkiem mangoneli był rzymski onager lub scorpio, opisywany przez Ammiana¹⁰⁹ i Prokopiusza¹¹⁰.

Druga grupa machin miotających to te działające w oparciu o naprężenie, czego przykładem jest balista. Balista to powiększona kusza, o czym świadczy jej bardzo precyzyjny opis, jaki sporządził Prokopiusz, kiedy przedstawiał machiny, za pomocą których Belizariusz bronił murów Rzymu w 537 roku. „Machiny te mają generalnie kształt łuku; jednakże w samym środku znajduje się pusty kawałek rogu, przymocowany luźno do łuku i leżący na prostym żelaznym łożysku. Aby wystrzelić w nieprzyjaciela, należy odciągnąć krótką, silną cięciwę łączącą ramiona łuku i umieścić w rogu bełt, który jest czterokrotnie grubszy od zwykłej strzały, ale ma jedynie połowę jej długości¹¹¹. Bełt nie ma takich piór jak strzała, lecz jest wyposażony w drewniane wypustki stanowiące dokładne odzwierciedlenie kształtu piór. Ludzie stojący po obu stronach balisty napinają cięciwę za pomocą małych przyrządów [tzn. kołowrotów]; kiedy ją zwalniają, róg wysuwa się do przodu i wystrzeliwuje bełt, który uderza z siłą co najmniej dwóch strzał, ponieważ rozbija kamienie i przebija drzewa”.

W powyższym opisie Prokopiusz pomija jedynie dwie rzeczy – nie wyjaśnia, czym były „przyrządy” służące do napinania cięciwy, poprzestając na określeniu ich mianem μηχαναί; Ammian informuje nas jednak, że były to niewielkie wciągarki lub kołowrotki, którymi kręcono, aby napiąć cięciwę. Pomija również fakt, że cięciwa zazwyczaj składała się ze skręconych jelit, a kiedy ją napinano, zaczepiała się o rowki lub nacięcia w żelaznym lub drewnianym łożysku, do którego przymocowywano dwa ramiona balisty. Następnie celowano z machiny, wymierzając czubek łożyska w obiekt, w który zamierzał uderzyć inżynier, a gdy była już dobrze wycelowana, zwalniano cięciwę i wystrzeliwano pocisk¹¹². Wegecjusz, który traktuje temat dużo bardziej skrótowo niż Prokopiusz, stwierdza, że im dłuższe były ramiona balisty, tym mocniejsze było uderzenie wystrzeliwanego pocisku¹¹³. Bełty musiały być bardzo duże; w trakcie oblężenia Rzymu przez Witigesa Prokopiusz widział, jak gocki wódz w kolczudze został ugodzony bełtem z balisty, kiedy siedział na drzewie, i przez długi czas wisiał na pocisku, który po przebiciu go wbił się głęboko w drzewo. Jednakże balista wystrzeliwała nie tylko bełty, lecz również długie oszczepy. Abbo pisze, że podczas oblężenia Paryża Ebolus wystrzelił z balisty oszczep, który zabił kilku Duńczyków, przechodząc przez nich na wylot. Mając na myśli kury nadziane na rożen, opat polecił ich przyjaciołom, aby „podnieśli ich i zabrali do kuchni”¹¹⁴.

Oczywiście balista mogła strzelać o wiele celniej niż mangonela, ponieważ jej oszczepy mogły być wystrzeliwane na wprost i nie miotano ich pod wielkim kątem, tak jak miało to miejsce w przypadku głazów wystrzeliwanych z tej drugiej machiny; możliwe, że celowano z niej jak z nowożytnego działa. Dlatego też nadawała się do celnego ostrzeliwania małych celów, podczas gdy mangonela służyła raczej do niszczenia dużych obiektów. Oblegający stosowali ją szczególnie do zabijania obrońców stojących na przedzie atakowanych murów. Natomiast oblężeni wykorzystywali ją przeciwko tym napastnikom, którzy wystawiali się na ostrzał, a zwłaszcza tym przebywającym poza zasięgiem zwykłych strzał lub oszczepów. Opisując oblężenie Paryża, Abbo wspomina, że inżynierowie, którzy kierowali budową duńskich taranów, zostali zabici wystrzelonym z dużej odległości pociskiem z balisty, podczas gdy ich machiny wciąż znajdowały się bardzo daleko od murów.

Należy również pamiętać, że machiny z IX wieku były wykonane o wiele gorzej niż ich pierwowzory z IV stulecia. Prawdopodobnie wiele rzeczy, które składały się z żelaza w czasach Ammiana, wykonywano z drewna w czasach Abbona. Można wątpić, czy frankijscy kowale byli w stanie wytwarzać żelazne pociski do balisty; prawdopodobnie podczas oblężenia Paryża zarówno pociski, jak i łożyska były wykonane z drewna.

Nie ulega wątpliwości, że balista była matką kuszy z późniejszych stuleci. Rzymianie posiadali jakąś broń tego rodzaju, ale popadła ona w tak wielkie zapomnienie, że w XI wieku Bizantyjczycy, którzy zachowali tak wiele innych rzymskich machin, nie mieli o niej pojęcia¹¹⁵. Natomiast na Zachodzie znano ją i stosowano już przed krucjatami. Pod Hastings Wilhelm z Normandii dysponował nie mniejszą ilością „balistanes” niż „sagittari”, jak starannie informuje nas Gwidon z Amiens. Pierwsi krzyżowcy również posiadali kuszników, chociaż początkowo nie wiedzieli jak mogą ich skutecznie wykorzystać przeciwko Turkom. Warto przytoczyć opis kuszy krzyżowców autorstwa Anny Komneny, ponieważ dowodzi on, iż była ona dokładnym, miniaturowym odzwierciedleniem wielkiej balisty opisanej przez Prokopiusza z tą różnicą, że ze względu na niewielkie rozmiary broni można ją było naciągnąć siłą mięśni i nie było potrzeby montowania kołowrotu. „Cangra jest to łuk barbarzyński, nie znany w ogóle wśród Hellenów. Cięciwy nie naciąga się prawą ręką, nie wysuwa się też łuku na przód ręką lewą. Napinający cięciwę tej broni, groźnej i dalekostrzelnej, musi odrzucić się, by tak rzec, prawie na wznak, zaprzeć się nogami w oba końce łuku i obiema rękami naciągnąć cięciwę ze wszystkich sił. Na środku cięciwy znajduje się wpust o kształcie półcylindrycznym, stykający się z samą cięciwą. Rozmiar jego jest prawie równy bardzo długiej strzale, sięga od cięciwy do środka łuku. Z tego wpustu wylatują różnego rodzaju strzały. Wkładane doń strzały są bardzo krótkie, lecz za to niezwykle grube, zakończone u szpica ciężkimi żelaznymi nasadkami. Strzały wypuszczone gwałtownie mocą cięciwy napiętej z wielkim wysiłkiem, jeśli już trafią w jakikolwiek cel, nie odbijają się w kierunku, skąd zostały wystrzelone, lecz przebijają na wylot tarczę czy pancerz z grubego żelaza i lecą dalej. Oto dlaczego lot tego rodzaju strzał jest silny i nie do powstrzymania. Taki pocisk przebił już nawet brązowy posąg, a jeśli trafi w mur potężnego miasta, to albo ostrze jego wyjdzie na zewnątrz, po drugiej stronie, albo cały wejdzie do muru, tak że go nie widać”¹¹⁶. Nie sposób stwierdzić, kim był geniusz, który jako pierwszy wpadł na pomysł stworzenia małej ręcznej balisty przenoszonej i obsługiwanej przez jednego żołnierza. Dokładna data jej wprowadzenia jest niepewna; przywrócenie starej rzymskiej manubalisty prawdopodobnie miało miejsce w najmroczniejszym spośród wieków ciemnych, czyli pod koniec X stulecia.

Wstrzymamy się z omówieniem trebusza i pozostałych machin działających dzięki zastosowaniu ciężkiej przeciwwagi, dopóki nie dotrzemy do XII wieku. Nie wiadomo, kiedy dokładnie je wprowadzono, ale najwyraźniej były jeszcze nieznane w stuleciach, którymi się teraz zajmujemy (800-1100).

Czytelnicy kronik są często zdezorientowani stosowaniem przez wczesnośredniowiecznych pisarzy wielu określeń tej samej broni. Cała artyleria oblężnicza dzieliła się na dwa rodzaje – mangonele, czyli machiny działające w oparciu o skręt, lub balisty, które polegały na naprężeniu. Pomimo tego autorzy, którzy w większości byli duchownymi, a nie wojskowymi, i nie rozumieli sposobu działania opisywanych machin, przypisują im irytująco ogólnikowe i nieprecyzyjne nazwy, takie jak „proce”, „katapulty”, „wyrzutnie kamieni”, „machiny”, „urządzenia” i „tormenta”. Co więcej, zamieszanie jest często spowodowane tym, że po dokonaniu niewielkich przeróbek lub zmiany kształtu „mangonela”, której właściwym przeznaczeniem było miotanie kamieni, mogła wystrzeliwać oszczepy, a balista, której specjalnością było celne wystrzeliwanie strzał, była w stanie miotać kamienie.

Najlepszym sposobem na zyskanie pewnego wyobrażenia o cechach oblężenia w wiekach ciemnych jest szczegółowe przeanalizowanie typowego przykładu. Niestety, bardzo niewielu kronikarzy pozostawiło naprawdę dobry opis tego rodzaju działań. Ogólnie rzecz biorąc, najlepiej opisanym oblężeniem w okresie pomiędzy panowaniem Justyniana a krucjatami jest wielkie oblężenie Paryża w latach 885-886. Długi poemat Abbona na ten temat został napisany najpodlejszą łaciną i obfituje w potworne przekręcenia wyrazów, ale jest bardzo szczegółowy i generalnie bardzo jasny. Ponieważ napastnicy i obrońcy zastosowali wszystkie narzędzia oblężnicze, jakie znano w wiekach ciemnych, warto pokrótce przedstawić jego szczegóły.

Wspomnieliśmy już, że jesienią 885 roku Paryż składał się ze starej wyspy¹¹⁷ oraz nowych fortyfikacji wzniesionych przez Karola Łysego, czyli dwóch mostów na dwóch odnogach Sekwany, które okrążały stary Paryż, wyposażonych w dwa przyczółki mostowe. Północny znajdował się gdzieś w okolicach miejsca, gdzie stała później wieża Châtelet. Południowy musiał być położony gdzieś w pobliżu współczesnego Placu Św. Michała. Mosty były drewnianymi strukturami, których środkowe podpory znajdowały się na wielkich stertach kamieni wrzuconych do Sekwany. Przyczółki mostowe były kamiennymi wieżami, ale kiedy pojawili się Duńczycy, północny nie był jeszcze ukończony i osiągnął jedynie połowę lub jedną trzecią swej docelowej wysokości. Miasto znajdowało się pod pieczą Odona, hrabiego okolicznych ziem, oraz swego biskupa Gozelina. Posiadało garnizon złożony z doborowych żołnierzy z sąsiednich regionów Neustrii oraz swych własnych mieszkańców; jednymi z najważniejszych obrońców byli hrabia Ragenar, Robert (późniejszy król), brat hrabiego Odona, oraz Ebolus, opat St. Germain des Prés.

Po zdobyciu Pontoise, Duńczycy pojawili się pod Paryżem 25 listopada 885 roku. Chcieli posuwać się dalej w górę Sekwany, która była zablokowana przez dwa mosty, i obiecali Odonowi i Gozelinowi, że nie wyrządzą miastu żadnej szkody, jeśli ich okręty otrzymają pozwolenie na przepłynięcie pod mostami bez przeszkód. Hrabia i biskup udzielili bardzo dobrej odpowiedzi; powiedzieli, że cesarz Karol powierzył im Paryż, który miał stanowić przedmurze Neustrii, i zdradziliby swego pana, gdyby ocalili miasto za cenę wydania większości królestwa na pastwę ognia i miecza. Dowódca Wikingów, Zygfryd, odparł, że ponieważ odrzucili warunki, zdobędzie ich miasto siłą, a gdyby okazała się ona niewystarczająca, zmorzy je głodem.

Wikingowie niezwłocznie wylądowali i podjęli energiczną próbę zdobycia nieukończonego północnego przyczółka mostowego. Zostali odparci, ale obrońcy byli tak wstrząśnięci słabością wieży, że spędzili całą noc na podwyższaniu jej do pełnej wysokości, którą miała osiągnąć, pośpiesznie wznosząc nadbudówkę z belek i desek. Następnego ranka Duńczycy przekonali się, że jest dwukrotnie wyższa niż poprzedniego dnia.

Ponieważ zdobycie przyczółka mostowego szturmem było już niemożliwe, oblegający postanowili się uciec do starej rzymskiej metody polegającej na podkopaniu jego podstawy za pomocą „trepana” lub „kilofa”¹¹⁸. Przygotowali pluteje (musculi), a następnie oparli je o podstawę wieży i pod ich osłoną zaczęli po kolei wyciągać kamienie. W odpowiedzi obrońcy oblali pluteje wrzącym olejem i gorejącą smołą, co umożliwiło ich podpalenie i spalenie pracujących pod ich osłoną ludzi, którzy nie zdołali wskoczyć do rzeki.

W następnej kolejności Duńczycy spróbowali zwrócić ogień przeciwko obrońcom. Podkopali się pod wieżę i prawdopodobnie wypełnili podkop materiałami łatwopalnymi, po czym podpalili całą masę zgodnie ze zwyczajową praktyką¹¹⁹. Po zawaleniu się podkopu, w podstawie przyczółka mostowego powstał wyłom. Wikingowie usiłowali się przez niego wedrzeć, ale zostali odparci, kiedy obrzucono ich z góry wszelkiego rodzaju ciężkimi pociskami. Następnie podłożyli materiały łatwopalne pod bramę wieży, aby wypalić sobie przejście, jednakże silny wiatr zdmuchnął dym i płomienie do tyłu i brama ocalała. Tymczasem obrońcy sprowadzili wiele „katapult”, czyli machin w rodzaju balisty przeznaczonych do wystrzeliwania bełtów i strzał, na wieżę oraz na tę część murów otaczających miasto na wyspie, która znajdowała się nad wieżą. Siały one tak wielkie spustoszenie wśród Wikingów, że w końcu wycofali się oni na swe okręty, straciwszy trzystu ludzi (27 listopada).

Doszedłszy do wniosku, że nie uda się zdobyć miasta w wyniku coup-de-main, oblegający rozesłali swe bandy z zadaniem spustoszenia okolicy i zgromadzenia dużych ilości zboża i bydła. Rozbili ufortyfikowany obóz w pobliżu kościoła Saint Germain l’Auxerrois, otaczając go fosą i palisadą, a następnie przystąpili do regularnego oblężenia. Ich rzemieślnicy poświęcili trochę czasu na przygotowanie trzech wielkich taranów; każdy z nich był osłonięty przez wineję z solidnego drewna, wyposażoną w szesnaście kół. Każda winea mogła pomieścić sześćdziesięciu ludzi, których zadaniem była obsługa taranu. Kiedy jednak machiny zostały skierowane na mury, oblężeni zasypali je gradem pocisków, a dwaj rzemieślnicy, którzy je zaprojektowali, podobno zginęli od tego samego oszczepu z balisty. Wydaje się, że katastrofa, jaka spotkała inżynierów, przez kilka dni opóźniała wprowadzenie taranów do walki¹²⁰.

Minęła już duża część stycznia, a oblężenie trwało od dwóch miesięcy. Wikingowie, którzy bynajmniej nie wyczerpali swych środków, postanowili wypróbować nowe metody. Przygotowali wielką ilość bardzo ciężkich plutei (plutei lub crates, jak nazywa je Abbo) sporządzonych z wikliny i pokrytych grubą warstwą świeżych skór. Główne siły oblegających usiłowały się zbliżyć do wieży pod osłoną tych plutei, z których każda mogła zakryć od czterech do sześciu ludzi. Tymczasem dwa mniejsze oddziały załadowały się na okręty i podpłynęły do mostu, na który usiłowały się wspiąć poprzez przycumowanie okrętów do jego filarów.

Napastnicy na lądzie dotarli do przyczółka mostowego pod osłoną swoich plutei i przystąpili do zasypywania otaczającego go rowu. Wrzucali do niego grudy ziemi, konary, słomę, chrust, wszelkiego rodzaju odpadki oraz swe bydło (kiedy zaczęli się denerwować brakiem postępów), a nawet ciała nieszczęsnych jeńców, których pojmali w trakcie swych rajdów po okolicznych terenach. Tymczasem oblężeni zasypywali ich nieprzerwanym gradem pocisków i zabili wielu z nich; jednakże podczas gdy skoncentrowali na tym swoją uwagę, Duńczycy naprawili i podciągnęli trzy tarany, których nie zdołali wykorzystać w trakcie poprzedniego szturmu. Tarany zaczęły uderzać w trzy punkty przyczółka mostowego i niszczyć kamienie oraz zaprawę murarską.

Oblężeni zastosowali bardzo starą metodę, którą często wykorzystywano przeciwko taranom w czasach rzymskich. Opuścili na dół duże rozwidlone belki, które złapały głowice taranów i zablokowały je, tak że nie można ich było odciągnąć do tyłu w celu zadania ciosu. Zbudowali również szereg mangonel¹²¹. Ciężkie głazy miotane przez te machiny roztrzaskiwały grube pluteje za każdym razem, gdy w nie trafiły, miażdżąc wszystkich pod spodem. Po trzech dniach walk Duńczycy ponieśli tak wielkie straty, że odstąpili od murów pod osłoną ciemności, zabierając ze sobą wszystkie nienaruszone pluteje. Zostawili jednak Frankom trofea w postaci dwóch (spośród trzech) unieruchomionych taranów.

Podczas gdy podejmowano te nieudane ataki na przyczółek mostowy, wokół mostu wywiązała się niezwykle zacięta walka. Początkowo Wikingowie usiłowali zdobyć go szturmem; kiedy zostali odparci, musieli się uciec do innych środków. Wypełniwszy trzy statki słomą i drewnem, podpalili je i podciągnęli w górę rzeki z północnego brzegu za pomocą lin, zamierzając wprowadzić je pod most, podpalić go i przeciąć łączność pomiędzy wyspą a przyczółkiem mostowym. Na szczęście dla oblężonych wszystkie trzy statki osiadły na stertach kamieni, gdzie znajdowały się drewniane filary mostu, i spłonęły lub zatonęły pod ciężarem głazów, które zrzucano na nie z góry. Most nie został uszkodzony, a podwójny szturm od lądu i morza zakończył się całkowitym niepowodzeniem (29 stycznia – 1 lutego 886).

Jednakże cztery dni później niefortunny wypadek sprawił, że Duńczycy osiągnęli to, czego nie zdołali dokonać własnymi rękami. Obfite opady deszczu wypełniły Sekwanę i Marnę po brzegi, a w nocy z 5 na 6 lutego silny prąd, któremu dały początek, zerwał część północnego mostu. Na domiar złego w wieży na przyczółku mostowym było wówczas zaledwie dwunastu wojowników. Wiedząc, że garnizon będzie mógł otrzymać posiłki z miasta dopiero po odbudowaniu mostu, Wikingowie przypuścili nagły i gwałtowny atak na odizolowaną wieżę. Podtoczyli pod bramę wózek ze słomą i podpalili go; obrońcy byli zbyt nieliczni, aby ich przepędzić, a katapulty na murach miejskich, które ostrzeliwały napastników, znajdowały się zbyt daleko i brakowało im skuteczności. Podobno nad wodą unosił się dym i mieszkańcy nie widzieli, co się dzieje. Drewniana nadbudówka przyczółka mostowego wkrótce zajęła się ogniem i garstka obrońców została zmuszona do jej opuszczenia i schronienia się na tej części zniszczonego mostu, która przylegała do wieży. Duńczycy zaproponowali, że darują im życie, wyrażając podziw dla ich dzielnej obrony, lecz gdy tylko złożyli broń, zdradzieccy barbarzyńcy zmasakrowali ich wszystkich i wrzucili ciała do rzeki. Następnie przystąpili do wyburzania kamiennej podstawy nieszczęsnego przyczółka mostowego. Można by się spodziewać, że po takim sukcesie Wikingowie uczynią wszystko, co w ich mocy, aby przemieścić część swych statków w górę rzeki przez zniszczony most, a następnie przypuszczą generalny szturm na miasto na wyspie. Do niczego takiego jednak nie doszło; czy to dlatego, że zapasy były na wyczerpaniu i należało je uzupełnić, czy też dlatego, że byli po prostu zmęczeni działaniami oblężniczymi, wysłali większość swych sił z zadaniem spustoszenia terenów prowadzących do Loary. Ich umocnienia tak bardzo sprawiały wrażenie opuszczonych, że obrońcy uznali, iż wszyscy odeszli i opat Ebolus zorganizował wypad w celu opanowania i spalenia obozu. Zapał, z jakim go odparto, świadczył o tym, że pod miastem pozostało kilka tysięcy Duńczyków.

Podczas gdy oblężenie się przedłużało, książę Saksonii Henryk pojawił się na wzgórzach nad Montmartre z posiłkami od cesarza. Duńczycy wycofali się do swego obozu i przeszli do defensywy, dzięki czemu książę bez żadnych przeszkód mógł nawiązać łączność z miastem i wysłać do niego duży konwój z zaopatrzeniem. Oblężeni wykorzystali chwilę wytchnienia do naprawy mostu i najwyraźniej zdołali też prowizorycznie odbudować zniszczony przyczółek mostowy¹²². Jednakże oblężenie jeszcze się nie skończyło; po nieudanej próbie zdobycia umocnień Wikingów Henryk wycofał się i zostawił Paryż własnemu losowi (marzec 886). Pojawienie się odsieczy skłoniło jednak oblegających do przeniesienia swego obozu z północnego brzegu Sekwany na południowy, aby odgrodzić się rzeką od wszelkich sił, jakie mogłyby przybyć z północy. Zygfryd, który był najważniejszym przywódcą Duńczyków, doradzał zwinięcie oblężenia, ponieważ wiadomo było, że cesarz Karol gromadzi dużą armię, aby osiągnąć to, co nie udało się księciu Henrykowi. Jednakże większość odrzuciła jego radę i postanowiła przypuścić generalny szturm na miasto, zanim cesarz zdąży mu przyjść z pomocą. Na początku kwietnia Wikingowie zaatakowali jednocześnie dwa przyczółki mostowe, mosty oraz samą wyspę, przybijając łodziami do wąskiego brzegu u podnóża fortyfikacji i usiłując się na nie wspiąć. Nie odnieśli żadnych sukcesów i kilka dni później Zygfryd odstąpił od miasta w towarzystwie znacznej części armii, przyjąwszy sześćdziesiąt funtów srebra od oblężonych (była to dość skromna suma), którzy mieli nadzieję, że skłoni całą hordę do pójścia w jego ślady.

Jednakże większość, na czele której stał wódz o imieniu Sinric, nie miała najmniejszego zamiaru przerywać oblężenia. Być może zachęciła ich do tego zaraza, która wybuchła w zatłoczonym mieście, kiedy powróciła upalna pogoda; jej ofiarą padł biskup Gozelin – jeden z dwóch czołowych bohaterów obrony. Oblężenie przybrało jednak niezwykle osobliwy charakter; Duńczycy skoncentrowali się głównie na południowym brzegu rzeki (chociaż utrzymywali korpus obserwacyjny naprzeciwko północnego przyczółka mostowego), dzięki czemu oblężeni mogli się bez przeszkód komunikować z otwartymi terenami. Czasami wysyłali łodzie w górę rzeki, a czasami prowadzili blokadę po obu stronach północnego przyczółka mostowego. Walki przybrały charakter potyczek o kontrolę nad tym szlakiem, które trwały aż do maja, kiedy to bez ostrzeżenia ani widocznych przygotowań Duńczycy podjęli próbę szturmu. Trzystu z nich nagle przybiło swymi łodziami do brzegu u podnóża muru na wyspie i wspięło się na niego po drabinach. Czoło kolumny przedostało się za mur, ale obrońcy, którzy nadbiegli ze wszystkich stron, zdołali je wyprzeć, zanim główne siły zdążyły mu przyjść z pomocą.

Pod koniec czerwca lub na początku lipca hrabia Odo, który wymknął się z miasta, aby porozumieć się z cesarzem i zebrać posiłki, pojawił się na Montmartre na czele trzech tysięcy ludzi. Duński korpus obserwacyjny na północnym brzegu usiłował zagrodzić mu drogę, ale Odo zdołał się przebić i wkroczył do miasta ze swymi towarzyszami. Niedługo potem pod miastem pojawiła się awangarda wielkiej armii, którą zgromadził cesarz z całej Austrazji i zachodnich Niemiec. Sam Karol Gruby zatrzymał się w Reims, ale wysłał przodem Henryka z Saksonii z zadaniem oczyszczenia drogi do Paryża. Tym razem książę miał mniej szczęścia niż podczas pierwszej próby nawiązania łączności z miastem i zginął wpadając do ukrytego rowu, który wykopali Duńczycy przed swoim obozem. Ponieważ cesarz wciąż zwlekał, Duńczycy ruszyli do kolejnego generalnego szturmu. Tym razem sprowadzili o wiele więcej machin niż poprzednio i usiłowali oczyścić mury z obrońców za pomocą kamieni, oszczepów i ołowianych kul, które nieustannie miotali z tysiąca machin. Następnie spróbowali jednocześnie wspiąć się na mosty i mur na wyspie z pokładów łodzi oraz spalić północny przyczółek mostowy, podkładając pod niego materiały łatwopalne. Po desperackiej walce zostali odparci na wszystkich odcinkach, chociaż w pewnym momencie wydawało się, że zniszczą drewniany fort, który odbudowano dla osłony północnego mostu. W ostatniej chwili, kiedy garnizon został przepędzony przez dym, ogień nagle zgasł zanim nieprzyjaciel zdążył się dostać do środka, a Frankowie zdołali pośpiesznie wrócić i zająć fortyfikację, o którą toczyła się tak zacięta walka.

Ten szturm był ostatnim krytycznym momentem oblężenia, które niedługo potem dobiegło końca. Duńczycy nie zostali jednak zmuszeni do odwrotu przez dużą armię, która zgromadziła się przeciwko nim, lecz odeszli na mocy haniebnego traktatu. Zamiast podjąć próbę zdobycia duńskiego obozu, Karol Gruby zaoferował Wikingom okup w wysokości siedmiuset funtów srebra oraz zezwolił im na swobodne przejście do Burgundii, która zbuntowała się pod wodzą hrabiego Bosona. Wikingowie przyjęli jego tchórzliwą ofertę, wzięli pieniądze i maszerowali na południe, dopóki nie dotarli do miasta Sens, które bezskutecznie oblegali przez sześć miesięcy. Odblokowanie Paryża nie wynikało więc z mężnej postawy jego garnizonu, lecz z tchórzostwa jego monarchy. Pomimo tego jego dzielna obrona wywarła niemały wpływ na ludzkie umysły. Zatrzymanie Duńczyków i odparcie tak wielu desperackich ataków na miasto zachęciło wszystkich mieszkańców Neustrii do stawiania oporu w przyszłości.

Uwagę czytelnika, który bada szczegóły tego wielkiego oblężenia, przykuwają dwie szczególnie interesujące kwestie. Pierwsza z nich to niesamowita biegłość w sztuce oblężniczej, jaką zdobyli Duńczycy po sześćdziesięciu latach najazdów na cesarstwo. Druga, która stoi w dziwnym kontraście z pierwszą, to ich kompletny brak zrozumienia dla konieczności przecięcia łączności miasta ze światem zewnętrznym. Paryż musiałby skapitulować już po upływie kilku miesięcy, gdyby tylko napastnicy odpowiednio zadbali o odizolowanie twierdzy.

Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to zdumiewające jest to, że dzicy żeglarze z północy stosowali większość narzędzi i machin znanych Wegecjuszowi i Prokopiuszowi. Wikingowie posiadali gruntowną wiedzę na temat tarana, machin miotających, winei, plutei i crates, podkopu oraz zastosowania ognia. Oczywiście musieli ją przejąć od swych przeciwników podczas niekończących się rajdów i oblężeń, które rozpoczęły się pod koniec panowania Ludwika Pobożnego. W 885 roku Frankowie nie byli ani trochę bardziej uzdolnieni w sztuce oblężniczej od swych przeciwników.

Z drugiej strony, ogólna strategia oblężenia była całkowicie chybiona. Nie zadbano o wydzielenie stałych sił osłonowych; każdy większy oddział posiłkowy, jaki się pojawił, mógł się przebić do Paryża. Odsiecz pod dowództwem Henryka z Saksonii i hrabiego Odona musiała stoczyć zaciętą walkę, aby przedrzeć się przez blokadę Duńczyków, ale nie musiała się wdawać w otwartą bitwę ani forsować linii cyrkumwalacyjnej. Wydaje się, że w pierwszej połowie oblężenia Wikingowie zaniedbali południowy brzeg Sekwany; w drugiej połowie, kiedy przenieśli swój obóz do Saint Germain des Prés, zostawili północny brzeg bez odpowiedniej ochrony. Przez cały wielomiesięczny okres oblężenia obrońcy mogli się porozumiewać ze swymi pobratymcami przebywającymi na zewnątrz za pomocą łodzi na górnej Sekwanie lub za pośrednictwem posłańców, którzy przemykali pomiędzy posterunkami oblegających. Wielokrotnie przysyłano do twierdzy posiłki i żywność. Duńczycy powinni byli zablokować rzekę powyżej miasta za pomocą zapór lub wybudować na niej łodzie, aby zamknąć szlak wodny. Powinni być również gotowi do zaryzykowania generalnego starcia z odsieczą, zamiast wysyłać przeciwko niej jedynie wydzielone oddziały. Ich pozycja jest bardzo podobna do sytuacji Anglików i Francuzów pod Sewastopolem w 1855 roku. Oblężenie może się ciągnąć w nieskończoność, jeśli napastnicy atakują twierdzę tylko od jednej strony i umożliwiają drugiej swobodną komunikację z otwartymi terenami. Wikingowie mieli dodatkowy problem, ponieważ mogli atakować jedynie bardzo wąskie odcinki (dwa przyczółki mostowe). Rzeka uniemożliwiała im przypuszczenie naprawdę niebezpiecznych ataków na wyspę, której mury nie mogły zostać zniszczone przez artylerię oblężniczą na stałym lądzie. Dlatego też można bez przesady stwierdzić, że głód był jedynym pewnym sposobem na zdobycie miasta, a nowe metody fortyfikacyjne wprowadzone przez Karola Łysego były całkowicie usprawiedliwione i okazały się odporne na zwykłe ataki głównych sił nawet przy zastosowaniu najlepszych technik oblężniczych tamtych czasów.

ROZDZIAŁ VII
OSTATNIE ZMAGANIA PIECHOTY.
BITWY POD HASTINGS (1066
I DYRRACHIUM (1081)

Musimy teraz opisać bitwę pod Hastings, która stanowi ostatni wielki przykład próby zastosowania starej taktyki piechoty ludów teutońskich przeciwko w pełni rozwiniętej kawalerii feudalnej. Spory współczesnych krytyków na jej temat są równie zażarte, jak starcie pomiędzy armiami Harolda Godwinsona i Wilhelma Bękarta.

Nie musimy się długo rozwodzić nad politycznymi i militarnymi wydarzeniami, które poprzedziły bitwę. Wystarczy stwierdzić, że ostateczna porażka anglosaskich tanów nastąpiła tuż po ich najbardziej uderzającym zwycięstwie. Latem 1066 roku nowo wybrany król Harold musiał się mieć na baczności przed dwoma przeciwnikami jednocześnie. Książę normandzki Wilhelm otwarcie zaprotestował przeciwko elekcji, która odbyła się w styczniu, i wiadomo było, że gromadzi wielką armię i flotę w St. Valery. Harold dobrze go znał i uważał go za najniebezpieczniejszego przeciwnika; zgromadził wszystkie dostępne siły morskie swego królestwa i przez cały czerwiec, lipiec i sierpień silna eskadra krążyła pomiędzy wyspą Wight a Dover, gotowa zablokować przeprawę przez kanał La Manche. W tym samym czasie earlowie i szeryfowie otrzymali polecenie przygotowania mobilizacji sił lądowych królestwa, a król i jego huskarlowie przebywali w pobliżu wybrzeża w Sussex, oczekując na wieści. Książę Wilhelm nie pojawiał się przez wiele tygodni; jego armia długo się gromadziła, a gdy okręty były gotowe, nastał sierpień, który okazał się miesiącem ciągłych sztormów i północnych wiatrów, co nie sprzyjało żegludze wielkiej floty.

Tymczasem pojawiło się również zagrożenie z północy. Zbuntowany brat króla Harolda, earl Tostig, krążył wokół wybrzeża z niewielką eskadrą i w maju wylądował nad rzeką Humber tylko po to, aby wycofać się przed earlem Edwinem z Northumbrii. Jednakże Tostig sprzymierzył się z wojowniczym i chciwym królem Norwegii, Haraldem Hardradą, w związku z czym należało się liczyć z groźbą inwazji Norwegów, chociaż wydawała się ona bardziej odległa niż atak Normanów na południowe wybrzeże. Kiedy nastał wrzesień, żadne z tych zagrożeń nie zdążyło się jeszcze zmaterializować.

Nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności kryzys zaczął się akurat, gdy angielska flota wyczerpała swe zaopatrzenie po trzech miesiącach na morzu. 8 września Harold nakazał jej zawinąć do Londynu w celu uzupełnienia zapasów i dokonania napraw, ponieważ poniosła szkody w wyniku złej pogody. Miała możliwie jak najszybciej wznowić żeglugę. Siedem dni później dowiedziano się, że flota Norwegów w sile trzystu okrętów pojawiła się na wybrzeżu Yorkshire, gdzie spustoszyła Cleveland i zdobyła Scarborough. Harold był zmuszony powierzyć straż nad kanałem wiatrom, które do tej pory mu sprzyjały, i pospieszyć ze swymi huskarlami na północ, aby stawić czoło inwazji Hardrady. Po drodze otrzymał katastrofalną wiadomość o porażce earlów Edwina z Northumbrii i Morkara z Mercji w otwartej bitwie pod Fulford, przed Yorkiem (20 września), i rozpoczęciu przez miasto rozmów w sprawie kapitulacji. Maszerując najszybciej, jak to możliwe, król Anglii zdołał przybyć do Yorku na czas i zapobiec katastrofie. Jeszcze tego samego popołudnia zaatakował Norwegów pod Stamford Bridge nad rzeką Derbent, w odległości 11 km od miasta. Odniósł nad nimi druzgocące zwycięstwo – Hardrada zginął, podobnie jak zbuntowany earl Tostig, a armia inwazyjna została niemal doszczętnie zniszczona, o czym świadczy to, że uciekinierzy zbiegli na dwudziestu czterech okrętach, chociaż wpłynęli na rzekę Humber na pokładzie trzystu jednostek.

Szczegóły starcia zaginęły w pomroce dziejów – nie możemy wierzyć w ani jedno słowo żywego opisu zawartego w Heimskringla, ponieważ wszystkie znajdujące się tam stwierdzenia, jakie można sprawdzić, są wyraźnie błędne. Harold mógł zaoferować swemu zbuntowanemu bratu przebaczenie i hrabstwo oraz obiecać jego norweskiemu sprzymierzeńcowi nie więcej niż słynne „siedem stóp angielskiej ziemi, jako że jego postura jest większa niż u innych mężów”. Wikingowie mogli walczyć przez wiele godzin za swymi tarczami i ponieść porażkę dopiero wieczorem, kiedy ich król został zabity przez zabłąkaną strzałę. Nie możemy jednak wierzyć sadze, która utrzymuje, że Morkar był bratem króla Harolda Godwinsona i poległ pod Fulford, earl Waltheof (który był wówczas dzieckiem) wziął udział w walce, a armia angielska składała się głównie z kawalerii i łuczników. Cała opowieść w Heimskringla brzmi jak jakaś wersja bitwy pod Hastings, którą przeniesiono pod Stamford Bridge w wyniku jakiejś niebywałej pomyłki. Jedyna szczegółowa informacja na jej temat, jaką odnotowano w Kronice anglosaskiej, a mianowicie stwierdzenie, że starcie obejmowało desperacką obronę mostu przed nacierającymi Anglikami, w ogóle nie pojawia się w opowieści norweskiej. Możemy jedynie mieć pewność, że obie strony musiały walczyć pieszo zgodnie ze starym zwyczajem Wikingów i Anglików, „rąbiąc się nawzajem ponad tarczami”, dopóki pobita armia nie została niemal doszczętnie zniszczona.

Tymczasem 28 września – dwa dni po bitwie pod Stamford Bridge – Wilhelm z Normandii wylądował w Pevensey, nie napotykając żadnych przeszkód ze strony angielskiej floty, która dokonywała napraw w Londynie, ani armii królewskiej, która wyruszyła na północ, aby odeprzeć Norwegów. Najeźdźcy zaczęli pustoszyć kraj i nie napotkali większego oporu, ponieważ król i jego doborowi wojownicy byli nieobecni. Podobno jedynie pod Romney okoliczni mieszkańcy chwycili za broń i zdołali odeprzeć najeźdźców.

Tymczasem wieści o lądowaniu Wilhelma zostały błyskawicznie przekazane Haroldowi w Yorku, który podobno otrzymał je podczas uczty zorganizowanej na cześć jego zwycięstwa nad Skandynawami. Król otrzymał wiadomość 1 lub 2 października; niezwłocznie pospieszył na południe do Londynu, maszerując tak szybko, jak to możliwe. Znajdowała się przy nim zwycięska armia spod Stamford Bridge, a północne zaciągi Edwina i Morkara miały jak najszybciej wyruszyć za nią. Harold przybył do Londynu 7 lub 8 października i spędził tam kilka dni na gromadzeniu fyrdu z sąsiednich hrabstw w południowych Midlandach. 11 opuścił miasto, aby stawić czoło księciu Wilhelmowi, chociaż nie zgromadził jeszcze wszystkich sił. Opieszali lub zdradzieccy earlowie z północy nie przyprowadzili jeszcze swych kontyngentów, a ludzie z zachodnich hrabstw nie zdążyli przybyć na miejsce zbiórki. Jednakże Harold był poruszony doniesieniami o okrutnym pustoszeniu Kentu i Sussex przez Normanów¹²³ i postanowił jak najszybciej doprowadzić do rozstrzygnięcia w bitwie, chociaż dzięki kilkudniowej zwłoce mógłby podwoić swoją armię¹²⁴. Po błyskawicznym dwudniowym marszu dotarł na skraj Andredsweald, w obrębie rejonu, który przez ostatnie dwa tygodnie był ofiarą okrucieństwa Wilhelma.

Harold zajął pozycję w miejscu, gdzie droga z Londynu do Hastings wyłania się z lasu i wychodzi na otwarty teren wybrzeża. Wybrany teren był samotnym wzgórzem górującym nad bagnistą niziną Senlac¹²⁵, gdzie znajdują się ruiny klasztoru Battle Abbey, lecz wówczas dla kronikarza miejsce to było oznaczone jedynie przez „sędziwą jabłoń” na jego grzbiecie, tak jak dwieście lat wcześniej ciernisty krzew wyznaczał pole bitwy pod Ashdown¹²⁶.

Pozycja Senlac składa się ze wzgórza o długości ok. 1000 metrów i szerokości 135 metrów, które łączy się z główną częścią wzgórz Wealden poprzez krótki, wąski przesmyk o stromych zejściach po obu stronach. Droga z Londynu do Hastings biegnie przez przesmyk, przecina wzgórze w jego najwyższym punkcie, a następnie opada do doliny, aby wznieść się na przeciwległy grzbiet Telham Hill. To drugie wzniesienie jest wyższe i osiąga 133 m ponad poziomem morza, podczas gdy w przypadku wierzchołka wzgórza Harolda jest to jedynie 83 m. Wzgórze Anglików opada dość łagodnie na południe, gdzie znajdował się nieprzyjaciel¹²⁷, ale na północy zejście po obu stronach przesmyku jest tak strome, że zamienia się niemal w urwisko. Najwyższym punktem jest wierzchołek pozycji, gdzie przecina ją droga. Właśnie tam król Harold umieścił dwie chorągwie – Smoka Wesseksu i swój własny sztandar z wizerunkiem wojownika.

Najprawdopodobniej pozycja ta została już wykorzystana przez jakąś armię w dawnych czasach, ponieważ najlepsze źródła stwierdzają, że wokół niej, a zwłaszcza na jej tyłach, znajdowały się starożytne wały i rowy¹²⁸, które w niektórych miejscach łączyły się z urwistym zboczem. Być może był to obóz części armii Alfreda z lat 893-894, kiedy to król, rozlokowany na wschodnim krańcu Andredsweald, pomiędzy flotą Duńczyków, która przybiła do brzegu w Lymne a drugą armią obozującą w Middleton, usiłował powstrzymać ich łupiestwa w Kent i Sussex¹²⁹. Nie mogło być lepszego miejsca dla sił obserwujących nowo przybyłych nieprzyjaciół. Obejmuje ono jedyną drogę z Londynu, która przecinała Andredswaeld i przebiegała tak blisko jego skraja, że obrońcy mogli się schronić w nieprzeniknionych lasach, jeśli chcieli uniknąć bitwy¹³⁰.

Ponieważ zajęcie pozycji na wzgórzu nad niziną Senlac było oczywistym posunięciem dla armii, której taktyka wymuszała przyjęcie defensywy, Harold postanowił stoczyć tam bitwę. Nie musimy wierzyć źródłom, które utrzymują, że król zamierzał przypuścić nocny atak na Normanów, gdyby ci rozproszyli się w celu grabieży lub wystawili nieskuteczne warty¹³¹. Wydaje się nieprawdopodobne, aby myślał o poruszaniu się po omacku w ciemnościach przez 13 km pofałdowanego terenu w celu zaatakowania obozu, którego pozycja i układ były dla niego nieznane. Jego armia miała za sobą ciężki marsz z Londynu, najwyraźniej dotarła do Senlac dopiero o zmroku i musiała być wyczerpana. Co więcej, Harold znał umiejętności dowódcze Wilhelma i nie mógł zakładać, że pozwoli się zaatakować bez przygotowania. Dużo bardziej prawdopodobne było to, że Norman nie zaatakuje silnej pozycji na Senlac i wyda mu bitwę w otwartym polu bliżej morza. Prawdopodobnie spodziewając się takiego obrotu sytuacji, Harold nakazał swej flocie, która cztery tygodnie temu powróciła do ujścia Tamizy w bardzo złym stanie, aby dokonała napraw i opłynęła North Foreland w celu zagrożenia normańskim okrętom spoczywającym na brzegu pod osłoną drewnianego zamku w Hastings¹³². Raczej nie mógł zakładać, że Wilhelm wycofa się za morze na wieść o jego marszu¹³³, a zatem sprowadzenie floty musiało mieć na celu odcięcie Normanom drogi odwrotu w przypadku wielkiego zwycięstwa Anglików na lądzie lub zmuszenie najeźdźców do powrotu na brzeg w celu obrony ich zagrożonych okrętów, które tam spoczywały.

Jeden z autorów, którzy opisali bitwę, twierdzi, że pozycja Anglików była umocniona. Według Wace’a – najpóźniejszego i najbardziej rozwlekłego z naszych źródeł – Harold kazał swym ludziom wznieść drewniane ogrodzenie, wykorzystując do tego drzewa z lasu, który znajdował się nieopodal za ich plecami. Jednakże wszyscy wcześniejsi kronikarze wspominają jedynie o murze tarcz Anglików, ich zwartej masie pokrywającej wierzchołek wzgórza oraz o pozostałościach starych fortyfikacji – wspomnianych wyżej antiquus agger, frequentia fossarum i fova magna. Wykorzystanie starej duńskiej metody otaczania obozu palisadą przez Harolda byłoby prawdopodobne, gdyby nie to, że przybył dopiero zeszłej nocy, a jego armia była zmęczona. We wczesnych godzinach rannych 14 października nie można było zrobić zbyt wiele, chociaż od świtu do przybycia armii Normanów z pewnością minęły trzy długie godziny. Wydaje się jednak mało prawdopodobne, aby wcześniejsi normańscy pisarze opisujący bitwę powstrzymali się od jakiejkolwiek wzmianki o poważnych pracach fortyfikacyjnych, ponieważ im większe przeszkody musiałby pokonać ich książę, tym świetniejsze i wspanialsze byłoby jego zwycięstwo. Poza tym tkanina z Bayeux, która (pomimo całej druzgocącej krytyki) pozostaje głównym źródłem do bitwy, nie pokazuje żadnych śladów jakichkolwiek umocnień przed frontem Anglików. Prawdopodobnie Wace, który spisywał tradycję ustną dziewięćdziesiąt lat po stoczeniu bitwy, usłyszał coś o frequentia fossarum wspomnianych przez Wilhelma z Poitiers oraz o agger opisywanym przez Orderyka i uznał je za nowe umocnienia, opisując je jako najlepsze dzieła wojskowe swoich czasów¹³⁴.

Armia angielska sformowała pojedynczą wielką zwartą masę od jednego końca wierzchołka do drugiego. Prawdopodobnie jej szyk rozciągał się od drogi, która przecina wierzchołek w pobliżu jego wschodniego końca, przez jakieś 180 metrów w lewo, aż do szczytowego punktu niewielkiej, małej i wąskiej doliny (u podnóża którego płynie strumyk), znajdującego się 180 metrów na wschód od obecnego kościoła parafialnego; po drugiej, czy też zachodniej stronie drogi, szyk bojowy był o wiele dłuższy i rozciągał się od drogi aż do górnych krawędzi drugiego wąwozu, z którego wypływa rozwidlony strumyk z dwóch źródeł, tworzącego zachodni bok wzgórza. Odcinek pomiędzy drogą a tym wąwozem musiał wynosić 720 lub 770 metrów. Jak wiemy, dwa sztandary Harolda zostały umieszczone tam, gdzie znajdował się później główny ołtarz Battle Abbey. Jego pozycja musiała się zatem znajdować na lewym krańcu centrum, a nie w samym środku linii. Jednakże wybór miejsca był podyktowany ukształtowaniem terenu – był to najwyższy punkt wzgórza, 83 m ponad poziomem morza, podczas gdy większa część pozycji nie przekracza 75 m. Miejsce to idealnie nadawało się do umieszczenia sztandarów w taki sposób, aby były widoczne ze wszystkich stron, a stojący przy nich dowódca mógł spoglądać na cały front swego wojska z niewielkiego wzniesienia.

W tym ustawieniu, w którym centrum Anglików było lekko wykrzywione do przodu, a skrzydła do tyłu, armia przypominała Normanom bardziej okrągłą masę niż rozwiniętą linię¹³⁵. Chociaż wciąż brakowało zaciągów z Northumbrii i zachodu, armia musiała liczyć wiele tysięcy ludzi, ponieważ fyrd z południowej i środkowej Anglii był obecny w pełnym składzie, a łupiestwa Normanów rozwścieczyły jego członków¹³⁶. Określenie liczebności wojska jest niemożliwe; szacunki kronikarzy, które czasami sięgają setek tysięcy ludzi, są całkowicie bezużyteczne. Ponieważ długość pozycji wynosiła ok. 1000 metrów, a pojedynczy wojownik potrzebował ok. 1 m wolnego miejsca do zadania ciosu toporem lub rzucenia oszczepem, przedni szereg musiał liczyć co najmniej 1100 lub 1200 ludzi. Wierzchołek wzgórza był całkowicie wypełniony Anglikami, a drzewce ich włóczni przypominały Normanom las¹³⁷, w związku z czym szyk nie mógł być cienki; jeśli był głęboki na osiem lub dziesięć szeregów, cała armia liczyłaby dziesięć lub jedenaście tysięcy ludzi. W pełni uzbrojeni wojownicy, huskarlowie króla, tanowie oraz zamożniejsi i lepiej wyposażeni wolni ludzie, którzy posiadali pięć hide ziemi, zapewne stanowili mniejszość. Armia musiała się składać w większości z prymitywnie uzbrojonych rekrutów z fyrd; jak pokazuje tkanina z Bayeux, posiadali oni bardzo różnorodne uzbrojenie – miecze, oszczepy, maczugi, topory, garść łuków, a prawdopodobnie nawet prymitywne narzędzia rolnicze przekształcone w broń. Ich jedynym wyposażeniem ochronnym były tarcze (okrągłe lub w kształcie latawca); głowa i ciało były okryte jedynie tuniką i czepkiem, które noszono na co dzień.

Wiadomo, że dobrze uzbrojeni huskarlowie, którzy mogli liczyć dwa tysiące doborowych i doświadczonych wojowników, znajdowali się w centrum wokół króla i jego sztandarów. Fyrd, który niewątpliwe był podzielony według hrabstw, znajdował się na skrzydłach. Przypuszczalnie tanowie i pozostali w pełni uzbrojeni ludzie stali w przednich szeregach, podczas gdy chłopi trzymali się z tyłu i wspierali ich, chociaż początkowo mogli jedynie rzucać swą bronią w nacierającego nieprzyjaciela nad głowami swych lepiej uzbrojonych towarzyszy.

Musimy się teraz zająć Normanami. Książę Wilhelm nie wyruszył na wyprawę jedynie jako feudalny zwierzchnik baronów normandzkich, lecz raczej jako dyrektor wielkiej spółki akcyjnej, której celem był podbój Anglii. Jej udziałowcami nie byli jedynie jego poddani, lecz również setki bogatych i biednych awanturników z całej Europy Zachodniej. Na zgromadzeniu w Lillebonne normańscy baronowie odmówili udziału w wyprawie ich księcia do Anglii jako całość. Jednakże wszyscy lub prawie wszyscy z nich zgodzili się mu służyć jako ochotnicy, zabierając ze sobą nie tylko swój tradycyjny feudalny kontyngent, lecz również tylu ludzi, ilu tylko zdołali zebrać. W zamian mieli otrzymać łupy zdobyte w wyspiarskim królestwie, jeżeli przedsięwzięcie zakończy się powodzeniem. Na podobnych warunkach Wilhelm przyjął oferty pomocy ze wszystkich stron; rycerze i sierżanci gromadzili się, „niektórzy dla ziemi, a inni dla pieniędzy”, gotowi poprzeć jego roszczenia. Wydaje się, że choć Normanowie stanowili rdzeń armii inwazyjnej, to jednak przybysze znacznie przewyższali ich swą liczbą w wykazach. Wielcy możnowładcy, tacy jak Eustachy, hrabia Boulogne, bretoński hrabia Alan Fergant¹³⁸ i Haimar z Thouars byli gotowi zaryzykować swe życie i środki w nadziei na pokaźny zysk. Do armii dołączyli Francuzi, Bretończycy, Flamandowie, Andegaweńczycy, rycerze z bardziej odległych rejonów Akwitanii i Lotaryngii, a nawet (jeśli wierzyć Gwidonowi z Amiens) zabłąkani wojownicy rekrutujący się spośród normańskich zdobywców Neapolu i Sycylii¹³⁹.

Poświęcono wiele miesięcy na wybudowanie floty u ujścia Dive. Jej liczebność, którą wielu kronikarzy zawyża do absurdalnych rozmiarów, mogła według najbardziej umiarkowanych szacunków wynosić 696 okrętów przekazanych księciu¹⁴⁰. Całkowita liczba przewożonych wojowników jest równie niepewna, jak liczebność samej floty. Posługując się analogią do innych ówczesnych armii można założyć, że kawaleria musiała stanowić bardzo dużą część całości. W armiach kontynentalnych piechota była tak bardzo lekceważona, że doświadczony generał poświęcał całą swoją uwagę zwiększaniu liczebności konnicy. Jeśli założymy, że kawaleria mogła liczyć trzy lub nawet cztery tysiące ludzi, a piechota osiem lub dziewięć tysięcy, posuniemy się do granic prawdopodobieństwa i będziemy musieli przyznać, iż nasze szacunki są całkowicie arbitralne. Najmniejsza liczba, jaką podają kronikarze, to sześćdziesiąt tysięcy ludzi¹⁴¹; zważywszy jednak na ich całkowitą niezdolność do zrozumienia znaczenia dużych liczb, obejdziemy się z nimi łagodnie, jeśli przyjmiemy jedną piątą tej liczby.

28 września Wilhelm wylądował w Pevensey, a następnie pomaszerował do Hastings i wybudował tam drewniany zamek, który miał strzec jego floty. Mógł bez żadnych przeszkód ruszyć na Londyn, ponieważ w tym czasie Harold dopiero opuszczał York. Jednakże książę postanowił walczyć w pobliżu swej bazy i spędził następne dwa tygodnie, jakie miał do dyspozycji, na systematycznym pustoszeniu Kentu i Sussex. Kiedy jego zwiadowcy powiadomili go, że Harold jest blisko i rozbił swój obóz obok wzgórza Senlac, książę uznał, iż osiągnął swój cel; będzie mógł stoczyć walkę w wybranym przez siebie momencie w odległości zaledwie kilku kilometrów od swych okrętów. 14 października o świcie Wilhelm rozkazał swej armii ustawić się w szyku i przebył 13 km pofałdowanego terenu, który znajduje się pomiędzy Hastings a Senlac. Kiedy armia dotarła na wierzchołek wzgórza Telham, ujrzała pozycje Anglików na przeciwległym wzgórzu, w odległości około kilometra od siebie.

Zdając sobie sprawę, że wybiła godzina starcia, książę i jego rycerze włożyli swe kolczugi, których do tej pory nie mieli na sobie, aby uniknąć zmęczenia, i armia ustawiła się w szyku bojowym. Wilhelm postanowił utworzyć trzy równoległe korpusy złożone zarówno z piechoty, jak i kawalerii. Centrum składało się z rdzennych kontyngentów normandzkich; w skład lewego skrzydła wchodzili głównie Bretończycy oraz ludzie z Maine i Andegawenii; na prawym skrzydle stanęli Francuzi i Flamandowie¹⁴². Wydaje się jednak, że na skrzydłach znajdowała się również część Normanów¹⁴³. Naturalnie sam książę objął dowództwo w centrum, podczas gdy skrzydła przypadły bretońskiemu hrabiemu Alanowi Fergantowi i Eustachemu z Boulogne; wielki normański baron Roger z Montgomery został przydzielony do tego drugiego.

Każdy oddział był podzielony na trzy linie; pierwsza składała się z łuczników i kuszników, a druga z piechoty, która nie była uzbrojona w bronie miotające, lecz w piki i miecze. Zdaje się, że większość z nich nosiła kolczugi¹⁴⁴, w przeciwieństwie do piechoty z angielskiego fyrd. Na tyłach znajdowała się najważniejsza część armii – rycerze w kolczugach. Przypuszczalnie Wilhelm zamierzał zmęczyć i przerzedzić masy Anglików ostrzałem, a następnie przypuścić poważny atak za pomocą swej ciężkiej piechoty, mając nadzieję, że uda się jej zbliżyć do nieprzyjaciela i nawiązać walkę wręcz; jednakże najwidoczniej decydujący cios miało zadać wielkie zgrupowanie kawalerii, która tworzyła trzecią linię każdego oddziału.

Normanowie rozwinęli się na zboczach Telham, a następnie ruszyli do natarcia przez pofałdowaną dolinę, która oddzielała ich od pozycji Anglików.

Kiedy łucznicy podeszli na odpowiednią odległość, zaczęli ostrzeliwać Anglików, co odniosło pewien skutek¹⁴⁵; początkowo zapewne nie było większej reakcji na grad strzał, ponieważ w szeregach Harolda znajdowała się jedynie garstka łuczników. Co więcej, mur tarcz mógł zapewnić jedynie częściową osłonę, chociaż w pewnej mierze niewątpliwie spełniał swą funkcję. Kiedy jednak Normanowie ruszyli w górę zbocza, zostali zasypani wszelkiego rodzaju pociskami, oszczepami, lancami, toporkami do rzucania, a nawet (jeśli wierzyć Wilhelmowi z Poitiers) prymitywną bronią, która pasowała bardziej do epoki neolitu niż do XI wieku – wielkimi kamieniami przymocowanymi do drewnianych uchwytów i miotanymi w taki sam sposób, jak toporki¹⁴⁶. Najwyraźniej grad pocisków zmusił łuczników do odwrotu, ale ciężkozbrojna piechota dotarła do linii Anglików i wdała się w walkę wręcz z ludźmi Harolda¹⁴⁷. Nie zdołała jednak w najmniejszym stopniu zachwiać obrońcami i gdy Wilhelm posłał do góry swą kawalerię, mogła już być w odwrocie¹⁴⁸. Jeźdźcy wjechali na wzgórze, które było już usłane ciałami, i włączyli się do walki. Na ich czele znajdował się minstrel o imieniu Taillefer, który wysforował się naprzód, dodając otuchy swym towarzyszom i bawiąc się niczym żongler swoim mieczem, podrzucając go i chwytając. Przebił się przez mur tarcz i wdarł się w głąb linii Anglików, gdzie został zabity po tym, jak zdołał powalić kilku przeciwników¹⁴⁹. Za nim natarło całe normańskie rycerstwo ze swą pieśnią bojową na ustach, zmuszając konie do jak najszybszej jazdy w górę zbocza. Piechota wycofała się (przypuszczalnie przez odstępy pomiędzy trzema oddziałami) i kawaleria księcia uderzyła na długi mur tarcz. Możliwe, że powaliła żołnierzy z pierwszego szeregu samym swym impetem. Nie mogła się jednak wedrzeć w głąb masy Anglików; doszło do przerażającego zderzenia i dzikiej wymiany ciosów, ale linia nie ustąpiła na żadnym odcinku. Co więcej, napastnicy byli zbici z tropu zaciętym oporem, jaki napotkali; topory Anglików przebijały tarcze i kolczugi, odrąbując kończyny i powalając konie na ziemię¹⁵⁰. Jeźdźcy z kontynentu nigdy wcześniej nie spotkali takiej piechoty. Po pewnym czasie Bretończycy i Andegaweńczycy z lewego skrzydła upadli na duchu i rozpoczęli bezładny odwrót w dół wzgórza, przy czym wielu z nich spadło z koni i przewróciło się na bagnistym terenie u podnóża zbocza¹⁵¹. Natarcie zaczęło się chwiać na całej linii i większość armii wycofała się¹⁵², chociaż w przeciwieństwie do Bretończyków centrum i prawe skrzydło nie rzuciły się do bezładnej ucieczki. Na przedzie rozniosła się pogłoska o śmierci księcia, a Wilhelm musiał odsłonić głowę i przejechać wzdłuż szeregów, wołając że żyje i jeszcze wygra bitwę, zanim zdołał zatrzymać odwrót swych wojowników. Jego brat Odo pomógł mu przegrupować podupadłych na duchu wojowników i wkrótce przywrócono porządek w większej części wojska.

Okazało się, że rozbicie lewego skrzydła Normanów przyniosło Wilhelmowi same korzyści. Kiedy wielka masa rekrutów z hrabstw na prawym skrzydle Anglików zobaczyła, że Bretończycy uciekają, rzuciła się za nimi w dół wzgórza. Zapomnieli, że ich jedyną szansą na zwycięstwo było utrzymywanie szyku, dopóki napastnicy nie wyczerpią wszystkich sił. W sytuacji, w której dwie trzecie wrogiej armii było nienaruszone, a jej morale nie zostało jeszcze złamane, pościg był istnym szaleństwem. Widząc, że wzburzony tłum pędzi za uciekającymi Bretończykami, Wilhelm obrócił swe centrum i rzucił je na flankę ścigających. Pogrążeni w zamieszaniu lekkomyślni chłopi, którzy rozproszyli się i złamali szyk, zostali szybko stratowani. Ich lekkie tarcze, miecze i oszczepy nie mogły ich w żaden sposób obronić przed impetem normańskiej konnicy i cała horda w sile kilku tysięcy ludzi została wycięta w pień¹⁵³. Jednakże większość armii angielskiej nie podążyła za rozbitymi Bretończykami i książę wiedział, że czeka go jeszcze wiele pracy. Sformował swe zdezorganizowane szwadrony i zarządził drugi generalny atak na linię. Walka była jeszcze bardziej zacięta niż wcześniej. Wydaje się, że tym razem Normanowie mieli więcej szczęścia niż za pierwszym razem; uczyniono kilka tymczasowych wyłomów w masie Anglików¹⁵⁴, prawdopodobnie tam, gdzie godzinę temu została ona osłabiona przez lekkomyślne natarcie zaciągów z hrabstw. Bracia Harolda, Gyrth i Leofwine, polegli w pierwszym szeregu, a jeśli wierzyć dobremu źródłu¹⁵⁵, pierwszy z nich został własnoręcznie zabity przez Wilhelma. Jednakże ogólnie rzecz biorąc natarcie nie przyniosło księciu większych korzyści; Anglicy ponieśli ciężkie straty, ale ich długa linia tarcz i toporów nadal zwieńczała wzgórze, a ich okrzyki „Precz! Precz!” i „Święty Krzyż!” wciąż rozbrzmiewały nieustraszonym tonem.

Wilhelm doznał wówczas nagłego olśnienia pod wpływem katastrofy, jaka spotkała prawe skrzydło Anglików w trakcie pierwszego starcia¹⁵⁶. Postanowił się uciec do pozorowanej ucieczki – fortelu, który nie był obcy Bretończykom i Normanom z minionych stuleci. Na jego rozkaz znaczna część atakujących¹⁵⁷ nagle zawróciła i rozpoczęła odwrót w pozornym zamieszaniu. Anglicy uznali, że nieprzyjaciel naprawdę został rozbity (mając po temu lepsze powody niż ostatnim razem) i po raz drugi wielu z nich złamało szyk, ruszając za wycofującymi się szwadronami. Kiedy byli już w dole zbocza, Wilhelm powtórzył poprzednią procedurę. Nienaruszona część jego armii uderzyła na skrzydła ścigających, podczas gdy ci, którzy symulowali ucieczkę, odwrócili się i zaatakowali od frontu. Rezultat był ponownie do przewidzenia – zdezorganizowani ludzie z fyrd zostali porąbani na kawałki i prawie żadnemu z nich nie udało się zbiec do swych towarzyszy na wzgórzu. Jednakże na tym etapie walki rzeź nie spotkała jedynie Anglików; część normańskich żołnierzy, którzy upozorowali ucieczkę, poniosła pewne straty wpadając do głębokiego rowu (być może były to pozostałości starych umocnień albo potok, który płynął niziną Senlac) i udusiła się tam lub została stratowana przez swych towarzyszy¹⁵⁸. W porównaniu ze stratami Anglików nie miało to jednak żadnego znaczenia.

Armia Harolda była znacznie przerzedzona i nieco wstrząśnięta, ale pomimo nieszczęść, jakie ją spotkały, zwarła swe osłabione szeregi i kontynuowała walkę. Zmagania miały się ciągnąć jeszcze przez wiele godzin, ponieważ śmiałe ataki normańskiego rycerstwa nadal nie mogły rozerwać zwartej masy zgromadzonej wokół sztandarów. Oddziały, które zostały wyrżnięte, były jedynie zaciągami z hrabstw, a dobrze uzbrojeni huskarlowie nie złamali szyku i wciąż stanowili solidny rdzeń armii.

Czwarta faza bitwy składała się z serii energicznych ataków konnicy księcia, które przeplatały się z salwami strzał, oddawanymi w przerwach pomiędzy kolejnymi szarżami. Masa Sasów znalazła się w takiej samej sytuacji, jak brytyjskie czworoboki w bitwie pod Waterloo – nieustanne szarże dzielnej kawalerii mieszały się z niszczycielskim gradem pocisków. Nie ma nic bardziej denerwującego dla piechura, który musi tkwić w miejscu ze względu na przyjęty szyk. Sytuacja była przerażająca – szeregi wypełniły się rannymi ludźmi, którzy nie byli w stanie się przebić na tyły przez zwartą masę swych towarzyszy¹⁵⁹ i nie mogli nawet upaść na ziemię z powodu strasznego ścisku. Nieprzyjaciel atakował na obu skrzydłach; tarcze i kolczugi zostały rozłupane; zapasy włóczni do rzucania uległy wyczerpaniu; Anglicy mogli jedynie stać w miejscu w oczekiwaniu na zapadnięcie nocy lub całkowite wyczerpanie przeciwnika. Ataki kawalerii musiały być przyjmowane niemalże z ulgą w porównaniu z desperackim oczekiwaniem na kolejne uderzenie, kiedy kurcząca się armia była zasypywana deszczem strzał. Istnieją przesłanki świadczące o tym, że pomimo katastrofalnych wydarzeń, jakie miały miejsce w południe, część Anglików urządziła jeszcze trzeci wypad w celu odparcia łuczników¹⁶⁰. Wydaje się, że od czasu do czasu niektórzy osobnicy, doprowadzeni do szaleństwa męczącym staniem w miejscu, wybiegali z szeregów, aby swobodnie machać toporem lub mieczem na otwartym terenie, gdzie czekała ich pewna śmierć¹⁶¹. Jednakże masa trwała w miejscu. Jak napisał Wilhelm z Poitiers¹⁶²: „Dziwny jest sposób toczenia bitwy, w którym jedna strona działa poprzez ciągły ruch i nieustanne szarże, a druga może to jedynie biernie znosić, ponieważ stoi w miejscu. Normańskie strzały i miecze były w ciągłym użyciu; jedynym ruchem w szeregach Anglików było upadanie zabitych¹⁶³; żywi stali nieporuszeni”. Pomimo swego desperackiego położenia, Anglicy bronili się aż do wieczora; chociaż Wilhelm osobiście prowadził przeciwko nim kolejne szarże, w trakcie których zabito pod nim aż trzy konie, nie sposób było rozbić Anglików dopóki ich król nadal żył, a ich sztandary stały wyprostowane. Ostatecznie losu bitwy nie rozstrzygnął miecz, lecz strzała¹⁶⁴; podobno książę rozkazał swym łucznikom, aby nie strzelali na wprost, lecz pod wysokim kątem, dzięki czemu strzały spadały na całą armię Anglików, zamiast jedynie na przednie szeregi¹⁶⁵. Jedna z tych zabłąkanych strzał trafiła Harolda w oko, zadając mu śmiertelną ranę. Pod wpływem ostrzału oraz wiadomości o upadku króla armia angielska w końcu się załamała; po przeprowadzeniu stu nieskutecznych szarż, grupa normańskich rycerzy wdarła się w sam środek masy, porąbała Harolda na kawałki, kiedy ten leżał ranny pod swoimi sztandarami, a następnie obaliła zarówno Smoka Wesseksu, jak i sztandar z wizerunkiem wojownika.

Pozostali przy życiu Anglicy zostali w końcu zmuszeni do odwrotu; kilka tysięcy ludzi (możliwe, że w rzeczywistości było ich jedynie kilkuset), którzy nadal trzymali się wierzchołka zakrwawionego wzgórza, odwróciło się plecami do nieprzyjaciela i usiłowało się schronić w przyjaznym lesie na swych tyłach. Niektórzy uciekali pieszo pomiędzy drzewami, a inni odjechali na koniach tanów i huskarlów, które zabrali z obozu. Jednakże nawet w trakcie odwrotu zdołali się zemścić na zwycięzcach. Prowadzący bezładny pościg Normanowie spadli ze stromego zbocza na tyłach wzgórza, które tworzyło pochyłą skarpę i było nieprzejezdne dla konnych (jak przypuszczamy, była to tylna osłona jakiegoś obozu z dawnych czasów)¹⁶⁶. W mętnym wieczornym świetle wielu rycerzy wpadło w pułapkę, straciło grunt pod nogami i miotało się wraz z końmi na dnie jaru. Ostatni Anglicy odwrócili się, uderzyli na nich i zanim wznowili ucieczkę, zdążyli porąbać ich na kawałki. Przez chwilę Normanowie myśleli, że Anglicy otrzymali posiłki i rzeczywiście od dawna oczekiwano na przybycie północnych zaciągów Edwina i Morkara. Książę musiał ich osobiście zgromadzić i uciszyć bojaźliwego Eustachego z Boulogne, który doradzał mu odwrót w chwili, gdy odniósł zwycięstwo. Kiedy Normanowie z większą ostrożnością ruszyli naprzód, niewątpliwie trzymając się przesmyku i nie zapuszczając się w dół zboczy, ostatni Anglicy zaszyli się w lesie i zniknęli. Ciężka walka dobiegła końca.

Stacjonarna taktyka falangi toporników całkowicie zawiodła w starciu z połączeniem łuczników i kawalerzystów Wilhelma pomimo tego, że teren sprzyjał defensywie. Popis desperackiej odwagi ze strony Anglików jedynie zwiększył liczbę zabitych. Spośród wszystkich wodzów armii jedynie chorąży Esegar i Leofryk, opat Bourne, zdołali ujść z pola bitwy, ale obaj odnieśli ciężkie rany. Król i jego bracia, uparci huskarlowie oraz wszyscy tanowie południowej Anglii polegli na placu boju. Nigdy nie oszacowano strat Anglików; w praktyce zniszczeniu uległa cała armia. Nie sposób również ustalić strat Normanów; pewna kronika, która nie jest ani dobrym, ani wiarygodnym źródłem do historii Anglii, podaje absurdalną liczbę dwunastu tysięcy ludzi¹⁶⁷. Jednakże bez względu na liczbę poległych po obu stronach wniosek płynący z bitwy był oczywisty. Najlepsza piechota, uzbrojona jedynie w broń przeznaczoną do walki wręcz i pozbawiona wsparcia ze strony kawalerii, była całkowicie bezradna w starciu z dowódcą, który wiedział w jaki sposób połączyć kawalerzystów i łuczników. Bez wsparcia łuczników ataki rycerzy na niezachwiany mur tarcz mogłyby trwać w nieskończoność. Gdyby natomiast łucznicy nie posiadali wsparcia rycerzy, mogliby zostać z łatwością przepędzeni z pola bitwy w wyniku ogólnego natarcia. Jednakże zjednoczeni pod umiejętnym dowództwem Wilhelma, okazali się niezwyciężeni.

Anglo-Duńczycy wypróbowali swą broń w starciu z normańskimi lancami i łukami jeszcze raz, na polu bitwy, które znajdowało się bardzo daleko od ich ojczyzny. Piętnaście lat po porażce Harolda kolejna grupa angielskich toporników (możliwe, że niektórzy z nich walczyli pod Senlac) maszerowała przeciwko armii normańskiego księcia. Była to Gwardia Wareska – słynni Πελεχυφόροι cesarza Aleksego Komnena. Władca ten usiłował odblokować Dyrrachium, które było wówczas oblegane przez Roberta Guiscarda. Armia Normanów zdążyła się już ustawić przed swymi liniami, podczas gdy oddziały Aleksego powoli przybywały na pole bitwy. Jeden z najlepszych korpusów cesarza składał się z Waregów, którzy podobnie jak tanowie z Zachodu dojeżdżali na pole bitwy, ale odsyłali swe konie na tyły, kiedy zbliżyli się do nieprzyjaciela. Aleksy przydzielił ich dowódcy oddział lekkiej konnicy uzbrojonej w łuki, polecając mu, aby posłał ją przeciwko nieprzyjacielowi w pierwszej kolejności i rozpoczął natarcie dopiero, gdy kawaleria zmęczy i osłabi szeregi Roberta. Jednakże dowódca Waregów, Nampites, zlekceważył te rozkazy. Kiedy Anglicy zbliżyli się do Normanów, dali się ponieść swej nierozważnej zapalczywości. Zanim armia grecka skończyła formować szyk¹⁶⁸ i na długo przed momentem wyznaczonym do ataku przez cesarza, ruszyli naprzód w zwartej kolumnie przeciwko lewemu skrzydłu Normanów. Uderzyli na oddział hrabiego Bari, który składał się zarówno z konnych, jak i pieszych, i zepchnęli go do morza. Jednakże sukces zdezorganizował ich szeregi, a ponieważ główna część armii bizantyjskiej jeszcze nie przybyła, Guiscard mógł rzucić przeciwko nim świeże siły. Energiczne uderzenie ze skrzydła doprowadziło do odcięcia większości Anglików; pozostali zgromadzili się na niewielkim kopcu obok wybrzeża, na szczycie którego znajdowała się opuszczona kaplica. Zostali tam otoczeni przez Normanów i wypadki potoczyły się podobnie jak pod Senlac, tyle że na mniejszą skalę. Połączone siły kawalerzystów i łuczników zniszczyły większość Waregów, ale ich niedobitki schroniły się w kaplicy, gdzie stawiły zawzięty opór. W końcu Robert sprowadził faszynę i drewno ze swego obozu, usypał je wokół budynku i podpalił całą masę. Anglicy wybiegali na zewnątrz, gdzie byli zabijani jeden po drugim, lub ginęli w płomieniach. Nikt nie ocalał; cały korpus uległ zniszczeniu w wyniku swego źle pojętego zapału do walki¹⁶⁹. Taki był koniec ostatniej poważnej próby walki piechoty z pocztem feudalnym, jaką podjęto w XI stuleciu. Co prawda jeszcze w XII wieku można znaleźć przykłady odparcia kawalerii przez spieszonych żołnierzy. Nie byli to jednak prawdziwi piechurzy, lecz rycerze, którzy w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa odesłali swe konie na tyły i trwali w miejscu, aby walczyć do końca. Musiało minąć niemal trzysta lat zanim prawdziwa piechota, pozbawiona wsparcia kawalerii, podjęła kolejną poważną próbę stawienia oporu opancerzonym jeźdźcom w otwartym polu¹⁷⁰. Feudalna jazda w końcu zdobyła dominującą pozycję.

UWAGA

Na łamach kolejnych numerów English Historical Review z lat 1894-1897 wywiązał się spór pomiędzy panem Horace’em Roundem a panem Archerem w sprawie palisad pod Hastings. Po długim namyśle jestem zmuszony zgodzić się z opinią pierwszego z nich i przyznać, że Harold prawdopodobnie nie wzniósł żadnych umocnień, chociaż Wace wyraźnie je opisuje. Jednakże pisał on dziewięćdziesiąt lat po bitwie, a żaden współczesny autor o tym nie wspomina. Badacz zainteresowany tym sporem powinien przeczytać monografię pana Baringa na temat Hastings (zwłaszcza w kwestii ukształtowania terenu), zawartą w jego Domesday Tables. Rekonstrukcja bitwy dokonana przez generała Köhlera jest bezwartościowa; jej autor nie ma pojęcia o wartości źródeł. Komentarze dr Delbrücka w jego Kriegswesen są często przenikliwe i wartościowe, ale uważam, że jest on zbyt skory do pomijania wszelkich świadectw, które stoją w sprzeczności z jego teorią, jakoby do 1066 roku fyrd odszedł do lamusa, a w pole wyruszała jedynie „kasta wojskowa”, złożona z samych tanów i huskarlów. Próba podważenia wiarygodności tkaniny z Bayeux, jaką podjął pan Belloc, nie wytrzymuje krytyki z braku szczegółowej wiedzy archeologicznej.

1 Cap. Min. § 7: „Ut bauga et bruniae non dentur negociatoribus”.

2 Cap. Aquisg. § 7.

3 Cap. Ticinense, § 3.

4 Cap. Langobardiae z 786 roku, § 7.

5 Cap. de Exercitu Promovendo, § 4.

6 Por. angielskie rozporządzenie o człowieku posiadającym pięć hide lub więcej na s. 109.

7 Cap. de Exerc. Promov. § 1.

8 Ibid. § 2.

9 Cap. Aquisg. 805, § 6.

10 Ibid. § 19.

11 Ibid. § 5.

12 Ibid. 807, § 2.

13 Cap. Bon. § 3.

14 Ibid. § 6.

15 Ibid. § 5.

16 Cap. Aquisg. 813, § 10. Por. ciekawą opowieść o Karolu i pijanych strażnikach, którą przytacza mnich z Sankt Gallen, księga ii.

17 Cap. Bon. § 8.

18 Ibid. rozdz. 10. Przypuszczam, że w takiej sytuacji król kupiłby je po oszacowaniu ich wartości.

19 Cap. Bon. rozdz. 7, 9.

20 Cap. de Villis Dominicis, § 64.

21 Przypuszczam, że Awarowie odegrali w tym przypadku większą rolę niż Bizantyjczycy, ponieważ kontakty z tą drugą nacją były dość słabe, a wojny awarskie trwały bardzo długo.

22 Przyjmując caballis zamiast caballariis, ponieważ ta druga wersja nie ma większego sensu. Jedynym sposobem na nadanie jej logicznego znaczenia byłoby założenie, że jeźdźcy nie byli jedynymi towarzyszami Fulrada, co wydaje się mało prawdopodobne.

23 „Prout quemque velocitas equi sui tulerat, unus quisque eorum summa festinatione contendit” (Ann. Einh. 782).

24 Armia została zmobilizowana w Turyngii oraz na terenie Frankonii, gdzie można by się spodziewać większej ilości pieszych niż konnych.

25 Einhard, § 9.

26 Czy „ferrea cristatus galea” sugeruje, że hełm miał grzebień, jak te na frankijskich rysunkach z ówczesnych manuskryptów?

27 Monachus Sangallensis, ii, § 26.

28 Patrz Cap. Papiense, 832, § 15.

29 Patrz M. G. i, s. 165.

30 Zakładając, że jest to dokładna data; opisywane wydarzenie mogło mieć miejsce kilka lat później, ponieważ Kronika anglosaska co prawda umieszcza je w 789 roku, ale stwierdza jedynie, że Wikingowie przybyli do Wareham „w czasach króla Beortrica”, który zmarł dopiero w 802.

31 Znaleziska w Szwecji lub z okresu pre-wikińskiego obejmują fragmenty kolczug i żelaznych heł-mów (Montelius).

32 Jednakże hełm z nosalem był prawdopodobnie znany Frankom z IX wieku; najprawdopodobniej był to „helmum cum directo” z kodeksu rypuarskiego.

33 Np. w 794 roku Northumbryjczycy zniszczyli bandę, która złupiła Wearmouth. W 811 Irlandczycy pokonali wrogą armię w Ulster, a w 812 odnieśli zwycięstwo nad następną w Connaught.

34 Jednakże na długo przed tym spędzili zimę w Noirmoutier (patrz s. 93).

35 Wydaje się, że od czasu zamordowania króla Etelberta przez Offę w 792 roku, wschodnia Anglia była podporządkowana Mercji do 825; porażka tego drugiego królestwa w walce z królem Wesseksu doprowadziła do wybuchu powstania wschodnich Anglów, podczas którego zginęło dwóch królów Mercji (najpierw Beornwulf, a następnie Ludeca).

36 Karol Gruby był królem Niemiec, państwa zachodniofrankijskiego i Lombardii, ale nigdy nie rządził w Burgundiach, a zatem pod względem formalnym powyższe stwierdzenie jest poprawne.

37 Kronika anglosaska, 866.

38 Annales Bertinenses, s. 84: „Nortmanni circiter quadringenti de Ligeri cum caballis egressi, commixti Britonibus Cenomannis civitatem [Le Mans] adeunt”.

39 Mur tarcz (testudo, jak pedantycznie określa go Asser) oczywiście nie stanowił zespolonej masy, takiej jak rzymski testudo, lecz jedynie linię wyposażonych w tarcze wojowników.

40 W żadnej z tych bitew opisanych przez Assera oraz źródła, które się na nim wzorowały, nie dostrzegam śladów „pozorowanej ucieczki”, której niektórzy się dopatrują. Wydaje się, że Duńczycy naprawdę zostali zmuszeni do odwrotu i musieli się przegrupować.

41 Np. według Assera (sub ann. 867) w 867 York, który w czasach rzymskich stanowił największy ośrodek w północnej Brytanii, był słabo chroniony, ponieważ „non enim tunc illa civitas firmos et stabilitos muros eo tempore habebat”; Northumbryjczycy zdołali zatem pospiesznie „murum frangere”, co moim zdaniem oznacza porąbanie palisady. Wydaje się jednak, że Canterbury zostało dość wcześnie otoczone murami.

42 Annales Bertinenses, 881: „Quod magis ad munimentum paganorum quam ad auxilium Christianorum factum fuit, quia ipse rex Hludovicus invenire non potuit cui illud castellum ad custodiendum committere posset”.

43 Vita Hludovici, § 33.

44 Ann. Fuld. 891.

45 Ann. Fuld. 876.

46 Edykt z Pitres, 2. 26.

47 „Odo congregari praecepit milites peditesque: quibus collectis in decem millibus equitum peditum vero sex millibus erat”, itd. (Richer, § 81).

48 Wydaje się, że pierwsza wzmianka o Duńczykach walczących na koniach pojawia się w opisie bitwy pod Montfaucon (888). Abbo wyraźnie pisze, że ich jeźdźcy i piechurzy byli od siebie oddzieleni i walczyli z Odonem osobno. Pod Soissons (923) kontyngent Normanów w armii Karola Prostaka walczył wyłącznie na koniach.

49 Annales Bertinenses, 862.

50 Roczniki św. Wedasta, 885.

51 Został splądrowany w 845 i 856.

52 Roczniki z Metzu, 888 oraz Abbo. Patrz szczegółowy opis oblężenia na s. 141-146.

53 Opis otoczonych palisadą kopców kontynentalnej szlachty – patrz księga VII, rozdział II. Słynna wieża przy przyczółku mostowym, o którą toczyło się tyle walk podczas wielkiego oblężenia Paryża, była wykonana z drewna (patrz Abbo, I).

54 Patrz prawa Alfreda, 1 i 37, a zwłaszcza to drugie.

55 Dokument na temat główszczyzny, 9, 10, 11.

56 Dokument na temat główszczyzny, 2 wersja, 9, 10, 11.

57 Ranks and Laws, § 2.

58 Ranks and Laws, § 6.

59 Nie mogę się zgodzić z dr Delbrückiem (Kriegswesen, iii, s. 149), który uważa, że nie było to posunięcie o charakterze militarnym, lecz społecznym, i jedynie ludzie wywodzący się ze starych klas wojskowych nadawali się na dobrych żołnierzy. Dlaczego zamożny właściciel lub kupiec morski miałby nie walczyć? Ten drugi był często zmuszony do samoobrony na niespokojnych wodach. Dr Delbrück nie docenia chłopów i mieszczan.

60 Wyrażenie to znajduje się w prawie Kanuta o odumarszczyźnie (heriot), Leges C. § 72.

61 Kronika anglosaska, 894.

62 Asser, 887.

63 Patrz s. 120.

64 Zaczerpnąłem wszystkie powyższe sugestie z nieocenionej Domesday Book and Beyond profesora Maitlanda. Wydaje się, że dokument Burgal Hidage pochodzi z wczesnych lat panowania Edwarda, kiedy odzyskiwanie Mercji i Esseksu dopiero się rozpoczynało. Jego początki mogą jednak sięgać czasów Alfreda. Zawiera bardzo szczegółowe informacje na temat podziału wszystkich hrabstw na południe od Tamizy na okręgi zależne od burhs, ale staje się niekompletny w miarę przechodzenia do rejonów, które zaczęto odzyskiwać z rąk starego wroga.

65 Kronika anglosaska, 896.

66 Patrz s. 106.

67 Kronika anglosaska, 876.

68 Kronika anglosaska, 885.

69 Kronika anglosaska, 933.

70 W bitwie z Makbetem zginęli „Osbern i Siward Młodszy oraz niektórzy huskarlowie earla Siwarda, jak również wielu królewskich, w dniu Siedmiu Braci Śpiących (Kronika anglosaska, 1054).

71 Ann. Fuld. 892.

72 Regino, 889, i, 600.

73 „Missos illorum sub dolo ad Baioarias pacem optando, regionem illam ad explorandum transmiserunt” (Ann. Fuld. 900).

74 Luitprand, Antapodosis, ii, §§ 3, 4, podaje dobry opis tego starcia, który niestety zawiera wiele cytatów z Wergiliusza.

75 Ekkehard, rozdz. 52.

76 Flodoard Ann. 924.

77 Opis tego najazdu – patrz: Widukind, iii, § 30 oraz Cont. Regino, 954.

78 Wszystko to szczegółowo opisuje Widukind, i, 35.

79 Widukind, ii, 3.

80 Ibid. ii, 38.

81 Widukind, ii, § 36.

82 Najazd Madziarów na Saksonię w 938 roku okazał się najbardziej katastrofalny dla nich samych (Widukind, ii, § 14).

83 Gerh. v. Oudalr. § 12.

84 Widukind, iii, § 2. Kapelusz słomkowy był specjalnym saskim nakryciem głowy przeznaczonym do noszenia w lecie. Zob. ustęp z Rathera z Werony, cytowany w wydaniu Widukinda opublikowanym przez Pertza, s. 451.

85 Najwyraźniej Thietmar myli się twierdząc, że bitwa trwała dwa dni; u Widukinda całe starcie ma miejsce 10 sierpnia, w dniu św. Wawrzyńca.

86 „Maxima enim ex parte nudos illos armis omnibus cognovimus”, jak mówi Otto w trakcie przemowy, którą przypisuje mu Widukind (iii, § 46).

87 Widukind, iii, 49.

88 Interesujące topograficzne omówienie tej bitwy – patrz: Delbrück, Kriegswesen, iii, s. 112-128. Sądzę, że dowodzi on, iż starcie miało miejsce na wschód od rzeki Lech, a król ustawił się w poprzek drogi odwrotu Madziarów. Kiedy zostali pobici, musieli uciekać na zachód do swych obozów po drugiej stronie rzeki, a następnie na południe i wschód w kierunku swego kraju. Dlatego też wielu z nich zostało przechwyconych, ponieważ musieli zatoczyć wielki łuk, aby powrócić na swój naturalny szlak.

89 Vol. v, s. 67. Pochodzą jednak z późniejszego okresu niż zakłada Viollet.

90 „Barbam obvelatam detegit, seseque esse monstrat” (Richer, i, 46). Inna lekcja „barbam lorica extraxit” sugeruje, że lorica zasłaniała podbródek, tzn. była wyposażona w kompletny czepiec kolczy, który prawdopodobnie jeszcze nie istniał w 923 roku.

91 Widukind, iii, 47.

92 Helmum cum directo pojawia się w prawach rypuarskich.

93 Richer, i, 46.

94 Chyba że jest wykonana z bardzo lekkiego materiału (wikliny lub trzciny), tak jak tarcze Turków z XI i XII wieku. Jednakże zachodnie tarcze były bardzo ciężkimi przedmiotami z drewna i skóry.

95 Giraldus Camb., Exp. Hib. i, § 21: „Clipeis quoque rotundis et rubris, ferro circulariter munitis”.

96 W. P. 201.

97 Patrz opis jego szczęśliwego strzału wymierzonego w duńskiego pilota w: Abbo, Bell. Par. ii, 405. Potrafił też celnie strzelać z balisty (ibid., i, 110).

98 Tak jak u Abbona, i, 99.

99 Wielu czytelników zapewne pamięta jak roztrzaskawszy wineję i spostrzegłszy, że jej obsługa wygrzebuje się spod jej resztek, Czarna Agnieszka z Dunbar zażartowała: „Spójrzcie, oto angielska maciora wydała na świat młode”.

100 Albert z Aix stosuje je w swoim opisie oblężenia Nicei w 1097 roku.

101 Patrz Orderyk, iv, s. 510: „Per plurimos dies obnixe satagit ... murum subtus suffodere”.

102 Luitprand, Antapodosis, § 27.

103 Patrz s. 131.

104 Patrz Gwidon z Amiens, I, 699. Chorąży Ansgar tłumaczy londyńczykom, że „Cernitis oppresos valido certamine muros, Molis et erectae transcendit machina turres”.

105 Wilhelm z Tyru, viii.

106 Patrz: Abbo, i, 220.

107 Abbo, i, 364.

108 Patrz s. 81.

109 Ammianus, xix, § 7 i xxiii, § 4.

110 Prokopiusz, De Bell. Gott. i, 21.

111 Oprócz bełtów machina wystrzeliwała również oszczepy, które najwyraźniej były bardzo długie. Patrz poniższy ustęp z Abbona na temat opata Ebolusa.

112 W tym przypadku należy czytać Prokopiusza razem z Ammianem; obaj uzupełniają się nawzajem. Ammian nie wspomina wyraźnie o rogach łuku. Prokopiusz pomija kołowroty i nacięcia.

113 Wegecjusz, iv, § 22: „Quanto prolixiora brachiola habet, tanto spicula longius mittit”.

114 Abbo, i, 110.

115 Anna Komnena pisze, że była to τοῖς Έλλησι καντελῶς άγνοοὐμενον (x. 8).

116 Ibid., x, 8.

117 Dr Delbrück (Kriegswesen, iii, s. 83-85) uważa, że po drugiej stronie mostów znajdowały się przedmieścia; nie zostało to „dowiedzione”.

118 „Qui (Daci) vero cupiunt murum succidere musclis” (Abbo, i, 99).

119 Abbo, i, 133-137.

120 Ibid., i, 213-215.

121 Abbo, 364: „Machina conficiunt longis lignis geminatis, mangana quae proprio vulgi libitu vocitantur”.

122 Abbo nigdzie o tym nie wspomina, ale czy Henryk zdołałby wysłać stada zwierząt do Paryża bez mostu? Co więcej, „wieża”, czyli przyczółek mostowy, zaczyna się znowu pojawiać na początku drugiej księgi poematu Abbona i znajduje się pod pełną kontrolą oblężonych.

123 Wilhelm z Poitiers, 201.

124 Albo nawet ją potroić, jak pisze Florencjusz z Worcester. Kronika anglosaska nie wyraża tego tak dobitnie, ale w gruncie rzeczy stwierdza to samo.

125 Spośród wszystkich kronikarzy opisujących bitwę, jedynie Orderyk Vitalis (501 A) wymienia tę nazwę. Potwierdzają ją jednak miejscowe dokumenty z późniejszego okresu; ponieważ Santlache pojawia się jako nazwa połaci ziemi należącej do opactwa w Chronicie of the Foundation of Battle Abbey, nie ma żadnych powodów, aby wątpić, iż była to prawdziwa nazwa doliny. To zrozumiałe, że większość pisarzy opisujących bitwę nie słyszała o tej lokalnej nazwie i nadała jej miano miasteczka Hastings, które było najbliżej położonym miejscem o pewnym znaczeniu, chociaż znajdowało się w odległości 13 km.

126 Asser, s. 23.

127 Ogrody tarasowe średniowiecznego opactwa zniszczyły naturalne kontury.

128 „Crescentes herbae antiquum aggerem tegebant” (Orderyk Vitalis, 501 D). „Praerupti vallis et frequentum fossarum opportunitas” (Wilhelm z Poitiers, 203 D). Spośród nich jeden agger znajdował się na tyłach pozycji Anglików i został wykorzystany przeciwko Normanom pod koniec bitwy. Jednakże przed linią Anglików znajdowała się fovea magna, jak twierdzi Henryk z Huntingdon, 763 C: „Fugientes [Normanni] ad quandam magnam foveam dolose tectam devenerunt, ubi multus eorum numerus oppressus est”. Ta fovea znajdowała się w dolnej części zbocza, za pozycjami Anglików. Uważam, że te „częste rowy” i „starożytne umocnienia ziemne” w niezamieszkałym miejscu mogą być jedynie pozostałościami starożytnego obozu.

129 Kronika anglosaska, 893-894, skopiowana przez Ethelwearda, Florencjusza i Henryka z Huntingdon. Alfred „rozbił obóz jak najbliżej nich, chroniony przez las i wodę, aby móc dotrzeć do obu armii, gdyby któraś z nich usiłowała spustoszyć otwarte tereny”.

130 „Mons silvae vicinus erat, vicinaque vallis, et non cultus ager asperitate sui” (Gwidon z Amiens, 365, 366).

131 Wilhelm z Poitiers, 201 B.

132 Wilhelm z Poitiers, 201 A. Nie rozumiem, dlaczego profesor Freeman i inni pisarze kwestionują to stwierdzenie. W październiku flota lub jej znaczna część zapewne wciąż przebywała w Londynie.

133 Jednakże według dobrego źródła (Wilhelma z Poitiers) normański rezydent w Anglii, Robert Fitz-Wymara, wysłał do księcia posłańców, ostrzegając go, że Harold zbliża się z tak wielką armią, iż powinien wyjść w morze i powrócić do Normandii. Podobno Wilhelm pogardliwie odrzucił tę radę.

134 Niewątpliwie jest to najbardziej kłopotliwy aspekt tego niezwykle interesującego starcia. Umocnienia z wikliny nie pojawiają się ani u Wilhelma z Poitiers, Gwidona z Amiens, Baldryka i Henryka z Huntingdon, ani w pomniejszych źródłach z wczesnego okresu. Czy można wierzyć Wace’owi, który przedstawia ich szczegółowy opis przed bitwą i wzmiankuje o nich w trakcie starcia? Wace pisał dziewięćdziesiąt lat po bitwie i stanowi późniejsze źródło od pozostałych. Czasami popełnia dziwne błędy w swoim opisie, chociaż ogólnie rzecz biorąc dość rzadko stoi w tak wielkiej sprzeczności z wcześniejszymi pisarzami, że musi się mylić.

Czy opisując starcie, które dla jego czytelników było najważniejszą bitwą ostatniego wieku, Wace mógłby przedstawić walkę na otwartym wzgórzu jako atak na umocnioną pozycję? Nie rozumiem, co mogłoby go skłonić do włączenia wiklinowej bariery do swego opisu, chyba że umocnienia pojawiły się w opowieści o starciu, jaką usłyszał od swego ojca i innych, którzy rozmawiali ze zwycięzcami wielkiej bitwy.

W Roman de Rou możemy znaleźć ślady świadczące o tym, że autor znał kilka zachowanych źródeł, takich jak Wilhelm z Poitiers, Gwidon z Amiens i Wilhelm z Jumièges. Prawdopodobnie nie wspominałby o umocnieniach, gdyby uznał, że ich istnienie nie zgadza się z ich opowieścią.

Uważam więc, że Wace mógł usłyszeć o rowach i przekształcił je w przedpiersie, które nie należało do rzadkości w fortyfikacjach z XI i XII wieku. Jego słowa sugerują jakąś drewnianą barykadę:

„Fait orent devant els escuz

De fenestres et d’altres fuz

Devant els les orent levez

Comme cleies joinz e serrez

Fait en orent devant closture

Ni laissierent nule jointure”.

(7815-20)

Jak zauważył profesor York Powell, skryba mógł błędnie zapisać wyrażenie fresnes tressés jako fenestres; w tym przypadku tłumaczenie tego ustępu byłoby następujące:

„Ustawili przed sobą tarcze ze splecionego wikliną jesionu i innego drewna, wznieśli je przed sobą jak połączone i przylegające do siebie płotki: nie zostawili w nich żadnego otworu, lecz uczynili z nich zagrodę”. Inne najważniejsze ustępy, które wspominają o przedpiersiu, to „d’escuz et d’ais s’avironoent” oraz „ne doterent pel ne fosse” w wersie 8499.

135 Cuneus, co podobnie jak w innych przypadkach oznacza tu jedynie wojsko w głębokim szyku lub kolumnie w odróżnieniu od linii i w żaden sposób nie sugeruje szyku klinowego.

136 Nie mogę się zgodzić z teorią dr Delbrücka, który uważa, że nieopancerzeni ludzie na tkaninie z Bayeux – rustica gens Gwidona z Amiens – nie byli członkami fyrd, lecz jedynie lekkozbrojnymi przybocznymi tanów.

137 Gwidon z Amiens: „Spissum nemus Angligenarum”, 421, „silvaque densa prius rarior efficitur”, 428.

138 Kuzyn władcy Bretanii.

139 Gwidon z Amiens, wers 259.

140 Wace, czyli najpóźniejsze źródło, podaje najbardziej rozsądne liczby. Gdyby okręty przewoziły tylu ludzi, co łodzie Wikingów, mogłoby się na nich znajdować sześćdziesiąt tysięcy osób; jednakże konie musiały zajmować połowę przestrzeni (zakładając, że było ich cztery tysiące), a wiele okrętów było wypełnionych różnymi materiałami.

141 Wilhelm z Poitiers, 199, gdzie książę mówi, że „wyruszyłby, nawet gdyby miał tylko dziesięć tysięcy ludzi, zamiast sześćdziesięciu tysięcy, którymi w rzeczywistości dowodził”.

142 Gwidon z Amiens, 413:

„Sed laevam Galli, dextram petiere Britanni,

Dux cum Normannis dimicat in medio”.

Oznacza to, że Francuzi zaatakowali lewą flankę Harolda, a nie, że stanowili lewe skrzydło Wilhelma.

143²¹ Norman Robert z Beaumont poprowadził tysiąc ludzi na prawym skrzydle (Wilhelm z Poitiers, 202 C).

144 „Pedites firmiores et loricati”, jak sformułował to Wilhelm z Poitiers.

145 Baldryk, v. 407: „Spicula torquentur, multi stantes moriuntur”.

146 „Lignis imposita saxa” (W. P. 201 D). Wydaje się, że pojawiają się na tkaninie z Bayeux w formie przypominającej maczugę broni, miotanej przez niektórych Anglików.

147 „Festinant parmis galeati jungere parmas, erectis hastis hostis uterque furit” (Gwidon z Amiens, 383); oznacza to, że ciężkozbrojni (galeati) zwarli się z Anglikami tarczami, a obie strony prowadziły zażartą walkę przy pomocy swych włóczni.

148 „Interea, dubio dum pendent proelia marte”, Taillefer i kawalerzyści ruszyli naprzód.

149 Można by wątpić w romantyczny epizod z Tailleferem, gdyby nie to, że opisuje go tak dobre źródło jak Gwidon z Amiens. Kilku późniejszych pisarzy również przedstawia szczegóły na ten temat. Gwidon pisze (390-400):

„Interea dubio dum pendent proelia marte

Eminet et telis mortis amara lues

Histrio, cor audax nimium quem nobilitavit,

Agmina praecedens innumerosa ducis

Hortatur Gallos verbis et territat Anglos

Alte projiciens ludit et ense suo,

Incisor – Ferri mimus cognomine dictus”, itd.

150 „Pugnae instrumenta facile per scuta et alia tegmina viam inveniunt” (W. P. 133).

151 Tkanina z Bayeux przedstawia rycerzy, którzy wywracają się do góry nogami na trudnym terenie razem z końmi i całym wyposażeniem, co z pewnością odzwierciedla katastrofę bretońskiego lewego skrzydła armii księcia Wilhelma, którą dobrze opisuje Wilhelm z Poitiers.

152 „Fere cuncta ducis acies cedit” (Wilhelm z Poitiers, 133).

153 „Exardentes Normanni et circumvenientes, millia aliquot insecuta se momento deleverunt, ut ne unus quidem superesset” (Wilhelm z Poitiers, 133).

154 Wilhelm z Poitiers, 202: „Patuerunt tamen in eos viae incisae per diversas partes fortissimorum militum ferro”. Miało to miejsce przed pozorowaną ucieczką.

155 Gwidon z Amiens.

156 Nie mogą się zgodzić z dr Delbrückiem (Kriegswesen, iii, s. 162), który twierdzi, że z takimi żołnierzami wykonanie tego manewru było niemożliwe. Jak by nie było, wyraźnie opisuje to współczesny tym wydarzeniom Gwidon z Amiens.

157 Nie sposób stwierdzić jak liczna była ta część ani kto wchodził w jej skład. Brevis Relatio stwierdza, że byli to „cuneus Normannorum fere usque ad mille equites”, którzy znajdowali się „ex altera parte” księcia. Jednakże może to oznaczać zarówno prawe, jak i lewe skrzydło.

158 Wilhelm z Malmesbury pisze, że Anglicy uniknęli fossatum, czyli rowu, ponieważ o nim wiedzieli. Niewątpliwie jest to fovea magna Henryka z Huntingdon (762 C).

159 „Leviter sauciatos non permittit evadere sed comprimendo necat sociorum densitas” (Wilhelm z Poitiers, 202 D).

160 Wilhelm z Poitiers, 202 D, pisze, że doszło do dwóch wypadów Anglików, sprowokowanych przez pozorowane ucieczki Normanów, nie licząc tego, który nastąpił po pierwszej prawdziwej ucieczce Bretończyków. „Bis eo dolo simili eventu usi sunt Normalni”.

161 Wzmiankuje o tym jedynie Wace, ale jest to bardzo prawdopodobne samo w sobie.

162 Wilhelm z Poitiers, 202 D: „Fit deindi insoliti generis pugna”, itd.

163 „Mortui plus, dum cadunt, quam vivi movere videntur” (ibid.).

164 Nie ulega wątpliwości, że ostrzał był prowadzony w przerwach pomiędzy szarżami. Łucznicy nie mogli strzelać, kiedy rycerze zagradzali im drogę. Wilhelm z Poitiers dowodzi, że stosowano głównie strzały: „Sagittant et perfodiunt Normanni”. Musiało się to odbywać na przemian, a nie w tym samym czasie. Wace dobrze opisuje przerażenie, jakie budził deszcz spadających z wysoka strzał (13287).

165 Henryk z Huntingdon, 763 C. Nie widzę żadnych powodów, aby wątpić w jego opis śmierci Harolda, potwierdzony przez Wace’a i Wilhelma z Malmesbury. Opowieść o zamordowaniu i rozszarpaniu Harolda przez czterech normańskich rycerzy, którą przytacza Gwidon z Amiens, nie stoi z nim w wyraźnej sprzeczności.

166 Wilhelm z Poitiers, 203 D: „Frequentes fossae et praeruptus vallis”. „Antiquus agger” (Ord. 501 D).

167 Annales Altahenses majores, sub anno 1066.

168 ἳκανον άπέστησαν δί άπειρίαν ὁξὐτερον βεβαδικότες, znajdowali się w dużej odległości od reszty armii (Anna Komnena, księga iv, § 6).

169 Anna Komnena nazywa dowódcę Waregów „Nampitesem”. Wydaje się, że nie jest to prawdziwe teutońskie imię. Korespondent wojskowy zasugerował mi, że może to być przydomek – „Niemecz” lub „Nemety” = Niemiec – jaki nadali angielskiemu wodzowi jego słowiańscy towarzysze z armii cesarskiej.

170 Oczywiście nie uwzględniam prób, takich jak bitwa duńskich osadników z ludźmi Milesa Cogana pod Dublinem w 1171 roku (patrz s. 407). Było to starcie na małą skalę w słabo znanym zakątku Europy; Skandynawowie lekceważyli kawalerię jeszcze dłużej niż Anglicy. Można przytoczyć inne podobne przypadki.

KSIĘGA IV
BIZANTYJCZYCY
579-1204

ROZDZIAŁ I
HISTORYCZNY ROZWÓJ
ARMII BIZANTYJSKIEJ

W    pierwszym rozdziale prześledziliśmy historię wojskową Cesarstwa Wschodniego do czasów Justyniana, czyli ostatniego okresu, w którym można się dopatrzyć pewnej ciągłości pomiędzy starożytną armią rzymską a oddziałami, które ją zastąpiły. W ciągu niecałych trzydziestu lat po śmierci zwycięzcy Gotów i Wandalów nastąpiła całkowita reorganizacja, a ostatnie pozostałości starego systemu zniknęły. Zastąpił go nowy, którego nomenklatura, jednostki taktyczne i metody tak bardzo różniły się od tych z czasów Justyniana, jak „palatyńskie” i „graniczne” numeri Konstantyna w porównaniu z legionami Trajana lub Augusta. Ten nowy system miał bez większych zmian przetrwać burzliwe wydarzenia kolejnych pięciuset lat; ustalenia z końca VI wieku przetrwały praktycznie aż do końca XI stulecia. Dopiero wtedy zniknęły, zdruzgotane w wyniku wielkiej katastrofy pod Manzikertem (1071), tak jak stara armia rzymska została rozbita siedemset lat wcześniej pod Adrianopolem.

Zarówno pod względem składu, jak i organizacji armia, która przez pięćset lat broniła granic Cesarstwa Wschodniego przed Słowianami i Saracenami, różniła się od oddziałów, których tradycje odziedziczyła. Przypominała jednak starą armię rzymską przynajmniej pod jednym względem – w swoich czasach była najskuteczniejszą organizacją wojskową na świecie. Nowożytni historycy nie oddają należytej sprawiedliwości ludziom z dolnego cesarstwa; ich widoczne wady przyćmiły lepsze strony ich charakteru, a „bizantynizm” stał się synonimem bezsilnej nieudolności zarówno podczas pokoju, jak i na wojnie. Można napisać wiele ogólnych słów potępienia na temat ich epoki, ale znalezienie mocnych argumentów na ich obronę nie nastręcza żadnych problemów, kiedy kwestionuje się ich umiejętności wojskowe i waleczność.

Gibbon napisał, że „wady wojsk bizantyjskich były wrodzone, a ich zwycięstwa przypadkowe”¹. Ta druzgocąca krytyka jest tak daleka od prawdy, iż o wiele poprawniejsze byłoby stwierdzenie, że ich porażki były przypadkowe, a zwycięstwa zasłużone. Podczas kampanii prowadzonych przez wschodnich cesarzy klęski nie wynikały z bezwartościowości żołnierzy, lecz ze złego dowodzenia, słabości liczebnej i nieprzewidzianych przypadków na wojnie. Nietrudno odkryć przyczyny doskonałości i skuteczności wojsk bizantyjskich. Dorównywały swym przeciwnikom pod względem odwagi i znacznie przewyższały ich pod względem dyscypliny, organizacji i uzbrojenia. Przede wszystkim, posiadały tradycje rzymskiej strategii oraz kompletny system taktyczny, który starannie rozwinięto, aby dostosować go do wymogów epoki.

Przez stulecia na Wschodzie studiowano wojnę jako sztukę, podczas gdy na Zachodzie była to jedynie kwestia twardej walki. Młody frankijski arystokrata uważał swoją edukację wojskową za zakończoną w chwili, gdy potrafił pewnie siedzieć na swym wierzchowcu i umiejętnie władać lancą i tarczą. Bizantyjski patrycjusz posiadał nie mniejszą wprawę we władaniu bronią, a ponadto uzupełniał wiedzę empiryczną teorią, studiując dzieła Maurycego, Leona, Nicefora Fokasa oraz innych autorów, których prace znamy jedynie z nazwy. Rezultaty odmiennych poglądów przyjętych przez dwie części Europy były do przewidzenia. Chociaż ludzie z Zachodu uważali wojnę za najważniejsze zajęcie w życiu, za każdym razem znajdowali się w kropce, kiedy stawali naprzeciw przeciwnika, którego taktyka była im obca. Natomiast generałowie ze Wschodu chlubili się tym, że wiedzieli jak stanąć naprzeciw i zwyciężyć Słowian, Turków, Franków lub Saracenów, za każdym razem stosując takie środki taktyczne, które stanowiły najlepszą odpowiedź na metody wojenne ich przeciwników.

Można stwierdzić, że armia bizantyjska z VII wieku i następnych stuleci zawdzięczała swą osobliwą formę dwóm reorganizacjom, jakim została poddana. Pierwsza z nich miała miejsce w ostatnim ćwierćwieczu VI stulecia, ok. 25 lat po śmierci Justyniana, a druga pokolenie później, pod koniec panowania Herakliusza i po katastrofalnych wojnach z Persami i Saracenami. Stan armii w momencie pierwszej reorganizacji został przedstawiony w Strategicon² – nieocenionym dziele, które pokazuje kiedy dokładnie doszło do zmian i kto był ich inicjatorem. Zazwyczaj przypisuje się doprowadzenie armii bizantyjskiej do świetności wyłącznie słynnemu władcy-wojownikowi Herakliuszowi, który zwyciężył Persję i odzyskał Prawdziwy Krzyż. W rzeczywistości armia, z którą Herakliusz wygrywał swe bitwy, została już zreorganizowana przez jego godnego, lecz nieszczęśliwego poprzednika, cesarza Maurycego, którego trudne rządy przypadły na lata 582-602. Strategicon został wydany pod jego imieniem i skompilowany jego własnymi rękami, kiedy był jeszcze generałem cesarza Tyberiusza II; przedmowa chwali bowiem panującego władcę w zwyczajowy, kwiecisty sposób. Dokładna analiza danych chronologicznych, jakie zawiera książka, pozwala stwierdzić, że musiała powstać pomiędzy 570 a 600 rokiem. Król Persji został wymieniony jako główny wróg cesarstwa, ale nie przedstawiono go w charakterze władczego i uciążliwego sąsiada, jak miałoby to miejsce w książce napisanej po perskich inwazjach z lat 605, 606, 607 i 608. Z drugiej strony Słowianie i Awarowie zostali scharakteryzowani jako wrogie siły nad Dunajem i nie wspomniano ani słowem o Gepidach lub Longobardach. Świadczy to o tym, że te ostatnie plemiona musiały już zniknąć znad brzegów rzeki, a zatem pisarz zajmuje się okresem po 568 roku. Ponieważ jednak wszystkie walki ze Słowianami i Antami miały się rozgrywać w bliskim sąsiedztwie Dunaju i w większości nie toczyły się na rzymskiej ziemi, lecz za rzeką, możemy spokojnie uznać, że wielkie najazdy Słowian z lat 581-585, które dotarły aż do Salonik i Termopil, nie mogły się jeszcze rozpocząć. Lata 575-580 są tym bardziej prawdopodobne, że pisarz nie posługuje się tonem i autorytetem cesarza. Pragnie jedynie „obrócić na użytek publiczny doświadczenie wojskowe, jakie zgromadził”³ i jego zalecenia mają bardziej charakter porad niż rozkazów. Porównanie preambuły książki Maurycego z przedmową do Tactica Leona – dzieła napisanego przez panującego władcę – wykazuje tak wielką różnicę pod względem tonu, że jesteśmy pewni, iż w momencie pisania swego dzieła Maurycy był jeszcze wybijającym się generałem. Wstąpił na tron w 582, a zatem można określić datę powstania Strategicon na rok lub dwa lata wcześniej. Możemy założyć, że dzieło powstało bliżej 580 niż 570 roku, ponieważ wydaje się, iż autor pisał je na długo po czasach Justyniana, który zmarł w 565 roku. Wspomina bowiem, że przez pewien czas armia znajdowała się w stanie upadku i zapomniała o swych dawnych zwycięstwach; taka skarga raczej nie miałaby racji bytu, gdyby pamięć o zwycięstwach pod Taginae i Casilinum (553-555) była wciąż świeża. Upadek rozpoczął się w ostatnich latach panowania Justyniana, kiedy to (jak pisze Agatiasz) „wkroczywszy w ostatni etap życia, cesarz wydawał się zmęczony swymi trudami i wolał siać niezgodę pomiędzy wrogami lub udobruchać ich podarkami niż zaufać orężowi i narazić się na niebezpieczeństwa wojny. Pozwolił więc, aby liczebność jego oddziałów spadła, ponieważ nie spodziewał się, że będzie potrzebował ich usług, a ministrowie, którzy zbierali podatki i utrzymywali jego wojska, zostali dotknięci taką samą obojętnością”⁴. Upadek, który rozpoczął się za Justyniana, pogłębił się w trakcie trzynastoletnich rządów jego wyniosłego i nieudolnego następcy Justyna II (565-578) i mógł przybrać katastrofalne rozmiary, które opisuje Maurycy, w ostatnich dniach tego władcy.

Możemy jednak jeszcze dokładniej określić datę powstania Strategicon. Kiedy cesarz Tyberiusz Konstantyn zastąpił Justyna II (578), dokonał całkowitej reorganizacji armii, powierzając szczegóły dwóm zasłużonym oficerom – Justynianowi, synowi Germanusa, i samemu Maurycemu. Ci dwaj koledzy „naprawili to, co było złe, uporządkowali to, co chaotyczne i krótko mówiąc, przywrócili wszystko do stanu skuteczności”⁵. Możemy więc z dość dużą pewnością stwierdzić, że Maurycy wydał wówczas Strategicon jako oficjalny podręcznik dla zreorganizowanej armii Cesarstwa Wschodniego. W tym przypadku można go umieścić w 579 roku, który idealnie pasuje do wszystkich wewnętrznych wskazówek na temat czasu jego powstania, o których już wspomnieliśmy.

Wydaje się, że komisarze dokonali w armii wielu gruntownych zmian, ponieważ opisywane przez Maurycego oddziały różnią się pod względem szyku i nazwy od tych, które przedstawiał Prokopiusz trzydzieści lat wcześniej. Co prawda konny łucznik w kolczudze, określany mianem χαβαλάριος lub χοντάτος⁶, wciąż stanowił wielką siłę na wojnie i był ostoją oraz nadzieją armii cesarskiej. Jednakże zarówno wśród kawalerii, jak i piechoty wprowadzono zupełnie nowy system organizacji. Za panowania Justyniana największą stałą jednostką w armii był pojedynczy regiment – korpus, który Prokopiusz określa mianem χατάλογος, tłumacząc tak słowo numerus, będące wciąż jego oficjalną nazwą. Maurycy uważa ten oddział, który nazywa ἀριθμός (tzn. numerus) za podstawę organizacji wojskowej; wspomina jednak o łączeniu numeri w większe oddziały, które powinniśmy nazywać brygadami i dywizjami. Sześć, siedem lub osiem numeri tworzy μοῖρα liczący od dwóch do trzech tysięcy ludzi, co odpowiada brygadzie, a trzy μοῖραι tworzą μέρος⁷ lub dywizję złożoną z sześciu lub ośmiu tysięcy ludzi. Dodaje również, że numerus powinien liczyć nie mniej niż trzystu i nie więcej niż czterystu ludzi, a moirai powinien się składać z nieregularnej liczby numeri, aby nieprzyjaciel nie był w stanie dokładnie ocenić liczebności sił naprzeciwko siebie poprzez policzenie sztandarów w szyku bojowym. Napoleon wprowadził podobną regułę odnośnie do swoich korpusów armijnych, zawsze dbając o to, aby nie składały się z takiej samej ilości ludzi.

Oddział określany mianem numerus, „banda” lub τάγμα w sile od trzystu do czterystu ludzi, znajdował się teraz pod komendą oficera zwanego comes lub tribunus. Interesujący jest spadek znaczenia tych tytułów – w IV wieku w całym cesarstwie było jedynie około dwunastu „hrabiów”, a każdy z nich zarządzał całą granicą i dowodził wieloma kohortami. W podobny sposób trybun był niegdyś dowódcą całego legionu złożonego z sześciu tysięcy ludzi. Jednakże teraz te dwa słowa stały się homonimami i oznaczały zwykłego pułkownika. Brygadier dowodzący siedmioma lub ośmioma bandami był teraz określany mianem μοιράρχος lub jego łacińskim odpowiednikiem dux (δοῦξ), chociaż pod względem pierwszeństwa i władzy duces z IV wieku spadli poniżej comites.

Maurycy w żaden sposób nie sugeruje, aby grupowanie numeri lub „band” miało trwały charakter. Sugeruje raczej, że dowódca armii powinien w pierwszej kolejności połączyć je w taki sposób po wybuchu wojny. Pod tym względem armia z 580 roku różni się od tej z następnego stulecia, kiedy to (jak się przekonamy) pojawia się trwała lokalizacja oddziałów oraz zjawisko, które można określić jako tworzenie stałych korpusów armijnych.

Najistotniejsza zmiana, jaką można dostrzec w ogólnej organizacji armii wprowadzonej przez Maurycego, to wyeliminowanie systemu przypominającego teutoński comitatus, który regularna armia rzymska przejęła od Foederati. Postarano się, aby żołnierz był bardziej lojalny wobec cesarza niż swego bezpośredniego zwierzchnika, przekazując rządowi centralnemu prawo do mianowania wszystkich oficerów powyżej stopnia centuriona. Dowódca armii lub dywizji został zatem pozbawiony władzy i patronatu, które czyniły go niebezpiecznym. Żołnierze znaleźli się pod rozkazami delegatów cesarza, zamiast quasi-niezależnych autorytetów otoczonych ogromnymi grupami przybocznych. W ten sposób żołnierz nie czuł się już poplecznikiem swego bezpośredniego dowódcy, lecz jedynie trybikiem w machinie wojennej cesarstwa.

Wprowadzenie tej reformy było tym łatwiejsze, że element barbarzyński w armii cesarskiej zdecydowanie stracił na znaczeniu. Błyskawiczny spadek dochodów państwa, który rozpoczął się pod koniec rządów Justyniana i stawał się coraz bardziej dotkliwy za panowania jego następców, najwyraźniej doprowadził do wielkiego spadku liczebności teutońskich najemników w armii rzymskiej. Posługując się współczesnym przysłowiem, był to przypadek „Point d’argent, point de Suisse”. Zagraniczny najemnik był bowiem droższy i bardziej niezależny od rodzimego żołnierza i zniknął, gdy przestał dostawać zapłatę. Przyczyniło się do tego również to, że spośród Longobardów, Gepidów i Herulów, którzy stanowili większość Foederati Justyniana, jedna nacja przeniosła się do innych siedzib, a pozostałe zniknęły ze sceny. W końcu liczebność zagranicznych korpusów spadła tak bardzo, że można było je połączyć organizacyjnie z resztą armii bez żadnego militarnego niebezpieczeństwa. Element barbarzyński, który występuje w książce Maurycego, nosi nazwy Foederati, Optimati i Buccellarii. Wydaje się, że pierwsza z nich odnosi się do starych teutońskich oddziałów pomocniczych, odbywających służbę pod rozkazami swych własnych wodzów; najwyraźniej składały się one z ciężkozbrojnych kawalerzystów. Dzięki przypadkowej wzmiance Teofanesa wiemy, iż cesarz Tyberiusz Konstantyn miał tak wielkie trudności z utrzymaniem ich stanu liczebnego, że kupił wszystkich teutońskich niewolników, jacy byli wystawieni na sprzedaż na terenie cesarstwa oraz poza jego granicami, po czym wyzwolił ich i wcielił do armii. W ten sposób całkowita liczba Foederati wzrosła do piętnastu tysięcy, a na ich czele stanął sam Maurycy, który otrzymał tytuł „hrabiego Foederati”. Wydaje się, że Optimati stanowili elitę Foederati; były to doborowe oddziały teutońskich ochotników o tak wielkim znaczeniu osobistym, że każdy z nich miał jednego lub kilku przybocznych zwanych Armati, podobnie jak średniowieczny rycerz, za którym podążali jego giermkowie⁸. Buccellarii, których nazwa i status niepotrzebnie przysporzyły wielu kłopotów bizantyjskim i nowożytnym komentatorom, również w większości pochodzili z zagranicy; byli „służącymi”, których uważano za członków osobistej świty cesarza. Niewątpliwie składali mu hołd i uważali się za członków jego comitatus; w praktyce stanowili element barbarzyński w Gwardii Cesarskiej, tworząc formację, która była odpowiednikiem starych „kohort batawskich” z I wieku. Jak już wspomnieliśmy, była to instytucja pochodzenia germańskiego; w prawach Wizygotów saio i buccellarius to synonimiczne określenia związanego przysięgą wojownika, którego Anglowie i Sasi określiliby mianem gesith. Została ona jednak wcześnie przejęta przez Rzymian; wielcy dowódcy, tacy jak Aecjusz i Belizariusz, mieli swoich buccellari na podobieństwo gockich królów.

Element teutoński w armii cesarskiej był zatem dość nieznaczny; składał się ze skromnych resztek rozbitych plemion, takich jak Herulowie, Ostrogoci i Gepidowie, oraz zabłąkanych Longobardów, którzy uciekli od swego króla, takich jak Droctulf, któremu poświęcano wiele uwagi w czasach Maurycego. Była również garstka „Scytów”, czyli huńskich niedobitków i awarskich zbiegów, którzy porzucili swego pana, wielkiego kagana, do czego (jak informuje nas Strategicon) mieli silną skłonność.

Nie ma nic bardziej charakterystycznego dla przejściowego stanu organizacji armii wschodniorzymskiej w czasach Maurycego, niż niezwykła mieszanka rzymskich, greckich i teutońskich słów w jej terminologii. Łacina nadal była oficjalnym językiem cesarstwa i sformułowano w niej wszystkie rozkazy zawarte w Strategicon; można jednak zauważyć, że łacina znajduje się już w stanie wielkiego upadku i wykazuje oznaki gubienia lub mylenia końcówek deklinacyjnych⁹. Na podłożu rzymskich pozostałości znajduje się warstwa teutońskich terminów wprowadzonych przez Foederati z IV i V wieku, takich jak bandon, będący określeniem kompanii żołnierzy, drungus (ciżba), używany w odniesieniu do większego oddziału¹⁰, burgus, coccoura, betsa i phulcus oraz podobne słowa. W końcu napotykamy wiele słów greckich, przy czym niektóre stanowią dosłowne tłumaczenie terminów rzymskich (np. άριΦμός, czyli numerus), niektóre zostały zapożyczone ze starego macedońskiego systemu wojskowego przez oficerów o klasycznych upodobaniach¹¹, a jeszcze inne stworzono od podstaw¹².

W istocie cały oficjalny język cesarstwa nadal się zmieniał; ta sama rzecz miała często dwie lub trzy nazwy, po jednej z każdego języka. Maurycy bez żadnego rozróżnienia określa regiment mianem βάνδον, τάγμα lub άριθμός, a brygadiera μοιράρχος, δρουγγαριός lub dux. Jednakże ogólnie rzecz biorąc, łacina utrzymała swoją pozycję; nadal używano jej w odniesieniu do wielu rzeczy, które w Tactica Leona (dziele napisanym trzysta lat później) mają jedynie greckie nazwy. Bardzo wielu rdzennych żołnierzy nadal mówiło po łacinie, którą posługiwali się właściwie wszyscy ludzie wychowani w Tracji, Mezji oraz innych częściach Półwyspu Bałkańskiego. Dopiero po opanowaniu tych prowincji przez Słowian, kilka lat po napisaniu Strategicon, starożytna mowa Rzymian stała się praktycznie martwym językiem na wschodzie. Maurycy prawie nigdy nie podaje greckich odpowiedników łacińskich terminów technicznych, podczas gdy jego następca Leon za każdym razem tłumaczy takie wyrażenia.

Jedna z reform wojskowych proponowanych przez Maurycego zasługuje na szczególną uwagę i stanowi ważny znak czasów. Wygląda na to, że pragnął przełamać barierę, która powstała w IV wieku pomiędzy ludźmi płacącymi podatki a służącymi w szeregach armii. Nie można już było tak łatwo zwerbować zagranicznych oddziałów pomocniczych, które stanowiły znaczną część armii Justyniana, a tendencja do powoływania coraz większej liczby rodzimych korpusów stała się tak silna, że Maurycy zapragnął uczynić cesarstwo samowystarczalnym pod względem wojskowym i stworzyć armię złożoną w całości z jego mieszkańców. Jak napisał: „Pragniemy, aby każdy młody Rzymianin wolnego stanu nauczył się posługiwać łukiem i przez cały czas był zaopatrzony w ową broń oraz w dwa oszczepy”. Uważał, że jeśli prowincjusz przyzwyczai się do broni, łatwiej będzie go skłonić do wstąpienia w szeregi. Jeśli jednak miał to być pierwszy krok na drodze do wprowadzenia powszechnej służby wojskowej, to plan nie został zrealizowany. Trzysta lat później Leon powtarzał te same słowa¹³: „Łuk jest najprostszą bronią do wykonania i jedną z najbardziej skutecznych. Pragniemy więc, aby ci, którzy mieszkają w zamku, na wsi lub w mieście – krótko mówiąc, wszyscy nasi poddani – posiadali własny łuk. Gdyby okazało się to niemożliwe, niech każde gospodarstwo domowe będzie wyposażone w łuk oraz czterdzieści strzał i niech odbywają się z nimi ćwiczenia strzeleckie na otwartym i nierównym terenie oraz w wąwozach i lasach. Jeśli bowiem nieprzyjaciele niespodziewanie wtargną w głąb kraju, ludzie strzelający z łuków na skalistym terenie, w wąwozach lub na leśnych ścieżkach będą mogli wyrządzić najeźdźcom znaczne szkody; nieprzyjaciel nie lubi wydzielać oddziałów w celu ich przepędzenia i będzie się lękał rozproszenia sił w poszukiwaniu łupów, dzięki czemu można ocalić wiele terenów, jako że wróg nie będzie chciał toczyć ciągłych potyczek z łucznikami”.

Niestety nie mamy żadnych pewnych informacji na temat stopnia, do jakiego wprowadzono ten plan stworzenia swego rodzaju landszturmu, który nadawałby się do prowadzenia wojny partyzanckiej. Wiadomo jednak, że w wielu rejonach cesarstwa nie przyniosło to niemal żadnych rezultatów. Ciągle czytamy o prowincjach, które nie zdołały się obronić, kiedy nie otrzymały regularnego garnizonu. Z drugiej strony wydaje się, że przynajmniej w późniejszych stuleciach istniał pewien obowiązek wystawiania ludzi do służby wojskowej. Na przykład w De Administrando Imperio Konstantyna Porfirogenety znajduje się przypadkowa wzmianka o tym, że w czasach jego teścia Romana, „kiedy cesarz pragnął zmobilizować peloponeskie oddziały na wyprawę przeciwko Longobardom, w czasach gdy władzę nad temem sprawował protospatariusz Jan, mieszkańcy Peloponezu zobowiązali się przekazać tysiąc osiodłanych i wyposażonych w uzdy koni oraz kontrybucję w wysokości stu sztuk złota zamiast zaciągu, a po przyjęciu oferty ochoczo zapłacili. Arcybiskup Koryntu został oszacowany na cztery konie, arcybiskup Patrasu na dwa, każdy z biskupów na dwa wierzchowce, każdy protospatariusz przebywający na terenie temu na trzy, spatariusz na jednego, każdy z zamożniejszych klasztorów na dwa, a każda para ubogich na jednego konia; każdy człowiek zdatny do osobistej służby zapłacił pięć złotych bizantów, z wyjątkiem bardzo ubogich ludzi, którym zezwolono zapłacić po dwa i pół; z łatwością zgromadzono więc całą należność”¹⁴. Greckie temy, które nie były skore do wojny, mogły składać takie oferty i płacić to, co późniejsi zachodni Europejczycy określiliby mianem „tarczowego”, ale bardziej wojownicze temy azjatyckie i północne z pewnością tak nie postępowały. W wielu rejonach granicznych (zwłaszcza w późniejszych stuleciach historii Bizancjum) miejscowa ludność często chwytała za broń¹⁵. Mieszkańcy pogranicza armeńsko-kapadockiego najwyraźniej sami dbali o swoją obronę. Wydaje się, że na terenach wchodzących w skład tego regionu istniały ślady na wpół feudalnej dzierżawy ziemi, zwłaszcza na obszarach odzyskanych od Saracenów w X i XI wieku. Osadnicy wojskowi mogli się tam osiedlić pod warunkiem, że utrzymają swe ziemie przy pomocy miecza¹⁶. Niezwykle interesujący poemat Digenes Akritas¹⁷, który opisuje życie barona na pograniczu Kapadocji w X wieku, przedstawia populację wojowniczych wodzów, mieszkających w zamkach otoczonych przez wioski ich poddanych i prowadzących nieustanną wojnę ze swymi saraceńskimi sąsiadami z Cylicji i Mezopotamii. Nie polegali oni na regularnych garnizonach temów, na granicy których mieszkali, lecz na własnej sile zbrojnej. Z rozdziału Tactica Leona na temat oblężeń dowiadujemy się, że za każdym razem, gdy nieprzyjaciel oblegał nadgraniczne miasto, rząd polegał na usługach obywateli, którym przydzielano określone stanowiska obronne. Cesarz zaleca, aby nie udzielać im pozwolenia na osobistą służbę i rozdzielić ich pomiędzy regularne kompanie tworzące część garnizonu tylko wtedy, gdy któryś z nich jest podejrzany o niezadowolenie. Najpewniejsze wzmianki o istnieniu ugruntowanych milicji w temach azjatyckich to stwierdzenia Cedrenusa i Zonarasa, według których w 1044 roku Konstantyn IX nierozsądnie zwolnił wschodnie prowincje nadgraniczne z obowiązku uzupełniania cesarskiego garnizonu lokalnymi zaciągami. Do tej pory były zwolnione z niektórych podatków ze względu na świadczenie tej służby. Teraz otrzymały rozkaz rozwiązania milicji i w przyszłości miały wysyłać pieniądze do centralnego skarbca¹⁸.

Chociaż Cesarstwo Wschodnie nigdy nie wprowadziło powszechnego obowiązku służby wojskowej, to jednak Maurycy zdołał zrealizować przynajmniej część swych zamierzeń. Poczynając od jego czasów szeregowi żołnierze byli w większości rekrutowani na terenie cesarstwa, a większość nacji, które zamieszkiwały w jego granicach (z wyjątkiem Greków), dostarczały znaczną liczbę żołnierzy. Oficerowie rekrutacyjni uważali, że Armeńczycy, Kapadoci i Izauryjczycy z Azji Mniejszej oraz Trakowie z Europy stanowili najlepszy materiał.

Kolejne przełomowe wydarzenie w historii wojskowej cesarstwa po wydaniu Strategicon to straszliwa nawała, która przez nie przeszła, w postaci inwazji Persów i Saracenów w latach 604-656. Tyberiusz Konstantyn i Maurycy prowadzili swoje kampanie dość szczęśliwie, odparli Persów i urządzali najazdy na ziemie Słowian naddunajskich. Jednakże Maurycy był niepopularny wśród wojska; być może zirytował je ograniczeniem władzy i znaczenia wysokich oficerów oraz wprowadzeniem ścisłej dyscypliny i oszczędności. Padł ofiarą buntu, a brutalny i głupi Fokas, który go zastąpił, uwikłał cesarstwo w ostatnią i najbardziej katastrofalną wojnę z Persami. Cały Wschód, od Eufratu do Hellespontu, został opanowany przez króla Chosroesa, podczas gdy Słowianie i kagan Awarów wdarli się do europejskich prowincji. Cesarstwo znalazło się na krawędzi zagłady i zostało ocalone jedynie przez heroiczną sześcioletnią kampanię Herakliusza (622-628). Jednakże gdy tylko zakończyła się wojna z Persami, a cesarstwo odzyskało swe dawne granice, rozpoczęła się jeszcze bardziej fatalna inwazja Saracenów (633). Stary Herakliusz widział jak Egipt i Syria zostają na trwałe oderwane od cesarstwa i musiał zorganizować nową granicę wojskową swego pomniejszonego państwa wzdłuż gór Taurus.

Pokój z Saracenami został zawarty dopiero w 659 roku i przez dwadzieścia sześć lat wszystkie siły Cesarstwa Wschodniorzymskiego były skoncentrowane wzdłuż jego azjatyckiej granicy, gdzie prowadziły desperacką walkę z naporem saraceńskiego fanatyzmu. W trakcie tej długiej wojny albo (co bardziej prawdopodobne) pod jej koniec, kiedy na tronie zasiadał Konstans II¹⁹, w armii i cesarstwie wprowadzono nową organizację wojskową o wielkim znaczeniu. Stare granice prowincji zostały zlikwidowane w trakcie inwazji Persów i Saracenów, a cała administracja cywilna przestała funkcjonować. W okresie nieprzerwanego stanu wojennego obowiązki administracyjne spadły na barki generałów. Zdając sobie z tego sprawę, Konstans II lub jego syn Konstantyn dokonał nowego podziału ziem po obu stronach Bosforu, które nie zostały jeszcze podbite, wykorzystując ówczesną organizację wojskową jako podstawę okręgów cywilnych i wojskowych. Siły, które w tym czasie służyły w Azji Mniejszej, obejmowały: (1) wojska starej „diecezji” Oriens, czyli Syrii, które określano teraz greckim mianem Άνατολιχοί; (2) wojska znad granicy Mezopotamii i Armenii, które na ogół nazywano Άρμηνιαχοί; (3) żołnierzy z Tracji, sprowadzonych do Azji podczas ciężkich walk i znanych jako Thracesians; (4) ocalałych Foederati, którzy nosili teraz miano Optimati; (5) rodzime i zagraniczne połówki Gwardii Cesarskiej, nazywane odpowiednio Obsequium i Buccellarii. Podczas wojny lub w jej końcowej fazie oddziały te stacjonowały w różnych częściach Azji Mniejszej w osobnych formacjach lub korpusach armijnych, ponieważ długie zmagania utrwaliły ich podział²⁰.

Nowa organizacja prowincji z połowy VII wieku polegała na przekształceniu tych rejonów stacjonowania korpusów armijnych, które początkowo wyznaczono przede wszystkim dla ułatwienia utrzymania lub mobilizacji oddziałów, w trwałe jednostki administracji cywilnej. Dowódca korpusu armijnego stał się również gubernatorem rejonu i stanął na czele administracji; „bandy” i moriai zostały na trwałe przydzielone do miejsc, w których się znalazły. Nowe regiony geograficzne i korpusy armijne otrzymały miano temów, θέματα. Nazwy własne temów pochodziły od nazw oddziałów, które stacjonowały w każdym z nich – Anatolikon, Armeniakon, Trakesion, Optimaton, Bukellarion i Opsikion (ὀψιχίον). Były to pierwotne „temy» Azji; niedługo potem dodano do nich kolejny, który wyglądał podobnie, ale jego początki miały bardziej morski niż militarny charakter; Był to tem Kibyraioton – wąski rejon rozciągający się wzdłuż wybrzeża Azji Mniejszej od Karii do Izaurii i obejmujący jedynie tereny pomiędzy górami a morzem. Kibyra była niewielką miejscowością i późniejsi bizantyjscy autorzy nie wiedzieli, dlaczego nadała nazwę całemu temowi. W swojej pracy o temach Konstantyn Porfirogeneta pisze, że nadano tę nazwę dla kpiny. Oczywiście jest to niedorzeczne; możliwe, że w chwili tworzenia nowego podziału administracyjnego Kibyra była główną bazą cesarskiej floty, która strzegła południowego wybrzeża Azji Mniejszej i broniła dostępu do Morza Egejskiego. Rejon, któremu nadała nazwę, miał czysto morski charakter, a odizolowane równiny na wybrzeżu, z których się składał, komunikowały się ze sobą jedynie drogą morską. Prawdopodobnie była to zatem szczególna domena floty, a jeśli przydzielono tam jakiś regularny korpus kawalerii, «bandy», które miały bronić tego obszaru przed najazdami Saracenów, prawdopodobnie zostały oddane do dyspozycji admirała eskadry Kibyraiotonu. Tak przynajmniej wynika z fragmentu Tactica Leona, który poleca, aby generał temu Anatolikon wysłał wiadomość do dowódcy floty Kibyraiotonu, jeżeli jego tem zostanie zaatakowany od lądu, żeby ten drugi wylądował ze swymi siłami na tyłach Saracenów i spustoszył Cylicję²¹. W czasach Konstantyna Porfirogenety Optimaton nie posiadał już żadnych oddziałów wojskowych (prawdopodobnie ze względu na swe położenie w pobliżu stolicy) i był zarządzany przez domestika, zamiast generała.

W porównaniu z „temami” Azji ich europejskie odpowiedniki nie były tak liczne – w czasach Herakliusza prowincje Półwyspu Bałkańskiego zostały tak doszczętnie spustoszone i opanowane przez Słowian, że Rzymianie stracili kontrolę nad wszystkimi terenami w głębi lądu. Na południe od Dunaju istniały prawdopodobnie jedynie trzy temy – Tracji, Tesaloniki i Hellady; zachodnie posiadłości cesarstwa obejmowały trzy kolejne – Sycylię, Afrykę i ocalałe ziemie cesarstwa w Italii. Jednakże te ostatnie nie nosiły miana temu i zawsze nazywano je Egzarchatem Rawenny. Późniejsi cesarze z VIII i IX wieku dokonywali dalszych podziałów prowincji Wschodu i Zachodu, aż w końcu powstało ponad trzydzieści temów.

Oczywiście Strategicon Maurycego powstał zbyt wcześnie, aby mógł wymienić temy oraz skład garnizonów, które przydzielono do każdego z nich. Jeśli jednak zawierzyć Tactica Leona Mądrego, która powstała ok. 250 lat po stworzeniu systemu temowego, strategos przygranicznego temu mógł dowodzić ośmioma, dziesięcioma lub dwunastoma tysiącami ludzi, w zależności od tego, czy jego prowincja była podzielona pomiędzy dwóch, czy też trzech „turmarchów” (lub „merarchów”, jak dawniej określiłby ich Maurycy), przy czym turma liczyła od trzech do pięciu tysięcy ludzi. Rejony w głębi lądu z pewnością dysponowały mniejszymi siłami. Strategos prowincji nie mógł wysłać wszystkich oddziałów, jakimi dysponował, poza granice swego rejonu. Wydaje się, że większość piechoty zostawała z tyłu w charakterze garnizonów, a Leon obliczył, że przygraniczny tem powinien wysłać nie więcej niż od czterech do sześciu tysięcy doborowych kawalerzystów, kiedy sąsiedzi zwrócą się do niego o pomoc. W swoim podręczniku dla dowódców przygranicznych temów Nicefor Fokas ustalił ich łączną liczbę na pięć tysięcy. Jednakże ta zmobilizowana dywizja miała się składać jedynie z najlepszych żołnierzy; w zakładach wojskowych mieli pozostać wszyscy rekruci, słabi i niepełnosprawni oraz niewyszkolone lub słabowite konie, tak że kiedy „turma” wyruszała w pole, była dość nieliczna, lecz bardzo zwarta i zdolna do ciężkiej służby. W pewnym miejscu Leon pisze, że w trakcie aktywnej służby „bandy” turmy liczyły nie więcej niż ok. 256 ludzi.

„Tem” odnosił się zarówno do obszaru, jak i jego garnizonu. Podobnie było w przypadku mniejszych jednostek, gdyż każdy tem dzielił się na rejony obsadzone przez „meros” lub „turmę”. Dlatego też pojawiają się takie stwierdzenia jak „Kapadocja była turmą temu Anatolikon” lub „Kefalonia była turmą temu Longobardii”. Kilka przypadkowych uwag w De Administrando Imperii Konstantyna Porfirogenety pokazuje, w jaki sposób czasami reorganizowano temy i dzielono je na nowe jednostki. Czytamy na przykład, że w wyniku utworzenia nowego temu Charsianon w czasach ojca Konstantyna, Leona, który napisał Tactica, doszło do wielkich przetasowań na wschodniej granicy. „Charsianon był niegdyś «turmą» Armeniakonu, lecz gdy religijny cesarz Leon uczynił go temem, bandy stanowiące garnizony Barety, Balbadon, Aspony i Acarcus zostały przeniesione z temu Bukellarion do temu Kapadocji; w tym samym czasie garnizony Eudokii, św. Agapita i Afrazji zostały przeniesione z temu Anatolikon do temu Kapadocji. Tych siedem band (cztery z Bukellarionu i trzy z Anatolikonu) utworzyło nową kapadocką turmę zwaną Kommata. Jednocześnie tem Bukellarion przekazał temowi Charsianon bandy stacjonujące w Myriokefalon, Hagios Stauros i Verinopolis, które razem z kolejnymi dwiema z temu Armeniakon, a mianowicie garnizonami Talbii i Connodromus utworzyły nową „turmę” Charsianonu zwaną Saniana. Tem Kapadocji przekazał również temowi Charsianon całą turmarchię Casa oraz garnizony Cezarei i Nyssy”²². Tem Charsianon składał się zatem z części korpusów armijnych Bukellarionu, Armeniakonu i Kapadocji; jako rekompensatę za utratę dużej części terytorium Kapadocja otrzymała siedem band z Bukellarionu i Anatolikonu. W rezultacie tem Bukellarion prawdopodobnie składał się z dwóch turm zamiast trzech, a Armeniakon i Anatolikon również uległy znacznemu osłabieniu. Ponieważ były one teraz temami wewnętrznymi, oddzielonymi od granicy z Saracenami przez Kapadocję i Charsianon, mogły sobie pozwolić na zredukowanie swych garnizonów. Prawdopodobnie łączne siły zbrojne Azji Mniejszej nie zwiększyły się w wyniku redystrybucji oddziałów. Pomimo swego wielkiego bogactwa Cesarstwo Bizantyjskie nie mogło utrzymywać stu tysięcy regularnych kawalerzystów, co byłoby konieczne, gdyby każdy z piętnastu temów posiadał pełny garnizon.

W czasach, gdy powstawała Tactica Leona oraz praca jego syna Konstantyna na temat zarządzania cesarstwem, na pograniczu pojawiły się nowe jednostki administracyjne, które były mniejsze od temów i miały czysto militarny charakter; nie obejmowały one żadnych dużych regionów, a ich gubernatorzy nie sprawowali jurysdykcji cywilnej nad rozległym obszarem. Taki rejon był określany mianem „klisury”, co było zniekształconą formą rzymskiego terminu clausura. Obejmował ważną przełęcz górską z twierdzą oraz garnizonem i znajdował się pod opieką „klisurarchy”. Niektóre z tych „klisur” składały się z kilku przełęczy i garnizonów, tak że w kilku przypadkach Konstantyn zastanawiał się nad podniesieniem ich do rangi temów. Dowództwo nad klisurą było doskonałą okazją dla młodego i zdolnego oficera wojskowego, który mógł się odznaczyć poprzez odparcie najazdów Słowian lub Saracenów i ostatecznie otrzymać komendę nad temem.

ROZDZIAŁ II
UZBROJENIE I ORGANIZACJA
ARMII BIZANTYJSKIEJ

Dobrym przykładem niezwykłej trwałości wszystkich bizantyjskich instytucji jest to, że uzbrojenie i organizacja opisane przez Maurycego w jego Strategicon w 578 roku zostały przedstawione niemal bez żadnych zmian w Tactica jego następcy Leona Mądrego, który napisał swą książkę około 900 roku²³. Zwłaszcza rozdziały Leona na temat zbroi, dyscypliny oraz zasad marszu i obozowania stanowią głównie reedycję podobnych fragmentów książki jego poprzednika. Twierdzenie, że autor Tactica był jedynie niewolniczym naśladowcą byłoby jednak niesprawiedliwe. Chociaż Leon był amatorem w kwestiach wojskowych (w trakcie swych ponad dwudziestoletnich rządów nie wziął osobistego udziału w ani jednej kampanii), okazał się inteligentnym kompilatorem i obserwatorem. W wielu rozdziałach jego pracy Strategicon został w dużej mierze przepisany i uaktualniony. Leon ujmuje czytelnika uczciwym i pięknym uznaniem zasług swego generała, Nicefora Fokasa²⁴, którego skuteczna taktyka i nowe metody wojskowe są wielokrotnie przytaczane z podziwem. Najlepsza część jego książki to rozdziały na temat organizacji, werbunku, usług transportowych i zaopatrzenia oraz sposobów postępowania z różnymi barbarzyńskimi sąsiadami cesarstwa. Były to sprawy, o których inteligentny minister wojny w stolicy mógł wiedzieć wszystko. Najsłabszy rozdział dotyczy strategii, czemu być może nie powinniśmy się dziwić. Charakterystycznym przejawem braku agresywnej energii u Leona oraz defensywnego systemu, na którym oparł swą politykę, jest brak wskazówek na temat organizowania inwazji na kraj nieprzyjaciela. Leon rozważa najazdy na wrogie tereny, ale nie myśli o trwałych podbojach; jego głównym celem jest utrzymanie własnego terytorium, a nie podbicie ziem sąsiada. Po przeczytaniu jego książki łatwo zrozumieć, dlaczego granice cesarstwa nie uległy zmianie w trakcie jego rządów, chociaż ówczesna sytuacja bardzo sprzyjała agresji zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Kolejną słabą stroną jest brak przykładów popierających reguły; jego wskazówki byłyby dużo bardziej zrozumiałe, gdyby uzupełnił je historycznymi przykładami sukcesów, jakie odniesiono dzięki ich zastosowaniu. Czyni to jednak niezwykle rzadko; pół tuzina przykładów zaczerpniętych z kampanii Fokasa, dwa z kampanii Bazylego I wokół Germanikei, błędnie cytowany incydent z wojen awarskich Justyna II, zaczerpnięty ze Strategicon²⁵ Maurycego, oraz kilka uwag dotyczących historii starożytnej Grecji i Rzymu to wszystko, co można przytoczyć. Czytelnik musi sam zgromadzić dane, na podstawie których Leon musiał wysnuć różne wnioski.

Podobnie jak w czasach Maurycego, za panowania Leona źródłem siły armii wschodniorzymskiej była jej ciężka kawaleria. Piechota stanowiła jedynie siłę pomocniczą i autor bierze pod uwagę prowadzenie całych kampanii bez jej udziału. W istocie wydaje się, że była ona przeznaczona raczej do obrony nadgranicznych twierdz i wąwozów, pełnienia służby garnizonowej w ważnych ośrodkach i udziału w zakrojonych na małą skalę ekspedycjach w górskie rejony, niż do wyruszania w pole razem z konnicą.

Zarówno w czasach Maurycego, jak i za panowania Leona, χαβαλλάριος, czy też ciężkozbrojny, nosił stalowy kapelusz zwieńczony niewielką kitą oraz długą kolczugę sięgającą od szyi do ud²⁶⁴. Był również chroniony przez rękawice i stalowe buty. Konie oficerów i żołnierzy z przedniego szeregu były wyposażone w stalowe naczółki i napierśniki; każdy z nich miał solidne, dobrze wypchane siodło i duże, żelazne strzemiona – wynalazek, który zaczął się pojawiać w V wieku i którego twórcy nie jesteśmy w stanie zidentyfikować. Żołnierz był wyposażony w lekką lnianą opończę, którą w upalną pogodę wkładał na swoją zbroję, oraz długi wełniany płaszcz przeznaczony do noszenia w mroźne lub deszczowe dni, który przypinano do siodła, kiedy z niego nie korzystano. Jego uzbrojenie obejmowało miecz obosieczny (σπάθιον), sztylet (παραμήριον), łuk kawaleryjski i kołczan oraz długą lancę (χοντάριον), wyposażoną w rzemyk przy uchwycie i ozdobioną niewielkim proporczykiem. Wydaje się, że oprócz miecza niektórzy żołnierze nosili również topór, który przechowywali w łęku. Każda banda miała swój własny, ustalony kolor kity na hełmie, proporca na lancy i opończy, tak że armia nosiła regularne uniformy, na podobieństwo swych poprzedników z czasów rzymskich i w odróżnieniu od armii Zachodu sprzed XVI wieku.

Żołnierze bizantyjscy

Niełatwo znaleźć naprawdę zadowalające bizantyjskie ilustracje wojskowe przedstawiające zbroje, które nie byłyby skopiowane ze starszych rysunków klasycznych. Warto zatem zamieścić dwie tablice pochodzące z Psałterza Teodora z Cezarei (jedenastowiecznego manuskryptu przechowywanego w British Museum), ponieważ przedstawieni na nich wojownicy posiadają dokładnie takie samo uzbrojenie, jak ówcześni żołnierze wschodniorzymscy. Manuskrypt jest datowany na 1066 rok, a zatem przedstawieni żołnierze zapewne noszą ten sam strój i ekwipunek, co nieszczęsna armia, która została zniszczona pod Manzikertem w 1071. Należy zauważyć, że pod pewnymi względami jeźdźcy różnią się od opisu kawalerii Leona z 900 roku. Ich kolczugi są krótsze niż można by się spodziewać i nie posiadają kity na hełmach, chyba że należałoby za takową uznać bardzo małą kulkę na szczycie hełmu pierwszego jeźdźca na ilustracji IV. A oraz stojącego po prawej stronie piechura na ilustracji V.C. Jednakże kulki te wyglądają bardziej jak małe metalowe gałki. Należy zauważyć, że wszyscy kawalerzyści noszą kolczugi, poniżej których widać tuniki, oraz wysokie buty. Dolna część ich ramion jest pozbawiona osłony, ale na górnym ramieniu wielu z nich posiada charakterystyczny naramiennik z wąskich, metalowych płyt, który można zobaczyć u większości bizantyjskich postaci wojskowych. Konny łucznik na ilustracji IV. B nie posiada tej osłony, lecz najwyraźniej jest wyposażony w pozbawioną rękawów kolczugę; naramienniki przeszkadzałyby w naciągnięciu łuku. Większość hełmów jest spiczasta; jedynie jeździec na ilustracji V. C posiada prosty stalowy hełm o okrągłym wierzchołku. Wszystkie tarcze są okrągłe i mają dość umiarkowane rozmiary. Za plecami kilku kawalerzystów powiewają ich płaszcze wojskowe. Stosowane bronie to lanca, łuk, topór i buława. Ostatnie dwie są widoczne u grupy jeźdźców oblegających zamek na ilustracji IV. B. Wydaje się, że konie mają lekkie rzędy; nie ma ani śladu naczółków lub napierśników, o których pisze Leon w Tactica.

Leon zalecał, aby w niektórych prowincjach, w których łuk nie cieszył się szczególną popularnością, rekruci otrzymywali dwie lekkie strzały i tarcze, dopóki nie przejdą szkolenia w strzelaniu z łuku. Miało ono polegać na przekazywaniu im małych i słabych łuków, które miały być stopniowo wymieniane na większe i silniejsze, w miarę jak młody żołnierz zdobywał coraz większą wprawę. Kiedy potrafił się już biegle posługiwać swą nową bronią, musiał zrezygnować z tarczy, której stosowanie uniemożliwiało swobodne korzystanie z obu rąk podczas strzelania.

Podobnie jak Rzymianin z czasów starej republiki, bizantyjski kawalerzysta był zamożnym i wysoko postawionym człowiekiem. W rozdziale na temat mobilizacji oddziałów Leon pisze: „Strategos musi wybrać takich mężów spośród mieszkańców swego temu, którzy nie będą ani za młodzi, ani za starzy, lecz silni, odważni i dobrze sytuowani, tak aby podczas służby garnizonowej lub wyprawy nie musieli się troszczyć o swe domy, zostawiwszy za sobą ludzi, którzy będą uprawiać ich pola. Aby gospodarstwo domowe nie ucierpiało z powodu służby swego pana, ogłaszamy, że farmy żołnierzy będą zwolnione z wszelkich świadczeń, z wyjątkiem podatku gruntowego. Pragniemy bowiem koniecznie zapobiec zrujnowaniu naszych towarzyszy (nazywamy tak każdego męża, który dzielnie odbywa służbę w imieniu naszego cesarskiego majestatu i Świętego Cesarstwa Rzymskiego) przez obciążenia fiskalne nakładane pod ich nieobecność”²⁷.

Część szeregowców rekrutowała się spośród osadników wojskowych posiadających στρατιωτίχα χτήματα, lecz większość wywodziła się z szeregów wolnych drobnych właścicieli ziemskich. Ich oficerowie (zwłaszcza wyżsi stopniem) pochodzili z najlepszych rodów bizantyjskiej arystokracji. Jak napisał Leon: „Nic nie stoi na przeszkodzie, aby znaleźć wystarczającą liczbę ludzi majętnych, odważnych i wysoko urodzonych, którzy będą pełnić funkcję oficerów w naszej armii. Dzięki swemu szlachetnemu pochodzeniu mogą oni liczyć na szacunek żołnierzy, a ich majątek umożliwia im zdobycie wielkiej popularności wśród swych oddziałów poprzez okazjonalne i rozważne zapewnianie im drobnych wygód”²⁸. Wśród szlacheckich rodów Cesarstwa Wschodniego panował prawdziwie wojskowy duch; kolejne pokolenia Sklerosów i Fokasów²⁹ oraz Bryenniosów, Dukasów i Komnenów dostarczały oficerów armii cesarskiej. Patrycjusz porzucał luksus i intrygi, kiedy wyjeżdżał poza bramy Konstantynopola, i stawał się gorliwym, zawodowym żołnierzem w polu.

Ponieważ wszyscy oficerowie i wielu żołnierzy było zamożnymi ludźmi, zabierali ze sobą na kampanię dużą liczbę służących i chłopców; niektórzy z nich byli niewolnikami, a inni najemnymi posługaczami. Leon gorąco popiera ten zwyczaj, zauważając, że gdy w korpusie nie było żadnych ciurów obozowych, trzeba było oddelegować wielu żołnierzy do prac pomocniczych i opieki nad zwierzętami pociągowymi, zmniejszając tym samym liczbę ludzi zdolnych do walki. Zaleca, aby zachęcać uboższych żołnierzy do utrzymywania po jednym posługaczu na każdych czterech lub pięciu z nich, a w razie możliwości również i konia pociągowego do przewozu tych bagaży, których nie będą w stanie łatwo przypiąć do swych siodeł. Wraz ze zwierzętami pociągowymi, ci ludzie nie biorący udziału w walce bardzo utrudniali szybkie przemieszczanie korpusów kawalerii, ale uważano, że ostatecznie ich obecność jest usprawiedliwiona, ponieważ utrzymują żołnierzy w dobrej kondycji. W trakcie marszu przez pustynne tereny na pograniczu, gdzie trudno było zgromadzić żywność dla ludzi i paszę dla koni, utrzymanie oddziałów było w dużej mierze zależne od ciurów obozowych, podobnie jak miało to miejsce w przypadku armii angielskiej w Indiach w XIX wieku.

Leon opisuje uzbrojenie i organizację „band” piechoty mniej szczegółowo niż w przypadku kawalerii. Piechurzy dzielili się na lekko- i ciężkozbrojnych. Podobnie jak w czasach Justyniana i Belizariusza, ci pierwsi byli niemal wyłącznie łucznikami; nieliczne prowincje, w których nie praktykowano łucznictwa, dostarczały oszczepników. Typowy łucznik opisany w Tactica nosi tunikę sięgającą do kolan oraz duże, podkute gwoździami buty z szerokimi noskami. Był wyposażony w kołczan z czterdziestoma strzałami, niewielki okrągły puklerz zawieszany na plecach oraz przypinany do pasa topór służący do walki wręcz. Możliwie jak największa część z nich miała nosić kolczugi; nie ma żadnych wzmianek o hełmach, które najwyraźniej nie wchodziły w skład wyposażenia łuczników. Leon zaleca jedynie, aby mieli krótkie włosy i nie sugeruje ich osłaniania.

Ciężkozbrojny piechur, którego tak jak w czasach Maurycego nadal określano mianem scutatus, nosił spiczasty stalowy hełm z kitą, kolczugę, a czasami również rękawice i nagolenniki. Był wyposażony w dużą, okrągłą tarczę, lancę, miecz oraz topór z ostrzem po jednej i szpikulcem po drugiej stronie. Tarcze i kity na hełmach każdej bandy miały ten sam kolor.

Żołnierze bizantyjscy

Tablica V przedstawia trzy charakterystyczne postaci piechurów z 1066 roku, zaczerpnięte z Psałterza Teodora z Cezarei (podobnie jak jeździec na s. 186). Noszą krótkie kolczugi powyżej tunik, a dwóch spośród trzech posiada również charakterystyczne bizantyjskie naramienniki na górnej części ramion. Trzeci (śpiąca postać po lewej stronie na tablicy V. C) ma krótki rękaw kolczy dołączony do kolczugi i nie posiada naramienników. Każda postać posiada inne nakrycie głowy – jedna nosi spiczasty hełm, a druga klasyczny hełm z okrągłym wierzchołkiem i gałką na szczycie; trzecia w ogóle nie posiada osłony głowy. Człowiek pozbawiony hełmu nosi kolcze bryczesy, w przeciwieństwie do pozostałych żołnierzy (zarówno konnych, jak i pieszych) przedstawionych na tablicach. Jeden spośród dwóch śpiących ludzi najwyraźniej nosi bryczesy ze skóry; obaj mają wysokie buty. Włócznie są długie, a miecz krótki i szeroki. Dwie tarcze są okrągłe, zgodnie z opisem Leona; trzecia jest owalna i posiada dodatek w postaci dwóch kolorowych poprzeczek. Dwaj ludzie noszą krótkie płaszcze zawiązane wokół szyi; trzeci najwyraźniej nie posiada tego stroju.

Podobnie jak kawaleria, piechota podróżowała w towarzystwie dużego taboru bagażowego i ciurów obozowych. Na każdych szesnastu ludzi³⁰ miał przypadać wóz z sucharami itp. oraz zapasem strzał, a także drugi wóz z młynkiem ręcznym, toporem, piłą, tasakiem, sitem, młotkiem, dwoma szpadlami, dwoma kilofami, dużym wiklinowym koszykiem, garnkiem do gotowania oraz innymi narzędziami i naczyniami mającymi zastosowanie w obozie. Obok wozów miał iść koń pociągowy, tak aby konie mogły zabrać ośmio- lub dziesięciodniowe racje sucharów przeznaczone do natychmiastowego wykorzystania, kiedy piechota będzie zmuszona zostawić tabor z tyłu w przypadku forsownych marszów lub innych podobnych sytuacji. Dwa wozy i koń pociągowy potrzebowały co najmniej dwóch ciurów obozowych, przez co każda „banda” podróżowała w towarzystwie znacznej grupy ludzi nie biorących udziału w walce. Dzięki zawartości drugiego wozu na każdą „centurię” przypadało dwadzieścia łopat i tyle samo kilofów służących do wznoszenia umocnień; podobnie jak starożytni Rzymianie, Bizantyjczycy starannie fortyfikowali swój obóz, aby zabezpieczyć się przed niespodziankami.

Korpus inżynierów (Μίνσωρες (sic) albo nawet Μινσοράτορες) zawsze maszerował ze strażą przednią, a gdy ustalano miejsce wieczornego postoju, przy pomocy pali i lin zaznaczał nie tylko ogólny zarys obozu, ale również miejsce stacjonowania każdego korpusu. Po przybyciu głównych sił wozy i konie pociągowe, określane ogólnym mianem „Tuldum” (τό τοῦλδον), były umieszczane pośrodku zagrody, podczas gdy bandy piechoty kopały rów i wznosiły wał wzdłuż linii, jaką tworzyły liny Mensores, przy czym każdy regiment miał do wykopania określoną część całości. W tym czasie gęsty łańcuch czat przebywał w dużej odległości od obozu, a ludzie, którzy nie byli zaangażowani w jego umacnianie, trzymali się blisko swego uzbrojenia, tak że atak z zaskoczenia był niemal niemożliwy, chyba że czaty wykonywały swe obowiązki bardzo niedbale. Często ustawiano wozy na podobieństwo taboru za rowem, aby utworzyć drugą linię obrony. Jeśli armia nie przebywała w pobliżu nieprzyjaciela, większość band piechoty obozowała poza rowem i jedynie kawaleria znajdowała się w jego obrębie. Jednakże w pobliżu wrogich sił umieszczano w środku cały korpus (zarówno konnych, jak i pieszych), przy czym piechota zajmowała zewnętrzne stanowiska, a kawaleria wewnętrzne. Celem takiego rozlokowania sił było oczywiście niedopuszczenie do nękania kawalerii przez nocne ataki, wobec których była ona dużo bardziej bezradna niż piechota, ponieważ musiała osiodłać konie, zanim mogła z nich zrobić jakikolwiek użytek.

Organizacja armii bizantyjskiej była tak doskonała, że obejmowała nie tylko inżynierów i tabor wojskowy, ale również korpus ambulatoryjny³¹. Do każdej „bandy” przydzielano lekarza i chirurga (θεραπευταί, ίατροί) oraz sześciu lub ośmiu noszowych (deputati lub σχρίβωνες), których zadaniem było zabieranie rannych i opiekowanie się nimi. Deputati otrzymywali konie wyposażone w swego rodzaju boczne siodło z dwoma strzemionami po tej samej stronie, służące do przenoszenia rannych, oraz dużą manierkę wody³². O tym, jak wielką wagę przywiązywano do utrzymania żołnierzy przy życiu świadczy to, że deputati mieli prawo do otrzymania nomisma³³ lub bizanta za każdego ciężko rannego człowieka, którego znieśli z pola bitwy³⁴.

Możemy przejść do taktyki armii bizantyjskiej. Pierwszą rzeczą, jaką należy zauważyć, jest to, że ciężka kawaleria stanowi zazwyczaj najważniejszą część armii. Piechota odgrywa główną rolę jedynie podczas wypraw w góry i przełęcze, gdzie kawaleria jest oczywiście bezużyteczna. W trakcie zwykłych działań wojennych oba rodzaje broni często ze sobą współpracowały, ale równie typowa była sytuacja, w której kawaleria działała na własną rękę, bez wsparcia ze strony piechoty. Po części wynikało to z gorszej reputacji piechoty, ale w jeszcze większej mierze z tego, że zarówno w Europie, jak i w Azji Bizantyjczycy bardzo często mieli do czynienia z przeciwnikami takimi jak Turcy, Madziarzy, Pieczyngowie i Saraceni, których wojska składały się w całości z konnicy. Kiedy owe ludy wdzierały się na teren cesarstwa, piechota nie mogła liczyć na to, że je dogoni. Zupełnie normalna była sytuacja, w której po otrzymaniu wieści o najeździe Turków lub Saracenów strategos zaatakowanego temu wysyłał całą piechotę z zadaniem obsadzenia przełęczy w górach lub brodów na wielkich rzekach, aby odciąć nieprzyjacielowi drogę odwrotu; następnie wyruszał w pościg za najeźdźcami ze swoją kawalerią. Można to wywnioskować z Tactica Leona, ale zostało to jeszcze dobitniej stwierdzone w znakomitym pamflecie na temat obrony granicy azjatyckiej, który wydano pod imieniem cesarza Nicefora Fokasa³⁵¹³.

Twierdzenie, że bizantyjska piechota praktycznie nie istniała, a wszystkie ustępy na jej temat w Tactica Leona oraz innych podobnych dziełach są pedantycznymi zapożyczeniami z klasycznych autorów, takich jak Aelian i Poliajnos (jak utrzymuje dr Delbrück na s. 204-205 swej interesującej książki na temat średniowiecznej sztuki wojennej) jest wyolbrzymione. To prawda, że Leon, a w pewnej mierze również Maurycy, mają bardzo archeologiczne upodobania i opisują szyki bojowe oraz szczegóły musztry, które pochodzą z czasów starych rzymskich legionów albo nawet macedońskiej falangi. Kopiowanie starych wywodów na temat dyscypliny lub forteli od pisarzy, którzy żyli w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa albo nawet wcześniej, wywołuje wrażenie nierealności. Jednakże wątpliwości, które pojawiają się w wyniku takich ustępów, rozwieją się, gdy zapoznamy się z kronikami lub krótkimi traktatami, takimi jak Περί Παραδρόμης Πολέμου – podręcznik oficera, a nie praca teoretyczna – albo nawet bardziej dydaktyczny Περὶ χαταστάσεως Άπλήχτου. Kronikarze ciągle i niezmiennie potwierdzają istnienie piechoty, chociaż rzadko odgrywała ona decydującą rolę w bitwie. Można przytoczyć kilka oczywistych przykładów – podczas bitwy w Cylicji (964) Nicefor Fokas ustawił w swym centrum kompletną linię łuczników i procarzy³⁶. Straż przednia armii Jana Tzimiskesa podczas jego kampanii ruskiej 970 roku składała się z czterech tysięcy konnych i pięciu tysięcy pieszych pod komendą Bazylego Szambelana³⁷. W 1049 roku Samuel Burtzes został zganiony za to, że ośmielił się zaatakować Pieczyngów jedynie ze swą piechotą, zanim kawaleria zdążyła przybyć na miejsce³⁸. W 1071 roku pod Manzikertem cesarz Roman IV walczył bez piechoty, ponieważ wydzielił ją – στίΦος πέζιχον οὑ χαταΦρόνητον – aby pod komendą Józefa Trachanioty prowadziła oblężenie Akhlat³⁹. Nie ma potrzeby podawania kolejnych przykładów, a ponieważ kronikarze potwierdzają istnienie piechoty, nie należy się dziwić, kiedy Παραδρόμη stwierdza, że jedynie piechota powinna atakować wrogi obóz⁴⁰, albo że kawaleria często może być pozbawiona piechoty, gdyż ta druga jest zajęta pilnowaniem przełęczy. Χατάστασις Άπλήχτου również nie brzmi nieprawdopodobnie, kiedy stwierdza, że w razie potrzeby można sprowadzić ciężkozbrojną piechotę przeznaczoną do ataku z zaskoczenia na zwierzętach jucznych⁴¹, a rów otaczający obóz powinien zostać wykopany jedynie przez piechurów podzielonych na cztery równe części, przy czym należy zaangażować w pracę zarówno ciężkozbrojnych, jak też łuczników i oszczepników⁴². Bizantyjska piechota stanowiła wprawdzie słabszy rodzaj broni, ale zawsze była widoczna.

Kiedy piechota i kawaleria działały razem, co czyniły w walce z nieprzyjaciółmi, których wojska składały się głównie z piechoty, takimi jak Słowianie i Frankowie, lub w obliczu regularnej inwazji Saracenów w odróżnieniu od zwykłego rajdu, typowa taktyka (według Leona) polegała na umieszczeniu piechoty w centrum, a kawalerii na skrzydłach i w rezerwie za linią. „Banda” piechoty formowała szesnaście, osiem, a czasami cztery szeregi, przy czym scutati stali w centrum, a łucznicy i oszczepnicy na flankach. Jeśli spodziewano się ataku kawalerii lub ciężkiej kolumny wrogiej piechoty, lekkie oddziały wycofywały się na tyły scutati i chroniły się za nimi, tak jak tysiąc lat później muszkieterzy z XVI i XVII w. szukali schronienia za plecami swych pikinierów. „Banda” uczyła się walki w pojedynczej lub podwójnej linii (διΦαλαγγία); w celu sformowania tego drugiego szyku tylne szeregi (cztery lub osiem, jako że w poprzednim szyku banda była ustawiona w ośmiu lub szesnastu szeregach) stały w miejscu, podczas gdy przednie przesuwały się do przodu i zatrzymywały się⁴³. Podczas bitwy obronnej centrum wojska złożone z piechoty zazwyczaj ustawiało się w pobliżu obozu, a jego tyły były chronione przez rów i tabor obsadzony przez straż obozową⁴⁴. Kiedy jednak armia oddalała się od swego obozu, aby przejść do ofensywy, formowano dwie linie piechoty. Można było sformować ten szyk poprzez ustawienie pewnej liczby batalionów z każdej brygady (tzn. bandy każdego drungus) w drugiej linii lub sformowanie każdej bandy we wspomniany διΦαλαγγία z 270 metrowym odstępem pomiędzy przednią i tylną połową bandy. Armia nigdy nie formowała pojedynczej linii bez rezerw; wszyscy bizantyjscy pisarze, którzy zajmowali się taktyką, odradzali stosowanie takiego szyku bojowego. Używano go jedynie w ostateczności, kiedy należało za wszelką cenę sformować linię, która pod względem długości dorównywałaby linii nieprzyjaciela.

Bizantyjska piechota zawsze mogła liczyć na ochronę ze strony kawalerii na skrzydłach, ilekroć toczono bitwę na terenie, który nadawał się do wykorzystania jazdy. Nie musiała się zatem troszczyć o swe flanki. Z drugiej strony, wroga kawaleria mogła zagrozić jej tyłom poprzez całkowite obejście skrzydeł armii. W tym przypadku bandy z drugiej linii lub rezerwy odwracały się do tyłu. Jeśli trzeba było pełnić straż zarówno z przodu, jak i z tyłu, indywidualna banda formowała szyk, który został opisany wyżej pod nazwą διΦαλαγγία, a tylna połówka bandy, złożona z ośmiu szeregów, otrzymywała rozkaz „w prawo zwrot” (ὐποστρέψατε) i odwracała się do tyłu, podczas gdy druga połówka zachowywała swą pierwotną pozycję.

Podczas walki w górzystej okolicy lub w przełęczach i na innych terenach, gdzie nie można było wykorzystać kawalerii, banda piechoty ustawiała się ze scutati w środku, a lekkie oddziały wysuwały się do przodu na obu flankach, aby utworzyć szyk w kształcie półksiężyca. Stosowano go zwłaszcza do obrony wąwozów, gdy ciężkozbrojni ustawiali się w poprzek ścieżki, a łucznicy i oszczepnicy usiłowali obsadzić podejścia do miejsca, gdzie znajdowali się ich towarzysze, aby móc ostrzelać skrzydła nieprzyjaciela, który spróbuje wywalczyć sobie przejście. Leon zaleca, aby w zalesionych wąwozach polegać bardziej na oszczepnikach, którzy są najskuteczniejsi na krótkim dystansie; w kamienistych wąwozach, gdzie więcej widać i można lepiej celować, powinno się preferować łuczników⁴⁵.

Armia wschodniorzymska rozwinęła taktykę kawalerii w o wiele większym stopniu niż taktykę piechoty. Jak już wiemy, jazda stanowiła dominujący rodzaj broni, a w mieszanych armiach pod względem liczebności często dorównywała piechocie lub nawet ją przewyższała⁴⁶. Leon zaleca, aby w przypadku, gdy stanowi większość, formować z niej całą pierwszą linię i umieszczać piechotę na tyłach w rezerwie. Szyk ten zastosował Nicefor Fokas w swej słynnej zwycięskiej bitwie pod murami Tarsu (A.D. 965)⁴⁷. Często zdarzało się, że piechota w ogóle nie wchodziła w skład armii, która składała się wyłącznie z kawalerii. Zarówno Tactica Leona, jak i przypisywany Niceforowi Fokasowi Παραδρομῆ Πολέμου zawierają mnóstwo wskazówek na temat postępowania w takich przypadkach oraz bardzo szczegółowe instrukcje na temat kierowania armią kawalerzystów. Warto je odnotować, ponieważ reprezentują najbardziej charakterystyczny aspekt rozwoju bizantyjskiej sztuki wojennej.

Podstawową zasadą taktyki bojowej, jaką stosowała cesarska kawaleria, był podział wszystkich sił na: (1) linię bojową; (2) linię wsparcia; (3) niewielką rezerwę za drugą linią; (4) wydzielone oddziały na skrzydłach, z których jedna część miała oskrzydlić nieprzyjaciela, a druga osłaniać flanki głównych sił. Jeśli chodzi o proporcje liczbowe tych czterech części wojska, to przednia linia powinna stanowić nieco więcej niż jedną trzecią (jakieś trzy ósme) całości, linia wsparcia ok. jedną trzecią całości⁴⁸, rezerwa jedną dziesiątą, a wydzielone oddziały na skrzydłach jedną piątą.

Leon podaje praktyczny przykład takiego szyku. Zakłada, że strategos wschodniego temu granicznego ruszył w pościg za dużym oddziałem łupieżczym Saracenów i zmusił go do walki. Zostawiwszy z tyłu wszystkich słabeuszy, konie, rekrutów oraz kilka oddziałów, które należało wydzielić, generał zatrzymał przy sobie dwie słabe dywizje (turmae) podzielone na dwie brygady (drungi) po pięć regimentów (banda). Liczebność pojedynczej bandy została zredukowana do 200 lub 250 ludzi, ale w jej skład wchodzą jedynie doborowi żołnierze. Cała armia liczy zaledwie ok. 4600 ludzi, chociaż gdyby dwie turmae były obecne w pełnym stanie liczebnym, liczyłyby co najmniej 6500 lub 7000 ludzi.

1. Przedni szereg powinien się składać z trzech oddziałów po pięciuset ludzi, przy czym każdy z nich ma być złożony z dwóch band po 250 ludzi. Należy go sformować z możliwie jak najmniejszymi odstępami pomiędzy bandami, tak aby utworzyć praktycznie nieprzerwany front. Starszy generał dywizji (turmarch), który pełni funkcję zastępcy naczelnego wodza całej armii, prowadzi linię⁴⁹; zajmuje pozycję w centrum, otoczony przez swego chorążego, ordynansów i trębaczy. Każda z sześciu band wysyła jedną trzecią swych ludzi (samych łuczników) z zadaniem nękania nieprzyjaciela; pozostali stoją w miejscu w oczekiwaniu na moment szarży.

2. Druga linia składa się z czterech band i liczy tysiąc ludzi. Nie tworzą oni ciągłej linii, w przeciwieństwie do swoich towarzyszy na przedzie, lecz są ustawieni w czterech odrębnych oddziałach znajdujących się w odległości strzału z łuku od siebie. Trzy odstępy pomiędzy bandami mają umożliwić linii bojowej odwrót na tyły, jeżeli zostanie rozbita. Naczelny wódz wraz ze stuosobową strażą przyboczną i wielką chorągwią bojową zajmuje pozycję pośrodku drugiej linii, ale nie stoi tam w miejscu; może się przemieścić w dowolne miejsce, gdzie będzie potrzebny⁵⁰. Aby nadać linii bardziej solidny wygląd, grupa jeźdźców (wystarczy trzystu) powinna się ustawić w dwóch szeregach w każdym odstępie pomiędzy czterema bandami⁵¹ (G G G na planie).

3. Za drugą linią (nie na tyłach, lecz na skrzydłach⁵²) znajduje się ostatnia rezerwa w postaci dwóch band po 250 ludzi.

4. Na flance szyku bojowego, nieco na przedzie (D) po prawej stronie znajduje się słaba banda (dwustu ludzi), której zadanie polega na obejściu lewego skrzydła nieprzyjaciela po rozpoczęciu bitwy; nosi miano ὑπερχεράσται. Po lewej stronie (E) znajduje się analogiczna banda w sile dwustu ludzi, która ma udaremnić wszelkie tego rodzaju próby podejmowane przez nieprzyjaciela; nosi miano πλαγιοΦύλαχες. Należy zauważyć, że armie mają przeprowadzić manewr oskrzydlający od prawej strony; jest to podyktowane chęcią wyjścia na lewe skrzydło nieprzyjaciela, przeciwko jego bezbronnemu lewemu ramieniu.

5. Daleko od całej linii bojowej, na prawo i lewo, należy umieścić dwa oddziały, z których każdy będzie się składał z dwóch band (lub czterystu ludzi), określane mianem ἑυέδροι lub zasadzki (F F). Mają one wykonać długi marsz okrężny, ukryć się w lasach i zagłębieniach lub za wzgórzami, a następnie nagle i niespodziewanie uderzyć na flankę lub tyły nieprzyjaciela.

Cały szyk bojowy składa się zatem z następujących części:

Pierwsza linia 6 „band” = 1500 ludzi.

Druga linia 4 „bandy” = 1000 ludzi.

Trzecia linia 2 „bandy” = 500 ludzi.

΄Τπεοκεράσται 1 „banda” = 200 ludzi.

ΠλαγιοΦύλακες 1 „banda” = 200 ludzi.

Ένέδροι 4 „bandy” = 800 ludzi.

Eskorta generała ½ „bandy” = 100 ludzi.

Wypełnienie odstępów w drugiej linii 1 ½ „bandy” = 300 ludzi.

20 „band” = 4600 ludzi.

Przypuszczam, że pierwsza turma, czy też dywizja, zasilała dziesięć band z przedniej linii i ἑυέδροι, podczas gdy druga turma zasilała drugą i trzecią linię oraz inne małe oddziały. Nie zostało to jednak wyraźnie stwierdzone.

Bandy ustawiają się w ośmiu lub dziesięciu szeregach, chociaż Leon przyznaje, że ten szyk jest zbyt ciężki. Uważa, że najlepszym ustawieniem dla idealnego oddziału byłyby cztery szeregi⁵³; sądzi jednak, że na praktyczny użytek zwykłego oddziału generał powinien formować co najmniej osiem szeregów, a najbezpieczniejszy i najbardziej solidny szyk obejmuje dziesięć szeregów.

Ten szyk bojowy zasługuje na same pochwały. Umożliwia przeprowadzenie serii uderzeń, co stanowi klucz do zwycięstwa w starciu kawaleryjskim; nieprzyjaciel będzie musiał wytrzymać aż pięć różnych ataków, zanim bizantyjskie siły całkowicie wytracą swój impet. Dzięki odstępom w drugiej linii pierwsza może się wycofać, nie powodując zamieszania na tyłach. Na koniec szarża rezerwy i wydzielonych oddziałów nie zostanie przypuszczona na centrum nieprzyjaciela, które będzie zasłonięte przez drugą linię, nawet jeśli pierwsza zostanie złamana, lecz na jego flankę – najbardziej odsłonięty i narażony punkt. Nowożytne doświadczenia doprowadziły do przyjęcia bardzo podobnych rozwiązań w naszych czasach.

Jedynym punktem, którego wartość wydaje się wątpliwa, jest ustawianie małych, wydzielonych, dwuszeregowych oddziałów w odstępach drugiej linii. Leon chce, żeby ich widok zwiódł nieprzyjaciela i nadał szykowi pozory ciągłości i solidności⁵⁴. Jeśli przednia linia zostanie przełamana, mają się wycofać, zostawić otwarte odstępy i ustawić się na tyłach drugiej linii oraz pomiędzy dwiema bandami z trzeciej linii. Mają tam pełnić funkcję punktu zbornego dla rozbitych oddziałów z przodu, które przegrupują się po obu ich stronach. Jednakże w praktyce to wycofywanie się na tyły w chwili, gdy wpadałyby na nie resztki rozbitej pierwszej linii, byłoby bardzo ryzykownym eksperymentem. Istniałoby duże prawdopodobieństwo, że zamiast zgromadzić uciekinierów, wsparcie zostałoby przez nich porwane i wszyscy opuściliby pole bitwy w zamieszaniu. Jedynie najpewniejsze i najbardziej opanowane oddziały mogły wykonać ten manewr. Pomimo tego, jak zobaczymy na podstawie bitew, które opiszemy jako przykłady zastosowania bizantyjskiej taktyki kawaleryjskiej, oddziały cesarstwa były w stanie się przegrupować i ponowić szarżę.

ROZDZIAŁ III
STRATEGIA I TAKTYKA
ARMII BIZANTYJSKIEJ

Mieliśmy już okazję zauważyć, że rozdziały na temat organizacji, uzbrojenia i taktyki u pisarzy wojskowych Cesarstwa Wschodniorzymskiego są zawsze bardziej zadowalające niż te, które dotyczą strategii. Z typową dla siebie pogardą Gibbon stwierdza, że tego rodzaju prace zdają się uczyć jak uniknąć porażki, zamiast jak osiągnąć zwycięstwo. Jest w tym pewna doza prawdy, ponieważ przez większość historii cesarstwa bizantyjska strategia była nieco jednostronna. Koncentrowała się niemal wyłącznie na defensywie i nie poświęcała zbyt wiele uwagi działaniom ofensywnym. Pod tym względem odzwierciedla jedynie ogólną sytuację i potrzeby tych, którzy ją stosowali. W latach 600-800 oraz 1050-1453 władcy Konstantynopola prowadzili wyczerpującą walkę o przetrwanie i nie zamierzali prowadzić działań ofensywnych poza swymi granicami. W okresie pomiędzy perskimi kampaniami Herakliusza (622-628) a podbojem Cylicji przez Nicefora Fokasa (964) wschodniorzymscy generałowie nie byli w stanie zaplanować dużej inwazji na wrogie terytorium. Często podejmowali ofensywę taktyczną, ale zawsze miała ona na celu utrzymanie lub odzyskanie ich własnych terenów, zamiast anektowania ziem ich sąsiadów. Podsumowując, cała historia wojskowa tych stuleci stanowi walkę o ochronę Azji Mniejszej przed Saracenami, Półwyspu Bałkańskiego przed Słowianami, Bułgarami i Turkami⁵⁵¹ oraz włoskich temów przed Longobardami i Frankami. Najbardziej wymagająca była walka z tymi pierwszymi przeciwnikami; kiedy nacisk na wschodnią granicę zmalał w wyniku rozpoczynającego się rozpadu kalifatu abbasydzkiego w połowie IX wieku, wschodni Rzymianie nagle ponownie stali się dokonującą podbojów i agresywną siłą. Opanowano Cylicję, północną Syrię i Armenię, odzyskano Półwysep Bałkański aż do Dunaju i podjęto energiczną próbę ponownego zdobycia Sycylii. Jednakże podręczniki wojskowe pochodzą niemal wyłącznie z okresu defensywy⁵⁶; uaktualnione wydanie Tactica Leona z czasów Bazylego II byłoby bezcenne, ale niestety nie istnieje.

Najważniejszym celem bizantyjskiej strategii nie było atakowanie wrogów cesarstwa, lecz jego obrona, co tłumaczy jej główne ograniczenia. Nie wyjaśnia jednak wszystkich różnic pomiędzy ideałami wojskowymi Wschodu i Zachodu we wczesnym średniowieczu. W Bizantyjczykach nie było ani krzty rycerskości, chociaż wykazywali oni wielką zawodową dumę z niebagatelną domieszką religijnego entuzjazmu. Wschodniorzymski oficer był dumny ze swej odwagi, siły i umiejętności; uważał, że ma do wykonania wielką misję ocalenia chrześcijaństwa przed poganami i Saracenami oraz uratowania starej cywilizacji cesarstwa przed barbarzyńcami. Był daleki od pogardy wobec podstępów i sztuczek, które inspirowały starożytnych Rzymian, jednakże nie gardził również rycerskimi ideałami, które stanowiły niegdyś zarówno siłę, jak i słabość teutońskiego Zachodu⁵⁷. W Konstantynopolu panowało przekonanie, że odwaga jest zaledwie jednym z wymogów odniesienia sukcesu, a nie jedyną i najważniejszą cnotą wojownika. Generałowie Wschodu uważali, że doprowadzenie kampanii do zwycięskiego końca bez konieczności stoczenia wielkiej bitwy jest najmniej kosztownym i najbardziej zadowalającym zwieńczeniem wojny⁵⁸⁴. Byli przekonani, że nie ma sensu marnować zapasów, pieniędzy i cennego życia doświadczonych żołnierzy, aby siłą osiągnąć cel, który równie dobrze można zrealizować poprzez zręczne działania. Podziwialiby Marlborougha i Wellingtona o wiele bardziej za sforsowanie umocnień Brabancji za cenę utraty jedynie sześćdziesięciu ludzi w 1706 roku i wymanewrowanie Francuzów z doliny Duero w 1813, niż za krwawe starcia pod Malplaquet lub Talaverą. Nie szanowali zapału wojennego, który sprawia, że ludzie ochoczo rzucają się do walki; dla nich była to raczej cecha bezmyślnego barbarzyńcy i poważna wada każdego, kto aspirował do sprawowania dowództwa. Mieli silną predylekcję do forteli, zasadzek i pozorowanych odwrotów. Gardzili oficerami, którzy przystępowali do walki nie zapewniwszy swojej stronie wszelkiej możliwej przewagi. Nie powinniśmy ich zbytnio winić za takie poglądy; ponieważ ich stosunkowo małe i dobrze wyszkolone armie walczyły z ogromnymi hordami fanatycznych Saracenów lub dzikich Turków i Słowian, musieli zrekompensować słabość liczebną zręcznymi działaniami. Szereg następujących po sobie nieustępliwych, lekkomyślnych cesarzy lub dowódców pokroju tych, którzy często pojawiali się na Zachodzie, doprowadziłby Cesarstwo Wschodnie do zguby w ciągu pięćdziesięciu lat. Dwaj ludzie, którzy wyrządzili cesarstwu największe szkody, byli dzielnymi zawadiakami, którzy nigdy nie mogli się powstrzymać przed walką, nawet jeśli znajdowali się w niekorzystnej sytuacji. Byli to Roman Diogenes, przegrany spod Manzikertu, który utracił całą Azję Mniejszą, oraz Manuel Komnen – błędny rycerz w koronie, który zmarnował ostatnie zasoby swego państwa na niepotrzebne zwycięstwa na Węgrzech i w Armenii.

Należy jednak przyznać, że historia wojskowa Bizancjum obejmuje wiele wydarzeń, które świadczą o czymś więcej niż zwykłej pogardzie wobec lekkomyślności i źle pojętej odwadze⁵⁹. Nowożytni generałowie nie zawsze postępują uczciwie i honorowo w kwestii przestrzegania zwyczajów wojennych. Jednakże z reguły nie chwalą się swą przebiegłością i nie opisują jej jako precedensu na przyszłość. Zapiski kronikarzy i Tactica Leona zawierają wiele dowodów na to, że wschodni Rzymianie nie wstydzili się stosowania nadmiernie podstępnych forteli wojennych. Kiedy cesarz zaleca, aby w przypadku, gdy planuje się zerwać negocjacje z sąsiadem, do samego końca mamić go uprzejmymi słowami, a następnie niespodziewanie wyruszyć przeciwko nieprzyjacielowi, który będzie przekonany o rychłym zawarciu pokoju, jest w pewien sposób dumny ze swego własnego sprytu. Nie wzbrania się również przed wysyłaniem łapówek do wrogiego obozu. Zaleca stosowanie dwóch starożytnych sztuczek, które w jego czasach miały już tysiąc lat. Pierwsza z nich polega na wysłaniu zdradzieckich listów do oficerów z wrogiego obozu i zadbaniu o to, aby wpadły w ręce naczelnego wodza w celu wzbudzenia w nim podejrzeń wobec własnych podwładnych. Druga polega na rozpuszczeniu pogłosek o potajemnym sojuszu z jakąś ważną osobistością z wrogiego kraju i uwiarygodnieniu ich poprzez oszczędzenie jej domów i majątków w trakcie najazdów⁶⁰. Leon nie wzbrania się przed podniesieniem morale żołnierzy przed bitwą poprzez sporządzenie i opublikowanie opisów wyimaginowanych zwycięstw na innym froncie. Sztuczka, którą dobrze znano zarówno w Bizancjum, jak i w późniejszych czasach, polegała na wysłaniu do nieprzyjaciela parlamentariuszy pod jakimś błahym pretekstem, w celu zdobycia informacji na temat liczebności i zamiarów wrogich sił. Próbowano tych oraz podobnych metod również w czasach nowożytnych, ale nie zaleca się teraz ich stosowania w oficjalnych podręcznikach wojennych, opublikowanych za zgodą cesarza⁶¹. Należy jednak uczciwie przyznać, że rozdział, który opisuje większość z nich (Const. XX), jest pełen doskonałych uwag, zakazujących łamania traktatów i rozejmów, wyrządzania krzywdy ambasadorom lub parlamentariuszom, złego traktowania pojmanych kobiet, zabijania cywilów i narzucania dzielnemu przeciwnikowi okrutnych lub haniebnych warunków. Nieliczne reguły, które niepotrzebnie mają niemoralny charakter, takie jak te przytoczone powyżej, nie powinny nas zaślepić w kwestii prawdziwych zalet systemu strategicznego, do którego zostały włączone. W takiej postaci, w jakiej rozumiano ją w Konstantynopolu w X wieku, sztuka wojny była jedynym naprawdę wartościowym systemem na świecie; zachodnie nacje nie mogły sobie pozwolić na takie szkolenie oficerów aż do XVI, albo nawet XVII wieku. Chociaż niektóre z jej zasad balansowały na granicy oszustwa, można argumentować, że jej metody i tak były dużo bardziej humanitarne niż te, które stosowano wówczas w innych częściach świata.

Aktualnie nie zajmujemy się jednak moralnością, lecz skutecznością zwyczajów wojskowych Bizantyjczyków. Naszym kolejnym zadaniem będzie zatem przegląd głównych zasad strategii oraz taktyki ich armii.

Generałowie nowego Rzymu przechwalali się, że wiedzą w jaki sposób stawić czoło i pokonać różnych wrogów cesarstwa na Wschodzie i Zachodzie, stosując przeciwko każdemu z nich środki taktyczne, które stanowiły najlepszą odpowiedź na metody wojenne przeciwników. Strategicon Maurycego opisuje Persów, Awarów i Longobardów oraz metody, jakie należy stosować przeciwko nim; trzysta lat później Leon zastąpił tych dawnych wrogów Frankami, Saracenami, Słowianami i Turkami. Jego rozdział na ich temat (Const. xviii) jest bardziej szczegółowy i interesujący niż analogiczny ustęp z dzieła jego poprzednika i zasługuje na to, aby go zacytować w celu przedstawienia różnorodnych zadań, jakie otrzymywał bizantyjski generał, oraz praktycznego sposobu ich wykonywania. W istocie jest to klucz do zrozumienia, w jaki sposób pojmowano sztukę wojenną w Konstantynopolu.

„Frankowie i Longobardowie są śmiali i odważni do przesady, chociaż ci drudzy nie są już tak groźni, jak dawniej; uważają najdrobniejszy ruch do tyłu za hańbę i będą walczyć, ilekroć wydasz im bitwę. Kiedy ich rycerze znajdują się w ciężkiej sytuacji w trakcie bitwy kawaleryjskiej, puszczają swe konie luzem, zsiadają z nich i stoją plecami do siebie w obliczu przeważających sił wroga, zamiast uciekać. Szarża frankijskich kawalerzystów z ich mieczami obosiecznymi, lancami i tarczami jest tak groźna, że najlepiej nie wydawać im otwartej bitwy, dopóki nie będzie się miało wszystkich atutów po swojej stronie. Należy wykorzystywać ich niezdyscyplinowanie i nieuporządkowanie; zarówno podczas walki pieszej, jak i konnej, szarżują w zwartych, ociężałych masach, które nie mogą manewrować, ponieważ nie są ani zorganizowane, ani wyszkolone. Plemiona i rodziny lub zaprzysiężone drużyny wojenne wodzów trzymają się razem, ale nie mają niczego, co mogłoby się równać z naszym uporządkowanym podziałem na bataliony i brygady. Dlatego też łatwo pogrążają się w zamieszaniu w przypadku nagłego ataku ze skrzydła lub od tyłu, co nietrudno przeprowadzić, ponieważ są zupełnie beztroscy, nie wystawiają czat i wart i nie badają okolicy w należyty sposób. Poza tym rozbijają obóz w chaotyczny sposób i nie fortyfikują się, tak że można ich łatwo wyrżnąć podczas nocnego ataku. Nie ma na nich lepszego sposobu niż pozorowana ucieczka, która zwabia ich w zasadzkę, ponieważ pospiesznie rzucają się naprzód i za każdym razem wpadają w pułapkę. Jednakże najlepszą taktyką jest chyba przedłużanie kampanii i zwabienie ich w góry i na opuszczone obszary, ponieważ nie dbają o swe zaopatrzenie i tracą animusz, gdy ich zapasy zaczynają się wyczerpywać. Nie cierpią głodu oraz pragnienia i po kilku dniach niedostatku porzucają swe sztandary i wymykają się do domu najlepiej, jak tylko mogą. Nie żywią bowiem żadnego szacunku wobec swych dowódców (każdy szlachcic uważa, że jest nie gorszy od pozostałych) i celowo nie posłuchają rozkazów, jeśli będą niezadowoleni. Poza tym ich wodzowie nie potrafią się oprzeć pokusie brania łapówek; skromna suma pieniędzy zniweczy jedną z ich wypraw. Ogólnie rzecz biorąc, łatwiej i mniej kosztownie jest wyczerpać armię Franków potyczkami, przeciągającymi się działaniami na opuszczonych terenach i odcięciem jej od zaopatrzenia, niż zniszczyć ją jednym uderzeniem”.

Rozdziały xviii, 80-101, z których pochodzą powyższe zalecenia, są interesujące z dwóch powodów. Przedstawiają obraz zachodniej armii z IX lub X wieku – okresu, w którym rozwinęła się feudalna kawaleria – nakreślony krytyczną ręką przeciwnika. Obrazują również charakterystyczne wady i zalety bizantyjskiej teorii wojskowej. Z jednej strony widzimy, iż maksymy Leona są praktyczne i skuteczne, ale z drugiej widać, że opierają się na założeniu, zgodnie z którym wojska cesarskie będą działały w defensywie, co musi znacznie ograniczyć ich skuteczność. Bizantyjscy mężowie stanu już dawno porzucili myśl o odzyskaniu Italii; ich celem było jedynie utrzymanie kontroli nad „kalabryjskim” i „longobardzkim” temem. Stąd brało się ostrożne postępowanie i brak inicjatywy oraz skłonność do stosowania podstępów i forteli widoczna w rozdziałach Leona, a więc cechy, które sprawiły, iż frankijscy pisarze napiętnowali wschodnich Rzymian jako zdrajców i tchórzy. Wygrywanie za pomocą zasadzek, nocnych ataków i niespodzianek wydawało się Frankom obrzydliwe. Jednakże właśnie dzięki takiej taktyce przez czterysta lat wschodni cesarze bronili swych włoskich prowincji przed wszystkimi atakami longobardzkiego księcia i frankijskiego cesarza.

Metoda, którą Leon zaleca przeciwko „Turkom”(nazywa tak Madziarów i Pieczyngów zamieszkujących tereny na północ od Morza Czarnego)⁶², pod każdym względem różni się od tej wymierzonej w nacje Zachodu. Tureckie hordy składały się z niezliczonych band lekkich kawalerzystów, którzy nosili oszczepy i bułaty, ale przede wszystkim liczyli, że odniosą zwycięstwo dzięki swym strzałom. Byli „oddani zasadzkom i wszelkiego rodzaju fortelom” i słynęli ze starannego przeprowadzania zwiadu i rozmieszczania wart. Podczas bitwy nie nacierali w jednej masie, lecz w małych, rozproszonych bandach, które jeździły wzdłuż frontu nieprzyjaciela oraz wokół jego skrzydeł, zasypując go gradem strzał i przeprowadzając częściowe szarże, jeśli dostrzegły dobrą okazję. Jednakże w otwartym polu mogli zostać stratowani przez ciężką kawalerię Bizantyjczyków, która z tego powodu miała się z nimi niezwłocznie zetrzeć, zamiast wdawać się we wzajemny ostrzał z pewnej odległości. Nie mogli również rozbić wytrwałej piechoty, a szczególnym zagrożeniem byli dla nich piesi łucznicy, ponieważ łuk piechura był większy i miał lepszy zasięg niż łuk kawalerzysty; byli więc narażeni na to, że ich konie zostaną zastrzelone, a po ich utracie stawali się niemal zupełnie bezradni, ponieważ nomadowie ze stepów nigdy nie przyzwyczaili się do walki pieszej. Generał, który musiał się zmierzyć z Turkami, powinien więc niezwłocznie skrócić dystans i walczyć z nimi przy pierwszej okazji. Powinien jednak uważać na swoje skrzydła i w miarę możliwości osłonić tyły rzeką, bagnem lub wąwozem. Powinien umieścić piechotę w przedniej linii, z kawalerią na skrzydłach, i nie dopuścić do rozdzielenia tych dwóch rodzajów broni. Należało unikać szczególnie nierozważnego pościgu kawalerii⁶³, ponieważ Turcy potrafili się szybko przegrupować, a następnie zawrócić i zdezorganizować uczestników pościgu. Jednakże odpowiednie połączenie energii i ostrożności z pewnością wystarczyło do pokonania Turków, ponieważ w indywidualnym starciu ustępowali oni cesarskim Cataphracti. Rozdziały te byłyby wybawieniem dla czterech pokoleń krzyżowców z Zachodu, gdyby tylko ich wodzowie zdołali je przeczytać. Niemal wszystkie katastrofy, jakie spotkały krzyżowców, wynikały ze złamania niektórych reguł Leona, takich jak ostrzeżenia przed zasadzkami, oddzieleniem piechoty od kawalerii lub walką na terenie, który nie zapewniał osłony tyłom lub flankom. Natomiast Bizantyjczycy generalnie prowadzili bardzo skuteczną walkę z konnymi łucznikami, którzy zmiażdżyli tak wiele zachodnich armii. Co prawda wielka katastrofa w postaci porażki pod Manzikertem, do której doprowadziła lekkomyślność Romana IV, była chyba największym ciosem, jaki kiedykolwiek otrzymało cesarstwo. Jednakże z wyjątkiem tej oraz kilku innych bitew, wojska wschodniorzymskie spisały się dobrze w walce z Turkami. Aleksy Komnen nie był geniuszem, ale zawsze zwyciężał Pieczyngów; jego syn i wnuk wyparli Seldżuków z połowy Azji Mniejszej, a Laskarys i Watatzes odpierali ich nawet po zdobyciu Konstantynopola przez łacinników w 1204 roku. Zadanie śmiertelnego ciosu Cesarstwu Wschodniemu miało przypaść w udziale zdyscyplinowanym janczarom Osmanów, a nie konnym łucznikom starszych plemion tureckich.

Trzecia grupa nacji, którą omawia Leon, to plemiona słowiańskie – Serbowie, Słoweńcy i Chorwaci, zamieszkujący północno-zachodnią część Półwyspu Bałkańskiego. Poświęca im o wiele mniej miejsca niż pozostałym kategoriom wrogów cesarstwa. Leon stwierdza, że od czasu ich przejścia na chrześcijaństwo za panowania jego ojca Bazylego i zawarcia traktatu w 869 roku, na mocy którego dalmaccy i bośniaccy Słowianie zostali wasalami cesarstwa (przynajmniej nominalnie), nie sprawiali żadnych kłopotów. Była to nacja piechurów, która stawała się groźna jedynie w górach, gdzie ich łucznicy i oszczepnicy rozlokowani na niedostępnych pozycjach mogli nękać najeźdźców z daleka, a ich włócznicy mogli przypuszczać nagłe ataki na flanki lub tyły maszerujących kolumn. Można było odeprzeć tego rodzaju ataki dzięki zachowaniu odpowiedniej czujności, a gdyby zdołano ich zaskoczyć na równinach w trakcie wyprawy łupieżczej, kawaleria cesarska mogłaby ich z łatwością stratować i wyrżnąć, ponieważ nie mieli pojęcia o dyscyplinie i nie posiadali uzbrojenia ochronnego, z wyjątkiem swych długich, okrągłych tarcz. Leon nie opisuje Rusinów, chociaż zaczynali już oni gnębić temy położone wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego⁶⁴. Gdyby poświęcił im jeden rozdział, bylibyśmy bogatsi o pewne interesujące szczegóły na temat ich wczesnych zwyczajów wojskowych. Sześćdziesiąt lat później, kiedy walczyli z Janem Tzimiskesem, przyjęli zbroje i taktykę swych wareskich wodzów i przypominali bardziej Skandynawów niż Słowian z południa, ponieważ byli wyposażeni w kolczugi, długie tarcze w kształcie latawca oraz topory bojowe i formowali uporządkowane kolumny, które często odpierały kawalerię. Dzielny Tzimiskes i jego doborowi konni gwardziści musieli się sporo natrudzić, aby wedrzeć się w głąb tych upartych mas, a bitwa pod Dorostolon była jednym z najtrudniejszych i być może największym zwycięstwem wojsk bizantyjskich (971).

Najdłuższa i najciekawsza część osiemnastej „konstytucji” Leona dotyczy Saracenów, a ich opis można uzupełnić szczegółami z bardzo interesującego Περὶ Παραδρομῆς Πολέμου – pracy napisanej ok. 980 roku przez zaufanego oficera Nicefora Fokasa, który pragnął zachować reguły i praktyki swego pana w formie literackiej. Ta krótka książka jest praktycznie podręcznikiem dla gubernatorów temów na wschodniej granicy i przedstawia wszystkie metody, jakie należy zastosować w celu odparcia najazdów Saracenów oraz wszystkie środki ostrożności niezbędne do przeprowadzenia odwetowych inwazji na ich terytorium. Jest szczególnie cenna, ponieważ w przeciwieństwie do Tactica Leona przedstawia liczne historyczne przykłady, nie ograniczając się do samych reguł.

Uporanie się z Saracenami – najgroźniejszymi wrogami cesarstwa – wymagało wielkiej ostrożności i zręczności. Jak napisał Leon: „Spośród wszystkich barbarzyńskich ludów są oni najlepiej dowodzeni i najrozsądniejsi w działaniach wojennych”. Dowódca, który ma się z nimi zmierzyć, musi wykorzystać swe wszystkie taktyczne i strategiczne umiejętności, a żołnierze muszą być zdyscyplinowani i odważni, jeśli „barbarzyńscy i bluźnierczy Saraceni” mają zostać zmuszeni do ucieczki przez „klisurę” Taurus.

Arabowie, którzy w VII wieku podbili Syrię i Egipt pod wodzą Chalida i Amru, nie zawdzięczali zwycięstwa lepszemu uzbrojeniu ani doskonałej organizacji. Dzięki fanatycznej odwadze fatalistów mogli stawić czoło lepiej uzbrojonym i zdyscyplinowanym oddziałom, podobnie jak Sudańczycy, którzy dziesięć lat temu odważyli się stanąć naprzeciw karabinów naszej piechoty [autor ma na myśli powstanie Mahdiego z lat 1881-1899 – przyp. tłum.]. My, którzy pamiętamy zaciekłe natarcie, jakie niegdyś rozbiło brytyjski czworobok, nie możemy się dziwić, że żołnierze Herakliusza, uzbrojeni jedynie w piki i miecze, zostali zmiecieni z drogi przez dzikie hordy pierwszych kalifów. Azja Mniejsza nie podzieliła losu Persji i Hiszpanii głównie dzięki wschodniorzymskim żołnierzom i dynastii Herakliusza. Kiedy jednak pierwszy przypływ fanatyzmu przeminął, a Saraceni osiedlili się w nowych domach, nie omieszkali nauczyć się czegoś od pokonanych przez siebie nacji. Armia bizantyjska stała się zatem wzorem dla sił kalifów. Jak pisze Leon: „Skopiowali większość praktyk wojskowych Rzymian⁶⁵, zarówno w dziedzinie uzbrojenia, jak i strategii”. Podobnie jak cesarscy generałowie, pokładali ufność w odzianych w kolczugi lansjerach; nie stanowili już nagich hord z VI wieku, lecz nosili hełmy, kolczugi i nagolenniki. Jednakże podczas natarcia Saraceni ze swymi wierzchowcami znajdowali się w niekorzystnej sytuacji; w indywidualnym starciu Bizantyjczycy byli ciężsi i mogli stratować Orientalczyków w chwili ostatecznego uderzenia.

W X wieku Saraceni mieli już własną sztukę wojenną. Niektóre z ich prac wojskowych przetrwały do naszych czasów, choć wydaje się, że żadna z nich nie pochodzi z czasów Leona. Poczynili znaczne postępy w sztuce oblężniczej i fortyfikacji; nauczyli się, w jaki sposób wytyczać i umacniać obóz oraz jak rozmieszczać czaty i warty. Nigdy jednak nie stworzyli dużej armii stałej i nie zdołali w pełni pojąć zalet musztry i organizacji. Ich jedynym stałym oddziałem wojskowym była królewska straż przyboczna; reszta armii składała się z drużyn wojennych wodzów, różnych band najemnych awanturników lub ogólnych zaciągów z poszczególnych plemion i rejonów.

Saraceni z X wieku byli groźnymi wrogami ze względu na swą liczebność i zdumiewającą umiejętność szybkiej lokomocji. Kiedy rozpoczynał się najazd na Azję Mniejszą, fanatyzm i chciwość przyciągały wszystkie niespokojne duchy z terenów pomiędzy Egiptem a Chorasanem. Niezliczeni dzicy jeźdźcy ze Wschodu wylewali się przez bramy Tarsu i Adany, aby pustoszyć bogate wyżyny temów Anatolikon, Armeniakon i Kapadocji. „Nie stanowią regularnej armii, lecz mieszany tłum ochotników; bogacz odbywa służbę ze względu na swą dumę rasową, a ubogi w nadziei na łupy. Mówią, że Bóg, «który rozprasza wojska tych, którzy rozkoszują się wojną», jest zadowolony z ich wypraw i obiecuje im zwycięstwo. Ci, którzy zostają w domu (zarówno mężczyźni, jak i kobiety), pomagają uzbroić swych uboższych sąsiadów i uważają, że spełniają w ten sposób dobry uczynek. Niewyszkoleni łupieżcy jadą tuż obok doświadczonych wojowników w ich armiach”⁶⁶.

Kiedy wielka horda saraceńskich jeźdźców opuszczała przełęcze gór Taurus, oddalała się od swych linii komunikacyjnych i przemierzała Kapadocję i Frygię wzdłuż i wszerz, paląc otwarte miasta, pustosząc tereny wiejskie i obciążając swe zwierzęta juczne łupami z regionu, który był wówczas jednym z najbogatszych na świecie. Rzadko kiedy najeźdźcy dążyli do poważnych podbojów i zatrzymywali się, aby oblegać ufortyfikowane miasto. Wydaje się, że okropne porażki dwóch wielkich armii, które uległy zagładzie pod Konstantynopolem w 673 i 718 roku, zapisały się na trwałe w pamięci mahometańskich władców i generałów. Dwie ostatnie próby zdobycia oparcia za górami Taurus zostały podjęte przez Haruna al-Raszida w 806 i Al-Mutasima w 838 roku. Po zdobyciu jednego większego miasta obaj przekonali się, że czeka ich tak długie i trudne zadanie, iż zrezygnowali ze swych planów i wycofali się. Armie ich następców urządzały jedynie szeroko zakrojone rajdy łupieżcze, nawet jeśli liczyły dziesiątki tysięcy ludzi.

Po przeprawieniu się przez wąwozy gór Taurus, przez kilka dni Saraceni posuwali się naprzód z niemal niewyobrażalną szybkością, ponieważ ich bagaże były przewożone przez wielbłądy lub zwierzęta juczne, a piechurzy byli wyposażeni we własne wierzchowce lub podróżowali na zadach koni kawalerzystów⁶⁷. Kierowali się do regionu, który zamierzali splądrować, w nadziei, że zdołają przybyć na miejsce zanim miejscowi zdążą zebrać swój dobytek i schronić się w otoczonych murami miastach.

Właśnie wtedy bizantyjski generał miał szansę się wykazać. Jeśli był kompetentnym dowódcą, dysponował regularnymi posterunkami, zmienianymi co dziesięć lub piętnaście dni, które obserwowały przełęcze. Gdy były one zmuszane do odwrotu, zanosiły wieści do głównego miasta temu oraz dowódców najbliższych band i turmae. Podczas gdy główne siły temowej kawalerii koncentrowały się w centralnym punkcie pod dowództwem strategosa, turmarcha, którego region został najechany, miał pospiesznie zgromadzić najbliższe dwie lub trzy bandy i za wszelką cenę przebywać w pobliżu sił inwazyjnych. Nawet najmniejszy oddział obserwacyjny zmusza bowiem najeźdźców do ostrożnego marszu i powstrzymania się od grabieży. Tymczasem cała piechota temu spieszyła zająć wyloty przełęczy, które były prawdopodobną drogą odwrotu nieprzyjaciela. Nie było ich aż tak wiele, aby kompetentny oficer nie zdołał ich wszystkich zablokować⁶⁸.

Dowódca temu musiał uczynić wszystko, co w jego mocy, aby ustalić trasę nieprzyjaciela i jego prawdopodobne zamiary. Turmarcha, który otrzymał zadanie podążania za najeźdźcami, powinien nieustannie przesyłać mu wiadomości; poza tym Leon zaleca, aby „nigdy nie odprawiać wolnego lub niewolnika, który mówi, że przyniósł wieści, niezależnie od pory dnia lub nocy, nawet w trakcie snu, posiłku lub kąpieli”. Sukces jest niemal pewny, jeśli utrzymuje się stały kontakt z nieprzyjacielem; jego utrata może mieć katastrofalne skutki. Kiedy strategos skoncentruje wszystkie oddziały lub przynajmniej większość z nich, powinien jak najszybciej wyruszyć do regionu, do którego według doniesień dotarli najeźdźcy. Jeśli okażą się stosunkowo nieliczni, musi ich niezwłocznie zaatakować. Jeżeli okażą się dla niego zbyt silni, musi zagradzać im drogę wszelkimi sposobami, które nie narażą go na porażkę. Jeśli na ich drodze znajdą się brody albo wąwozy, powinien ich jak najdłużej bronić; musi zablokować studnie i wykopać rowy na drogach. Przede wszystkim musi odciąć wszystkie oddziały łupieżcze, które opuszczą obóz nieprzyjaciela, albo (jeżeli okażą się zbyt silne) przyjąć odwrotną taktykę i zaatakować obóz pod ich nieobecność. W ten sposób może albo zmusić ich do odwrotu, albo zatrzymać do momentu przybycia zmobilizowanych oddziałów z dwóch lub trzech sąsiednich temów. Po zgromadzeniu wystarczających sił można się pokusić o otwartą bitwę. Jednakże te silne inwazje Saracenów („najazdy sąsiedzkie” zbliżone do ekspedycji mieszkańców pogranicza angielsko-szkockiego) należały raczej do rzadkości i często nie było potrzeby „wprawiania w ruch wszystkich pozostałych temów Wschodu”, z których każdy posiadał doborowy korpus w sile 4000-4500 kawalerzystów. Leon pisze jednak, że w razie potrzeby można było w krótkim czasie zgromadzić trzydzieści tysięcy najlepszych kawalerzystów. Najlepszy przykład takiej koncentracji sił miał miejsce w 863 r. (chociaż Leon o tym nie wspomina)⁶⁹, kiedy to wielka armia Saracenów pod komendą Omara, emira Malatii, została całkowicie otoczona i doszczętnie zniszczona dzięki umiejętnemu i jednoczesnemu przybyciu co najmniej dziesięciu kontyngentów, po jednym z każdego temu⁷⁰.

Bardziej typowe były jednak najazdy Saracenów na małą skalę, w których uczestniczyli jedynie wojownicy z Cylicji i północnej Syrii, wspierani przez awanturników z dalszych mahometańskich obszarów. Bizantyjski dowódca mógł wystawić przeciwko nim nie więcej niż cztery lub pięć tysięcy kawalerzystów ze swego temu. Istniało prawdopodobieństwo, że kiedy ich dogoni, zawrócą i wydadzą mu bitwę; nie można było lekceważyć ich natarcia. Chociaż Saraceni nie mogli się równać ze swymi przeciwnikami w indywidualnym starciu, zazwyczaj przewyższali ich liczebnie i zawsze wykazywali wielką pewność siebie. „Są bardzo śmiali, kiedy spodziewają się zwycięstwa; stoją twardo w szeregach i dzielnie odpierają nawet najbardziej zaciekłe ataki. Kiedy dochodzą do wniosku, że przeciwnik zaczyna tracić energię, wszyscy ruszają do desperackiej szarży”. Jeśli jednak kończyła się ona niepowodzeniem, zazwyczaj rzucali się do ucieczki, „ponieważ twierdzą, że wszystkie nieszczęścia pochodzą od Boga i gdy zostaną pobici, traktują to jako oznakę boskiego gniewu i zupełnie tracą ducha”. Kiedy ich linia ulegała rozbiciu, nie byli wystarczająco zdyscyplinowani, aby ją odtworzyć i następowało ogólne sauve qui peut. Dlatego też po rozgromieniu armii muzułmańskiej można ją było ścigać a l’outrance⁷¹, a stara wojskowa maksyma Vince sed ne nimis vincas była przestrogą, której bizantyjscy generałowie nie mogli lekceważyć.

Zalecano, aby w starciu z Saracenami stosować podwójną linię z flankierami, rezerwą i wydzielonymi oddziałami mającymi obejść nieprzyjaciela, którą opisaliśmy w sekcji na temat organizacji armii bizantyjskiej. Saraceni zazwyczaj formowali pojedynczą, bardzo głęboką linię, którą Leon nazywa solidnym prostokątem (τετράγωνον χαὶ ἑπιμήχη παράταξιν). Ich kawaleria była praktycznie jedyną siłą, jaka przysparzała problemów, ponieważ piechota stanowiła jedynie ciżbę grabieżców, którzy nie byli w stanie stawić oporu. Ich jedynymi użytecznymi piechurami byli etiopscy łucznicy, ale ponieważ nie posiadali oni zbroi ochronnych, nie mogli stawić czoła bizantyjskim piechurom. W normalnych okolicznościach podczas bitwy pojedyncza, ciężka linia Orientalczyków musiała ustąpić pod wpływem następujących po sobie szarż trzech bizantyjskich linii. Generałowie Wschodu znali już wielką regułę, którą nowożytna teoria wojskowa uznała za swój pomysł, głoszącą, że „w starciu kawaleryjskim zwycięstwo musi przypaść stronie, która wykorzysta swoją rezerwę jako ostatnia”. Doskonale rozumieli również to, że ostatnia rezerwa powinna zaatakować nieprzyjaciela ze skrzydła, zamiast od frontu. Autor Παραδρομή nie bez powodu stwierdza, że „dowódca, który ma pięć lub sześć tysięcy naszej ciężkiej kawalerii i pomoc Boga, nie potrzebuje niczego więcej”⁷².

Czasami nie udawało się jednak złapać Saracenów zaraz po ich przybyciu i siły bizantyjskiego generała zbliżały się do nich dopiero, gdy byli w odwrocie⁷³. Obciążeni łupami najeźdźcy musieli się poruszać o wiele wolniej niż w trakcie natarcia; poza tym ich obozowiska były wypełnione zagarniętymi zwierzętami, wozami transportowymi i zastępami jeńców. W tym przypadku Nicefor Fokas zaleca, aby piechota lub spieszona kawaleria przypuściła atak nocny. „Wyślij trzy bandy piechoty, ustawione w odległości strzału z łuku od siebie, do ataku na oba skrzydła ich obozu, a nieco później zaatakuj front za pomocą swych głównych sił piechoty i zostaw w spokoju tyły, przez które prowadzi droga do ich kraju. Najprawdopodobniej nieprzyjaciel instynktownie dosiądzie koni i ucieknie jedyną drogą, która zdaje się umożliwiać bezpieczny odwrót, zostawiając za sobą swe łupy”⁷⁴.

Jednakże sukces był najpewniejszy, jeżeli udało się złapać najeźdźców, kiedy ci wycofywali się przez przełęcze gór Taurus. Jeśli piechota temu zdołała dotrzeć do wąwozów i rozlokować się tam przed przybyciem wycofującego się nieprzyjaciela, podczas gdy prowadząca pościg kawaleria naciskała go od tyłu, Saraceni byli zgubieni. Zaklinowani na wąskiej drodze i blokowani przez niezliczone, obciążone łupami wozy oraz zwierzęta juczne, byli zupełnie bezradni. Mogli zostać wystrzelani przez łuczników i nie zatrzymywali się ani na chwilę, jeśli zobaczyli, że ich konie, „które cenią ponad wszystko”, są przeszywane strzałami z daleka; Saraceni byli bowiem gotowi na wszystko, byleby tylko ocalić swe konie, jeżeli nie prowadzili walki w zwarciu⁷⁵.

Najlepszy przykład takiego zwycięstwa to triumf Leona Fokasa, brata Nicefora, nad wojskami emira Aleppo, Seif-ed-Dauleha ben Hamdana. Chociaż dysponował jedynie siłami swego własnego temu Charsianon⁷⁶, Leon wziął do niewoli lub zabił całą armię Saracenów, odzyskał wiele łupów, wyzwolił wiele tysięcy chrześcijańskich jeńców i triumfalnie zagarnął sztandar oraz srebrne wyposażenie obozowe emira. Mahometańscy historycy przyznają, że była to wielka katastrofa, chociaż zaniżają liczbę zabitych do trzech lub czterech tysięcy⁷⁷. Sam Seif-ed-Dauleh uciekł zaledwie z trzystoma ludźmi, wspinając się na niemal niedostępne urwisko. Abulfeda przypisuje jego katastrofę temu, że ośmielił się wracać do Cylicji przez tę samą przełęcz (Maghar-Alcohl), przez którą wkroczył na rzymskie tereny. Co ciekawe, te same metody, które opisał Leon w 900 roku, przyniosły całkowite zwycięstwo sześćdziesiąt lat później, co jest wystarczającym dowodem na to, że cesarz nie bez powodu otrzymał przydomek „Mądry”.

Rozdziały Leona i Nicefora Fokasa zawierają wiele innych interesujących uwag. Dowiadujemy się, że wschodni najeźdźcy nie znosili mroźnej i deszczowej pogody; czasami, kiedy utrzymywała się przez dłuższy czas, nie wykazywali swej zwyczajowej niezłomności oraz odwagi i można było przypuścić na nich bardzo skuteczny atak. Można było ich również skutecznie zatrzymać poprzez przypuszczenie energicznego kontrataku na Cylicję lub północną Syrię po otrzymaniu wiadomości o wkroczeniu Saracenów do Kapadocji lub Charsianonu na północy. Na wieść o takiej ekspedycji karnej muzułmanie często wracali do domu, aby bronić własnych granic⁷⁸. Bardzo często uciekano się do tej niszczycielskiej praktyki, a widok dwóch wrogów pustoszących nawzajem swoje tereny i nie podejmujących żadnych prób obrony swych posiadłości był dobrze znany mieszkańcom pogranicza chrześcijaństwa i islamu. Najazdy od strony morza uzupełniały wyprawy lądowe. Jak pisze Leon: „Kiedy Saraceni z Cylicji przechodzą przez przełęcze, aby spustoszyć kraj na północ od gór Taurus, dowódca temu Kibyraioton powinien natychmiast zaokrętować się ze wszystkimi dostępnymi siłami i spustoszyć ich wybrzeże. Jeśli natomiast Cylicyjczycy wypłyną z zamiarem zaatakowania przybrzeżnych rejonów prowincji cesarstwa, klisurarchowie z gór Taurus będą mogli bez żadnego zagrożenia spustoszyć terytoria Tarsu i Adany”.

Przez cały X wiek zagrożenie ze strony Saracenów coraz bardziej malało ze względu na stopniową utratę odległych prowincji przez Abbasydów, którzy pod koniec tego okresu rządzili już tylko doliną Eufratu i nawet we własnym pałacu byli zdominowani przez swych tureckich gwardzistów. Natomiast Cesarstwo Bizantyjskie zarządzane przez pewnych i sumiennych ministrów, którzy służyli dynastii macedońskiej, znajdowało się u szczytu potęgi. Przez 150 lat od momentu wstąpienia Bazylego I na tron cesarstwo rozszerzało się na wschód i nieustannie tworzono nowe temy na odzyskiwanych terenach. Istnieje wielka różnica pod względem tonu pomiędzy językiem, w jakim pisał Leon ok. 900 roku, a językiem autora Παραδρομή z ok. 980 roku w kwestii saraceńskich przeciwników. Pierwszy z nich wciąż uważa ich za najgroźniejszych wrogów cesarstwa, podczas gdy drugi rozpoczyna swą przedmowę w następujący sposób: „W dzisiejszych czasach może się wydawać, że nie ma szczególnej potrzeby pisania traktatu na temat działań nadgranicznych (przynajmniej w przypadku Wschodu), jako że Chrystus – jedyny prawdziwy Bóg – złamał i stępił potęgę synów Ismaela oraz ukrócił ich najazdy (…). Pomimo tego przystępuję do pisania w przekonaniu, że moje doświadczenie może być użyteczne, ponieważ byłem naocznym świadkiem naszych pierwszych sukcesów i zastosowania reguł, które je umożliwiły. Widziałem jak dzięki zastosowaniu tych reguł niewielkie armie dokonywały wielkich rzeczy. To, co niegdyś, kiedy Saraceni znad granicy byli silni, wydawało się niemożliwe do osiągnięcia przez całą rzymską armię, zostało niedawno zrealizowane przez jednego dobrego generała dysponującego siłami pojedynczego temu. Widziałem jak dzięki zastosowaniu tych reguł oddział, który był zbyt mały, aby stawić czoło nieprzyjacielowi w otwartej walce, osiągał swój cel i chronił nasze granice przed spustoszeniem. Z tego co wiem, w czasach nowożytnych system ten został po raz pierwszy zastosowany przez cezara Bardasa⁷⁹, który powstrzymał Saracenów znad granicy Tarsiot nie raz, lecz dziesięć tysięcy razy, i wzniósł niezliczone trofea. Konstantyn Meleinos, który przez wiele lat był strategosem w Kapadocji, osiągnął wspaniałe sukcesy dzięki zastosowaniu tych reguł⁸⁰. Jednakże Nicefor Fokas, ów niezapomniany książę, zdziałał dzięki nim rzeczy, których nie sposób opisać i zliczyć. To on polecił mi opisać ten system na użytek przyszłych pokoleń. Czynię to tym chętniej, że można go zastosować nie tylko na wschodniej, ale również na zachodniej granicy, co ja, który odbyłem większą część służby nad tą drugą, mogę potwierdzić z własnego doświadczenia”.

Pod koniec X wieku Bizantyjczycy regularnie podejmowali ofensywę przeciwko Saracenom i zamiast obserwować pustoszenie Kapadocji lub Frygii, sami urządzali najazdy, które docierały niemal pod bramy Damaszku i Bagdadu. Podbicie Cylicji przez Nicefora Fokasa było dopiero pierwszą z całego szeregu ofensyw, które dawały nadzieję na ostateczne przywrócenie granic cesarstwa z czasów Justyniana. Zdobyto Antiochię, a emirowie Aleppo i Trypolisu zostali trybutariuszami i pozostawali nimi przez sześćdziesiąt lat. Nawet po śmierci Bazylego II – największego żołnierza Cesarstwa Wschodniego – granice nadal rozszerzały się na wschód; w 1032 roku zdobyto Edessę i ustanowiono nowy tem w Mezopotamii. W 1045 anektowano całą Armenię, a Konstantyn IX mógł się przechwalać, że jego prowincje sięgają dalej na wschód niż za panowania wszystkich jego poprzedników od czasów Trajana.

Jednakże w chwili, gdy granice Cesarstwa Wschodniorzymskiego osiągnęły swój największy zasięg, pojawił się nowy wróg i zadał cesarstwu potężny cios, po którym nigdy nie zdołało się całkowicie podnieść. Katastrofalna bitwa pod Manzikertem (1071) stanowi prawdziwy punkt zwrotny w historii wielkiego Cesarstwa Wschodniorzymskiego.

ROZDZIAŁ IV
UPADEK ARMII BIZANTYJSKIEJ
1071-1204

Chociaż sytuacja wewnętrzna i administracja cesarstwa ulegały stopniowemu pogorszeniu od śmierci Bazylego II (1024), jego armia nie wykazywała żadnych oznak upadku aż do bitwy pod Manzikertem. W istocie, jak zdążyliśmy się już przekonać, granice cesarstwa rozszerzały się, dopóki nie doszło do tej katastrofy, a pierwsze natarcie Seldżuków zostało odparte bez żadnego wahania. Przez kilka lat jedynym celem Turków było zdobywanie łupów poprzez urządzanie nagłych najazdów na Azję Mniejszą. Niektóre oddziały łupieżcze zostały zmuszone do odwrotu, a inne wybite do nogi; ich liczebność była jednak tak wielka, że utrzymanie linii obrony na wszystkich odcinkach okazało się niemożliwe i w różnych okresach czasu Turcy zdobyli Cezareę, Ikonium oraz Konę. Turcy nie pozostali jednak na terytorium cesarstwa, a to, że decydująca bitwa miała miejsce daleko na wschodzie pod Manzikertem, w głębi Armenii, świadczy o tym, iż rząd wciąż sprawował kontrolę nad swymi prowincjami granicznymi.

Pod względem taktyki Seldżucy Alp Arslana nie różnili się od Turków, których 150 lat wcześniej opisywał Leon Mądry. Ich ogromna liczebność stanowiła jedyną różnicę pomiędzy nimi a Pieczyngami i pozostałymi zachodnimi plemionami tego samego pochodzenia. Cesarstwo nie padło ofiarą tak groźnej inwazji od czasów Leona Izauryjczyka, a zadanie jej odparcia przypadło w udziale dzielnemu i narwanemu żołnierzowi, który zasiadał na bizantyjskim tronie, mając do tego wątpliwe prawo i wielu ukrytych wrogów. Roman Diogenes otrzymał niedawno purpurę dzięki swemu małżeństwu z wdową po Konstantynie XI, Eudoksją, i sprawował władzę jako kolega i opiekun jej młodego syna Michała. Wiedział, że jest przedmiotem zazdrości i nienawiści ze strony wielu ludzi ze swego stanu, którzy pragnęli zająć jego miejsce; dlatego też gorączkowo usiłował usprawiedliwić swe wyniesienie za pomocą sukcesu militarnego, podobnie jak jego wielcy poprzednicy – Nicefor Fokas i Jan Tzimiskes. Spędził w polu niemal całe trzy niełatwe lata swego panowania (1068-1071); gdyby energiczność i pozostawanie w nieustannym ruchu wystarczyły do odparcia Seldżuków, z pewnością odniósłby sukces. Był jednak złym dowódcą, który pozwalał się łatwo odciągać od realizacji swych celów i podejmował działania zbyt szybko i pochopnie.

Wiosną 1071 roku Roman zgromadził bardzo dużą armię w sile co najmniej sześćdziesięciu tysięcy ludzi, po czym udał się na wschodni kraniec swych posiadłości z zamiarem przeciwstawienia się Turkom nad granicą oraz odzyskania twierdz Akhlat i Manzikert, które wpadły w ich ręce. Odzyskał tę drugą, a pierwsza była oblegana przez wydzieloną część jego armii, kiedy na scenie pojawiły się główne siły Seldżuków. Była to wielka horda konnych łuczników w sile ponad stu tysięcy ludzi, darząca swego zwycięskiego sułtana pełnym zaufaniem. Roman powinien był zastosować taktykę przedstawioną w podręczniku Leona – mieć się na baczności przed zasadzkami i niespodziankami, nie przystępować do walki z odsłoniętymi flankami lub tyłami, zrobić jak największy użytek z piechoty i nie dopuścić do rozdzielenia się lub podziału armii. Roman złamał te wszystkie reguły. Jego pierwsze starcie z nieprzyjacielem było katastrofą na małą skalę, do której doprowadziła czysta nieostrożność. Kiedy mały oddział tureckiej kawalerii wysforował się do przodu, aby przeprowadzić rozpoznanie cesarskiego obozu, został gwałtownie zaatakowany przez zapalczywego oficera o imieniu Basilak, który dowodził temem Teodozjopolis; Basilak spychał Turków, dopóki nie stracił z oczu swego pana, po czym wpadł w zasadzkę, w której on sam i wszyscy jego ludzie zginęli lub dostali się do niewoli. Oddział, który wysłał mu na pomoc Roman, znalazł jedynie ciała zabitych i musiał wywalczyć sobie drogę do obozu.

Po takim ostrzeżeniu cesarz powinien był postępować bardzo ostrożnie; być może taki był jego zamiar, dopóki jego impulsywność nie wzięła nad nim góry. Uszykował swą armię przed obozem z wielką starannością. Prawe skrzydło składało się z kawalerii temów położonych najdalej na wschód – Kapadocji, Armeniakonu, Charsianonu i pozostałych – pod komendą strategosa temu kapadockiego, Alyattesa. Lewe skrzydło, dowodzone przez Nicefora Bryenniosa, składało się z rekrutów z temów europejskich. W centrum znajdował się cesarz w otoczeniu swojej gwardii oraz oddziałów z prowincji miejskich. Bardzo silna tylna linia, złożona z najemnej kawalerii (wśród której znajdował się oddział Niemców oraz grupa Normanów z Italii) i zaciągów szlachty znad wschodniej granicy⁸¹¹, została oddana pod komendę Andronika Dukasa, który był krewnym zmarłego cesarza Konstantyna. Był to dobry oficer, ale niestety okazał się potajemnym wrogiem Romana.

Alp Arslan był tak poruszony wieściami o rozmiarze i okazałości armii, która zmierzała przeciwko niemu, że nad ranem po potyczce, w której Basilak dostał się do niewoli, wysłał poselstwo z ofertą pokoju na warunkach uti possidetis. Był gotowy się wycofać i powstrzymać od kolejnych najazdów na cesarstwo. Odmowa prowadzenia negocjacji była prawdopodobnie słusznym posunięciem ze strony Romana, ponieważ nie można było zaufać obietnicom Turków. Powiedział ambasadorom, że sułtan powinien spełnić wstępny warunek zawarcia pokoju w postaci opuszczenia swego obóz, wycofania się i pozwolenia na jego zajęcie przez siły cesarza. Alp Arslan nie chciał się zgodzić na taki uszczerbek na swoim prestiżu i armie wkrótce rozpoczęły starcie. Jak zwykle Turcy unikali walki wręcz i nie przypuścili generalnego ataku na armię cesarską. Duże oddziały konnych łuczników krążyły dookoła i ostrzeliwały różne punkty wrogiej linii. Kawaleria bizantyjska starała się jak najlepiej reagować na ich działania, ale ponieważ jej harcownicy byli słabsi liczebnie, poniosła duże straty podczas wzajemnego ostrzału, a wiele koni zostało unieruchomionych. Cesarz i jego żołnierze byli coraz bardziej poirytowani przeciąganiem się tej długiej, przypadkowej walki i po południu Roman wydał całej linii rozkaz do natarcia. Potrafił się jednak opanować na tyle, że dopilnował utrzymania odpowiednich odległości pomiędzy oddziałami i zadbał o to, aby rezerwa pozostała na swoim miejscu w celu udaremnienia ataku od tyłu. Przez kilka godzin armia spychała Turków, ale nie zdołała im zadać większych strat, ponieważ nieprzyjaciel nie chciał się nigdzie zatrzymać; przeszła nawet przez obóz sułtana, który kilka godzin wcześniej został opuszczony i opróżniony z całej zawartości. O zmierzchu Roman przerwał natarcie; jego ludzie byli zmęczeni i spragnieni, a poza tym zostawił w swym obozie niedostateczny garnizon, dlatego też chciał do niego wrócić, aby nie został zaatakowany z zaskoczenia pod jego nieobecność. Nakazał więc wykonać w tył zwrot i rozpocząć odwrót. Wówczas rozpoczęły się katastrofalne wydarzenia owego dnia; nie wszystkie oddziały wykonały rozkaz odwrotu z jednakową precyzją; te, które znajdowały się na skrzydłach, otrzymały go z opóźnieniem i nie zrozumiały przyczyny jego wydania, a gdy odwróciły się do tyłu, nie maszerowały na równi z centrum. Zaczęły powstawać luki pomiędzy kilkoma korpusami. Zgodnie ze swym zwyczajem Turcy zaczęli się znowu zbliżać, kiedy armia rozpoczęła odwrót. Nękali wycofujące się kolumny tak bardzo, że Roman w końcu kazał się znowu odwrócić i odeprzeć napastników. Cała przednia linia wykonała ten rozkaz, ale rezerwa pod komendą Andronika tego nie uczyniła; z celowej złośliwości (jak sugerują nasze najlepsze źródła) ten zdradziecki dowódca nie zatrzymał się i szybko pomaszerował z powrotem do obozu, twierdząc że wszystko stracone, a cesarz powinien sam toczyć swoją bitwę. Utrata tylnej linii i pozostanie bez osłony przed manewrami oskrzydlającymi na flankach było fatalne w skutkach. Turcy zaczęli okrążać skrzydła i nękać linię bojową od tyłu; skoncentrowali się zwłaszcza na prawym skrzydle, które o zmroku pogrążyło się w zamieszaniu, usiłując się odwrócić w obie strony, a w końcu załamało się i uciekło. Zwycięzcy niezwłocznie uderzyli na flankę i tyły centrum, gdzie cesarz stawił dzielny opór i bronił się pomimo wielokrotnych ataków ze skrzydła i od tyłu. Jednakże europejskie oddziały na lewym skrzydle oddzieliły się od centrum, a po stoczeniu osobnej bitwy ustąpiły i zostały przepędzone z placu boju. Odizolowany Roman zachęcił swych ludzi do stawienia oporu i bronił się aż do nocy, kiedy to Turcy wdarli się w głąb jego kolumny i urządzili straszliwą rzeź. Zabito konia pod cesarzem, który został ranny i dostał się do niewoli razem z wieloma najwyższymi oficerami; całe centrum zostało wyrżnięte i ani jeden człowiek nie zdołał zbiec.

Podobnie jak Krassus, Roman Diogenes poniósł karę za zaatakowanie chmary konnych łuczników na otwartym, pofałdowanym terenie, gdzie jego flanki i tyły były pozbawione osłony. Najprawdopodobniej wróciłby ze swą armią do domu bez większych strat, gdyby nie okropny występek Andronika Dukasa. Kiedy Turcy otoczyli go na otwartej równinie, nie był tak bezradny jak Rzymianie pod Carrhae; jego siły mogły się dość szybko poruszać, ponieważ składały się wyłącznie z kawalerzystów, a poza tym miał wystarczająco wielu ludzi uzbrojonych w łuki, aby odpowiedzieć na ostrzał Turków. Jednakże przez swój nierozważny pościg za nieprzyjacielem znalazł się w bardzo niekorzystnej sytuacji; pościg ciężkich oddziałów za chmarami lekkiej konnicy jest bezużyteczny, chyba że uda im się ją zapędzić pod jakąś przeszkodę (rzekę lub wąwóz), która uniemożliwi dalszą ucieczkę. W opisywanym przypadku Turcy mogli się wycofywać w nieskończoność, podczas gdy Bizantyjczycy ciągle oddalali się od swego obozu oraz zapasów i w końcu musieli się zatrzymać ze zwykłego zmęczenia. Ich odwrót musiał być niebezpieczny; to, że okazał się katastrofalny, było winą Dukasa, a nie jego pana. W rozdziale na temat krucjat przekonamy się, że szczegóły bitwy pod Manzikertem wykazują uderzające podobieństwo do kilku późniejszych bitew, w których rycerstwo Zachodu miało do czynienia z tą samą taktyką Turków.

Cesarstwo poniosło inne porażki, które były równie krwawe jak bitwa pod Manzikertem, ale żadna z nich nie miała tak katastrofalnych skutków. Niewola Romana Diogenesa sprawiła, że nominalną kontrolę nad państwem przejął jego podopieczny Michał Dukas, który dopiero osiągał dojrzałość, ale wykazywał już cechy charakteru pedanta i skąpca. Jego siedmioletnie panowanie było chaotyczną serią wojen domowych; pół tuzina generałów przywdziało purpurę w różnych zakątkach cesarstwa, a Roman usiłował odzyskać koronę, kiedy odzyskał wolność. Tymczasem Seldżucy zalali płaskowyż Azji Mniejszej, nie napotykając niemal żadnego oporu ze strony resztek armii cesarskiej, które były całkowicie pochłonięte wojną domową. Nie pojawił się żaden utalentowany dowódca, który zdołałby powstrzymać inwazję, i wkrótce konni łucznicy Malikszaha, syna Alp Arslana, dotarli do Morza Egejskiego, a nawet do Propontydy. Inwazja Turków była o wiele gorszą zmorą niż najazd Saracenów. Kiedy ci drudzy usiłowali dokonać trwałego podboju, umożliwiali zapłatę trybutu jako alternatywę wobec „Koranu lub miecza”, natomiast Seldżucy byli zwykłymi dzikusami, którzy zabijali dla przyjemności. Byli barbarzyńskimi nomadami, którzy nie mieli żadnego pożytku z miast, winnic i ziemi uprawnej. Woleli pustynię, po której mogli swobodnie wędrować ze swymi stadami. Prawdopodobnie nawet w szczytowym momencie inwazji Teutonów z V wieku nie zdołano wyrządzić tak wielkich szkód w ciągu zaledwie dziesięciu lat, jak w Azji Mniejszej w latach 1071-1081. Pod koniec 1081 roku kwitnące temy, które tak długo stanowiły rdzeń Cesarstwa Wschodniorzymskiego, zostały obrócone w perzynę. Trzydzieści lat po bitwie pod Manzikertem, kiedy armie krzyżowców maszerowały z Nicei do Tarsu, prosto przez starożytne jądro cesarstwa, nieomal zmarły z głodu w krainie dzikich róż i zgliszczy.

Przez pewien czas wydawało się całkiem prawdopodobne, że upadek Konstantynopola będzie stanowił zwieńczenie nieszczęść cesarstwa, ponieważ pretendenci do tronu zostawili Seldżuków w spokoju. Zarówno Michał VII, jak i jego wróg, uzurpator Nicefor Botaniates, kupili tureckie posiłki za cenę formalnej rezygnacji z całych prowincji. W 1080 roku barbarzyńcy opanowali nawet Niceę, zdobywając przyczółek nad Propontydą, niemal w zasięgu wzroku od bram stolicy.

W tym chaosie stara armia bizantyjska praktycznie przestała istnieć. Gdyby azjatyckie temy pozostały pod kontrolą cesarstwa, może z czasem udałoby się zastąpić oddziały, które stracono pod Manzikertem. Jednakże w ciągu dziesięciu lat od upadku Romana IV prowincje te przemieniły się w zdewastowane pustkowie; wielka baza rekrutacyjna armii cesarskiej została zniszczona, a wyrządzone szkody okazały się niemożliwe do naprawienia. Armia Wschodu poniosła tak wielkie straty, że w 1078 roku po zgromadzeniu wszystkich rozproszonych i rozwiązanych resztek starych korpusów z azjatyckiej strony Bosforu i uzupełnieniu ich rekrutami Michał Dukas uzyskał jedynie oddział w sile dziesięciu tysięcy konnych zwanych „nieśmiertelnymi”, z którym przyszły cesarz Aleksy Komnen odbył swoją pierwszą wielką kampanię⁸². Jednakże zaledwie dziesięć lat wcześniej azjatyckie prowincje składały się z 21 temów, a ich stała armia liczyła co najmniej osiemdziesiąt tysięcy ludzi.

Europejskie temy z pewnością nie uległy tak całkowitej dezorganizacji; niektóre z ich starych korpusów przetrwały do czasów Komnenów. Jednakże nawet one poniosły wielkie szkody w wyniku dziesięciu lat lokalnych wojen domowych w okresie 1071-1081 oraz rebelii Serbów i Bułgarów.

Po bitwie pod Manzikertem zagraniczni najemnicy zawsze stanowili większą i ważniejszą część armii cesarskiej niż w czasach świetności za panowania dynastii macedońskiej. Frankowie, Lombardczycy, Rusini, Pieczyngowie i Turcy byli rekrutowani do stałych korpusów lub wynajmowani od ich książąt jako tymczasowe oddziały pomocnicze. Aleksy Komnen i jego następcy nie dowodzili już starą armią bizantyjską, lecz masą barbarzyńskich awanturników, takich jak armia Justyniana sprzed pięciuset lat. Nadal stosowano jednak starą taktykę; dowódcy pozostali tacy sami, chociaż dysponowali już innymi żołnierzami. Można podać konkretny przykład dominacji starych metod.

W 1079 roku Nicefor Botaniates, który z trudem utrzymywał się na tronie w Konstantynopolu, wysłał przeciw buntownikowi Niceforowi Bryenniosowi swego generała Aleksego Komnena, którego niedawno mianował „domestikiem scholów”, czyli dowódcą Gwardii Cesarskiej. Niemal wszystkie europejskie prowincje przeszły na stronę Bryenniosa, a ponieważ Turcy opanowali całą Azję aż do Nicei i Propontydy, władca Konstantynopola nie mógł wystawić tak licznej armii jak buntownicy.

Obie armie, które składały się wyłącznie z kawalerii, spotkały się pod Kalawrytą, nad rzeką Halmyrus. Komnen, który był słabszy, oczekiwał na atak i wybrał pozycję o dość wąskim froncie, która najwyraźniej znajdowała się w miejscu, gdzie droga przebiegała przez zbocze wzgórza; na lewo od jego pozycji znajdowały się pewne zagłębienia, niewidoczne dla ludzi maszerujących przez równinę z powodu zasłaniającego widok wzniesienia. Komnen ustawił swe główne siły złożone z „nieśmiertelnych”, których zorganizował Michał Dukas, oraz oddziału frankijskich najemników w poprzek drogi. Ukrył swe lewe skrzydło w zagłębieniach, nakazując mu pozostawać poza zasięgiem wzroku, dopóki nieprzyjaciel nie przejdzie obok niego, a następnie uderzyć na prawą flankę Bryenniosa. Jego prawe skrzydło, złożone z oddziałów garnizonowych oraz kilku szwadronów tureckich najemników na prawym krańcu (samych konnych łuczników), zostało oddane pod komendę Katakalona; zgodnie z terminologią wojskową było ono „odrzucone” i miało się skupić wyłącznie na udaremnieniu próby oskrzydlenia głównych sił przez nieprzyjaciela. Posługując się technicznymi terminami z Tactica Leona, Komnen miał ἐνέδροι lub ὑπερχεράσται na lewym skrzydle i πλαγιοφύλαχες na prawym.

Natomiast armia Bryenniosa przybyła podzielona na trzy równoległe kolumny. Prawe skrzydło w sile pięciu tysięcy ludzi znajdowało się pod dowództwem jego brata Jana i składało się z kawalerii temu Tesalii oraz zaprawionych w bojach resztek starej armii Italii, która długo walczyła z Normanami i Saracenami pod komendą Jana Maniakesa. Lewe skrzydło w sile trzech tysięcy ludzi pod dowództwem Tarchanioty składało się z oddziałów macedońskich i trackich. Centrum, którym dowodził sam uzurpator, również składało się z macedońskich i trackich korpusów, wzmocnionych doborowym oddziałem ἄρχοντες – miejscowych arystokratów i ich stronników. Bryennios zamierzał jednak zadać decydujący cios za pomocą oddziału scytyjskiej kawalerii (Pieczyngów), który został wydzielony z głównej armii i poruszał się w odległości 400 metrów na lewo od niej z zadaniem obejścia prawego skrzydła linii Aleksego, pełniąc funkcję ὑπερχεράσται (jak powiedziałby Leon).

Kiedy armia rebeliantów zrównała się z zagłębieniami, w których ukryło się lewe skrzydło armii cesarskiej, ukryci żołnierze nagle ruszyli naprzód i zaatakowali Jana Bryenniosa ze skrzydła, podczas gdy Komnen uderzył na centrum uzurpatora ze swymi głównymi siłami. Oba ataki zakończyły się niepowodzeniem; Jan Bryennios zdążył się obrócić w prawo i odparł atak ukrytych żołnierzy. Nicefor Bryennios pokonał szwadrony nieśmiertelnych i przepędził je z pola bitwy, podczas gdy frankijscy najemnicy, którzy tworzyli pozostałą część centrum Komnena, zostali całkowicie otoczeni przez rebeliantów⁸³ i pozbawieni możliwości odwrotu. Tymczasem na skraju prawego skrzydła armii cesarskiej oddziały garnizonowe pod komendą Katakalona zostały zaatakowane i rozgromione przez konnicę Pieczyngów, która stanowiła oddział oskrzydlający Bryenniosa. Zwycięscy barbarzyńcy rzucili się w pościg za uciekinierami i wydaje się, że nie dostrzegli oddalonego korpusu stojącego za prawym skrzydłem armii cesarskiej, złożonego z tureckich oddziałów pomocniczych, które nie widziały nieprzyjaciela⁸⁴. Kiedy Pieczyngowie wrócili, zaczęli plądrować obóz swego pracodawcy, zamiast wspomóc go w starciu, które jeszcze się nie zakończyło.

Aleksy Komnen z trudem wycofał się z walki w centrum i odjechał na wierzchołek wzgórza, gdzie natychmiast stanął w miejscu i podjął próbę zgromadzenia swych rozbitych oddziałów. W trakcie walki zaatakował osobistą eskortę uzurpatora i przypadkiem natrafił na giermków, którzy prowadzili drugiego wierzchowca Bryenniosa ozdobionego purpurowym czaprakiem i nieśli dwa ceremonialne miecze, które zawsze noszono po obu stronach cesarza. Nie dość, że Aleksy i jego towarzysze zdołali zdobyć te insygnia, to jeszcze wydostali się z tumultu razem z nimi. Pokazując konia i miecze rozbitym żołnierzom, Aleksy oświadczył, że zabił Bryenniosa. Pod wpływem tego kłamstwa zgromadził się wokół niego znaczny oddział; jednocześnie pojawili się Turcy z prawego skrzydła, którzy oddali się pod jego rozkazy.

Komnen postanowił niezwłocznie przypuścić drugi atak. Ukrył dwa oddziały zgromadzonych żołnierzy po prawej i lewej stronie, po czym poprowadził część Turków oraz „nieśmiertelnych” w dół wzgórza, w kierunku miejsca pierwszego starcia. Wśród zwycięskich rebeliantów panowało pewne zamieszanie; wielu z nich zsiadło z koni, aby grabić zabitych, i wymieszało się z ciurami obozowymi, uciekającymi przed Pieczyngami, którzy zaczęli plądrować namioty. Bryennios ze swym środkowym oddziałem otaczał Franków z armii cesarskiej, którzy zsiedli z koni i zaoferowali kapitulację, gdy zostali odcięci. Dowódcy tych najemników stali pieszo przed Bryenniosem i składali mu hołd, kiedy nagle Aleksy zjechał ze wzgórza i ruszył do drugiej szarży.

Bryennios i jego ludzie byli bardzo zaskoczeni wznowieniem walki przez przeciwnika, ale śmiało ruszyli naprzód. Aleksy wysłał swych Turków w charakterze harcowników i kazał im zasypać zdezorganizowanych rebeliantów strzałami, zanim podjął próbę natarcia; pragnął stoczyć ostrożną bitwę, unikając generalnej szarży. Powoli wycofywał się przed nacierającym nieprzyjacielem, dopóki nie dotarł do miejsca w górnej części wzgórza, gdzie przygotował zasadzkę. Kiedy zobaczył, że skrzydła Bryenniosa są narażone na atak boczny, zatrzymał się, odwrócił do przodu i ruszył do szarży. W tym samym czasie ukryte oddziały wyłoniły się „jak osy z gniazda” i zaatakowały rebeliantów na obu skrzydłach. Szwadrony Bryenniosa, które były już bardzo zdezorganizowane i straciły wiele koni w wyniku ostrzału Turków, nie wytrzymały szarży, załamały się i uciekły. Wódz rebeliantów usiłował osobiście osłonić odwrót razem z niewielką grupą oddanych popleczników, walczył do końca i ostatecznie został ściągnięty z konia i wzięty do niewoli⁸⁵.

Bitwa pod Kalawrytą została stoczona w okresie upadku Bizancjum, jaki nastąpił po bitwie pod Manzikertem; w obu armiach służyło wielu niedoświadczonych żołnierzy⁸⁶, a znaczna część zagranicznych oddziałów pomocniczych nie została wyszkolona ani zdyscyplinowana w oparciu o tradycyjne metody armii cesarskiej. Pomimo tego niektóre elementy starcia obrazują główne cechy systemu, który dominował w lepszych dniach cesarstwa. Obaj generałowie usiłowali osiągnąć zwycięstwo za pomocą ataków flankowych – Bryennios w otwarty sposób, a Komnen poprzez nagły atak z zasadzki. Konni łucznicy – Turcy po jednej i Pieczyngowie po drugiej stronie – utorowali drogę dla generalnej szarży. Oddziały były wystarczająco zdyscyplinowane, aby zgromadzić się wokół rezerwy, która uniknęła rozbicia, i w szybkim czasie ponowić szarżę. Niestety Anna Komnena zapomniała napisać, czy korpusy walczyły według starych zasad, w podwójnej linii z uwzględnieniem odpowiedniego podziału na cursores i defensores oraz z wydzieloną rezerwą. Jej małżonek Nicefor Bryennios, którego opis niemal w całości pokrywa się z jej relacją, również nie jest pomocny w tej kwestii, chociaż starannie podkreśla reputację wojskową uzurpatora – swego dziadka i imiennika.

Liczne współczesne kroniki, które opisują rządy trzech zdolnych Komnenów – Aleksego, Jana i Manuela (1071-1180) – świadczą o tym, że nigdy nie przywrócono starej organizacji wojskowej opartej na temach. W przyszłości armia cesarska była bardzo chaotyczną i różnorodną organizacją. Kiedy Aleksy i Jan odzyskali trzecią część Azji Mniejszej na zachodzie, nie przywrócono w niej dawnego podziału na rejony stacjonowania korpusów armijnych. W istocie Komneni byli centralistami i woleli kierować sprawami ze swojej kwatery głównej, zamiast powierzyć swe siły strategom temów. Woleli powoływać oddziały żołnierzy do generalnej służby, zamiast lokalizować korpusy. W przyszłości znaczną część armii stanowiła niebezpiecznie duża ilość zagranicznych najemników; wcześniejsi cesarze zaciągali wielu Franków, Rusinów oraz innych obcokrajowców, ale nigdy nie uczynili z nich najważniejszej części wojska. Regularna kawaleria temów zawsze miała nad nimi przewagę. Jednakże Komneni mieli trudności z werbowaniem rdzennych żołnierzy po utracie starej azjatyckiej bazy rekrutacyjnej, a pod wpływem kontaktów z Normanami Roberta Guiscarda i rycerzami biorącymi udział w pierwszej krucjacie zaczęli żywić wielki szacunek do męstwa ludzi z Zachodu. Nietrudno było zwerbować frankijskich awanturników, którzy byli mniej skłonni do wzniecania rebelii na rzecz pretendentów niż rdzenni żołnierze, a pod Dyrrachium i na wielu innych polach bitewnych udowodnili, że w indywidualnym starciu mogą stratować żołnierzy wschodniorzymskich. Dlatego też Aleksy I i jego następcy rekrutowali tak wielu zachodnich najemników, jak to tylko możliwe. To nie wszystko – Frankowie nie nadawali się do służby w lekkiej kawalerii, ale Turcy, Pieczyngowie i Kumani w niej przodowali. Komneni uzupełnili zachodnie włócznie wschodnimi łukami. Tysiące konnych łuczników wynajętych od wędrownych plemion służyły w ich armiach. Rdzenne oddziały zaczęły odgrywać drugorzędną rolę⁸⁷; zdawały sobie z tego sprawę i nie były z tego zadowolone. W miarę jak coraz bardziej nimi pogardzano, zaczęły tracić pewność siebie, skuteczność i odwagę.

Komneni osiągnęli wiele wspaniałych zwycięstw na czele swych najemnych oddziałów. Odebrali Seldżukom połowę Azji Mniejszej, podporządkowali sobie Franków z Antiochii i przepędzili Madziarów za Dunaj. Nie stworzyli jednak prawdziwej armii narodowej. Kiedy zabrakło silnej ręki Manuela, a na tronie cesarskim zasiedli nieszczęśni Angelosi (1185-1204), machina wojskowa cesarstwa popadła w ruinę. Słabi i rozrzutni cesarze Izaak II i Aleksy III nigdy nie mieli pieniędzy na żołd dla swoich oddziałów i nie potrafili utrzymać dyscypliny. Państwo, które powierza swą obronę zagranicznym najemnikom, jest zgubione, jeśli pozwoli im na utratę skuteczności i awanturnicze zachowanie; w sytuacji zagrożenia buntują się, zamiast walczyć. Taki los spotkał Cesarstwo Wschodnie w 1204 roku, podobnie jak kalifat bagdadzki w X wieku. Kiedy Frankowie wdzierali się do miasta, obrońcy zażądali większej zapłaty i odmówili walki. Konstantynopol upadł, a stara organizacja wojskowa Bizancjum odeszła do lamusa.

1 Vol. ii, s. 382.

2 Niełatwo zdobyć to dzieło; jedyne drukowane wydanie ukazało się w Uppsali w 1664 roku; dopóki profesor Baywater nie przekazał mi egzemplarza, musiałem je czytać w British Museum.

3 Strategicon, i.

4 Agatiasz, księga v, 14.

5 Teofanes, sub anno 6074.

6 Tzn. lansjer, od κόντος, czyli długiej włóczni kawaleryjskiej.

7 Zwany również δρούγγος. Jest to teutońska nazwa powiązana z angielskim słowem throng [ciżba].

8 Prokopiusz wspomina o zwyczaju, który rzuca na to pewne światło. W 551 roku na potrzeby wojny gockiej król Longobardów Audouin wypożyczył Justynianowi „dwa tysiące szlachetnie urodzonych jeźdźców oraz 3500 kolejnych pośledniejszego stanu, którzy byli towarzyszami i pomocnikami pozostałych” (De Bell. Gott., iv).

9 Por. opowieść o zawołaniu „Torna, fratre”, przekazywanym w trakcie marszu podczas kampanii słowiańskiej 587 r., która zachowała się u Teofanesa.

10 To osobliwe słowo pojawia się po raz pierwszy u Wegecjusza, który używa go wyłącznie w odniesieniu do bezładnych ciżb armii barbarzyńskiej.

11 Np. διφαλαγγία, ύπασπιστής, ούραγός, λόχαγος.

12 Np. μοῖρα i μέρος jako techniczne terminy wojskowe.

13 Tact. xx, § 84.

14 Konstantyn Porfirogeneta, De Adm. Imp., rozdz. 51.

15 Wydaje się, że milicja istniała nawet w temie Hellady w 1040 roku, kiedy to mieszkańcy Teb chwycili za broń przeciwko słowiańskim buntownikom (Cedrenus, 747).

16 Posiadłości zazwyczaj nosiły miano κτήματα στρατιωτίκα, ale w swoim Novellae [ii] Nicefor Fokas nazywa je στρατιωτίκοι τόποι.

17 Wyd. Sathas i Legrand, Paris 1875.

18 Cedrenus, 790; Zonaras, ii, 260.

19 Lub Konstantyn IV, jak powinno się go poprawniej nazywać.

20 W napisaniu tych akapitów pomogły mi znakomite rozdziały profesora Bury’ego o temach, zawarte w jego pracy History of the Later Roman Empire.

21 ὅταν δέ διά τῆς γῆς έκστρατεὐειν μέλλωσι οί Κίλικες βάρβαροι, μηνύῃς τῷ Κιβυραιώτῃ τοῦ πλωῑμου στρατηγω, καί μετἀ τών ύπʹ αύτὁν δρομώνων είσπιπτέτω κατἁ τῶν Ταρσέων καί Άδανείων χωρίων (Leon, Tactica, rozdz. xviii, § 139).

22 Konstantyn Porfirogeneta, De Adm. Imp., 50.

23 Można dodać, że Maurycy zapożycza niektóre elementy od Wegecjusza!

24 Oczywiście nie chodzi tu o cesarza, który panował w latach 963-969, lecz o jego dziadka.

25 Maurycy pisze o ataku z zaskoczenia podczas kampanii w pobliżu Heraklei, który Leon mylnie odczytuje jako kampanię cesarza Herakliusza! Mógłby pamiętać, że Maurycy nie był w stanie opisać kampanii, które miały miejsce dwadzieścia lat po jego śmierci.

26 Leon przyznaje, że nie zawsze można zdobyć wystarczającą ilość kolczug i czasami może zaistnieć konieczność zastąpienia ich zbrojami łuskowymi z rogu (takimi jak te noszone przez starożytnych Sarmatów na kolumnie Trajana) albo nawet płaszczami z bawolej skóry, wzmocnionymi cienkimi stalowymi płytami.

27 Tactica, iv, § 1.

28 Ibid., iv, § 3.

29 Spośród całej bizantyjskiej arystokracji najbardziej zasłużył się ród Fokasów. Przez dwieście lat dostarczał cesarstwu znakomitych żołnierzy, poczynając od Nicefora Fokasa, który w latach 884-887 wyparł Saracenów z Kalabrii, poprzez zwycięskiego cesarza o tym samym imieniu, panującego w latach 963-969, oraz słynnego buntownika Bardasa Fokasa, zmarłego w 989.

30 Pomimo swej nazwy „dekuria” nie składała się z dziesięciu, lecz z szesnastu ludzi. Centuria liczyła więc ok. 160 ludzi, a trzy centurie tworzyły „bandę” w sile ok. 480 ludzi.

31 Leon, Tactica Const., iv, § 6.

32 Tactica Const., xii, § 53.

33 Ok. 12 szylingów lub nieco więcej.

34 Tactica Const., xii, § 51.

35 Nicefor Fokas, iii, § 1. Zaraz po otrzymaniu wieści o najeździe strategos miał zgromadzić swą konnicę i τὸ πεζικὸν ἂπαν ἐπισυνάγειν ἐπἱ τὴν ὅδον καθ᾽ ῆν ὁρμήσουσιν οί πολέμιοι ἐξελθεῖν. Obciążony łupami, wycofujący się nieprzyjaciel mógł zostać z łatwością zablokowany w przełęczach przez piechotę i zmiażdżony w kleszczach pomiędzy nią a prowadzącą pościg kawalerią.

36 Leon Diakon, iv, § 3.

37 Cedrenus, s. 393.

38 Pełnił funkcję ἅρχων τῶν πεζικῶν w armii Konstantyna Monomacha (Cedrenus, s. 601).

39 Skylitzes, s. 692.

40 Παραδρόμη, xxiii.

41 κατάστασις, rozdz. xxv.

42 κατάστασις, rozdział i.

43 Tactica, vii, § 76.

44 Tactica, vii, § 73, 4.

45 Leon, Tactica, ix, § 78.

46 W trakcie wyprawy przeciwko Rusinom Jan Tzimiskes dysponował trzynastoma tysiącami konnych i piętnastoma tysiącami pieszych (Leon Diakon, viii, 4).

47 Centrum składało się z πανσιδήροι ίππόται, za którymi znajdowała się piechota oraz skrzydła kawalerii (Leon Diakon, iv, 3).

48 Τό τρίτον ποσόν, jak pisze Leon, kiedy przedstawia swą ogólną regułę w Const. xii, § 29. Jednakże w podanym przez niego praktycznym przykładzie linia wsparcia liczy jedynie 1300 spośród 4600 ludzi. Najwyraźniej w małej armii wydzielone oddziały na skrzydłach były nieco większe niż w dużej.

49 xii, 77.

50 xii, 90.

51 xviii, § 147.

52 xii, § 30. Ta uwaga, która wchodzi w skład ogólnych wskazówek na temat szyku kawalerii, nie pojawia się w Const. xviii, gdzie znajduje się wspomniany plan uszykowania czterech tysięcy ludzi.

53 xii, § 40.

54 xii, 31.

55¹ Tzn. Awarami, Madziarami i Pieczyngami; być może należałoby objąć tą nazwą również Bułgarów. Bizantyjscy pisarze często umieszczają ich w tej kategorii. Patrz: Leon, Tactica, xviii.

56 Παραδρομὴ Πολέμου wydany pod imieniem Nicefora Fokasa został napisany przez oficera, który widział początki nowej taktyki ofensywnej, ale nie wie, jakie mogą być jej skutki. Jest członkiem starej szkoły, ale ma okazję być świadkiem punktu zwrotnego i z dumą akceptuje zmianę warunków wojennych, do jakiej doszło pod koniec jego życia.

57 Sądzę, że Ostrogot Baduila, lojalny chrześcijański rycerz, litościwy dla wrogów, dotrzymujący słowa, kierujący się we wszystkim swym sumieniem i umiłowaniem sprawiedliwości, jest pierwszą rycerską postacią w nowożytnej historii. Poniósł jednak porażkę w starciu z połączeniem bizantyjskiej nieuczciwości i odwagi.

58 Leon, Const. xx, § 12.

59 Napoleon z pewnością dopuszczał się naruszeń prawa wojennego, które były równie ohydne, jak te popełniane przez bizantyjskich generałów. Żaden z nich nie zdołał przewyższyć istnych arcydzieł zdrady i oszustwa – opanowania mostów wiedeńskich pod pozorem zawarcia rozejmu w 1805 i zajęcia hiszpańskich fortec w 1808 roku.

60 Sztuczka ta pochodzi jeszcze z czasów wojen punickich! Hannibal wypróbował ją przeciwko Fabiuszowi.

61 Najbardziej „bizantyjskie” pismo w historii nowożytnych kampanii, jakie znam, to cyniczny raport Kutuzowa dla cara Rosji, w którym autor otwarcie przyznaje się do oszukania Murata kilka dni przed bitwą pod Austerlitz: „Utrzymywałem, że zawarto rozejm, jedynie w celu zyskania na czasie i możliwości oddalenia się od przeciwnika, aby w ten sposób ocalić swój korpus”. Wielu ludzi mogło dopuścić się oszustwa, jednakże tylko nieliczni potrafili się tym chełpić.

62 Najwyraźniej nazywa tak również Bułgarów (xviii, §§ 42-44), kiedy pisze, że jest to scytyjskie plemię, które bardzo przypomina Turków, i „nie różni się od nich niczym albo prawie niczym pod względem stylu życia i metod wojennych”.

63 Ogólna zasada Leona brzmi: nigdy nie pozwól cursores oddalić się na odległość większą niż trzy lub cztery strzały z łuku od defensores.

64 Ich pierwsza wyprawa miała miejsce w 865 roku. Jedna z nich odbyła się również za panowania samego Leona w 907.

65 Tactica, xviii, § 120.

66 W tym miejscu (xviii, § 129) Leon dodaje: „Gdybyśmy tylko my, chrześcijanie, postąpili tak samo. Gdybyśmy wszyscy, zarówno żołnierze, jak i ci, którzy nie dzierżyli jeszcze broni, wzmocnili nasze serca i wspólnie ruszyli naprzód, gdyby wszyscy mężowie uzbroili się, a ludzie przekazali swe pieniądze na wyposażenie takiej armii oraz wspomogli ją swoimi modlitwami, powinniśmy odnieść zwycięstwo nad tym ludem, który bluźni naszemu Panu i Bogu, Chrystusowi, Królowi wszechrzeczy. Wielokrotnie powiększone, obficie wyposażone we wszelkie narzędzia wojenne i obdarzone umiejętnościami wojskowymi oraz wspierane przez niebiosa wojska rzymskie z pewnością zmiażdżyłyby barbarzyńskich i bluźnierczych Saracenów”. Jest to ewidentny duch krucjatowy, pojawiający się dwieście lat przed swoim czasem.

67 Τοὺς δὲ πεζοὺς αύτῶν φέρουσιν ἣ έφ΄ ἴππων ίδίων όχουμένους, ἣ δπισθεν τῶ καβαλλαρίων καθημένους (xviii, § 115).

68 Wszystkie powyższe informacje pochodzą z Περἱ Παραδρομῆς Πολέμου, rozdz. i, § 1. Jest to naprawdę znakomity rozdział; jest tak praktyczny, że można z niego dzisiaj korzystać na północno-zachodniej granicy Indii.

69 Być może dlatego, że władzę sprawował wówczas cesarz Michał III, którego zamordował Bazyli I (ojciec Leona).

70 Po złupieniu Amisos i spustoszeniu Paflagonii oraz Galacji Omar przekonał się, że droga do jego kraju została zablokowana przez kontyngenty z temów Anatolikon, Opsikon i Kapadocji; jednocześnie oddziały z Bukellarionu, Paflagonii, Armeniakonu i Kolonei otoczyły go od północy, a żołnierze z Trakesionu, wzmocnieni przez europejskie oddziały z Macedonii i Tracji, nadeszli od zachodu. Saraceni zostali wybici do nogi.

71 Nicefor Fokas, xxiv, § 10.

72 Nicefor Fokas, xvii, s. 149.

73 Nicefor Fokas, xvii, § 15.

74 εί δἑ συμβῆ λυθῆναι τὴν παράταξιν, δι᾽ ὲαυτῶν ὰσύστατοι καὶ άνεπίστροφοι γενόμενοι μόνω τῷ σωθῆναι έλαύνουσιν (xxiii, 116).

75 Leon, xviii, § 135.

76 Nicefor Fokas, Przedmowa, § 15.

77 Dżamal ad-Din, s. 134; Abulfeda, ii, 469.

78 Autor Παραδρομή wspomina o tej metodzie, cytując ją jako dobrą radę Leona, i podaje przykład w postaci zniesienia oblężenia Misthei przy pomocy odwetowego najazdu na Adanę (xx).

79 Przypuszczam, że chodzi tu o nieszczęsnego cezara Bardasa, który został zamordowany przez swego siostrzeńca Michała III w 866 roku. W jego czasach odniesiono kilka wielkich zwycięstw, zwłaszcza nad Omarem (patrz s. 212). Podobno Bardas poświęcał wiele uwagi kwestiom wojskowym, jednakże to zaskakujące, że autor Παραδρομή tak bardzo wyeksponował jego rolę. Czyżby sekcje Tactica Leona na temat wojny granicznej zostały zainspirowane jego wyczynami?

80 Było kilku dobrych generałów noszących to imię. Przypuszczam, że chodzi tu o tego, który rządził Kapadocją ok. 960 roku.

81 Przypuszczam, że są to ἐταίροι i τὁ ἀρχοντικόν, o których wspomina Bryennios w swoim opisie bitwy (i, § 16).

82 Ό βασιλεὐς Μιχαὴλ ίδὡν τὸ τῆς Έὠας στράτευμα ἅπαν ἥδη έκλελοιπὸς, ώς ύποχείριον τῶν Τούρκων γενόμενον, ὲφρόντισε ὠς οῑον τε στράτευμα καταστῆσαι νεόλεκτον, καὶ δή τινας τῶν έκ τῆς Άσίας διασπαρέντων καὶ έπὶ μισθῷ δουλευόντων συλλέγων, θωρακάς τέ ένέδυε καὶ θυρεοὺς έδίδου, itd. (Nicefor Bryennios, iv, § 4).

83 Przypuszczam, że dokonali tego ludzie Jana Bryenniosa, wykonując obrót po swym zwycięstwie nad oddziałami, które uderzyły z zasadzki.

84 Prawdopodobnie Pieczyngowie zaatakowali prawe skrzydło głównej linii i tym samym nie mieli styczności z pozostającymi na uboczu tureckimi szwadronami, które znajdowały się daleko za nim. Możliwe również (jak zdaje się sugerować pewien opis starcia), że gdy Katakalon został rozbity, Turcy dopiero docierali na pole bitwy [por. Nicefor Bryennios, iv, § 10].

85 Większość szczegółów tego interesującego starcia pochodzi od Nicefora Bryenniosa (iv, 7-25), a część od Anny Komneny, która jak na damę ma dobre pojęcie o sprawach wojskowych. Bez wątpienia wiernie spisała opowieść swego ojca o jego wyczynach i tak naprawdę czytamy opis bitwy z perspektywy Aleksego. Literacka sympatia jej męża leży bardziej po stronie jego ojca, czyli pokonanego pretendenta.

86 Aleksy narzekał, że bardzo wielu nieśmiertelnych było rekrutami χθές τε καὶ πρώην ξίφους ὴμμένοι καὶ δόρατα.

87 Wydaje się, że w okresie istnienia Cesarstwa Nicejskiego (1204-1261) rdzenne oddziały przeżywały pewien renesans. Pojawiają się informacje o działalności milicji w Bitynii pod komendą Laskarysa i Watatzesa, a ich rozwiązanie przez Michała Paleologa miało być jedną z przyczyn zwycięskiego natarcia Turków Osmańskich (Pachymeres, i, 129).

KSIĘGA V
KRUCJATY
1097-1291

ROZDZIAŁ I
WSTĘP

Pod koniec XI wieku dominacja jeźdźców w kolczugach była już mocno ugruntowana w całej zachodniej i środkowej Europie. W wielu krajach piechota praktycznie przestała się liczyć na polu bitwy; we wszystkich utraciła status najważniejszego rodzaju broni. Utrzymała swe dawne znaczenie jedynie wśród nacji mieszkających daleko na północy i wschodzie – Irlandczyków, Skandynawów i Słowian.

Trzej wrogowie, którzy zagrażali chrześcijaństwu w IX i X wieku, zostali odparci. Madziarzy zostali zepchnięci na linię Litawy; nawrócili się i stali się członkami chrześcijańskiej wspólnoty europejskiej. Zamiast tworzyć nieprzekraczalną barierę pomiędzy Niemcami a Konstantynopolem, zapewniali swobodną komunikację w dół Dunaju. Maurowie zostali wyparci z Sycylii i Sardynii – zamiast nękać Italię swymi najazdami, byli zajęci obroną własnego wybrzeża Afryki przed rajdami Genueńczyków, Pizańczyków i Normanów. Przez pewien czas wydawało się, że ostatnia z wymienionych trzech potęg morskich zdoła się usadowić na południe od Morza Śródziemnego¹. W Hiszpanii sytuacja również odwróciła się zdecydowanie na korzyść chrześcijan; w 1085 roku zdobyto Toledo, a wraz z jego upadkiem dominacja Maurów w środkowej części Półwyspu Iberyjskiego dobiegła końca.

Ataki trzeciego i najgroźniejszego wroga chrześcijaństwa w końcu zaczęły słabnąć. Skandynawia została nawrócona; najsroższe hordy Wikingów znalazły sobie nowe siedziby w Anglii, Normandii oraz Irlandii i nie szukały już nowych ofiar. Najazd Harolda Hardrady z 1066 roku – ostatni wielki atak Norwegów na ich południowych sąsiadów – zakończył się całkowitą porażką i katastrofą. Kilka lat później król duński Swen nie wywarł najmniejszego wrażenia na nowym normańskim królestwie Anglii (1070). Ludy północne zaczynały popadać w zapomnienie, pozostając w nim przez całą drugą połowę średniowiecza.

Po raz pierwszy od czasów Karola Wielkiego europejskie nacje były wolne od zagrożenia z zewnątrz i same mogły pomyśleć o podjęciu ofensywy. Dwa najważniejsze czynniki, które wywarły decydujący wpływ na ich przedsięwzięcia, to udostępnienie drogi lądowej, prowadzącej w dół Dunaju do granic Cesarstwa Bizantyjskiego, po nawróceniu Madziarów oraz stworzenie przez Wenecję, Genuę, Pizę i normańskich awanturników z Apulii i Sycylii wystarczająco silnych flot wojennych, aby dokonać inwazji na Lewant. Aż do 1000 roku jedynymi potęgami morskimi na Morzu Śródziemnym byli Bizantyjczycy i muzułmanie. Sytuacja zmieniła się, kiedy włoskie państwa morskie stały się trzecią siłą w walce o dominację na morzu.

Jeszcze przed ogłoszeniem pierwszej krucjaty pojawiły się znaki zapowiadające ożywienie się zachodniego chrześcijaństwa i jego przejście do ofensywy. Stopniowy napór Niemców na wschodnich Słowian oraz ataki Genueńczyków i sycylijskich Normanów na Afrykę stanowiły zapowiedź nadchodzącego ruchu. Nikt nie mógł jednak przewidzieć kształtu, jaki przybierze ofensywa europejskich nacji. Powodowane wieloma skomplikowanymi impulsami (religijnymi, handlowymi i politycznymi), rzuciły się na Lewant, rozpoczynając długą walkę o panowanie nad wschodnim basenem Morza Śródziemnego, która miała się zakończyć dopiero wraz z upadkiem Akki w 1291 roku².

Nie będziemy się zajmować przyczynami wypraw krzyżowych; ich religijne, społeczne i handlowe aspekty również nie wchodzą w zakres naszych zainteresowań. Musimy się zająć jedynie ich stroną militarną – tematem tak rozległym i zróżnicowanym, że można by mu poświęcić wiele tomów, gdybyśmy mieli wystarczającą ilość miejsca na jego szczegółowe omówienie.

Ogólnie rzecz biorąc, problem, który pojawił się w 1096 i trwał do 1291 roku, polegał na tym, czy feudalna Europa ze swymi zwyczajami wojskowymi i organizacją, których rozwój śledzimy, okaże się na tyle silna, aby na trwałe usadowić się na Wschodzie lub odrobić wszystkie dawne straty, jakie poniosło chrześcijaństwo z rąk Saracenów i Turków od czasów Herakliusza do panowania Romana Diogenesa.

W 1096 roku ogólny stan muzułmańskich państw Lewantu sprzyjał napastnikom, którzy mieli się rzucić na Syrię i Azję Mniejszą. W pierwszych dniach inwazji Turków i niedługo po fatalnej bitwie pod Manzikertem wydawało się, że w zachodniej Azji może powstać jedno wielkie imperium rządzone przez dynastię Alp Arslana. Jednakże podboje Seldżuków nie doprowadziły do takiego rozwoju sytuacji. W chwili, gdy pierwsi krzyżowcy przeprawiali się przez Bosfor, sułtanat Rumu był oddzielony od głównego imperium Turków, drobni książęta sprawowali władzę w Aleppo, Antiochii, Damaszku i Mezopotamii, a fatymidzcy władcy Egiptu nadal kontrolowali południową część Palestyny. Sytuacja polityczna była niezwykle korzystna dla napastników; jeszcze kilka lat wcześniej czekałoby ich o wiele trudniejsze zadanie, a heroiczna odwaga, która zazwyczaj ratowała ich przed konsekwencjami ich niesamowitego braku strategii i dyscypliny, mogłaby nie wystarczyć do zdobycia zachodniej Syrii. Walcząc z zawistnymi i podzielonymi przeciwnikami, zdołali zdobyć jedynie Jerozolimę i Antiochię. W starciu z pojedynczym monarchą dysponującym wszystkimi zasobami Azji Mniejszej i Lewantu prawdopodobnie przegraliby już na samym początku i nigdy nie zobaczyliby gór Taurus i Orontesu.

Pierwsze armie krzyżowców posiadały wszystkie wady feudalnego wojska w szczytowym momencie swojego rozwoju. Nie miały żadnego pojedynczego wodza, który posiadałby wystarczający prestiż, aby zmusić swych towarzyszy do posłuszeństwa. Żaden cesarz ani król nie wziął krzyża, a tłum hrabiów i książąt, będących wasalami różnych suzerenów, nie miał pojedynczego przywódcy, któremu byłby posłuszny. Jeśli średniowieczny król miał trudności z zarządzaniem własnymi feudalnymi zaciągami i nigdy nie mógł liczyć na bezwarunkowe posłuszeństwo swych baronów, to czy można się było spodziewać dyscypliny i posłuszeństwa ze strony armii, w skład której wchodzili ludzie ze wszystkich zakątków Europy? Być może należałoby się bardziej dziwić temu, że krzyżowcy zdołali osiągnąć cokolwiek, niż temu, iż nie udało im się zdziałać więcej. Jeżeli zdamy sobie sprawę z charakteru licznej i niesfornej rady wojennej kierującej armią, która zdobyła Jerozolimę, możemy się jedynie dziwić, że odniosła tak wiele zwycięstw i poniosła tak niewiele klęsk. Jednakże owa armia była lepsza od większości pozostałych wypraw krzyżowych pod względem skuteczności swych wojowników, silnego charakteru przywódców oraz staranności, z jaką została zorganizowana. Aby zrozumieć ogólny aspekt armii krzyżowców, należy pamiętać o wszystkich nieszczęsnych hordach, które zginęły w zapomnieniu na wyżynach Azji Mniejszej, nie pozostawiając po sobie żadnego śladu.

ROZDZIAŁ II
WIELKA STRATEGIA KRUCJAT

Ze strategicznego punktu widzenia, który różni się od politycznego, handlowego lub religijnego, krucjaty miały dwa główne cele. Pierwszym z nich było zmniejszenie nacisku Turków na Konstantynopol, stanowiącego wielkie zagrożenie od czasu bitwy pod Manzikertem. Drugim było podbicie Ziemi Świętej i przywrócenie tamtejszych sanktuariów chrześcijanom. W pewnej mierze udało się osiągnąć oba cele – granica z Turkami w Azji Mniejszej została przesunięta o dziesiątki kilometrów do tyłu i musiały minąć prawie dwa stulecia, zanim sułtani seldżuccy zdołali odzyskać utracone tereny. Jerozolima została zdobyta i przez dziewięćdziesiąt lat pozostawała w rękach Franków. Cele te zostały jednak osiągnięte w niezwykle marnotrawny sposób, błędnymi metodami oraz za cenę ogromnych strat w ludziach i materiałach.

Jedną z głównych przyczyn katastrof, jakie spotkały wszystkie armie krzyżowców, była kompletna nieznajomość geografii. Pobieżny przegląd marszrut poszczególnych wypraw pozwala stwierdzić, że wybrano większość z nich w oparciu o niezwykle niefortunne zasady, co musiało sprawić, że ci, którzy je przyjęli, znajdą się w obliczu wielkiego niebezpieczeństwa, a nawet całkowitej zagłady. Nie można zbytnio winić ludzi z XI i XII wieku za ich błędy; w dużej mierze były one nieuniknione, ponieważ nie posiadali oni żadnych informacji na temat geografii krajów Lewantu. W czasach, kiedy wszystkie dostępne na Zachodzie informacje pochodziły ze zniekształconych fragmentów dzieł starożytnych rzymskich geografów, uzupełnionych pewną dozą wiadomości ustnych przekazywanych przez kupców i pielgrzymów, obranie błędnego kierunku było jak najbardziej możliwe. Nie można było oczekiwać od Franków znajomości wschodnich wód; przez wiele stuleci Bizantyjczycy i Saraceni dzielili się kontrolą nad morzami za Sycylią, a floty włoskich republik dopiero zaczynały je penetrować – nie posiadano żadnych dokładnych informacji na temat terenów za Konstantynopolem. Szlaki lądowe były jeszcze bardziej niepewne niż morskie. Droga do Bosforu prowadząca przez Węgry i Serbię stała się dostępna dopiero po przejściu Madziarów na chrześcijaństwo (1000-1061)³. Nie była jeszcze szlakiem handlowym ani pielgrzymkowym. Za Konstantynopolem można było uzyskać informacje jedynie od Greków. Nie zawsze udzielano ich w dobrej wierze; cesarze bizantyjscy dążyli do osiągnięcia własnych celów i często posyłali armie pielgrzymów szlakiem, który był dla nich najbardziej wygodny, zamiast tym, który najlepiej odpowiadał zamiarom Franków. Nie należy wierzyć w ciągłe skargi zachodnich kronikarzy, którzy twierdzą, że Komneni celowo posyłali pielgrzymów na śmierć, powodowani zawiścią i zdradą. Aleksy i Manuel (ale nie Jan) potrafili jednak całkiem dobrze osiągnąć swe własne cele poprzez wysłanie najeźdźców Azji Mniejszej szlakiem, który nie był najlepszym z możliwych. Kiedy krzyżowcy ruszyli w drogę i pokonali Turków, cesarz podążał za nimi w sposób, który przypominał nieco postępowanie szakala, i zdobywał, co tylko mógł. Lidia i Myzja zostały niewątpliwie odzyskane dzięki pierwszej krucjacie, a północna Frygia i Galacja dzięki krucjacie 1101 roku.

Należy jednak uczciwie przyznać, że w przypadku, w którym celowe wskazanie złego kierunku przez Greków wydaje się z pozoru bardzo prawdopodobne, dokładniejsze zbadanie sprawy pozwala stwierdzić, iż winę ponoszą sami krzyżowcy. Można dojść do wniosku, że gdy w 1101 roku Rajmund z Tuluzy i Lombardczycy maszerowali niesamowicie okrężną drogą Ankara-Gangra-Amazja, Aleksy zalecił im ją, aby podążać za nimi i odzyskać Galację, co też i zrobił. Jednakże zarówno Rajmund d’Agiles po stronie Franków, jak również Anna Komnena po stronie Bizantyjczyków twierdzą, że krzyżowcy sami dokonali błędnego wyboru. Anna dodaje, że jej ojciec zwrócił im uwagę na to, iż ich próba marszu na Bagdad przez góry Armenii jest istnym szaleństwem, ale oni w ogóle nie chcieli go słuchać. To nie jego wina, iż po odzyskaniu Ankary dla cesarstwa cierpieli głód i byli nękani na bezdrożach za Halys, tak że jedynie kilka tysięcy z nich zdołało powrócić do Synopy. Należy również pamiętać, że sami Bizantyjczycy nie byli w stanie udzielić dokładnych informacji na temat obecnego stanu tej krainy, chociaż posiadali stare rzymskie przewodniki oraz staranne wyliczenia odległości w ich utraconych „temach” w Azji Mniejszej. W ciągu ostatnich dwudziestu lat Turcy wyrządzili tak wiele szkód, paląc miasta, wypełniając zbiorniki wodne i wypleniając populację całych regionów, że stare informacje na temat terenów w głębi lądu nie były już całkowicie dokładne. Szlaki, które były łatwe i przejezdne przed 1070 rokiem, zostały zniszczone i porzucone do 1097. Liczne niebezpieczeństwa, na jakie byli narażeni Komneni w trakcie swych własnych kampanii w głębi Azji Mniejszej, są wystarczającym dowodem na to, że ich informacje na temat tej krainy przestały być aktualne.

Przypisywanie wszystkich nieszczęść, jakie spotkały krzyżowców w Azji Mniejszej, celowej dezinformacji ze strony Greków byłoby więc niesprawiedliwe. Sami ponosili odpowiedzialność za większość swoich problemów, które wynikały z ich lekkomyślności, zarozumiałości, braku przezorności i egoizmu. Nawet kiedy kierowano ich na właściwą drogę, mieli skłonność do błądzenia w wyniku ślepej zarozumiałości lub braku dyscypliny. Świadczy o tym dobitnie to, że wiele wypraw krzyżowych zakończyło się niepowodzeniem na Węgrzech lub w krajach słowiańskich na południe od Dunaju jeszcze przed dotarciem do Konstantynopola. Nie ma bardziej uderzającego przykładu złego wyboru trasy niż droga obrana przez Rajmunda z Tuluzy i Prowansalczyków w 1096 roku. W całej południowo-wschodniej Europie nie ma obszaru, który posiadałby mniej dróg i byłby bardziej niegościnny niż wybrzeże Ilirii. Rajmund postanowił jednak maszerować z Istrii do Durazzo przez kamieniste doliny oraz bezdrożne wzgórza Dalmacji, Czarnogóry i północnej Albanii, pośród dzikich Chorwatów i Morlachów. To zaskakujące, że zdołał doprowadzić połowę swych towarzyszy do Durazzo; zapewne poniósłby całkowitą klęskę, gdyby jego wyprawa nie była najlepiej wyposażoną i najstaranniej zaopatrzoną spośród wszystkich tych, które wyruszyły na pierwszą krucjatę.

Pielgrzymka do Syrii miała do wyboru dwie wielkie alternatywy – podróż lądową przez Konstantynopol i bezpośrednią żeglugę do Lewantu. Kiedy zbadano szlaki morskie, ta druga stała się lepsza pod każdym względem. Jednakże podczas pierwszej krucjaty była praktycznie nieznana. Jedynie awanturniczy żeglarze z Wenecji, Pizy i Genui próbowali z niej korzystać; Francuzi, Burgundczycy, Prowansalczycy, Niemcy i Lombardczycy preferowali dłuższą drogę przez Konstantynopol. Nawet w późniejszym okresie strach mieszkańców lądu przed wodą sprawiał, że większość krzyżowców unikała podróży morskiej; wszyscy znaczniejsi wodzowie drugiej krucjaty oraz Fryderyk Barbarossa spośród przywódców trzeciej uporczywie obierali drogę lądową. Pierwsze wielkie wyprawy morskie, które odbyły się bez udziału państw włoskich, zostały zorganizowane przez Filipa Augusta i króla angielskiego Ryszarda w 1190 roku. Wydaje się, że zdano sobie wówczas sprawę z korzyści płynących z bezpośredniej żeglugi do Palestyny i wszystkie późniejsze krucjaty preferowały tę opcję. Z pewnością lepiej było przybyć do Akki lub Tyru w pełni sił, niż narażać się na tysiące niebezpieczeństw ze strony Węgrów, Greków i Turków, którzy zagrażali wszystkim ludziom podróżującym lądem.

(A) SZLAKI LĄDOWE AZJI MNIEJSZEJ

Ponieważ większość pierwszych krzyżowców nie zdawała sobie jednak sprawy z wyższości szlaku morskiego i wybrała Konstantynopol na swą bazę do marszu na Jerozolimę, w pierwszej kolejności należy się przyjrzeć strategicznym aspektom ich przedsięwzięcia. W 1097 roku niemal cała Azja Mniejsza znajdowała się w rękach Seldżuków; władza cesarza Aleksego ograniczała się prawie wyłącznie do Chalcedonu, Nikomedii, wybrzeża Myzji oraz kilku odizolowanych miast nad Morzem Czarnym, takich jak Synopa i Trebizonda. Turcy usadowili się nad Morzem Marmara; wybrali na swoją stolicę Niceę, która znajdowała się w odległości zaledwie 40 km od jego brzegu. Cały znajdujący się w głębi lądu płaskowyż Azji Mniejszej był w ich rękach, podobnie jak całe wybrzeże, z wyjątkiem kilku bizantyjskich portów oraz paru skrawków ziemi w Cylicji, gdzie wodzowie armeńskich górali zachowywali niepewną niezależność.

Gdyby Aleksy Komnen mógł pokierować armią krzyżowców według własnego uznania, wykorzystałby ją do wyparcia Seldżuków z Bitynii, Lidii i Frygii. Gdyby natomiast Frankowie byli w pełni panami swojego losu, pomaszerowaliby przez Azję Mniejszą prosto do bram Cylicji i zorganizowaliby pierwszy postój w Antiochii. Ponieważ jednak żadna strona nie mogła zlekceważyć pragnień drugiej, zawarto swego rodzaju kompromis; krzyżowcy zdobyli Niceę dla Aleksego, a potem udali się w swoją stronę. Przejęcie tureckiej stolicy było niezwykle korzystne dla cesarza; Konstantynopol mógł odetchnąć z ulgą, kiedy Seldżucy zostali usunięci z twierdzy, która przez ostatnie piętnaście lat znajdowała się pod ich kontrolą niemal w zasięgu wzroku od jego murów. Na razie Aleksy musiał się tym zadowolić. Gorzko narzekając na odebranie im możliwości zajęcia i splądrowania miasta, krzyżowcy ruszyli naprzód do Frygii. Szlak przez Azję Mniejszą, który obrali, był właściwy, nie licząc paru drobnych szczegółów. W późniejszych latach ich następcy postąpiliby rozsądnie, gdyby zawsze się go trzymali.

Wielki półwysep składa się z wysokiego centralnego płaskowyżu, otoczonego przez szereg małych przybrzeżnych równin. Podróżnicy, którzy zamierzają maszerować z zachodu na wschód, nie mają żadnej dobrej drogi ani wzdłuż brzegu Morza Czarnego, ani wzdłuż Morza Cypryjskiego. Góry Paflagonii i Pontu na północy oraz Licji i Izaurii na południu w wielu miejscach opadają na brzeg morza i przecinają przejezdny szlak w tak wielu punktach, że dla armii jest on praktycznie nie do przebycia. Żaden podróżnik o zdrowych zmysłach nie skorzysta z dróg przybrzeżnych. W głębi lądu ma do wyboru praktycznie trzy drogi. Dwie z nich są odpowiednie dla tych, którzy wyruszają z Nicei, a trzecia dla podróżników, których bazą jest Sardes, Milet lub Efez. Ta ostatnia nie była dostępna dla krzyżowców z 1097 roku; nie mieli oni zamiaru obierać długiej okrężnej drogi wzdłuż Morza Egejskiego, przez Myzję i Lidię, która doprowadziłaby ich do Sardes lub innych dogodnych punktów wyjścia do marszu trasą Filadelfia-Filomelion-Ikonium-Tars. Mieli do wyboru jeszcze dwie pozostałe drogi, z których jedna biegnie na północ, a druga na południe od wielkiego jeziora słonego Tatta (tureckie Tuz Gol) oraz mało znanego regionu Aksylon⁴², który rozciąga się wokół niego. Wybrali szlak południowy, który prowadzi przez Doryleum, Filomelion, Ikonium i Herakleję-Kybistrę do Bramy Cylicyjskiej⁵³. Północna i zarazem dłuższa droga prowadzi do tej samej przełęczy przez Tatiaeum, Ankarę, Cezareę Kapadocką i Tyanę. Obie były dobrymi rzymskimi drogami i Bizantyjczycy utrzymywali je w dobrym stanie aż do katastrofalnego roku 1071. Jednakże teraz kraj był spustoszony; mosty zostały zniszczone, cysterny opróżnione, a cała ludność zabita lub przepędzona przez Seldżuków. Na żadnej drodze nie było naturalnych przeszkód, których nie dałoby się pokonać; krzyżowcy musieli się uporać z dwoma zagrożeniami w postaci głodu oraz możliwości utraty sił i utknięcia w miejscu z wyczerpania w rezultacie nieustannych ataków tureckich konnych łuczników. Mając więcej szczęścia od swych poprzedników, wojska Gotfryda i Boemunda rozpoczęły marsz od zadania druzgocącej klęski nieprzyjacielowi, który był tak przerażony, że trzymał się z dala i przez wiele tygodni nie ośmielił się niepokoić maszerujących kolumn. Frankowie bez żadnych przeszkód minęli Filomelion, Antiochię Pizydyjską oraz Ikonium. Dopiero gdy dotarli do Heraklei-Kybistry Turcy znowu stawili opór, ale zostali z łatwością pokonani. Chociaż Frankowie nie byli nękani przez Seldżuków, przeżywali straszne cierpienia z powodu braku zaopatrzenia i paszy. Było to nieuniknione w spustoszonej krainie, ponieważ zachodnie armie owych czasów nie opracowały odpowiedniej koncepcji pozyskiwania zaopatrzenia; polegały głównie na obszarach, przez które przechodziły, a jeśli okolica była jałowa, musiały cierpieć. Sytuację pogarszała długa i bezużyteczna kolumna ludzi obydwu płci nie biorących udziału w walce, która ciągnęła się za krzyżowcami. Skoro cierpieli wielki niedostatek w chrześcijańskich regionach, takich jak Węgry i Bułgaria, oczywistym było, że marsz przez Azję Mniejszą pociągnie za sobą wiele ofiar. Pomimo tego większość armii zdołała się przedrzeć; niektórzy dotarli do Maraszu, a inni do Tarsu, gdzie mogli odpocząć i uzupełnić siły wśród przyjaznych Armeńczyków zamieszkujących Cylicję.

Ogólnie rzecz biorąc, można uznać przemarsz pierwszych krzyżowców przez Azję Mniejszą za dość udany, jeśli weźmie się pod uwagę ich trudności. Rzecz miała się zupełnie inaczej w przypadku ich następców z 1101 roku. Różnorodne grupy pod dowództwem Swena z Norwegii, arcybiskupa Anzelma z Mediolanu, Wilhelma z Poitiers, Stefana z Blois i Odona z Burgundii poradziły sobie o wiele gorzej. Niektóre zostały wybite do nogi, a inne zawróciły po utracie 9/10 swego pierwotnego stanu; jedynie nieliczni maruderzy zdołali dotrzeć do Tarsu i Antiochii. Przyczyny ich katastrofy są dość oczywiste; byli jeszcze bardziej niezdyscyplinowani niż ich poprzednicy, a pod wpływem stosunkowej nietykalności, jaką cieszyła się armia Gotfryda i Boemunda w trakcie swojego marszu, nabrali całkowicie błędnego przekonania, że czeka ich łatwe zadanie. Byli tak bardzo przekonani o swej niezwyciężoności, że oświadczyli, iż zamierzają „przekroczyć góry Paflagonii i przebić się do Chorasanu, aby oblec i zdobyć Bagdad”⁶. Zamierzając zrealizować ten szalony pomysł, większość ich armii wyruszyła drogą Ankara-Gangra-Amazja, która (gdyby zdołali dotrzeć do jej końca) mogła ich zaprowadzić jedynie w góry Armenii. Po okropnym marszu przez góry Pontu⁷, gdzie piechurzy umierali tysiącami z głodu i zmęczenia, a kawalerzyści stracili niemal wszystkie konie, Lombardczycy i Prowansalczycy zostali zatrzymani przez armię emira Kapadocji Mohammeda ibn Daniszmenda, którego lekkie oddziały codziennie krążyły wokół nich, zabijając maruderów i furażerów. Kiedy Turcy uznali, że krzyżowcy są wystarczająco wyczerpani, aby paść łatwym łupem, wydali im bitwę w miejscu zwanym Maresz (lub Marsivan), gdzieś w okolicach Amazji. Starcie nie przyniosło rozstrzygnięcia, ale następnej nocy Rajmund z Tuluzy, który był najznaczniejszym członkiem armii, wymknął się i porzucił swych towarzyszy. Pozostali pospiesznie poszli w jego ślady i w trakcie chaotycznego odwrotu, jaki zapoczątkowali, Daniszmend wyrżnął całą armię z wyjątkiem kilku tysięcy ludzi, którzy zdołali oddalić się od pościgu i schronić w greckiej twierdzy w Synopie.

Tymczasem mniejsza część tej grupy krzyżowców, która nie obrała nierozsądnej drogi wzdłuż północnego krańca płaskowyżu Azji Mniejszej, została wzmocniona przez Wilhelma, hrabiego Nevers, oraz dużą grupę francuskich pielgrzymów. Następnie w sile piętnastu tysięcy ludzi⁸ pomaszerowali długą, lecz niegłupią trasą Ankara-Ikonium-Heraklea. Przez całą drogę z Ikonium do Heraklei otaczały ich hordy Daniszmenda i Kilidż Arslana, które dopiero co odniosły zwycięstwo nad Lombardczykami pod Mareszem. Nieustannie nękani przez nieprzyjaciela w dzień i noc i przeżywający straszliwe cierpienia z powodu pragnienia, znajdowali się w żałosnym stanie, kiedy dotarli do Heraklei i zobaczyli przełęcze prowadzące przez góry Taurus. Wówczas Turcy, którzy obawiali się, że ofiara im się wymknie, zbliżyli się i przystąpili do bitwy. W trakcie długiej walki pomiędzy miastem a podnóżem gór Taurus armia chrześcijan została stopniowo podzielona i wystrzelana partiami. Kilkuset rycerzy, którzy w końcu porzucili nieszczęsną piechotę⁹ i udali się w góry, zdołało uciec przez jedną z pomniejszych przełęczy w górach Taurus i dotrzeć do Germanikopolis w Cylicji, chroniąc się tam pod osłoną miejscowego garnizonu. W końcu przybył tam również sam Wilhelm z Nevers w towarzystwie zaledwie sześciu ludzi. Pozostali członkowie piętnastotysięcznej armii Franków zostali zabici; taktyka partyjska Turków nie została zniweczona przez żaden niefortunny przypadek, taki jak ten, który ocalił Boemunda i Roberta z Normandii pod Doryleum¹⁰.

Bardzo podobny los stał się udziałem dużego zgrupowania akwitańskich krzyżowców, dowodzonego przez swego księcia Wilhelma z Poitiers, które wyruszyło niedługo po wymarszu hrabiego Nevers z Konstantynopola. Owa armia, która była o wiele większa od tych, które ją poprzedziły, podążyła tym samym szlakiem, jaki cztery lat wcześniej obrali Gotfryd i Boemund. Nie napotkała na większe przeszkody ze strony Turków, dopóki nie dotarła do Ikonium, a po drodze zdołała zdobyć i złupić miasta Filomelion i Salabrię¹¹. Jednakże pod Ikonium jej zapasy uległy wyczerpaniu i dowiedziała się o zniszczeniu armii hrabiego Nevers. Pomimo tego krzyżowcy postanowili przeć naprzód i wkrótce zostali otoczeni przez Kilidż Arslana i Daniszmenda. Do tej pory nie byli atakowani tylko dlatego, że grupa hrabiego Nevers wyprzedziła ich o osiem dni drogi i ściągnęła na siebie całą uwagę Seldżuków. Trzydziestopięcio kilometrowy odcinek pomiędzy Ikonium a Herakleą okazał się dla Akwitańczyków równie fatalny, jak dla ich poprzedników. Zgubił ich brak wody¹², a gdy zbliżyli się do rzeki w pobliżu Heraklei, złamali szyk i rzucili się naprzód, myśląc jedynie o zaspokojeniu pragnienia. Niektórzy znajdowali się po drugiej stronie rzeki, niektórzy na jego brzegach, a jeszcze inni nadciągali z tyłu, gdy Turcy nadeszli ze wszystkich stron i zaczęli zasypywać ich strzałami. Krzyżowcy byli zbyt rozproszeni, aby sformować szyk bojowy lub stawić regularny opór. Po krótkiej walce ci, którzy nie zostali otoczeni ze wszystkich stron lub zdołali się przebić przez oddziały nieprzyjaciela, zwrócili się w kierunku gór Taurus i uciekli najszybciej, jak tylko mogli. Większość dowódców i pewna liczba konnych zdołała dotrzeć do wzgórz i dowlec się do Tarsu w małych grupach. Jak zawsze w przypadku tych niefortunnych bitew z 1101 roku, nieszczęsna piechota została wybita do nogi.

Kiedy resztki armii Lombardczyków, hrabiego Nevers i Wilhelma z Poitiers zgromadziły się w końcu w Antiochii wiosną 1102 roku, liczyły zaledwie dziesięć tysięcy ludzi. Owe niewielkie siły pomaszerowały wzdłuż wybrzeża Syrii i zdobyły Tortosę. Był to jedyny pożytek, jaki odniosło chrześcijaństwo ze zniszczenia tych armii, których liczebność kronikarze oceniali na ok. 200 tys. ludzi, co jest niewątpliwie absurdalną przesadą. Nietrudno zauważyć, że ich porażka wynikała z trzech przyczyn – w przypadku Lombardczyków był to wybór niemożliwej do pokonania trasy, a w przypadku hrabiów Nevers i Poitiers ich całkowita nieznajomość tureckich metod wojennych oraz niedostateczne zapasy żywności i wody. Obaj hrabiowie obrali najlepszą możliwą drogę i nie można krytykować wodzów za jej wybór. Jednakże niemal od samego początku byli skazani na niepowodzenie z powodu dużej liczby bezużytecznych ludzi, których zabrali ze sobą. Armia była spowalniana przez ciężki tabor i tłum ludzi nie biorących udziału w walce, podczas gdy należało maszerować jak najszybciej, aby zapobiec wyczerpaniu się żywności i przebyć wiele pozbawionych wody obszarów. Jednakże nawet gdyby zapasy okazały się wystarczające, a wojska zachowały dobrą sprawność bojową, można wątpić, czy udałoby się pokonać Seldżuków. Żaden z dowódców nie miał najmniejszego pojęcia, jak skutecznie przeciwstawić się taktyce Turków. Nie wiedzieli jak wykorzystywać piechotę i kawalerię w połączeniu i chcieli wszystko osiągnąć za pomocą samej konnicy. Dlatego też byli skazani na porażkę; jedynie niezachwiana piechota uzbrojona głównie w bronie miotające mogłaby ich ocalić, jednakże nie dysponowali taką siłą.

Musimy jeszcze przeanalizować trzy kolejne wielkie wyprawy przez Azję Mniejszą – ekspedycje króla francuskiego Ludwika i cesarza Konrada w latach 1147-1148 oraz Fryderyka Barbarossy w 1190 roku.

W okresie od początku XII wieku do drugiej krucjaty geografia polityczna Azji Mniejszej uległa dużym zmianom w wyniku podbojów Komnenów. Wykorzystując ciosy zadane Seldżukom przez krzyżowców, Aleksy i Jan II przesunęli swą granicę w głąb lądu i odzyskali trzecią część Azji Mniejszej na zachodzie. Ich posterunki rozciągały się do Frygii przez Doryleum, Filadelfię i Laodyceę. Odzyskali również całe południowe wybrzeże półwyspu, aż do Cylicji. Sułtani Rumu, którzy zostali wyparci w głąb lądu, przenieśli swoją stolicę z utraconej Nicei do Ikonium. Można było dotrzeć z Konstantynopola do Tarsu nie opuszczając chrześcijańskiej ziemi, chociaż podróż byłaby niesamowicie długa. Kronikarz drugiej krucjaty sporządził następujący opis sytuacji, wykazując znajomość geografii, która była bardzo nietypowa dla jego klasy¹³: „Od Bosforu [lub Ramienia Św. Jerzego, jak nazywano wówczas cieśninę] biegną trzy drogi do Antiochii, o różnej długości i wartości. Lewa droga jest najkrótsza; jeśli na drodze nie ma żadnych przeszkód, podróż nią zajmuje nie więcej niż trzy tygodnie. Po dwunastu marszach przebiega obok Ikonium – siedziby sułtana – a pięć dni później wkracza do Cylicji, która jest chrześcijańską krainą. Silna armia, umocniona wiarą i ufna w swą liczebność, może zlekceważyć przeszkody; jednakże zimą śniegi, które pokrywają góry, są wyjątkowo okropne”. Jest to stary szlak pierwszych krzyżowców przez Doryleum, Ikonium, Herakleę i Bramę Cylicyjską. „Po prawej stronie znajduje się druga droga, która pod pewnymi względami jest lepsza, ponieważ wzdłuż całej jej długości można zdobyć zaopatrzenie. Jednakże ci, którzy z niej korzystają, są opóźniani przez dwie rzeczy – długie zatoki wrzynające się w wybrzeże oraz niezliczone rzeki i potoki, jakie należy przekroczyć; wszystkie one są niebezpieczne w zimie i równie złe, jak Turcy i śniegi na pierwszym szlaku”. Opisując tę drogę, Odo ma na myśli długi, okrężny szlak prowadzący przez Pergamon do Efezu, a stamtąd wzdłuż wybrzeża Karii, Licji, Pamfilii oraz Izaurii do Seleucji. Następnie kronikarz kontynuuje: „Środkowa droga ma mniej zalet, ale również i mniej wad niż pozostałe dwie. Jest dłuższa i bezpieczniejsza od pierwszej oraz krótsza, lecz gorsza i mniej bezpieczna od drugiej”. Środkowa droga Odona to trasa przez Pergamon, Filadelfię, Laodyceę, Kibyrę, Attalię, a następnie przez wybrzeże Cylicji, która została obrana przez Ludwika VII i francuskich krzyżowców zimą 1147-1148. Cesarz Konrad i Niemcy wyruszyli „lewą drogą”, czyli krótką i niebezpieczną trasą prowadzącą przez sam środek terytorium Turków, która biegnie obok bram Ikonium.

Los obu wypraw był dość podobny, chociaż Niemcy poradzili sobie o wiele gorzej niż Francuzi. Niepowodzenie obydwu ekspedycji wynikało bardziej z ich własnych błędów niż z trudności, jakie napotkały na swej drodze. Konrad wyruszył z Nicei razem z przewodnikami, których użyczył mu cesarz Manuel Komnen. Zabrał ze sobą zapasy, które wystarczyły jedynie na osiem dni i były zupełnie niewystarczające, zważywszy że miał do pokonania ponad 320 km i musiał dostosować tempo marszu do taboru bagażowego. Turcy pozwolili mu dotrzeć do samego serca Frygii bez żadnych przeszkód; kiedy jednak znalazł się w pobliżu Filomelionu w odległości 110 lub 130 km od Ikonium, zapasy żywności uległy wyczerpaniu. Jego armia znalazła się pośród grani łańcucha górskiego Sultan Dagh, który przecina drogę w tym miejscu; głodujący i znajdujący się na bezludnym oraz trudnym terenie Niemcy oskarżyli swych przewodników o zdradę. Kiedy zaczęto im grozić, Grecy uciekli i najwyraźniej zbiegli do obozu tureckiego sułtana. Dowiedziawszy się o złym stanie armii Konrada, Masud postanowił się do niej niezwłocznie zbliżyć i przypuścić atak. Rozpoczęło się wówczas jedno z tych długich starć, takich jak te, które w 1101 roku doprowadziły do zagłady armii pielgrzymów w odległości kilku stadiów na wschód. Niemcy nie mieli żadnych kuszników¹⁴, którzy mogliby odpędzić Turków, a ich kawaleria poniosła tak wielkie straty z powodu braku paszy, że ci rycerze, którzy nadal dosiadali koni, z trudem zdołali je zmusić do jazdy kłusem. Konrad postanowił zawrócić i przez wiele kilometrów był ścigany przez Seldżuków, którzy co chwilę zabijali ofiarnych żołnierzy straży tylnej, wydzielonych w celu osłony odwrotu, i każdego dnia zagarniali tysiące głodujących maruderów. W końcu udręczeni Niemcy dotarli do Nicei i mogli się ponownie zaopatrzyć w żywność; ich poprzednie cierpienia były jednak tak wielkie, że po dotarciu do brzegów Propontydy trzydzieści tysięcy ludzi zmarło z powodu dyzenterii, zimna i wyczerpania¹⁵. Armia przestała się liczyć jako machina wojskowa; większość ocalałych odpłynęła do Niemiec, a cesarz pożeglował do Palestyny w towarzystwie zaledwie kilku tysięcy ludzi, jacy pozostali z wielkiej armii, która wyruszyła wraz z nim.

Widząc, że nieszczęścia, jakie spotkały armię Konrada, wynikały w większości z braku żywności i paszy, król francuski Ludwik utwierdził się w swym zamiarze pozostawania jak najdłużej w granicach Cesarstwa Bizantyjskiego, gdzie można było zdobyć zapasy. Dlatego też pomaszerował przez Myzję i Lidię, przechodząc przez Prusę (Brusę), Pergamon, Smyrnę i Efez. Świętował Boże Narodzenie w dolinie rzeki Kayster, w odległości kilku kilometrów od Efezu, a następnie wyruszył w górę Meandru, w kierunku Laodycei. Jak na razie jego ostrożna trasa uchroniła armię przed problemami, a ponieważ nadal znajdował się na terenie Bizancjum, liczył na spokojny marsz. Jednakże na wieść o jego marszu Turcy postanowili przekroczyć granicę i go zaatakować. W pobliżu Antiochii nad Meandrem zagrodzili drogę Francuzom, kiedy ci przeprawiali się przez rzekę, jednocześnie uderzając na ich flankę i tyły. Oddziały Ludwika były jednak wypoczęte i uporządkowane, a energiczna szarża francuskich rycerzy zmiotła Seldżuków z drogi; przez kilka dni nie sprawiali żadnych kłopotów, tak że armia dotarła bezpiecznie do Laodycei – miasta nad granicą Cesarstwa Bizantyjskiego. Tam zaczęły się problemy. Ludwik zamierzał uzupełnić zapasy w Laodycei przed rozpoczęciem trudnego marszu do Attalii przez góry Pizydii. Region ten, który w czasach rzymskich był pełen małych miasteczek, został doszczętnie spustoszony przez Seldżuków. Po drodze, której pokonanie zajęło piętnaście dni, chociaż Francuzi liczyli, że uda im się ją przebyć o wiele szybciej, nie było prawie żadnych zamieszkałych wiosek. Gubernator Laodycei odmówił krzyżowcom sprzedaży jakichkolwiek zapasów. Według francuskich kronikarzy postąpił tak, ponieważ był zdrajcą, ale o wiele bardziej prawdopodobne jest to, że nie chciał ogołocić swych magazynów w sytuacji, kiedy wiadomo było, iż w okolicy znajdują się Turcy.

W rezultacie Francuzi minęli Laodyceę z niewystarczającym zapasem żywności i ruszyli w drogę przez przełęcz pomiędzy Baba Dagh a Khonas Dagh, która prowadzi w góry. Drugiego dnia od momentu opuszczenia Laodycei zaczęły się ich nieszczęścia. Armia maszerowała z odpowiednią strażą przednią i tylną, a w centrum znajdowały się bagaże i ludzie nie biorący udziału w walce. Całość rozciągała się na przestrzeni wielu kilometrów. W trudnej przełęczy Kazik-Bel (1140 m ponad poziomem morza) awangarda pod komendą Gotfryda de Rancogne i królewskiego wuja Amadeusza, hrabiego Maurienne, otrzymała rozkaz zajęcia i utrzymania wylotów z wąwozu, dopóki cała armia nie zakończy przeprawy. Dowódcy straży przedniej woleli jednak wygodnie spędzić dzień na równinie Themisonium (Kara-Eyuk-Bazar), dlatego też opuścili góry i wysunęli się kilka kilometrów naprzód, aby rozbić obóz w dolinie. Turcy ukrywali się w pobliżu wylotu wąwozu i gdy Gotfryd i Amadeusz ruszyli dalej, napadli na pozbawioną ochrony kolumnę zwierząt jucznych i nieuzbrojonych pielgrzymów, którzy wlekli się przez przełęcz. Strzelając z góry do bezradnego tłumu, urządzili wielką rzeź i zrzucili wielu ludzi do wąwozu, który rozciąga się na dnie przełęczy. Król pospiesznie przybył z tyłu na czele niewielkiego oddziału swoich przybocznych, ponieważ jednak nie miał przy sobie kuszników¹⁶, nie mógł w żaden sposób odpowiedzieć na grad strzał z góry. Wkrótce Turcy runęli na pogrążoną w zamieszaniu masę i zaatakowali ją z bliskiej odległości. Sam Ludwik musiał przez pewien czas walczyć w odosobnieniu z plecami opartymi o skałę i ocalał jedynie dzięki swym umiejętnościom szermierczym. W końcu spóźniony powrót straży przedniej zmniejszył nacisk nieprzyjaciela, a po zapadnięciu zmroku Turcy wycofali się i cała armia francuska przedostała się na równinę. Straciła większość zapasów, tysiące koni, większą część nieszczęsnych nieuzbrojonych pielgrzymów oraz niemało znacznych rycerzy.

Panowało powszechne przekonanie, że wina za katastrofę spoczywa na lekkomyślnych dowódcach straży przedniej i Gotfryd z Rancogne zostałby powieszony, gdyby nie to, że hrabia Amadeusz, który ponosił część winy, był wujem króla. Kiedy armia połączyła się, Ludwik wykazał się rozwagą i samokontrolą, co było rzadkością w przypadku dowódców krzyżowców, oświadczając że przekaże dalsze kierowanie marszem w bardziej doświadczone ręce. Wielki mistrz templariuszy Everard des Barres towarzyszył armii i prowadził ze sobą wielu doświadczonych rycerzy zakonnych. Król powierzył mu zarządzanie armią i pewien templariusz o imieniu Gilbert kierował nią przez resztę drogi do Attalii. Przez kolejne dwanaście dni marszu poruszali się z konną awangardą i ariergardą złożoną z łuczników, wzmocnioną przez wszystkich rycerzy, którzy stracili konie. Nowy dowódca okazał się tak bardzo skuteczny, że z łatwością odparto cztery ataki Turków i zadano niewiernym znaczne straty. Nawet w trakcie trudnej przeprawy przez dwie odnogi Indusu (w pobliżu Kibyry) armia nie poniosła żadnych strat, ponieważ Gilbert przepędził Turków z mocnych pozycji, oskrzydlając bród przed udzieleniem armii pozwolenia na przeprawę.

Chociaż strzały nieprzyjaciela nie wyrządziły większych szkód, armia straciła swoją skuteczność wskutek braku paszy dla koni oraz stopniowego kurczenia się niewystarczających zapasów, jakie pozostały dla żołnierzy. W ciągu ostatniego tygodnia marszu Francuzi żywili się niemal wyłącznie koniną, a po kilku kolejnych dniach zaczęliby głodować. Po przybyciu do Attalii król zwołał naradę wojenną i zrezygnował z zamiaru dalszego marszu lądem. Ludzie mówili, że aby dotrzeć do Antiochii, należało maszerować jeszcze czterdzieści dni przez wybrzeże Cylicji, równie trudnymi drogami, jak te, które już pokonano. Natomiast przy pomyślnych wiatrach podróż morska do Syrii trwała jedynie trzy dni. Król wynajął więc statki od Greków i wraz ze swymi rycerzami i szlachcicami popłynął do Antiochii. Natrafiono na przeciwne wiatry i żegluga trwała trzy tygodnie zamiast trzech dni, ale wszyscy bezpiecznie dotarli do celu. W przypadku nieszczęsnej piechoty było jednak inaczej; zbyt mała ilość okrętów sprawiła, że można było zabrać jedynie jej niewielką część, podczas gdy reszta miesiącami tkwiła pod murami Attalii, cierpiąc głód po wydaniu ostatnich pieniędzy na żywność, którą sprzedawali Grecy po astronomicznych cenach. W końcu osiem tysięcy z nich, na czele których stało kilku rycerzy, uznało, że nie ma nic gorszego od dłuższego czekania i wyruszyło drogą wzdłuż wybrzeża, aby przedrzeć się do Tarsu. Przeprawili się przez Cestrus, ale Eurymedont – następna rzeka płynąca wzdłuż wybrzeża – okazał się niemożliwy do sforsowania, a Turcy zaatakowali ich i wyrżnęli na jego brzegach. Część niedobitków wstąpiła na służbę u Greków, a inni z desperacji przeszli na islam, „ponieważ Turcy, okrutni w swej życzliwości, dali im chleb, odbierając im prawdziwą wiarę”; jednakże większość zmarła z głodu i chorób w okolicach Attalii.

Mogłoby się wydawać, że los armii Konrada i Ludwika ostatecznie wykaże wyższość szlaku morskiego nad drogą lądową do Syrii. Doszło jednak do jeszcze jednej wyprawy, która przeszła przez centralny płaskowyż Azji Mniejszej i zdołała osiągnąć swój cel, w przeciwieństwie do poprzednich ekspedycji po 1101 roku. Jednakże owa armia była dowodzona przez doświadczonego żołnierza i zastosowała wszystkie środki ostrożności zaniedbywane przez zwykłe armie krzyżowców; pomimo tego nawet Fryderyk Barbarossa znalazł się o krok od klęski z powodu głodu, chociaż pokonał wojska Turków we wszystkich starciach. W pierwszej połowie marszu (marzec-kwiecień 1190 r.) wielki cesarz maszerował drogą, która była dość podobna do tej obranej przez Ludwika VII, pozostając na terenie Bizancjum w Myzji i Lidii. Przeszedł przez Filadelfię i Trypolis do doliny Meandru, docierając do Laodycei. Jednakże w przeciwieństwie do króla francuskiego nie skierował się na południe od tego punktu, lecz wyruszył prosto na wschód i maszerował wielką rzymską drogą, która prowadziła do Ikonium przez Apameę i Antiochię Pizydyjską. Był to główny węzeł komunikacyjny centralnego płaskowyżu i to ciekawe, że nie został wypróbowany przez żadną inną armię krzyżowców. Turcy otoczyli Fryderyka i zaatakowali go u źródeł Meandru, w pobliżu Apamei, ale zostali odparci, ponosząc wielkie straty (30 kwietnia). Ponowili szarżę w przełęczach Borlu Dagh, w pobliżu Sozopolis, ale znowu zostali zatrzymani (2 maja). Jednakże w tym czasie w armii niemieckiej zaczął panować głód, który był najwierniejszym sojusznikiem Turków, a konie masowo zdychały z braku paszy, ponieważ nieprzyjaciel spalił trawę w całej okolicy. Kiedy armia dotarła do jeziora Egirdir, pozostało już tak niewiele zapasów, że Fryderyk postanowił zejść z bezpośredniej, lecz opustoszałej drogi do Ikonium przez Carallis, „królewską drogą, którą zwykł maszerować cesarz Manuel Komnen”¹⁷. Opuściwszy ją, przekroczył Sultan Dagh trudnym szlakiem konnym i zszedł na urodzajną równinę Filomelionu, wkraczając tym samym na szlak obrany przez pierwszych krzyżowców pod dowództwem Gotfryda i Boemunda. Niemcy znaleźli tam pewne zasoby, ale od samego początku musieli walczyć o życie – armie Turków, które nie były już ograniczane przez góry, operowały na jednej z wielkich pofałdowanych równin, jakie najlepiej nadawały się do zastosowania ich taktyki polegającej na obejściu nieprzyjaciela. Przez dwanaście dni, od 4 do 16 maja, armia powoli przedzierała się przez czterdziestopięcio metrowy odcinek pomiędzy Filomelionem a Ikonium. Musiała maszerować w szyku bojowym, przygotowana do odparcia ataku z każdej strony i z bagażami w środku. Na tyłach, które były najbardziej zagrożonym odcinkiem, maszerował wielki oddział łuczników oraz grupa spieszonych rycerzy pod komendą książąt Szwabii i Meranu oraz margrabiego Badenii. Zawsze istniało niebezpieczeństwo, że ariergarda oddzieli się od głównych sił, kiedy odwróci się, żeby odeprzeć atak, a Turcy zdołają się wedrzeć w lukę. Pewnego razu tak właśnie się stało i stracono wiele bagaży. Sami rycerze ponieśli niewielkie straty; „wielu odniosło rany, lecz tylko nieliczni zginęli”, ponieważ ich kolczugi skutecznie osłoniły ich przed strzałami Turków. Stracono jednak wiele koni, które nie były jeszcze okryte stalą, jak w późniejszych czasach. 13 maja zostało już jedynie sześćset sprawnych wierzchowców, a większość rycerzy musiała służyć pieszo. Pomimo tego zawsze odpierano Seldżuków. Dwa razy spróbowali się zbliżyć (6 oraz 13 maja) i w obu przypadkach zostali ukarani za swą zuchwałość; w trakcie pierwszego starcia Niemcy zabili 374 wodzów i emirów oraz 6 tys. konnych. 16 maja zmęczona i niemalże głodująca armia dotarła do Ikonium; zdobyła tam żywność i łupy w letnich pałacach sułtana, które znajdowały się poza murami. Po jednodniowym odpoczynku część wojska stanęła naprzeciw Turków, podczas gdy reszta z zaskakującą łatwością zdobyła miasto i przejęła tak obfite zapasy żywności, że niebezpieczeństwo głodu zostało zażegnane. „Miasto było tak wielkie, jak Kolonia” i pełne wszelkiego rodzaju bogactw, które przez pięć dni były bezkarnie grabione przez Niemców. Sułtan Kilidż Arslan¹⁸ upadł na duchu tak bardzo, że zaczął paktować z cesarzem. Obiecał Niemcom swobodne przejście do Cylicji, jeżeli wyruszą od razu, i przekazał im swych dwudziestu najważniejszych emirów w charakterze zakładników. Żadna poprzednia armia krzyżowców nie odniosła takiego sukcesu i cesarz zgodził się na te warunki. Nie obrał tradycyjnej drogi przez Herakleę i Bramę Cylicyjską, lecz przez Larandę, Karaman i przełęcz, która prowadzi do Seleucji nad morzem. Armia dotarła tam bez dalszych przeszkód, z wyjątkiem trzęsienia ziemi, które bardzo ją przeraziło. Nieszczęśliwym zrządzeniem losu w dniu przybycia do Seleucji Fryderyk Barbarossa utonął podczas kąpieli w rzece Kalykadnos (10 czerwca 1190). Jego armia, która straciła przywódcę, ale była bezpieczna „po sześciu tygodniach ciągłego marszu i głodowania”¹⁹, udała się przez chrześcijańskie terytorium do Antiochii, dokąd zdołała bezpiecznie dotrzeć.

Prześledziwszy wszystkie inwazje chrześcijan na Azję Mniejszą, możemy wyciągnąć ogólne wnioski na temat ich charakterystycznych cech.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że metody wojenne Seldżuków były bardzo skuteczne. Turcy celowo odgrodzili się od bizantyjskiej granicy szerokim pasem spustoszonych i niezamieszkałych terenów. Co więcej, kiedy armia chrześcijan przechodziła przez ich ziemie, nie wahali się niszczyć własnych upraw i poświęcać swych wiosek. Zabierali bydło w góry, palili zboże i podpalali nawet trawę w dolinach. W konsekwencji wszystkie armie krzyżowców, które przechodziły przez Azję Mniejszą, cierpiały straszliwy głód. Była to najbardziej oczywista przyczyna ich porażek.

W pełni zdyscyplinowana regularna armia wyposażona w zorganizowany tabor bagażowy niewątpliwie zdołałaby przezwyciężyć ten system dzięki własnym zapasom żywności. Jednakże Frankowie byli mieszaną zbieraniną, zorganizowaną w niewielkim lub żadnym stopniu i opóźnianą przez hordy ludzi nie biorących udziału w walce, złożonych w większości z nędzarzy, których ciągnęli za sobą. System Turków sprawdzał się bardzo dobrze w walce z takimi wrogami. W istocie to zdumiewające, że Gotfryd i Fryderyk Barbarossa zdołali się przebić pomimo wszelkich przeszkód. Klęski krzyżowców z 1101 i 1147 roku są mniej zaskakujące.

Drugą najważniejszą przyczyną klęsk armii krzyżowców była nieznajomość geografii, którą już obszernie omówiliśmy. Kiedy ludzie marzyli o dotarciu do Bagdadu i Chorasanu przez Paflagonię i Pont lub świadomie rozważali obranie drogi z Konstantynopola do Tarsu przez wybrzeże Karii, Licji i Cylicji, mogło ich czekać rozczarowanie. Nie musimy się rozwodzić nad tym tematem – historia poszczególnych wypraw stanowi wystarczający komentarz. Należy jedynie dodać, że do nieznajomości geografii trzeba jeszcze doliczyć wpływ nieznajomości pomniejszych czynników, takich jak klimat. Krzyżowcy nie uwzględnili niesamowicie upalnej i mroźnej pogody, jaka panowała na płaskowyżu Azji Mniejszej latem i zimą. Czy mogło być coś bardziej szalonego niż decyzja Ludwika VII o przeprawie przez góry Pizydii w styczniu i lutym? Potoki były wezbrane, zimowe deszcze niszczyły zapasy i namioty, a śnieg pokrywał wyższe zbocza gór.

Trzecią przyczyną porażek krzyżowców był ich brak przezorności, dyscypliny i samokontroli. Nawet najlepiej zachowujące się armie miały (zdaniem ich własnych kronikarzy) okropną tendencję do buntowania się i grabienia. Ciągłe kłótnie z Grekami wynikały głównie z ich winy. Nie można zaprzeczyć, że Bizantyjczycy wykazywali zawiść i złą wolę, ale zważywszy na złe postępowanie pielgrzymów nie należy się dziwić, iż wzbudzali rozgoryczenie. Ich niezdyscyplinowanie było równie widoczne, jak ich skłonność do grabieży – celowe nieposłuszeństwo ze strony oficerów było na porządku dziennym, podobnie jak niedbalstwo i lekkomyślność ze strony szeregowców. Było tak we wszystkich feudalnych armiach; na Wschodzie ta wada uwidoczniła się jeszcze bardziej niż w innych rejonach. Najbardziej uderzająca jest wyraźna niezdolność Franków do wyciągnięcia wniosków z niefortunnych doświadczeń ich poprzedników. Tysiące weteranów, którzy powrócili ze Wschodu, nie zdołało nauczyć swych następców stosowania środków ostrożności w odpowiedzi na turecką sztukę wojenną. Pięćdziesiąt lat po pierwszej krucjacie Konrad III i Ludwik VII popełnili dokładnie te same błędy, co ludzie z czasów Gotfryda i Boemunda. Maszerowali nieostrożnie; nie połączyli piechoty i kawalerii w należyty sposób; nie zaopatrzyli się w niezbędną ilość ludzi uzbrojonych w bronie miotające, takie jak łuk i kusza; ich zapasy żywności nigdy nie były wystarczające. Wydaje się, że kręgi wojskowe Zachodu nie opanowały sztuki uczenia się na własnych błędach. Opis wad Franków jako żołnierzy, który został sporządzony przez Maurycego w 580 i powtórzony przez Leona Mądrego w 900, niemal słowo w słowo pasował do krzyżowców z 1150 roku.

(B) STRATEGIA PODBOJU SYRII

Główna motywacja uczestników pierwszej krucjaty miała charakter religijny, a nie strategiczny. Ich celem nie było utworzenie silnej bazy wojskowej, która umożliwiłaby ostateczny podbój całej Syrii, lecz odzyskanie Jerozolimy. Niektórzy przywódcy Franków zdawali sobie sprawę, że niebezpiecznie jest maszerować z Antiochii do Jerozolimy, zostawiając wrogie miasta po prawej i lewej stronie i tracąc łączność z ich jedyną bazą; zostali jednak przegłosowani przez większość, której głównym pragnieniem było opanowanie świętych miejsc. Nie możemy więc krytykować kampanii 1099 roku tak, jak gdyby prowadzono ją w oparciu o logiczne reguły wojskowe.

Dopiero kiedy Jerozolima została zdobyta, a krzyżowcy postanowili utworzyć trwałe państwo feudalne w Palestynie, względy strategiczne zyskały pierwszeństwo.

W momencie koronacji Gotfryda nowe królestwo obejmowało jedynie Jerozolimę i Jaffę. Nie było pewności, czy odizolowany w Antiochii Boemund i przebywający w odległym hrabstwie Edessy Baldwin kiedykolwiek staną się prawdziwymi wasalami swego teoretycznego suzerena. Przez wiele lat przyszłość Franków w Syrii pozostawała niepewna; dopiero około 1125 roku można było wyciągnąć ogólne wnioski na temat nowych państw.

Zanim przystąpimy do rozważań nad historią wojskową podbojów, musimy zrozumieć ogólne położenie strategiczne Syrii. Można ją podzielić na cztery wąskie strefy, biegnące z południa na północ, jedna za drugą. Pierwsza z nich – wybrzeże – składa się z szeregu przybrzeżnych równin o bardzo różnym rozmiarze i szerokości; przedzielają je góry, które rozciągają się do skraju morza, tak jak Karmel, grzbiety Libanu oraz „Czarne Góry” obok Antiochii. Większość tych nizinnych obszarów przybrzeżnych jest wąska, ale słynna równina Szaron, która znajduje się najdalej na południu, jest większa od pozostałych, a jej średnia szerokość wynosi 24 km. Czasami równina przybrzeżna prowadzi w głąb lądu, w górę doliny rzecznej, tak jak równina Ezdrelon na północ od góry Karmel i dolina Orontesu w pobliżu Antiochii. Jednakże na centralnych obszarach wybrzeża Syrii, wokół Trypolisu i Bejrutu, jest wyjątkowo wąska i bardzo nierówna.

Drugi obszar obejmuje górzystą wyżynę górującą nad przybrzeżną równiną. Region ten składa się z grzbietów trzech głównych łańcuchów górskich – gór Ansarija (starożytne Mons Cassius) na północy, Libanu w centrum oraz gór Efraim i Judei na południu. Pierwsze dwa to wysokie łańcuchy, które w niektórych miejscach osiągają wysokość 3300 m ponad poziomem morza; ostatni charakteryzuje się szerszym i mniej wyraźnym wierzchołkiem i rzadko osiąga większą wysokość niż 900 m. Grzbiety i ramiona tych wszystkich łańcuchów obejmują wiele żyznych i gęsto zaludnionych obszarów.

Trzeci obszar składa się z głębokich dolin trzech wielkich rzek – Orontesu, Leontesu (Litani) i Jordanu. Dwie pierwsze docierają do morza – pierwsza przez lukę pomiędzy górami Ansarija i Czarnymi Górami (Ahmar Dagh), a druga przez o wiele węższy wąwóz na północ od Tyru. Jednakże Jordan, który płynie głównie poniżej poziomu Morza Śródziemnego, wpada do Morza Martwego – bezodpływowej tafli wody. Orontes i Leontes mają szerokie i urodzajne doliny, podczas gdy dolina Jordanu jest wąskim, urwistym i bagnistym wąwozem, który można przekroczyć jedynie w nielicznych miejscach. Głęboka depresja rozciągająca się przez środkową Syrię, którą tworzą te trzy rzeki oraz Morze Martwe, ciągnie się jeszcze dalej na południe przez wąwóz Wadi el-Arabah, który prowadzi do wschodniego krańca Morza Czerwonego oraz do portu Ejlat lub Akaby.

Za doliną, którą starożytni określali mianem „wklęsłej Syrii”, znajduje się wysoko położony wschodni płaskowyż (w niektórych miejscach płaski, a w innych górzysty). Rozciąga się do Wielkiej Pustyni i w wielu miejscach jest jałowy. Obejmuje jednak wiele urodzajnych i obfitujących w wodę obszarów, takich jak te wokół wielkich miast Aleppo i Damaszku, oraz krainę Moab.

Jako całość Syria bardzo dobrze nadaje się do obrony; morze i pustynia osłaniają ją od trzech stron – zachodniej, wschodniej i południowej; na północy góry Amanus i rzeka Eufrat stanowią doskonałą i dobrze oznaczoną granicę. Jednakże krzyżowcy nigdy nie zdołali opanować całego kraju; kontrolowali jedynie wybrzeże, większość gór oraz niektóre regiony środkowej doliny. Większość tej ostatniej oraz cały wschodni płaskowyż pozostawały niezdobyte. Właśnie dlatego sytuacja królestwa Jerozolimy zawsze była niepewna. Łańcuch mahometańskich państw zawsze uniemożliwiał mu ekspansję na wschód i osiągnięcie naturalnej granicy.

Nietrudno odkryć przyczynę tej anomalii. Państwa krzyżowców nigdy nie były wystarczająco silne, aby dokończyć podbój Syrii; nie zdołałyby nawet opanować całego wybrzeża, gdyby musiały polegać tylko na własnych zasobach i nie mogłyby liczyć na pomoc z zewnątrz. Jednakże wielkie włoskie republiki były bardzo zainteresowane podbojem syryjskiego wybrzeża. Opanowanie wszystkich portów Lewantu przez chrześcijan miało wielkie znaczenie dla ich handlu. Dlatego też bardzo gorliwie wspierały oblężenia miast na wybrzeżu; to nie królowie jerozolimscy, lecz one były rzeczywistymi zdobywcami całej przybrzeżnej równiny. Wenecjanie byli prawdziwymi zdobywcami Sydonu (1110)²⁰ i Tyru (1124). Pizańczycy pomogli księciu Antiochii pod Laodyceą (1103) i hrabiemu Bertramowi pod Trypolisem (1109); uczestniczyli również w oblężeniu Bejrutu (1110). Genueńczycy byli jeszcze bardziej energiczni; to oni doprowadzili do zdobycia Cezarei (1101), Tortosy (1102), Akki (1104), Gibeletu (1109) i Bejrutu (1110). Królowie jerozolimscy często otrzymywali pomoc ze strony innych flot krzyżowych, takich jak floty Anglików Hardinga i Godryka oraz króla Norwegii Sigurda Krzyżowca (1109-1110). Jednakże wybrzeże Syrii znalazło się pod kontrolą chrześcijan głównie dzięki wsparciu Włochów.

W głębi lądu nie można było liczyć na pomoc tych potężnych sojuszników. Ich interesy nie wymagały ekwipowania armii w celu podbicia Damaszku lub Aleppo. Dlatego też królowie Jerozolimy i książęta Antiochii prowadzili swe wojny z emirami ziem w głębi lądu jedynie za pomocą własnych słabych feudalnych zaciągów, przy okazjonalnym wsparciu ze strony armii pielgrzymów z Zachodu. Zasoby wojskowe państw Franków były mniej niż skromne – największa armia, jaką kiedykolwiek zdołały wystawić w polu, liczyła 1300 rycerzy oraz 15 tys. pieszych²¹ i można ją było zgromadzić jedynie poprzez powołanie wszystkich dostępnych mężczyzn i niemal całkowite ogołocenie miast i zamków z garnizonów. Oczywiście przybycie armii krzyżowców z Zachodu umożliwiało zgromadzenie większych sił, jednakże pomoc pielgrzymów była jedynie tymczasowa; po krótkim pobycie w Ziemi Świętej zawsze wracali do domu. Z reguły syryjscy Frankowie rzadko wystawiali w polu więcej niż sześć lub siedem tysięcy ludzi. Często zdarzało się, że gdy ważyły się losy królestwa, armia królewska była jeszcze mniejsza. W 1101 roku pod Jaffą Baldwin I mógł przeciwstawić wszystkim siłom Egiptu zaledwie 240 rycerzy i 900 pieszych. Pod Ramlą, kiedy nierozsądnie zostawił swoją piechotę z tyłu, przystąpił do bitwy mając do dyspozycji jedynie trzystu rycerzy i został pobity na głowę. Kilka lat później uznał, że siedmiuset konnych i cztery tysiące pieszych wystarczy, aby przeciwstawić się połączonym siłom syryjskich emirów. Jednakże najbardziej zdumiewającą wyprawą syryjskich Franków był chyba najazd na Egipt w 1118 roku, w którym wzięło udział zaledwie 216 rycerzy i 400 pieszych. Dotarli na odległość trzech dni drogi od Kairu i zdołali bezpiecznie wrócić do Palestyny²².

Słabość liczebna była prawdziwą przyczyną niezdolności Franków do podboju wewnętrznej Syrii. To, że zdołali się mocno usadowić na wybrzeżu i opanować znaczną część obszaru górskiego, wynikało z podziałów pomiędzy muzułmanami. Dopóki ziemie w głębi lądu były podzielone pomiędzy trzech lub czterech niezależnych emirów, krzyżowcy mogli się nie tylko bronić, ale również poszerzać swe granice. Aż do pojawienia się Zengiego – pierwszego władcy, który zaczął jednoczyć emiraty – Frankowie powoli lecz systematycznie zajmowali miasta niewiernych²³. W istocie nic nie mogło być bardziej fortunne niż to, że na początku XII wieku Damaszek, Aleppo, Kajfa, Mosul i Mardin znajdowały się w rękach różnych rodów, które były wobec siebie bardzo zazdrosne, a czasami nie wzbraniały się nawet przed zawieraniem przymierzy z chrześcijanami, jeśli mogły w ten sposób zaszkodzić swym sąsiadom²⁴. Właśnie dzięki temu kilkuset frankijskich rycerzy mogło przez dwadzieścia lat grasować po Syrii, dopóki w 1127 roku Zengi nie przejął władzy w Mosulu. Warto zacytować interesujący opis stanu, w jakim znajdował się kraj w tym roku, sporządzony przez muzułmańskiego kronikarza, który napisał historię atabegów²⁵.

„W chwili, gdy pojawił się Zengi, władza Franków sięgała od Mardinu i Szejkstanu w Mezopotamii do Al-Arisz na granicy Egiptu, a spośród wszystkich prowincji Syrii jedynie Aleppo, Emesa, Hama i Damaszek pozostawały niezdobyte. Ich bandy zapuszczały się aż do Amidy w prowincji Dijarbekir, a w Al-Dżazirze [górna Mezopotamia] aż do Nisibis i Ras el-Ain. Muzułmanie z Rakki i Harranu [Carrhae] byli narażeni na ich ucisk i padali ofiarą ich barbarzyńskiej przemocy. Wszystkie drogi do Damaszku, z wyjątkiem tej, która biegnie przez Rahabę [Rehoboth] i pustynię, zostały opanowane przez ich oddziały łupieżcze. Kupcy i podróżnicy musieli się chować pomiędzy skałami oraz na pustkowiu lub zdać się ze swymi dobrami na łaskę i niełaskę Beduinów. Sytuacja pogarszała się coraz bardziej, a chrześcijanie zaczęli nakładać stały haracz na ocalałe miasta muzułmańskie, które płaciły go, aby uniknąć spustoszenia (...). Ściągali regularny trybut z całego terytorium Aleppo, aż do młyna za bramą ogrodową – zaledwie dwadzieścia kroków od samego miasta. Wówczas Bóg Wszechmogący spojrzał na muzułmańskich emirów i dostrzegłszy wzgardę, w jaką popadła prawdziwa wiara, uznał, że owi władcy są zbyt słabi, aby podjąć się jej obrony i postanowił przeciwstawić chrześcijanom człowieka zdolnego do ukarania ich i należytego pomszczenia ich zbrodni”²⁶.

W tym momencie, gdy postępy Franków zostały gwałtownie zahamowane przez Zengiego, możemy określić granice ich podbojów. Królestwo Jerozolimy obejmowało całe wybrzeże od Bejrutu do Askalonu. To drugie miasto wciąż znajdowało się w rękach fatymidzkich władców Egiptu i stanowiło dobrą bazę do inwazji na Ziemię Świętą przez Al-Arisz i Gazę. Jednakże egipska dynastia znajdowała się w stanie upadku, a jej wojska rzadko przekraczały pustynię. W istocie częściej dochodziło do najazdów Franków na tereny nad Deltą niż do muzułmańskich ataków na Palestynę. Na wschodzie granicą łacińskiego królestwa była rzeka Jordan; wyjątek stanowił silny zamek Paneas (Banjas), który znajdował się za przednią częścią tej rzeki i zabezpieczał państwo od strony Damaszku. Królestwo posiadało jeszcze jedną wysuniętą placówkę na południowym wschodzie. W 1116 roku Baldwin I postanowił przesunąć granicę w stronę Morza Czerwonego, aby przeciąć wielki szlak karawan prowadzący z Damaszku do Egiptu przez pustynię. Odbył męczący marsz nad Zatokę Akaba i wybudował tam zamek Ajla (Elim-Ejlat) na jej północnym krańcu (1117). Twierdza ta była połączona z Palestyną za pośrednictwem dwóch innych zamków – Montrealu (Szaubak) w pobliżu Petry pośrodku Pustyni Edomickiej oraz Keraku w krainie Moab. Lenno Montreal-Kerak, zwane również „ziemią za Jordanem”, było jedną z czterech wielkich baronii łacińskiego królestwa. Co zaskakujące, pomimo tego, że stanowiła tak wielkie niebezpieczeństwo, a jej pozycja na pustyni była tak groźna, Frankowie kontrolowali ją od 1116 aż do upadku Jerozolimy w 1187 roku²⁷. Dopóki istniała, utrudniała łączność pomiędzy Damaszkiem a Egiptem; muzułmańskie karawany musiały płacić haracz jej panom lub narażać się na głód i błądzenie, usiłując po kryjomu ominąć trzy twierdze na pustkowiu. Komunikacja wojskowa pomiędzy Fatymidami a władcami Damaszku była równie trudna; armie maszerujące przez piaski i skały Idumei były zawsze narażone na nagłe ataki tych garnizonów. Były one tak bolesnymi cierniami w ciele islamu, że wielokrotnie podejmowano próby ich zdobycia, które zawsze kończyły się niepowodzeniem, nawet gdy Saladyn wziął sprawy w swoje ręce. Upadły dopiero wraz z łacińskim królestwem, a Kerak bronił się nawet dłużej niż Jerozolima.

Na północ od Keraku granica Franków była strzeżona przez łańcuch zamków położonych naprzeciwko wąwozów, które prowadzą do brodów Jordanu. W skład linii obronnej wchodziły Paneas, Beaufort, Chateau-Neuf, Safed, Castellet i Beauvoir. Wydaje się, że na południe od tego ostatniego, gdzie dolina Jordanu jest najgłębsza i najbardziej nierówna, istniała luka, ponieważ naturalne przeszkody były na tyle poważne, że najwyraźniej nie potrzebowały wzmocnienia.

Wzdłuż wybrzeża na północ od Bejrutu rozciągało się hrabstwo Trypolisu – najsłabsze spośród czterech państw krzyżowców. Jego władcy nigdy nie zdołali się przedrzeć przez przełęcze Libanu w głąb lądu ani usadowić się w Celesyrii. Kontrolowali jedynie szereg wąskich przybrzeżnych równin wokół silnych miast Markab, Tortosy, Trypolisu i Gibeletu, razem z grzbietami górskimi znajdującymi się powyżej i pomiędzy nimi. Jednakże wielki łańcuch Libanu stanowił mocną linię obronną. W miejscach górujących nad nielicznymi przejezdnymi przełęczami łańcucha górskiego znajdowały się położone w głębi lądu zamki Montferrand, Krak i Akkar. Słabe w ofensywie, lecz silne w obronie, hrabstwo Trypolisu utrzymało swe górskie granice aż do XIII wieku.

Księstwo Antiochii nie miało tak korzystnych granic. Rozciągało się w górę doliny Orontesu, gdzie nie było żadnych naturalnych przeszkód, które mogłyby je oddzielić od mahometan z Aleppo. Dlatego też granice pomiędzy Frankami a Turkami ciągle ulegały zmianie. Czasami chrześcijanie kontrolowali Atarib – twierdzę w pobliżu murów Aleppo – a czasami to niewierni docierali do bram Antiochii. Silnie ufortyfikowana stolica była jedynym solidnym punktem oporu Franków w północnej Syrii; Atarib, Harenc i pozostałe twierdze na wschodzie ciągle przechodziły z rąk do rąk. Jednakże wspaniałe bizantyjskie mury Antiochii, które przez wiele miesięcy zatrzymywały Gotfryda i Boemunda, były nie do zdobycia w rękach chrześcijańskiego garnizonu i miasto padło dopiero w 1268 roku. Wszystkie wschodnie tereny księstwa zostały stracone już wiele lat wcześniej.

Hrabstwo Edessy było niemal bardziej armeńskim niż frankijskim państwem. Osiedliło się w nim niewielu krzyżowców, a jego władcy zapełniali szeregi swej armii głównie Armeńczykami, w przeciwieństwie do swych sąsiadów z południa. Władcy Antiochii i Jerozolimy byliby szczęśliwi, gdyby również mogli rekrutować piechurów spośród rdzennej populacji chrześcijan. Jednakże Syryjczycy byli dużo mniej wojowniczym ludem niż Armeńczycy i nie udzielali swym panom większego wsparcia militarnego. Ze strategicznego punktu widzenia Frankowie niewątpliwie popełnili błąd posuwając się w głąb Mezopotamii, podczas gdy północna Syria pozostawała nieujarzmiona. Edessa znajdowała się w ciągłym niebezpieczeństwie, otoczona z trzech stron przez emirów Mosulu i Aleppo oraz daniszmendydzkich książąt wschodniej Kapadocji. Hrabstwo składało się z kilku silnych twierdz – stolicy, Turbessel, Ravendel i Hazart oraz nieokreślonego i ciągle zmieniającego się terytorium wokół nich. Nie miało naturalnych granic, a ponieważ jego zasoby wojskowe były bardzo skąpe, musiało upaść po pojawieniu się silnego księcia dysponującego zasobami okolicznych mahometańskich obszarów. Pojawienie się Zengiego pociągnęło za sobą upadek hrabstwa, które zniknęło po niecałych pięćdziesięciu latach niepewnej egzystencji.

Przetrwało tak długo jedynie dlatego, że rywalizujące dynastie z Aleppo, Mosulu, Mardinu i Kajfy nie zjednoczyły się w celu jego zniszczenia. W najlepszym przypadku hrabstwo było jedynie użytecznym przedmurzem osłaniającym flankę księstwa Antiochii – przedmurzem tak odległym, słabym i podatnym, że nie było szans na jego trwałe utrzymanie. Edessa upadłaby dużo wcześniej, gdyby nie ratowały jej wielokrotne interwencje sąsiadów z południa. Tankred i król Baldwin I wyruszali jej na ratunek na czele armii z Antiochii i Jerozolimy; bez ich pomocy musiałaby upaść w 1110 albo nawet w 1104 roku. Ogólna obrona Syrii z pewnością byłaby skuteczniejsza, gdyby pierwsi zdobywcy kraju osiedlili się w Turbessel, zamiast w Edessie i zadowolili się jedynie terenami na zachód od Eufratu; wówczas mogliby oprzeć swe granice o wielką rzekę i skutecznie stać na straży północno-wschodniego pogranicza Syrii.

Ekspansja frankijskich państw została zatrzymana zaraz po pojawieniu się Zengiego. Jedynym ważnym podbojem dokonanym po 1127 roku było zdobycie Askalonu, który w 1153 roku został odebrany fatymidzkiemu sułtanowi Egiptu przez Baldwina III. Zanim długie rządy wielkiego atabega dobiegły końca, sytuacja zaczęła się zdecydowanie odwracać na korzyść muzułmanów. Wielką oznaką tej zmiany było zniszczenie północnego państwa krzyżowców, Edessy, przez Zengiego w 1144 roku. Zjednoczenie Mezopotamii i Syrii pod rządami Zengiego całkowicie zatrzymało ekspansję Franków w głąb lądu. Pozostały jeszcze trzy chrześcijańskie państwa – królestwo Jerozolimy, księstwo Antiochii i hrabstwo Trypolisu, tworzące długi, rozciągnięty pas terenu wzdłuż wybrzeża, poprzecinany licznymi górami, o szerokości nie przekraczającej 80 km. Nie miały dobrej łączności lądowej, a ich jedność zależała wyłącznie od dominacji włoskich republik na morzu.

Jedyną szansą Franków na odniesienie zwycięstwa było przybycie nowej armii krzyżowców z Zachodu, która byłaby na tyle silna, aby umożliwić im ponowne przejście do ofensywy. Nie ulegało wątpliwości, że pozbawione wsparcia siły łacińskich państw w Syrii nie wystarczą nawet do Ich obrony. Przez pewien czas w 1148 roku wydawało się, że nadzieja ta może się ziścić. Zachodnie nacje były głęboko poruszone wieściami o upadku Edessy i wysłały wielkie armie Konrada III i Ludwika VII na drugą krucjatę. Do Palestyny dotarły jedynie rozbite resztki tych ekspedycji, ale nawet one były wystarczająco liczne, aby zachęcić króla Jerozolimy do śmiałego uderzenia. Wielka kampania 1149 roku miała słuszne założenia i podjęto systematyczną próbę przepołowienia długiego pasa muzułmańskich terytoriów poprzez zdobycie Damaszku. Wszystkie inne ataki chrześcijan na to wielkie miasto były jedynie rajdami; tym razem doszło do świadomego natarcia, które miało doprowadzić do jego trwałego podporządkowania.

Gdyby to wielkie miasto upadło, linia państw mahometańskich zostałaby przepołowiona, Egipt zostałby ostatecznie odcięty od Aleppo i Mezopotamii, a fatalne zjednoczenie północnych i południowych muzułmanów pod władzą Saladyna nie mogłoby dojść do skutku. Krzyżowcy powinni byli za wszelką cenę przeciąć linię łączącą Mosul, Aleppo, Emesę, Hamę, Damaszek i Bosrę z drogą do Egiptu. Jednakże syryjscy Frankowie tak dalece nie zdawali sobie z tego sprawy, że według dobrych źródeł (zarówno chrześcijańskich, jak i mahometańskich) król i baronowie Jerozolimy postępowali bardzo opieszale podczas ataku na Damaszek, ponieważ wydawało im się, że francuskie i niemieckie posiłki skorzystają na nim bardziej niż oni sami. Podobno wezyr Damaszku Anar wysłał tajne listy do króla Baldwina III, stwierdzając że zdobycie miasta może przynieść korzyści niektórym jego współwyznawcom, lecz nie przyniesie pożytku jemu samemu; jeśli natomiast oblężenie zostanie przerwane, otrzyma z powrotem silną twierdzę Paneas u źródeł Jordanu. Anar przyrzekł również, że jeśli Baldwin nie odejdzie, wyda Damaszek ich wspólnemu wrogowi, synowi Zengiego Nur ad-Dinowi z Aleppo, aby nie dopuścić do jego oderwania od świata islamu²⁸. Nie ulega wątpliwości, że król Jerozolimy prowadził oblężenie opieszale i w końcu wrócił do domu, ku wielkiemu oburzeniu cesarza i pozostałych książąt z Zachodu. Tak zakończyła się ostatnia poważna próba usadowienia się Franków w głębi Syrii i przesunięciu granicy do pustyni.

Podział posiadłości Zengiego pomiędzy jego synów (Nur ad-Din przejął Syrię, a Sajf ad-Din Mezopotamię), który sprawił, że na pewien czas muzułmanie zostali pozbawieni jednolitego dowództwa, a Frankowie zyskali chwilę oddechu, nie doprowadził do trwałej poprawy sytuacji państw krzyżowców. Król Jerozolimy podjął szereg prób podboju Egiptu, podczas gdy powinien był się skoncentrować na Damaszku i Aleppo. Niebezpieczeństwo u jego bram powinno było przykuć jego uwagę i należało się powstrzymać od podejmowania odległych przedsięwzięć, dopóki granice królestwa Jerozolimy nie będą bezpieczne. Między 1163 a 1168 rokiem doszło do czterech wielkich inwazji na Egipt i nieraz wydawało się, że król Amalryk jest bliski zwycięstwa. Umiejętnie włączając się w wojnę egipskiego wezyra Szawara z generałem syryjskiego księcia Nur ad-Dina, Szirkuhem, uzyskał swobodny dostęp do Egiptu i zajął wiele miast jako sojusznik Szawara. Przez krótki czas garnizon Franków stacjonował nawet w Kairze w imieniu fatymidzkiego kalifa, ale musiał porzucić miasto na rzecz Turków i Kurdów Szirkuha. Jednakże sytuacja Amarylka w Egipcie zawsze była niepewna, ponieważ musiał ciągle mieć oko na swe królestwo w Palestynie, które pod jego nieobecność było narażone na najazdy gubernatorów Nur ad-Dina w Damaszku i Celesyrii. Uderzenie na ziemie nad Nilem, podczas gdy nieprzyjaciel znajdował się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od bram Jerozolimy i Antiochii, było złą strategią. Świadomość zagrożenia, w jakim znajdowało się jego królestwo, przez cały czas niepokoiła i absorbowała Amarylka w trakcie jego kampanii egipskiej. Zawsze musiał „mieć jedno oko zwrócone do tyłu”; pozorowany atak Nur ad-Dina na Jerozolimę mógł w każdej chwili zmusić go do opuszczenia Kairu. Właśnie dlatego utracił owoce zwycięskich kampanii, pozwalając się przekupić wielkimi sumami pieniędzy. Ściągnął z Egiptu wielkie kontrybucje i przez kilka lat otrzymywał od Szawara regularny trybut, ale nigdy nie zdołał się na trwałe usadowić w kraju. Wkrótce doszło do wyjątkowo niefortunnego zdarzenia dla Franków. Szirkuh zamordował Szawara i opanował Egipt dla swego pana Nur ad-Dina (1169). Syria i Egipt miały w końcu jednego władcę, ponieważ niedługo potem fatymidzki kalif podzielił los swego wezyra i został zabity przez podwładnych Nur ad-Dina (1171)²⁹. Po upadku swego sojusznika Szawara, Amalryk dokonał ostatniej inwazji na Egipt, sprzymierzając się z cesarzem bizantyjskim Manuelem Komnenem. Jednakże flota Greków oraz armia Franków zatrzymały się na długi czas pod Damiettą i nie zdołały jej zdobyć. Wkrótce dowiedziano się, że Nur ad-Din wyruszył w pole i pustoszy granice królestwa Jerozolimy. Amalryk niezwłocznie przerwał oblężenie i pospieszył do domu w celu obrony swych włości. W przyszłości Frankowie już nigdy nie zdołali przeprowadzić kolejnej ofensywy.

Zjednoczenie Syrii, Mezopotamii i Egiptu powinno było doprowadzić do natychmiastowego upadku królestwa Jerozolimy. To, że państwo przetrwało jeszcze prawie dwadzieścia lat, było dziełem szczęśliwego zrządzenia losu. Jusuf Salah ad-Din (Saladyn), który zastąpił swego wuja Szirkuha jako namiestnik Nur ad-Dina w Egipcie, okazał się nielojalnym wasalem i nie połączył sił ze swym panem. Nie zdecydował się na otwarte zerwanie stosunków z syryjskim księciem, lecz prowadził własną grę, która nie była grą jego suzerena. Dlatego też dopiero, gdy Nur ad-Din zmarł (1174), a Saladyn opanował i anektował posiadłości syna swego zmarłego pana (1179-1183), wszystkie muzułmańskie ziemie pomiędzy Tygrysem a Nilem zostały naprawdę zjednoczone przez pojedynczego władcę.

Niedługo potem doszło do upadku królestwa Jerozolimy. Saladyn otoczył państwa krzyżowców ze wszystkich stron, a kiedy na nie uderzył, ich upadek był nagły i katastrofalny. W wielkiej bitwie pod Tyberiadą (Hattin) w 1187 roku armia Franków została zniszczona; kilka miesięcy później upadła Jerozolima, a po jej upadku Saladyn zdobywał kolejne twierdze, aż w końcu w rękach krzyżowców pozostały jedynie Tyr, Trypolis i Antiochia. Te niewielkie resztki chrześcijańskich państw ocalały jedynie dzięki trzeciej krucjacie. Król Anglii Ryszard i król francuski Filip nie zdołali odbić Jerozolimy, ale odzyskali Akkę i większość miast na wybrzeżu Palestyny. Ryszard zadał Saladynowi druzgocący cios w bitwie pod Arsuf (1191), a niedługo potem Frankowie i muzułmanie zawarli porozumienie, dzięki któremu chrześcijaństwo zachowało resztki królestwa Jerozolimy. Tereny w głębi lądu były stracone, ale utrzymano długi, wąski pas wybrzeża pomiędzy Antiochią a Jaffą. Niedługo potem Saladyn zmarł (1193), a jego posiadłości zostały podzielone pomiędzy jego synów i brata Al-Adila. Dla syryjskich Franków ten rozpad państwa Ajjubidów był prawdziwym wybawieniem; mieli utrzymać wybrzeże Lewantu jeszcze przez sto lat. Jednakże królestwo Jerozolimy (odpowiedniejszą nazwą byłoby królestwo Akki) było teraz jedynie niedobitkiem i nie miało dość sił, aby odzyskać stracone tereny. Mogło zostać w każdej chwili zgniecione, gdyby wśród mahometan pojawił się genialny przywódca, który ponownie zjednoczyłby wszystkie zasoby, jakimi dysponował Saladyn. Jednakże niekończące się wojny domowe Ajjubidów przedłużyły żywot chylącego się ku upadkowi państwa Franków. Chociaż może się to wydawać dziwne, chrześcijanie zdołali nawet na krótki czas odzyskać Święte Miasto. Jerozolima dwukrotnie znalazła się w ich rękach – najpierw w 1229, kiedy opanował ją cesarz Fryderyk II, a następnie w 1244 roku. W obu przypadkach jej odzyskanie było krótkotrwałe i nie wynikało z odzyskania sił przez Franków, lecz ze słabości Saracenów. Utrzymano jednak kontrolę nad cienką linią portów wzdłuż wybrzeża; wzmocnione przez wszystkie środki, jakie oferowało naukowe połączenie wschodniej i zachodniej sztuki fortyfikacyjnej, przez długi czas pozostawały nie do zdobycia. Zawsze mogły otrzymywać żywność i posiłki drogą morską; włoskie potęgi morskie były żywotnie zainteresowane ich przetrwaniem ze względów handlowych. Dlatego też przez dużą część XIII stulecia, aż do wygaśnięcia dynastii Ajjubidów, chorągiew z wizerunkiem krzyża powiewała nad każdym przylądkiem pomiędzy Laodyceą a Jaffą. Koniec królestwa Jerozolimy nastał dopiero, gdy nowa i energiczna mamelucka dynastia Bahri ponownie zjednoczyła Egipt i Syrię. Wówczas doszło w końcu do zagłady państwa Franków i porty Lewantu zostały po kolei zdobyte przez wojska wielkich sułtanów Bajbarsa, Kalawuna i Malika al-Aszrafa. Akka – ostatnia ocalała twierdza – upadła po dwumiesięcznym oblężeniu w maju 1291 roku. Zaskakujące jest jedynie to, że królestwo zdołało tak długo przetrwać; gdyby Saladyn żył dziesięć lat dłużej, jego istnienie dobiegłoby końca niemal sto lat wcześniej. Jednakże podobnie jak w XII wieku, w XIII stuleciu waśnie pomiędzy muzułmanami były dla Franków wybawieniem.

O znaczeniu potęgi morskiej w średniowieczu świadczy to, że twierdze na wybrzeżu Syrii nie mogłyby się tak długo utrzymać, gdyby którekolwiek ze wschodnich mocarstw posiadało sprawną flotę. Jednakże Genueńczycy i Wenecjanie całkowicie zdominowali wody Lewantu i można było zaatakować porty Franków jedynie od strony lądu. Nawet po ich zdobyciu Mamelucy nie próbowali ich wykorzystać jako bazy do zbudowania floty wojennej. Po przejściu w ręce mahometan przemieniły się w zwykłe wioski rybackie i nigdy nie odzyskały funkcji portów wojennych. Dlatego też wyspiarskie królestwo Cypru, które stanowiło ostatni przyczółek Franków w Lewancie, istniało jeszcze przez ponad dwieście lat po upadku Akki. Chrześcijaństwo utraciło je dopiero po pojawieniu się muzułmańskiego mocarstwa, które zbudowało wielką flotę i postanowiło usunąć włoskie galery z Lewantu. W 1571 roku Turcy Osmańscy opanowali wyspę i dopiero wtedy dominacja Franków na wschodnich wodach dobiegła końca.

(C) ATAKI NA EGIPT

Zanim zamkniemy temat wielkiej strategii krucjat, musimy się jeszcze zająć dwiema³⁰²⁷ dużymi dywersjami przeprowadzonymi przez Franków poza granicami Syrii w XIII wieku, które były możliwe dzięki ich całkowitej dominacji na morzu. Mamy na myśli dwie inwazje na Egipt w latach 1218-1219 i 1249-1250, przeprowadzone przez Jana de Brienne i Ludwika Świętego. Przemawiało za nimi więcej argumentów niż za wyprawami króla Amalryka z lat 1163-1169. We wcześniejszym okresie istniało jeszcze królestwo Jerozolimy, które wymagało ochrony, i angażowanie jego garnizonu w kampanię nad Nilem było niebezpieczne. W XIII wieku sytuacja uległa zmianie; królestwo ograniczało się do kilku przybrzeżnych fortec, które w większości były samowystarczalne i mogły same o siebie zadbać. Jego obrona stała się zatem znacznie łatwiejsza; gdyby w trakcie wyprawy do Egiptu gubernatorzy Damaszku lub Jerozolimy pomaszerowali na Akkę lub Tyr, miasta mogłyby się bronić przez wiele miesięcy. Miały za sobą morze i mogły liczyć na wsparcie ze strony Wenecji i Genui. Co więcej, atak na Egipt miał być przeprowadzony przez wielkie siły krzyżowców z Zachodu, a nie krajowe zaciągi palestyńskich baronów. Palestyna była więc narażona jedynie na stałe niebezpieczeństwo z głębi lądu.

Egipt był kuszącym łupem – bogatszym niż inne kraje, zamieszkiwanym przez niewojowniczy lud i rządzonym przez władcę, którego zasoby wojskowe nie rekrutowały się spośród rdzennych poddanych, lecz najemnych band Turków, Kurdów, Syryjczyków i Arabów. Ponadto w 1219 roku Egipt i Syria znajdowały się pod władzą różnych gałęzi dynastii Ajjubidów; Al-Kamil rządził w Kairze, a Al-Muazzam w Damaszku. Chociaż obaj władcy nie byli do siebie wrogo nastawieni, to jednak rzadko mogli połączyć swe siły i działać wspólnie. Zarówno w 1219, jak i w 1249 roku, podbój Egiptu, który uważano za przedsięwzięcie całkowicie odrębne od obrony Palestyny, oferował wiele korzyści. Być może genialny dowódca zdołałby go dokonać mając do dyspozycji takie siły, jak Jan i Ludwik. O wiele bardziej wątpliwe jest to, czy zdołano by utrzymać kraj po jego opanowaniu; warto było jednak przynajmniej spróbować.

Chociaż problem nie był niemożliwy do rozwiązania, należało go rozwiązać w oparciu o ogólne zasady strategii. Zawsze należy chwycić Egipt za gardło poprzez śmiały marsz na Kair, do którego prowadzą jedynie dwa przejezdne szlaki. Należy za wszelką cenę unikać zaplątania w niezliczone kanały i arterie wodne delty. Aby dotrzeć na miejsce pierwszym z dwóch alternatywnych szlaków, należy wylądować w pobliżu Aleksandrii, na zachód od wysuniętej najdalej na zachód odnogi Nilu, tak jak Bonaparte w 1798, a następnie maszerować przez Damanhur i Gizę. Wadą tej trasy jest to, że pierwsze dwa lub trzy stadia prowadzą przez pustynię, a po przybyciu na miejsce najeźdźca znajduje się naprzeciwko Kairu, oddzielony od swego celu przez Nil. Przeprawa przez główną rzekę w obliczu nieprzyjaciela, kiedy armia posunęła się tak daleko w głąb lądu, może być bardzo niebezpieczna. Drugi szlak, z którego korzystało wielu najeźdźców, zaczyna się w pobliżu starożytnego Peluzjum i biegnie przez Salahieh i Belbeis do Kairu, na wschód od wysuniętej najdalej na wschód odnogi Nilu. Dzięki temu najeźdźca dociera prosto pod stolicę; nie musi pokonywać żadnych kanałów ani arterii wodnych, a odległość, jaką musi przebyć, wynosi nie więcej niż 160 km. Egipt zawsze był atakowany tym szlakiem; korzystali z niego Kambyzes, Aleksander Wielki, Antioch Epifanes, Amru i Selim I. Brakuje jednak bazy, chyba że najeźdźca kontroluje już Syrię, czego nie można powiedzieć o Frankach z 1218 i 1249 roku. Nie było żadnego miasta, które można by opanować i wykorzystać jako bazę zaopatrzeniową. Wybrzeże wokół ruin Peluzjum jest bagniste, a dalej na wschód staje się piaszczyste; W XIII wieku cały brzeg, gdzie znajduje się teraz Kanał Sueski, był niezamieszkany. Przy dobrej pogodzie armia mogła wylądować gdzieś na wschód od dzisiejszego Romanieh, ale wówczas musiałaby porzucić swe linie komunikacyjne, ponieważ flota nie mogła się tam zatrzymać. Nie ulega wątpliwości, że właśnie z tego powodu najeźdźcy zostawili wschodni brzeg i uderzyli na Damiettę, pragnąc zdobyć port, który mógłby pełnić funkcję ich bazy. Droga z tego miasta do Kairu prowadzi przez sam środek delty, przez niezliczone kanały i cztery duże odnogi Nilu. Znajduje się tam tuzin silnych pozycji dla broniącej się armii. Można bez przesady stwierdzić, że inwazja na Egipt tym szlakiem jest skazana na niepowodzenie, jeśli władcy kraju odznaczają się zwyczajną energią i inteligencją. Los obu wypraw Franków stanowi wystarczający komentarz na temat mądrości ich dowódców. Jan de Brienne zdobył Damiettę dopiero po ośmiu miesiącach oblężenia; kiedy ruszył w głąb delty, jego żołnierze byli już bardzo zmęczeni; musieli się zatrzymać nad kanałem Aszmun, za którym znajdowała się armia sułtana Al-Kamila. Podjęli kilka nieudanych ataków i zaczynali już wątpić w powodzenie, kiedy dowiedzieli się, że teren pomiędzy nimi a ich bazą w Damietcie został zalany; poziom Nilu podnosił się, a Egipcjanie rozerwali tamy. Krzyżowcy rozpoczęli pospieszny odwrót do Damietty, jednakże woda była wszędzie, a sułtan prowadził energiczny pościg i byli zmuszeni zawrzeć pokój, aby uniknąć utonięcia lub śmierci z głodu. Al-Kamil pozwolił im odejść pod warunkiem, że opuszczą Damiettę (sierpień 1221).

O wiele gorszy los spotkał Ludwika Świętego, który w 1249 roku spróbował obrać ten sam szlak. Zważywszy na los Jana de Brienne można się jedynie dziwić, że wybrał tę samą drogę. Początkowo miał nieco więcej szczęścia niż jego poprzednik, ponieważ zdobył Damiettę po drobnej potyczce z muzułmanami. Jednakże potem zmarnował co najmniej sześć miesięcy w oczekiwaniu na zapasy i posiłki; sułtan wykorzystał ten czas na powiększenie swej armii i przygotowanie przeszkód na drodze marszu Francuzów. Kiedy w listopadzie 1249 roku król Ludwik w końcu wyruszył w drogę, został szybko zatrzymany przez tę samą barierę, która doprowadziła do zguby Jana de Brienne – niemożliwy do pokonania kanał Aszmun, broniony przez armię egipską. Mosty i groble, które usiłował wznieść, były niszczone przez machiny wojenne nieprzyjaciela. W końcu pod osłoną nocy Ludwik przeprawił się ze swą kawalerią przez głęboki bród, który mogła pokonać jedynie jazda; piechota nie mogła za nią podążyć. Egipcjanie byli zaskoczeni, ale królewski brat Robert d’Artois zaprzepaścił szansę na odniesienie zwycięstwa, prowadząc straż przednią do lekkomyślnej szarży w głąb Mansury na długo przed przybyciem króla i głównych sił. Został zabity razem z całym swoim oddziałem, a gdy Ludwik przybył na miejsce, zdołał się jedynie przebić w pobliże Mansury za cenę utraty połowy swych rycerzy. Ostatecznie zdołał się jednak przedostać na brzeg naprzeciwko swego obozu, a jego piechota ukończyła groblę, nad którą od dawna pracowała, i mogła do niego dołączyć. W ten sposób Francuzi zdobyli przyczółek za Aszmun, ale sukces ten został okupiony tak wielkimi stratami, że nie byli w stanie się dalej posunąć. Przez kilka miesięcy pozostawali w pobliżu Mansury, nie mogąc maszerować naprzód i nie chcąc zawrócić, aż w końcu głód i wybuch zarazy zmusiły ich do przerwania inwazji. Jednakże Egipcjanie zniszczyli drogę pomiędzy nimi a Damiettą i podczas odwrotu na północ krzyżowcy zostali wybici partiami w długim, kilkudniowym starciu. W końcu król został otoczony i wzięty do niewoli, a niedługo potem niedobitki armii złożyły broń. W przeciwieństwie do Jana de Brienne w 1221 roku, krzyżowcy nie mogli nawet negocjować i Egipcjanie zgładzili większość jeńców z zimną krwią³¹.

Jedynym komentarzem do strategii króla Ludwika może być stwierdzenie, że nawet gdyby zdołał wywalczyć sobie przeprawę przez Aszmun zaraz po przybyciu na miejsce, zanim dotarłby do Kairu musiałby jeszcze pokonać trzy szerokie odnogi Nilu i liczne kanały, które świetnie nadawały się do obrony! Jedynie całkowita nieznajomość geografii w owych czasach, w których nie posiadano map, może tłumaczyć szaleństwo krzyżowców w postaci dwukrotnego wyboru niemożliwej do pokonania drogi Damietta-Mansura-Benha-Kair, jeżeli uznali, że nie mogą obrać prostej i oczywistej drogi przez Salahieh i Belbeis. Najwyraźniej przyciągnęły ich port i twierdza w Damietcie, która jawiła się jako doskonała baza i magazyn, podczas gdy na szlaku na wschód od starożytnego Peluzjum – właściwego punktu wyjścia – nie było żadnego miasta. Ten brak portu za wschodnią odnogą Nilu rozstrzygnął sprawę. Siły zbrojne sprawujące całkowitą kontrolę nad morzem mogły tam wylądować, a wybrzeże na wschód od Peluzjum nie zawiera żadnych poważnych przeszkód, które uniemożliwiałyby dostęp jednostkom o lekkim zanurzeniu, jakim charakteryzowały się okręty z XIII wieku. Dokładna analiza map delty pozwala stwierdzić, że na wschód od Peluzjum i jego bagien znajduje się piaszczysty brzeg, a głębokość wody umożliwia podpłynięcie lekkim okrętom. Region ten znajduje się tak daleko od ośrodków wojskowych Egiptu, że nie trzeba się było obawiać lokalnego oporu. Jednakże po wylądowaniu armia musiałaby się pożegnać z flotą i zaryzykować marsz na Kair przez Salahieh. Jeśli okazałoby się to niemożliwe, jedyną alternatywą byłby marsz na Aleksandrię i skierowanie inwazji na szlak obrany przez Bonapartego w 1798 roku.

Można więc stwierdzić, że dwie wielkie inwazje na Egipt w XIII wieku zakończyły się niepowodzeniem głównie z powodu niedostatecznej znajomości geografii i obrania niemożliwej do pokonania trasy. Najlepszym dowodem na to, iż miałyby duże szanse powodzenia, gdyby tylko były mądrzej kierowane, są zgodne twierdzenia muzułmańskich historyków, że ich rodacy zupełnie upadli na duchu po pierwszych sukcesach chrześcijan. W 1220 roku Al-Kamil był nawet gotowy odstąpić krzyżowcom Jerozolimę, Tyberiadę, Gibelet, Askalon, Nazaret i Laodyceę, jeśli tylko zwrócą Damiettę i wrócą do domu. W 1249 Damietta została opuszczona niemal bez walki, a wojsko, które zgromadziło się za Aszmun, było pogrążone w wielkim zamieszaniu i głębokiej depresji. Gdyby nie mogło się schronić za rozległą arterią wodną i musiało walczyć na otwartym terenie wokół Salahieh lub Belbeis, z pewnością nie zdołałoby się obronić.

Całkowita nieznajomość geografii, która zgubiła prowansalskich krzyżowców z 1101 roku oraz armię francuską Ludwika VII w 1148, doprowadziła również do katastrofalnego końca dwóch groźnych wypraw usiłujących ujarzmić Egipt.

ROZDZIAŁ III
TAKTYKA KRZYŻOWCÓW

SEKCJA I.
PIERWSZE BITWY I ICH TAKTYKA:
DORYLEUM, ANTIOCHIA, ASKALON, RAMLA

Zachodnie kraje, które dostarczyły największą ilość wojowników do armii pierwszej krucjaty (Francja, Akwitania, Lotaryngia, zachodnie Niemcy oraz lombardzka i normańska Italia), były w największym stopniu zdominowane przez kawalerię. We wszystkich kontyngentach, które wymaszerowały w 1096 roku, aby dołączyć do wielkiej armii gromadzącej się pod Konstantynopolem, jeźdźcy byli uznawani za główną siłę bojową. Obecność dziesiątek tysięcy piechurów nie wynikała z tego, że ich panowie uważali ich za ważną część szyku bojowego, lecz z religijnego entuzjazmu, który opanował zarówno biednych, jak i bogatych, zmierzających równie gorliwie do Grobu Pańskiego. Nie ulegało też wątpliwości, że piechota będzie potrzebna do prowadzenia oblężeń, służby obozowej oraz bardziej uciążliwych i mniej atrakcyjnych zajęć wojennych. Cieszyła się jednak tak niewielkim poważaniem, że podczas pierwszego generalnego starcia, w jakim wzięła udział armia krzyżowców – bitwy pod Doryleum – piechota została z tyłu przy namiotach, a jeźdźcy sami sformowali szyk bojowy³²¹. Piechurzy nie zdołali nawet obronić obozu; oddziały skrzydłowe Turków wdarły się do niego i zmasakrowały setki ludzi nie biorących udziału w walce, którzy znajdowali się pod ich opieką.

Krzyżowcy byli więc przyzwyczajeni tylko do jednego rodzaju taktyki – uderzenia ciężkozbrojnej kawalerii. Uważali, że piechota nadaje się co najwyżej do wystrzelenia pocisków na początku bitwy, zanim rozpocznie się poważna walka, lub pilnowania obozu.

Musieli się jednak zmierzyć z szeregiem przeciwników, spośród których najgroźniejsi byli Turcy – lud, który dzięki swej taktyce partyjskiej od dawna zwykł pokonywać najpotężniejszą i najlepiej zdyscyplinowaną ciężką kawalerię swoich czasów, czyli jazdę Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Pozostali muzułmanie, którzy wciąż stosowali starsze metody wojenne Saracenów, tak jak egipscy Fatymidzi, stanowili o wiele mniejsze zagrożenie dla krzyżowców. Podobnie jak ich poprzednicy opisywani przez Leona i Nicefora Fokasa, nadal polegali na uderzeniu swych jeźdźców w kolczugach, którzy w indywidualnym starciu byli słabsi od żołnierzy bizantyjskich, a tym bardziej frankijskich rycerzy. Jednakże tureccy konni łucznicy byli przeciwnikami, którzy mieli się okazać największym zagrożeniem dla krzyżowców, tak jak przez długi czas byli nim dla cesarzy Konstantynopola. To oni mieli udzielić wielu gorzkich lekcji pierwszym najeźdźcom Wschodu oraz wszystkim armiom, które poszły w ich ślady.

W poprzednim rozdziale podsumowaliśmy już wszystkie kanony, które przygotowali mistrzowie bizantyjskiej teorii wojskowej na użytek kampanii przeciwko Turkom. W skrócie sprowadzają się one do tego, aby: (1) zawsze wystawiać w polu niezachwiane i wystarczająco liczne siły piechoty³³; (2) utrzymywać wokół armii rozbudowaną zasłonę czat i wart, aby uniknąć ataku z zaskoczenia³⁴; (3) unikać walki na nierównym terenie, gdzie nie będzie można dostrzec pozycji nieprzyjaciela³⁵; (4) utrzymywać duże rezerwy i straże boczne³⁶; (5) walczyć z tyłami (a w razie możliwości również i skrzydłami) opartymi o naturalne przeszkody, takie jak rzeki, bagna lub urwiska, aby uniemożliwić Turkom przeprowadzenie ich typowego manewru w postaci okrężnych ataków na skrzydła lub straż obozową³⁷; (6) zawsze fortyfikować obóz; (7) nigdy nie wdawać się w pochopny pościg i nie dopuszczać do rozdzielenia się piechoty i kawalerii po pierwszym sukcesie³⁸. Chociaż doskonale zdawano sobie sprawę z konieczności podejmowania tych wszystkich środków ostrożności, Bizantyjczycy ponieśli wiele klęsk z rąk Turków. Czy można się było spodziewać, że poradzą sobie z nimi krzyżowcy, dla których niektóre z tych zasad byłyby niemożliwe do zastosowania, jeszcze inne haniebne, a wszystkie całkowicie nieznane? Prawdę mówiąc, nie mieli o nich pojęcia, ponieważ gardzili Grekami oraz ich metodami wojennymi, nie chcieli się od nich niczego nauczyć i przyjęli od cesarza jedynie przewodników oraz pieniądze³⁹. Podczas swej pierwszej kampanii zdołali tak skutecznie złamać wszystkie wymienione zasady, jak gdyby nauczyli się ich na pamięć specjalnie po to, żeby postąpić wbrew nim.

Hordy Piotra Eremity i Waltera Bez Mienia, które jako pierwsze przekroczyły Bosfor, ledwie zasługują na miano armii. Nawet ich pobratymcy nie uważali ich za liczącą się siłę wojskową, ponieważ w ich skład wchodziło bardzo niewielu kawalerzystów. Kiedy Seldżucy zniszczyli je w pobliżu Nicei, podobno liczyły jedynie 500 konnych i aż 25 tys. pieszych⁴⁰; wiele tysięcy z nich zostało zabitych po drodze przez Greków i Bułgarów, ale nie ulega wątpliwości, że podczas tych pierwszych klęsk piechota poniosła o wiele większe straty niż kawaleria, tak że początkowo piechurzy musieli stanowić jeszcze większy odsetek tych sił.

Wielka armia, która wyruszyła z Konstantynopola w maju 1097 roku, wyglądała zupełnie inaczej. Zgodnie z zachodnimi ideałami stanowiła najgroźniejsze narzędzie wojny. W jej szeregach służyło wielu bogatych hrabiów i książąt oraz ich dobrze wyposażonych przybocznych. Jej liczebność jest oceniana aż na sto tysięcy konnych i sześćset tysięcy pieszych; liczby te są nieprawdopodobne same w sobie, ale pokazują proporcję pomiędzy dwoma rodzajami broni, która odpowiadała ówczesnym praktykom o wiele bardziej niż sytuacja panująca w nieszczęsnej hordzie Waltera Bez Mienia.

Pomimo tego owa wielka armia znalazła się o krok od całkowitej katastrofy już podczas pierwszego poważnego starcia z Turkami. Obległszy Niceę i udaremniwszy próby odsieczy podejmowane przez sułtana Kilidż Arslana Ibn Solimana, zmusiła miasto do kapitulacji. 27 czerwca rozpoczęła marsz w głąb Azji Mniejszej, podążając wielką rzymską drogą, która prowadzi do Tarsu przez Doryleum, Filomelion i Ikonium. Okolica była całkowicie opustoszała: „Romania, która niegdyś była krajem bogatym i obfitującym we wszelkie owoce ziemi, została tak okrutnie spustoszona przez Turków, że można było dostrzec jedynie niewielkie obszary uprawne, znajdujące się w znacznej odległości od siebie”⁴¹. Trudno było zdobyć żywność dla ludzi oraz koni i możliwe, że prawdziwą przyczyną podziału armii na dwie kolumny, które maszerowały równolegle do siebie w odległości ok. 11 km, nie było niedbalstwo, lecz dążenie do przeczesania większego obszaru w poszukiwaniu jedzenia⁴². Prawy korpus składał się z ludzi Gotfryda z Bouillon, Rajmunda z Tuluzy, hrabiego Vermandois Hugona oraz większości francuskich i lotaryńskich kontyngentów. W lewej kolumnie znajdowali się Boemund i Tankred z Normanami sycylijskimi, Robert z Flandrii, Robert z Normandii oraz Stefan z Blois. Wydaje się, że były one porównywalne pod względem rozmiaru i składu.

BITWA POD DORYLEUM, 1 LIPCA 1097 R.

Opuściwszy góry Bitynii, krzyżowcy znaleźli się na szerokiej, wyżynnej równinie nawadnianej przez Tembris – dopływ rzeki Sangarius. Był to pofałdowany teren, pozbawiony mocnych pozycji i bardzo dobrze odpowiadający osobliwej taktyce Turków. Lotne oddziały ich lekkiej konnicy wkrótce zaczęły krążyć wokół maszerujących kolumn, ale dowódcy krzyżowców nie przedsięwzięli oczywistego środka bezpieczeństwa w postaci połączenia sił albo przynajmniej utrzymywania ich blisko siebie. Na widok nieprzyjaciela skrócili jedynie swą rozciągniętą kolumnę marszową i wystawili czaty, aby uniknąć ataku z zaskoczenia. 30 czerwca rozbili obóz kilka kilometrów na północ od Tembris i nieopodal ruin starożytnego miasta Doryleum. 1 lipca lewa część armii, która najbardziej nas interesuje, wyruszyła w dalszą drogę i po około godzinie marszu jej zwiadowcy donieśli o zbliżaniu się wielkiej liczby Turków. Boemund, któremu pozostali wodzowie powierzyli naczelne dowództwo nad armią, kazał rozbić namioty i położyć bagaże obok porośniętego trzcinami bagna⁴³, stanowiącego pewną osłonę, przed którym rozstawił swych ludzi. Piechota pozostała na straży bagaży⁴⁴, a kawaleria sama sformowała szyk bojowy. Obóz nie został w pełni rozbity, a szwadrony nie zdążyły jeszcze zakończyć formowania szyku, kiedy nagle chmary Turków nadciągnęły ze wszystkich stron, naciskając na flanki i tyły armii oraz na jej front. Sułtan zgromadził wszystkie dostępne siły i chociaż nie zdążył uratować Nicei, miał nadzieję, że zdoła się zemścić na jej zdobywcach w otwartej bitwie. Dołączyły do niego hordy Seldżuków z najodleglejszych zakątków Azji Mniejszej, a jego armia była ogromna – krzyżowcy oceniali ją na 150-350 tys. ludzi. Najbardziej zaskakujące dla Franków było to, że wszyscy ludzie poruszali się na koniach – cała horda składała się z konnych łuczników i nie widziano ani jednego piechura.

W ciągu kilku minut krzyżowcy zostali oskrzydleni. Turcy nacierali jednocześnie ze wszystkich stron; niektórzy pojawili się na tyłach i wybili wiele spóźnionych oddziałów, które nie zdążyły dotrzeć do obozu przed rozpoczęciem bitwy⁴⁵; inni zagrażali skrzydłom; większość natarła na szyk bojowy Franków. Nie sformowali jednak żadnego regularnego szyku; jeździli wzdłuż linii krzyżowców w luźnych gromadach i zasypywali masy ciężkozbrojnej kawalerii swymi strzałami. Nie było żadnego głównego zgrupowania, które Frankowie mogliby zaatakować, i Boemund wstrzymał się od generalnego natarcia w obawie, że jego ludzie pogrążą się w zamieszaniu i w nadziei, iż nieprzyjaciel wkrótce przystąpi do walki w zwarciu. Jednakże Turcy nie wykazywali takiego zamiaru i przez cały czas posyłali do walki świeże hordy, które opróżniały swe kołczany, a następnie wymykały się na skrzydła. W końcu krzyżowcy zaczęli się niecierpliwić i denerwować; wiele grup z różnych części linii wyłamało się i ruszyło naprzód. Nie mogły jednak dotrzeć do Turków, którzy wycofywali się przed nimi, zasypując ich gradem strzał i zabijając dziesiątki ich koni – ludzie w kolczugach ponieśli o wiele mniejsze straty niż można by się spodziewać. Kiedy jednak zawrócili, aby powrócić do linii, nieprzyjaciel zbił się wokół nich, odciął maruderów i wybił wiele oddziałów do nogi. Widząc, że wypady nie przyniosły im większego pożytku, krzyżowcy wkrótce zaniechali prób odparcia nieprzyjaciela, zadowalając się zwarciem szeregów i trwaniem w miejscu. Jednakże ta pasywna taktyka uczyniła ich jeszcze łatwiejszym celem dla Turków, których strzały spadały tak gęsto na tłum, że linia zaczęła się rozluźniać i dezorganizować. Ta nierówna walka, w której Frankowie ponieśli ciężkie straty, a Turcy niewielkie albo nawet żadne, trwała przez kilka godzin. W końcu armia zaczęła się coraz bardziej chwiać i instynktownie rozpoczęła odwrót do obozu, przy czym skrzydła ustępowały wyjątkowo szybko i zbliżały się do centrum, tak że całość zaczęła przypominać bardziej skłębioną masę niż uporządkowany szyk bojowy. W obozie nie otrzymano jednak żadnej pomocy; podczas gdy toczyła się główna bitwa, liczne bandy Turków uderzyły na niego od tyłu i przełamały opór nieuporządkowanej piechoty, która była odpowiedzialna za jego obronę. Kiedy kawaleria rozpoczęła odwrót do obozu, Turcy plądrowali już namioty i zabijali ludzi nie biorących udziału w walce – księży, służących i kobiety – których krzyki wznosiły się wysoko ponad tumultem. Na widok zbliżającej się konnicy Turcy na tyłach przerwali grabież i wycofali się, sądząc że krzyżowcy zawrócili, aby ich przepędzić. Jak zauważył naoczny świadek: „To, co uznali za celowy ruch z naszej strony, było jednak wymuszone i wynikało z rozpaczy. Stłoczeni niczym owce zamknięte w zagrodzie, bezradni i ogarnięci paniką, zostaliśmy otoczeni przez Turków ze wszystkich stron i nie mieliśmy odwagi, aby przebić się w jakimś punkcie. Powietrze wypełniło się krzykami i wrzaskami, które po części pochodziły od walczących, a po części od tłumu w obozie. Straciliśmy już nadzieję na ocalenie i wyznawaliśmy nasze grzechy oraz polecaliśmy się miłosierdziu Boga. Wielu ludzi opuściło szeregi i poprosiło najbliższego księdza o rozgrzeszenie w przekonaniu, że zaraz zginą. Nasi wodzowie, Robert z Normandii, Stefan z Blois i Boemund, na próżno usiłowali odeprzeć niewiernych i czasami urządzali na nich szarże. Turcy zbliżyli się i atakowali nas z największą zuchwałością”⁴⁶.

Wszystko zwiastowało rychłą i straszliwą katastrofę, kiedy nagle oblicze bitwy uległo zmianie. Wcześniej tego samego dnia wysłano posłańców z zadaniem odnalezienia prawej kolumny, której dokładna pozycja była najwyraźniej nieznana dowódcom lewego korpusu. Kiedy ją w końcu znaleźli, znajdowała się w obozie w odległości 10 lub 11 km od pola bitwy⁴⁷¹⁶. Po otrzymaniu wieści książę Gotfryd, Rajmund z Tuluzy oraz pozostali wodzowie uzbroili się, dosiedli koni i pognali w kierunku pola bitwy, prowadząc wszystkich kawalerzystów ze swojej armii. Wysłali przodem szybkich jeźdźców, którzy mieli powiadomić Boemunda o ich nadejściu. Piechota została z tyłu na straży obozu.

Wydaje się, że sułtan turecki nie wykrył marszu sił Gotfryda lub nie wziął pod uwagę możliwości ich przybycia na pole bitwy. Krzyżowcy, którzy pędzili na plac boju, nie spotkali nikogo na swojej drodze i w końcu po osiągnięciu grzbietu górskiego stanowiącego kraniec doliny, w której toczyła się walka, zobaczyli u swych stóp całą bitwę. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności pojawili się na lewym skrzydle i tyłach armii tureckiej, która zbliżyła się do obozu Boemunda i była ścieśniona na małym obszarze.

Gotfryd uznał, że nadarza się doskonała okazja do nagłego uderzenia na flankę i tyły Turków, pod warunkiem że ruszy do ataku od razu, zanim nieprzyjaciel zauważy jego przybycie i zdąży się zabezpieczyć. Polecił tym, którzy zostali z tyłu, aby pędzili co koń wyskoczy, a sam poprowadził na Turków czoło swojej kolumny – pięćdziesięciu rycerzy z jego własnego orszaku. Sułtan i jego gwardziści byli widoczni na pagórku za środkiem tureckiego półokręgu. Gotfryd uderzył prosto na nich i wydaje się, że jego porywczy atak od tyłu był pierwszą oznaką odwrócenia losów bitwy, jaką dostrzegł nieprzyjaciel. Pozostali krzyżowcy z prawej kolumny jechali za nim najszybciej, jak to możliwe, przy czym każda grupa przekraczała grzbiet górski najkrótszą drogą, jaką mogła znaleźć – Rajmund z Tuluzy po lewej stronie, obok obozu Boemunda, hrabia Flandrii w środku za Gotfrydem, a biskup Puy przez odległe zbocze górskie i lukę we wzniesieniu, która wyprowadziła go na tyły tureckiego centrum.

Kiedy niewierni zdali sobie sprawę, że na polu bitwy pojawiła się nowa armia, nie mieli już czasu na utworzenie frontu. Zostali zaatakowani przez tysiące chrześcijańskich jeźdźców, którzy zwijali ich lewe skrzydło i uderzali na centrum od tyłu. Prawie w ogóle nie próbowali się przegrupować, chociaż Frankowie, którzy pospiesznie rozwijali szyk i ruszali do natarcia, musieli na nich uderzyć w dużym nieładzie⁴⁸. Cała armia turecka wpadła w panikę i rzuciła się do ucieczki; jedynie straż przyboczna sułtana stawiła kilkuminutowy opór, aby umożliwić swemu panu ucieczkę. Zwycięstwo było tym bardziej druzgocące, że zmęczeni żołnierze Boemunda ruszyli do desperackiej szarży w chwili, gdy ich przyjaciele pojawili się na tyłach nieprzyjaciela. Lewe skrzydło Turków znalazło się więc w kleszczach pomiędzy dwiema chrześcijańskimi armiami i poniosło duże straty, zanim zdołało się od nich oderwać.

Zwycięscy krzyżowcy ścigali pokonanych nieprzyjaciół z największą energią, nie dopuścili do ich przegrupowania, opanowali ich obficie wyposażony obóz i w końcu rozproszyli ich na cztery wiatry. Kilidż Arslan nie ośmielił się stoczyć następnej bitwy w trakcie wielu tygodni marszu przez wewnętrzny płaskowyż Azji Mniejszej. Jego ludzie byli ogarnięci tak wielką paniką, że uciekali co koń wyskoczy na długo po tym, jak zwycięzcy wstrzymali pościg. Kiedy krzyżowcy wznowili marsz, przez trzy dni od momentu opuszczenia pola bitwy znajdowali obok drogi martwe konie, które zostały zajeżdżone na śmierć przez Turków podczas dzikiej ucieczki, „chociaż ścigał ich teraz jedynie Pan”⁴⁹.

Straty po obu stronach były mniejsze niż można by się spodziewać. Turcy ponieśli straty dopiero w ostatnich dziesięciu minutach bitwy, kiedy ich lewe skrzydło znalazło się w kleszczach pomiędzy dwoma zgrupowaniami chrześcijan. Frankowie z armii Gotfryda w ogóle nie ponieśli strat; ci z kolumny Boemunda przez pięć godzin byli zasypywani strzałami, ale pomogły im ich zbroje i zginęło więcej koni niż ludzi. Nie powinniśmy się dziwić informacji, że zwycięzcy stracili jedynie cztery tysiące, a pokonani trzy tysiące ludzi. Większość poległych chrześcijan stanowili nieszczęśni piechurzy, którzy zostali zmasakrowani pośród namiotów⁵⁰.

Bitwę pod Doryleum można określić jedynie jako przypadkowe zwycięstwo. Krzyżowcy zasłużyli na porażkę ze względu na swój lekkomyślny marsz w dwóch rozdzielonych kolumnach. Najlepszym dowodem na to, iż dwie części armii nie znały miejsca swojego pobytu, jest to, że minęło pięć godzin⁵¹ zanim posiłki Gotfryda dotarły do Boemunda, chociaż znajdowały się w odległości zaledwie 10 lub 11 km. Najwyraźniej posłańcy Boemunda, którzy zostali wysłani, gdy pojawiło się pierwsze niebezpieczeństwo ataku ze strony Turków, zmarnowali większość tego czasu na bezowocnych poszukiwaniach prawej kolumny. Nietrudno znaleźć zgrupowanie liczące dziesiątki tysięcy ludzi i podróżujące z ogromnym taborem bagażowym, jeśli tylko zna się ogólny kierunek jego marszu. Można więc stwierdzić, że obie części armii musiały kompletnie stracić ze sobą kontakt i maszerować w dość chaotyczny sposób.

Lewa kolumna z pewnością poniosłaby straszliwą klęskę, gdyby posiłki nie pojawiły się we właściwym miejscu i czasie. Frankowie byli kompletnie niezdolni do poradzenia sobie z niespodziewaną formą ataku Turków. Nie podjęli próby wykorzystania swej piechoty w połączeniu z kawalerią, co mogli uczynić, gdyby polecili żołnierzom uzbrojonym w bronie miotające, aby odpowiedzieli na nieprzyjacielski grad strzał, lub zaangażowali tych, którzy posiadali długie bronie (włócznie itp.) do osłony kawalerzystów w przerwach pomiędzy szarżami. Prawdopodobnie niewyszkoleni piechurzy nie zdołaliby skutecznie wykonać żadnego z tych zadań – przekonaliśmy się, że nie potrafili nawet obronić obozu. Jednakże bez nich Boemund i jego koledzy skazali się na toczenie beznadziejnej walki, w której kawaleria usiłowała działać w defensywie i utrzymać zajmowane pozycje. Takie postępowanie było niemal równie niebezpieczne, jak to, którego unikali – przypuszczenie generalnej szarży z odsłoniętymi skrzydłami na sam środek wielkiego okręgu tureckich łuczników. Czekanie i przyjmowanie nieprzyjacielskich strzał bez możliwości reakcji nie mogło zapobiec katastrofie, lecz jedynie ją opóźnić. Wytrzymawszy pięć godzin, Frankowie wycofali się do swych namiotów w bezładnej masie i byli o krok od załamania się i masakry, kiedy ich towarzysze przyszli im z pomocą.

Chociaż zwycięstwo było niezasłużone, zapewniło krzyżowcom swobodne przejście przez Azję Mniejszą. Nie musieli toczyć otwartej bitwy, dopóki nie przybyli do Antiochii. Kiedy zaczęto oblegać to miasto, sytuacja armii uległa wielkiej zmianie. Niedole, jakie musiała znosić w trakcie długiego marszu, bardzo przerzedziły jej szeregi. Dziesiątki tysięcy piechurów zginęły po drodze; kawalerzyści stracili większość swych koni. Zachodnie wierzchowce nie mogły wytrzymać upału, a pasza występowała w niewystarczającej ilości i różniła się od tej, do której były przyzwyczajone. Podobno zimą 1097/1098 r. w obozie krzyżowców nie było nawet tysiąca ludzi zdolnych do służby. Cała armia zostałaby spieszona, gdyby nie to, że szczęśliwie udało się zdobyć na nieprzyjacielu pewną ilość syryjskich koni.

Nie musimy się długo rozwodzić nad długim oblężeniem, czy też raczej blokadą Antiochii. Machiny wojenne Franków okazały się kompletnie niezdolne do uporania się ze wspaniałymi murami miasta, które były spuścizną Justyniana. Przez wiele miesięcy krzyżowcy obozowali w bezpiecznym trójkącie pomiędzy Orontesem a murami miejskimi, blokując trzy bramy na wschodzie i północnym wschodzie, ale umożliwiając nieprzyjacielowi swobodne wchodzenie i wychodzenie przez te, które prowadziły na północny zachód i północ. W tej sytuacji oblężenie mogło się ciągnąć w nieskończoność – oblężeni zaczęli odczuwać pewne niedogodności dopiero, gdy pięć miesięcy po przybyciu pod miasto⁵² Frankowie wybudowali wieżę w celu zdominowania zachodniej bramy⁵³ oraz swego rodzaju szaniec mostowy, który miał zablokować wyjście z Bramy Mostowej, gdzie miasto graniczyło z brzegiem Orontesu. Od tego czasu Turcy zaczęli odczuwać niedobór żywności, a zwłaszcza paszy dla koni, ale nie zostali całkowicie otoczeni, ponieważ nadal mogli wchodzić i wychodzić przez boczne furtki pod osłoną nocy i nie stracili łączności ze swymi przyjaciółmi na zewnątrz. Tymczasem chrześcijanie cierpieli w równym stopniu, jak ich przeciwnicy – ogołocili bezpośrednią okolicę z żywności, a oddziały, które wysyłali w celu plądrowania dalszych terenów, były raz po raz likwidowane przez Turków i choć zdołali nawiązać kontakt z morzem za pośrednictwem portu Saint-Simeon, gdzie stacjonowała flotylla Genueńczyków, łączność była często przerywana i zawsze ryzykowna. Przez całą zimę i wczesną wiosnę w obozie panował głód, a ludzie i konie padali jak muchy.

Szczęśliwie dla Franków dwa najpoważniejsze starcia, do jakich doszło w trakcie oblężenia, zostały stoczone w miejscach, gdzie Turcy nie mogli łatwo zastosować swych metod wojennych.

Najważniejsze było pierwsze starcie. Emirowie Syrii zgromadzili armię, którą według różnych szacunków oceniano na 12-28 tys. ludzi, w celu zniesienia oblężenia lub przynajmniej nękania oblegających. Dowiedziawszy się o jej marszu, wodzowie krucjaty postanowili przypuścić na nią śmiały atak, zanim zdoła się do nich zbliżyć. Turcy połączyli swe siły pod miastem Harenc (Harim), 25 km na wschód od Antiochii. Najlepszym sposobem na nawiązanie przez nich łączności z miastem był marsz przez otwarty teren na północ od Orontesu i obozu krzyżowców, co doprowadziłoby ich do Bramy Mostowej. Po drodze musieli jednak pokonać jeden niebezpieczny wąwóz. Ok. 11 km na wschód od Antiochii znajduje się miejsce, gdzie południowa część jeziora Begras kończy się w odległości 1,6 km od Orontesu⁵⁴; droga biegnie przez ten wąski pas ziemi. Krzyżowcy postanowili zagrodzić drogę odsieczy właśnie w tym miejscu; dobrze znali okolice swego obozu i Boemund zauważył, że miejsce to zapewniało wąski front, który niwelował przewagę liczebną, a także umożliwiało zaskoczenie nieprzyjaciela, ponieważ podejście było strome, a w ziemi znajdowało się wiele wgłębień, w których mogły się ukryć znaczne siły.

Frankowie mogli wystawić w polu jedynie siedmiuset konnych; ich konie znajdowały się w tak złym stanie, że jedynie taka liczba wierzchowców nadawała się do odbycia krótkiego nocnego marszu i wzięcia udziału w bitwie. Boemund, który na ten dzień otrzymał dowództwo, wyruszył na czele tego niewielkiego oddziału pod osłoną nocy i „minąwszy siedem dolin i siedem grzbietów”⁵⁵ zajął pozycję w pobliżu wąskiej gardzieli pomiędzy jeziorem a rzeką. O świcie dostrzeżono Turków, na czele których postępowała chmara konnych łuczników, mająca osłaniać główne siły. Kiedy wszyscy z nich znaleźli się w wąwozie, krzyżowcy, którzy sformowali szyk złożony z pięciu małych szwadronów i szóstego w rezerwie, ruszyli galopem na tę straż przednią. Po zażartej walce Turcy ulegli nieprzyjacielowi i rozpoczęli bezładny odwrót w stronę swych głównych sił. Gdyby niewierni mieli miejsce i czas na rozwinięcie szyku⁵⁶²⁵, krzyżowcy z pewnością zostaliby rozbici, ale w chwili ataku Turcy byli jeszcze zbici w masę, a ich skrzydła przylegały do jeziora i rzeki. Straż przednia wpadła na resztę armii w całkowitej rozsypce, a główne siły były tak bardzo ściśnięte i stłoczone na wąskim terenie, że nie mogły się rozproszyć ani oskrzydlić krzyżowców i choć podjęły próbę odparcia szarży, to jednak załamały się i rzuciły do ucieczki, kiedy Boemund włączył się do walki ze swoją rezerwą. Jednakże ucieczka nie była prosta w sytuacji, gdy po obu bokach znajdowała się woda i co najmniej dwa tysiące konnych zginęło lub utonęło. Frankowie prowadzili energiczny pościg i przed zmrokiem zdobyli miasto Harenc oraz wszystkie bagaże nieprzyjaciela (8 lutego 1098).

Drugie starcie można opisać jeszcze prościej. Garnizon urządził wypad z Bramy Mostowej i przeprawił się przez Orontes, aby prowadzić działania na równinie za rzeką. Został szybko zaatakowany, mając rzekę za plecami, i nie mógł sformować swego typowego szyku w kształcie półksiężyca ani atakować i wycofywać się na przemian, co stanowiło podstawę jego systemu taktycznego. Odparty do wody w wyniku energicznych szarż, został pobity na głowę, a podczas odwrotu do bramy, która została zamknięta z głupiego rozkazu Jaghi Sijana, poniósł ciężkie straty i wiele setek ludzi utonęło lub zostało zabitych (marzec 1098).

Antiochia upadła w wyniku zdrady 4 czerwca 1098 roku⁵⁷. Z pewnością nie można jej było zdobyć siłą, a zagłodzenie jej było mało prawdopodobne, ponieważ łączność miasta z otwartymi terenami nie została odcięta, lecz jedynie ograniczona. Tego samego dnia, kiedy miasto zostało zdobyte, w okolicy pojawiła się straż przednia wielkiej armii, która wyruszyła na odsiecz Antiochii. Okoliczni książęta syryjscy, a nawet bardziej odlegli władcy Mezopotamii i Persji połączyli siły, aby ocalić Jaghi Sijana przed jego prześladowcami; ich armia znajdowała się pod dowództwem Kerbogi, emira Mosulu, a krzyżowcy oceniali ją (niewątpliwie z absurdalną przesadą) na 150 tys. konnych. W ciągu kilku dni nowoprzybyła armia opanowała równinę Antiochii i zmusiła krzyżowców do zamknięcia się w ich starym obozie oraz nowo zdobytym mieście. Sytuacja Franków była niebezpieczna, ponieważ cytadela nadal stawiała opór. Syn Jaghi Sijana, Szams ad-Daula, schronił się w niej z resztkami garnizonu po upadku miasta. Należało ich obserwować, a ich wypady zostały powstrzymane jedynie dzięki wzniesieniu fortów na urwistych wzniesieniach prowadzących do ich punktu oporu.

BITWA POD ANTIOCHIĄ, 28 CZERWCA 1098 R.

Sytuacja krzyżowców nie uległa więc znaczącej poprawie. Chociaż zdobyli Antiochię, w praktyce sami byli oblegani przez Kerbogę. Po ponad trzech tygodniach czekania, w trakcie których sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej i po raz drugi zapanował głód, który tak dotkliwie dawał się we znaki w zimie, wodzowie Franków uznali, że mogą jedynie walczyć lub zginąć. Postanowili więc wyjść z miasta przez Bramę Mostową i zaatakować Turków, których główne siły obozowały na równinie na północ od Orontesu. Tym razem postanowili połączyć konnicę i piechotę w swym szyku bojowym. Przeprowadzenie tego eksperymentu było konieczne – kiedy liczebność jazdy spadła do kilku tysięcy ludzi⁵⁸²⁷, przestała być ona wystarczającą siłą do uporania się z ogromną armią Kerbogi. Wiele setek rycerzy o wypróbowanej odwadze straciło wierzchowce i wykluczenie ich z walki byłoby absurdalne. Maszerując pieszo, mieli podnieść na duchu i wzmocnić niewyszkoloną i niegodną zaufania piechotę⁵⁹. Napływ ludzi w kolczugach o wypróbowanej odwadze i wysokim statusie zmniejszał skłonność do paniki i bałaganu, która sprawiała, że zachodnia piechota owych czasów była zupełnie bezradna w starciu z nieprzyjacielem. Dlatego też dołożono wszelkich starań, aby podnieść wartość bojową piechoty; podzielono ją na małe oddziały, które oddano pod komendę kompetentnych dowódców i najprawdopodobniej uszeregowano na podstawie ich uzbrojenia. Najczęściej wspomina się o łucznikach i kusznikach, chociaż w armii musiało się znajdować wiele tysięcy piechurów, którzy nie posiadali tych broni miotających. Jednakże w walce z takimi przeciwnikami jak Turcy, którzy polegali wyłącznie na swych strzałach, żołnierze uzbrojeni w bronie długodystansowe byli szczególnie cenni. Mieliśmy już nieraz okazję zauważyć, że piesi łucznicy stanowią najskuteczniejszą przeszkodę dla łuczników konnych, ponieważ mogą nosić większą broń o dłuższym zasięgu. Najprawdopodobniej zachodni łucznicy nie byli zbyt skuteczni (z wyjątkiem kilku obszarów), jednak nawet pomimo tego mogli się bardzo przydać w walce z Turkami. Oczywiście wodzowie krucjaty nie zamierzali wygrać za pomocą strzał. Piechota miała pełnić jedynie funkcję pomocniczą, a decydujący cios miała zadać szarża kawalerzystów w kolczugach. Szyk bojowy składał się z kilku linii piechoty, a na tyłach każdej z nich znajdowały się niewielkie grupy kawalerzystów. Piechota miała rozpocząć walkę, a kawaleria doprowadzić ją do końca.

W poniedziałek 28 czerwca armia uszykowała się na ulicach Antiochii, korpus obok korpusu, ze strażą przednią ustawioną w Bramie Mostowej i gotową do wyjścia na dany sygnał. Odtworzenie dokładnego rozmieszczenia poszczególnych oddziałów jest bardzo trudne; różni kronikarze podają niemal wszystkie możliwe liczby, począwszy od czterech, a skończywszy na trzynastu. Spośród dwóch naprawdę dobrych źródeł, Rajmunda d’Agiles i Gesta Francorum, pierwsze podaje osiem, a drugie sześć⁶⁰. Jednakże Rajmund dodaje osobliwą uwagę, że „książęta uszykowali osiem korpusów, ale gdy wyszliśmy z miasta, a każdy człowiek zdolny do noszenia broni zajął miejsce w szeregach, przekonaliśmy się, że jest jeszcze pięć korpusów, a zatem walczyliśmy podzieleni na trzynaście korpusów, zamiast początkowych ośmiu”⁶¹. Porównując długie listy imion, które podają dwaj lub trzej kronikarze, przekonamy się, że nie ma prawie żadnych różnic w składzie pierwszych czterech i ostatnich dwóch korpusów, ale trudno oszacować liczbę oddziałów tworzonych przez kontyngenty z Burgundii, południowej Francji i Prowansji. Jeśli chodzi o te części armii, którymi dowodzili Gotfryd z Bouillon i Ademar, biskup Puy, niektórzy doliczyli się jedynie dwóch wielkich mas, niektórzy czterech, a inni aż siedmiu mniejszych. Ogólny wniosek płynący z naszego śledztwa zdaje się sprowadzać do tego, że chociaż początkowo centrum miało się składać z dwóch korpusów złożonych z Lotaryńczyków i Burgundczyków, a lewe skrzydło z dwóch korpusów złożonych z Akwitańczyków i Prowansalczyków, to jednak po wyjściu na równinę przegrupowano te dwa wielkie zgrupowania w trzy i cztery brygady. Jeśli wierzyć Rajmundowi d’Agiles, podjęto taką decyzję pod wpływem chwili, ponieważ liczebność tych kontyngentów została zaniżona na naradzie wojennej, która opracowała szyk bojowy⁶².

Podsumowując nasze źródła, można stwierdzić, że prawdopodobny szyk wyglądał następująco: (1) północni Francuzi pod komendą Hugona, brata króla Francji; (2) Flamandowie pod dowództwem swego hrabiego Roberta; (3) Normanowie pod Robertem, synem Wilhelma Zdobywcy. Te trzy oddziały tworzyły prawe skrzydło i maszerowały na czele kolumny. W następnej kolejności przez bramę wyszły kontyngenty (4), (5) i (6) – trzy korpusy Lotaryńczyków, Burgundczyków i ludzi ze środkowej Francji pod ogólnym dowództwem księcia Gotfryda; wydaje się, że na czele pozostałych dwóch oddziałów z tego zgrupowania stali Reginald, hrabia Toul, i Hugo, hrabia St. Pol. Podczas bitwy całość miała stanowić centrum armii. Następne były oddziały (7), (8), (9) i (10) – cztery korpusy Prowansalczyków, Akwitańczyków i zachodnich Francuzów pod ogólnym dowództwem biskupa Ademara; pozostali trzej dowódcy tego skrzydła (lewego) to Rambald, hrabia Orange, Isoard, hrabia Die, oraz hrabia Conan Bretończyk⁶³. Na końcu znajdowali się Tankred i Gaston de Béarn z Apulijczykami i Gaskończykami (11) oraz Boemund z głównymi siłami Normanów z Italii i Sycylii (12). Ten ostatni korpus miał stać w rezerwie za pozostałymi i strzec tyłów, kiedy armia przejdzie przez most i znajdzie się na równinie⁶⁴.

Jedyna pożyteczna uwaga na temat liczebności poszczególnych oddziałów to stwierdzenie Alberta z Aix, że korpus księcia Gotfryda liczył nie więcej niż dwa tysiące ludzi (zarówno konnych, jak i pieszych). W całej swojej relacji Albert bardzo wyolbrzymia słabość Franków. Jednakże korpus Gotfryda mógł być mniejszy od pozostałych – podobno korpus Boemunda był o wiele większy⁶⁵. Nierozsądnie byłoby jednak oceniać pełną siłę liczebną armii, która wymaszerowała z miasta, na więcej niż 25-30 tys. ludzi, z czego jedna dziesiąta mogła się poruszać na koniach. Wiemy, że po rozwinięciu szyku oddziały z pierwszej linii zajmowały front o długości ponad 3 km. Uwzględniając małe odstępy pomiędzy korpusami, wymagałoby to dwudziestu tysięcy piechurów w sześciu szeregach; szyk raczej nie mógł być cieńszy, ponieważ piechota była znana z chwiejności i nie można było zakładać, że wytrwa w miejscu, jeśli sformuje jedynie trzy lub cztery szeregi. Po doliczeniu kilku tysięcy ludzi z korpusu Boemunda i kawalerii możemy przyjąć ogólną liczbę prawie trzydziestu tysięcy ludzi.

Obóz Kerbogi znajdował się na północny wschód od Antiochii, pod wzgórzami, które wznoszą się 3 km za Orontesem. Krzyżowcy postanowili ruszyć prosto na niego, po przekroczeniu mostu i rozwinięciu w linię. W ten sposób ich front przebiegał na linii wschód-północ-wschód, przy czym Orontes znajdował się w pobliżu prawego, a wzgórza blisko lewego skrzydła. Najwyraźniej ustalono, że po przejściu przez most każdy korpus rozwinie się na równinie, przy czym straż przednia zatrzyma się zaraz po zakończeniu przeprawy i uszykuje się blisko rzeki, centrum wydłuży linię na północ, a lewe skrzydło (które miało do pokonania największą odległość) dotrze do podnóża wzgórz. Niebezpieczeństwo, jakie pociągał za sobą ten plan, polegało na tym, że Kerboga mógł przepuścić jeden lub dwa korpusy, a następnie uderzyć na nie, podczas gdy reszta będzie wychodzić przez bramę i wchodzić na most. Gdyby to uczynił, krzyżowcy mogliby podzielić los armii hrabiego Warrenne’a pod Cambuskenneth⁶⁶ – straż przednia mogłaby zostać rozgromiona, zanim główne siły zdołają się dostać naprzód. Jednakże emir wolał przepuścić całą armię chrześcijan na równinę, gdzie zamierzał ją oskrzydlić i otoczyć w typowy dla Turków sposób⁶⁷. Podobno powiedział: „Dajcie im wyjść tak, abyśmy ich lepiej mogli pokonać naszą potęgą”⁶⁸.

Dopiero gdy kolejne korpusy przeszły przez most i stało się jasne, że chrześcijanie są o wiele liczniejsi niż sądził, a po sformowaniu szyku mogą się rozciągnąć na całej szerokości równiny i uniemożliwić manewr oskrzydlający, Kerboga poderwał się i wprawił swą armię w ruch. Najwyraźniej oddziały Hugona, dwóch Robertów i Gotfryda stały już w linii, a oddział biskupa Ademara zaczął zajmować pozycję na lewo od nich, kiedy emir spróbował przedłużyć swe prawe skrzydło w poprzek północnej połowy szerokiej równiny, gdzie miały się ustawić pozostałe korpusy chrześcijan. Piętnaście tysięcy konnych, poruszających się w kolumnie wzdłuż podnóża wzgórz, zdołało obejść flankę krzyżowców i ustawić się prostopadle do niekompletnego lewego skrzydła. Podobno byli to Turcy Kilidż Arslana z Rumu i Ridwana z Aleppo⁶⁹. Korpus biskupa Ademara i trzy oddziały, które za nim podążały, miały wielkie trudności z ustawieniem się w linii obok centrum i prawego skrzydła⁷⁰. Zdołały to jednak uczynić i tym samym przepołowiły armię Kerbogi, a wydzielony korpus sułtana Rumu został całkowicie oddzielony od głównych sił⁷¹. Dlatego też bitwa składała się z dwóch osobnych starć – jednego pomiędzy główną armią chrześcijan a centrum i lewym skrzydłem Turków oraz drugiego pomiędzy wydzielonym prawym skrzydłem niewiernych a chrześcijańską rezerwą pod komendą Boemunda. Zdając sobie sprawę z fatalnych konsekwencji, jakie mógłby mieć atak Kilidż Arslana na tyły Gotfryda i Ademara, Boemund pospieszył naprzód i ustawił⁷² swe dwa korpusy z twarzą zwróconą na zachód, tyłem do głównych sił. Musiał zająć pozycję równolegle do oddziałów biskupa Ademara, tzn. za środkiem lewego skrzydła głównej armii. Według niektórych źródeł, Gotfryd pospiesznie wysłał korpus Reginalda z Toul do pomocy w powstrzymaniu ataku z tyłu.

W głównej bitwie krzyżowcy ze zdumiewającą łatwością odnieśli całkowite zwycięstwo. Kerboga był złym dowódcą, a jego koledzy, emirowie Damaszku i Aleppo, nie ufali zarówno jemu, jak i sobie nawzajem. Muzułmańscy historycy twierdzą, że w momencie starcia wielki oddział pomocniczy Turkmenów, którym manipulował Ridwan z Aleppo, rzucił się do zdradzieckiej ucieczki i pogrążył w zamieszaniu całą linię. Jak by nie było, nie ulega wątpliwości, że gdy niezachwiana linia chrześcijan ruszyła do natarcia z łucznikami na przedzie i rycerzami z tyłu, Turcy wycofali się ze początkowych pozycji w stronę swego obozu. Kiedy tam przybyli, ponownie stawili opór, ale nie mieli szans na zastosowanie swej typowej taktyki, ponieważ Frankowie wypełnili całą równinę od rzeki do wzgórz i nie można ich było oskrzydlić. Pierwszy odwrót niewiernych sprawiał wrażenie uporządkowanego, ale gdy zostali ponownie zaatakowani, zaczęli się stopniowo załamywać i w końcu rzucili się do jak najszybszej ucieczki z tchórzliwym Kerbogą na czele. Uciekali drogą pomiędzy Orontesem a jeziorem Antiochii, wydając obóz i masy nieszczęsnych ciurów obozowych na pastwę mieczy Franków. Jak napisał Kemal ad-Din: „Nie zginęła żadna znamienita persona, ale doszło do straszliwej rzezi naszych pieszych oddziałów pomocniczych, stajennych i służących”⁷³.

Starcie na tyłach było o wiele bardziej poważne. Turcy z Rumu i Aleppo uderzyli z furią na korpus Boemunda, gdzie piechota sformowała zwarty okrąg i robiła, co w jej mocy, aby wytrwać w miejscu. Znajdowała się w wielkim niebezpieczeństwie, narażona na ostrzał Turków i atakowana przez oddziały, które zrezygnowały ze swej typowej taktyki i co pewien czas szarżowały na nieprzyjaciela z mieczami. Kiedy korpus Reginalda z Toul przybył na miejsce, również stał się celem bardzo energicznego ataku i poniósł ciężkie straty; według niektórych źródeł, niemal cała jego piechota została wybita. Jednakże wkrótce Turcy zobaczyli ucieczkę swej głównej armii i zrozumieli, że bitwa jest przegrana. Poza tym zwycięscy krzyżowcy najwyraźniej przysłali Boemundowi kolejne oddziały. Podpaliwszy trawę w celu osłony swojego odwrotu⁷⁴, niewierni wycofali się na zachód w kierunku morza, zostawiając korpusy Boemunda i Reginalda pokiereszowane, ale twardo stojące w miejscu. W wyniku tchórzliwego postępowania Kerbogi i głównej armii dywersja zakończyła się całkowitym niepowodzeniem.

Bitwa pod Antiochią zadziwiła zarówno Franków, jak i Turków. Chrześcijanie byli zdumieni swym własnym zwycięstwem; chociaż byli słabsi liczebnie i osłabieni przez głód oraz upalne wschodnie słońce, zmietli niewiernych z drogi w pojedynczej, desperackiej szarży. Przypisywali swój sukces wyłącznie czynnikom nadprzyrodzonym; mówili, że Święta Włócznia, którą niesiono przed biskupem Ademarem, zmusiła nieprzyjaciela do ucieczki, a zastępy niebiańskie pod wodzą św. Jerzego i św. Demetriusza, „odziane w biel, jadące na białych koniach i niosące przed sobą białe sztandary”, przyczyniły się do zwycięstwa. Muzułmanie przypisywali zwycięstwo nielicznych nad wieloma i wygłodniałych nad dobrze odżywionymi nieprzeniknionej woli Nieba, karzącej emirów za ich grzechy.

Dla poszukiwaczy bardziej przyziemnego wytłumaczenia znaczenie starcia jest dość oczywiste. Turcy po raz kolejny walczyli na zbyt małym obszarze, aby zastosować swoją typową taktykę; prawe skrzydło Franków opierało się o rzekę i nie można go było obejść. Ich lewe skrzydło, które znajdowało się w prawdziwym niebezpieczeństwie, przebiło się przez hordy wysłane w celu jego otoczenia i dotarło do wzgórz. Kiedy oba skrzydła zapewniły sobie osłonę, musiały jedynie wykonać prostą szarżę, a Turcy mieli do wyboru walkę wręcz, której nigdy nie lubili, lub ucieczkę. Wybrali tę drugą opcję i bitwa została wygrana. Gdyby Boemund i Reginald z Toul nie stali na straży tyłów, mogłoby dojść do katastrofy; kiedy jednak zatrzymano atak na tyły, główna armia turecka była bezradna.

Chrześcijanie i muzułmanie powinni byli dobrze zapamiętać lekcje otrzymane pod Doryleum i Antiochią, ale przekonamy się, że jedynie najtęższe umysły po obu stronach domyślały się ich znaczenia. Przez kolejne sto lat obie strony często powtarzały swoje początkowe błędy – Turcy walczyli na ciasnym terenie, a Frankowie nie łączyli konnicy i piechoty w należyty sposób.

BITWA POD ASKALONEM, 14 SIERPNIA 1099 R.

Bitwa pod Antiochią była jedynym znaczącym starciem podczas podboju Syrii. Pozostałe wydarzenia z lat 1098-1099 to szereg oblężeń, którymi zajmiemy się podczas omawiania sztuki oblężniczej pierwszych krzyżowców. Kolejna bitwa w otwartym polu miała miejsce dopiero w sierpniu 1099 roku i tym razem przeciwnikiem nie był Turek, lecz fatymidzki władca Egiptu, Al-Mustali Abul Kasim Ahmed. W chwili przybycia krzyżowców Palestyna znajdowała się pod kontrolą Egipcjan i to im należało odebrać Jerozolimę. Niedługo po jej zdobyciu (sierpień 1099) Al-Mustali wysłał dużą armię pod komendą swego generała Al-Afdala z zadaniem wyparcia krzyżowców i odzyskania Świętego Miasta. Siły Al-Afdala różniły się od tych, z którymi do tej pory walczyli krzyżowcy. Przypominały stare armie Saracenów, z którymi tak często zmagali się Bizantyjczycy; znajdowało się w nich wiele tysięcy piechurów – czarnych Sudańczyków uzbrojonych w łuki i żelazne buławy (lub cepy); kawaleria składała się po części z mauretańskiej i beduińskiej lekkiej jazdy, a po części z żołnierzy w kolczugach z regularnej armii kalifa. W przeciwieństwie do Turków, nie obejmowała żadnych łuczników i służyli w niej wyłącznie włócznicy. Al-Mustali nie mógł oczekiwać pomocy ze strony tureckich książąt Syrii, ponieważ od dawna znajdował się z nimi w stanie wojny. Wydaje się jednak, że w jego szeregach znajdowała się garstka najemników pochodzenia tureckiego. Pisarze krzyżowców oceniają liczebność całej armii na trzysta tysięcy ludzi. Ponieważ Egipt nie posiadał armii narodowej i polegał na oddziałach najemnych, bardziej prawdopodobna wydaje się liczba dwudziestu tysięcy ludzi⁷⁵.

13 sierpnia Frankowie wymaszerowali z Jerozolimy w sile pięciu tysięcy konnych i piętnastu tysięcy pieszych⁷⁶. Należy zaznaczyć, że wszyscy rycerze znowu poruszali się na koniach, ponieważ w trakcie swego zwycięskiego marszu przez Syrię zdobyli arabskie konie, które zastąpiły ich utracone wierzchowce. Dlatego też stosunek kawalerii do piechoty był o wiele wyższy niż pod Antiochią. Kiedy znaleźli się w pobliżu nieprzyjaciela, zaczęli się obawiać ataku z zaskoczenia oraz okrążenia w trakcie marszu i podzielili armię na dziewięć małych korpusów, złożonych zarówno z piechoty, jak i kawalerii. W jednym rzędzie maszerowały trzy korpusy, tak że niezależnie od tego, czy atak nastąpiłby od frontu, od tyłu, czy też ze skrzydła, trzy oddziały mogły przyjąć uderzenie, trzy kolejne mogły wesprzeć je w walce, a trzy ostatnie stanowiły rezerwę⁷⁷. Jednakże jak na razie tego rodzaju niebezpieczeństwo było tak odległe, że Frankowie sami zaskoczyli i zagarnęli stada należące do armii Al-Afdala, które pasły się pod strażą trzystu ludzi w dolinie położonej kilka kilometrów na północ od Askalonu.

Uciekinierzy wkrótce powiadomili o tym egipskiego wezyra, który przygotował się do walki następnego ranka. Zajął pozycję na wybrzeżu na północ od miasta Askalonu z lewym skrzydłem opartym o morze i prawym opartym o wzgórza, które w tym miejscu znajdują się w odległości ok. 3 km od wody. Na jego tyłach znajdowało się miasto ze swymi sadami i plantacjami oraz obóz rozbity na zewnątrz bramy jerozolimskiej. W pierwszej linii umieścił swych sudańskich łuczników, za którymi stanęła jego regularna kawaleria. Po prawej stronie korpus Beduinów miał podjąć próbę okrążenia nieprzyjacielskiego skrzydła; po lewej było to niemożliwe ze względu na morze.

14 sierpnia krzyżowcy pojawili się w zasięgu wzroku, maszerując w dół piaszczystej równiny pomiędzy wodą a wzgórzami, która stopniowo rozszerza się w pobliżu Askalonu. Kiedy znaleźli się blisko Egipcjan, zaczęli rozwijać swój szyk marszowy w linię, zachowując dotychczasowy podział na dziewięć kolumn. Najwyraźniej pierwsze trzy kolumny dowodzone przez Roberta z Normandii zatrzymały się, podczas gdy druga linia pod komendą Rajmunda z Tuluzy zajęła pozycję na prawo od nich, tuż obok morza, a tylna linia pod Gotfrydem z Bouillon skierowała się w lewo, w stronę wzgórz⁷⁸. W ten sposób dziewięć korpusów sformowało pojedynczą linię, nie zostawiając żadnej rezerwy na tyłach; w każdym korpusie piechota ustawiła się na przedzie, a kawaleria z tyłu.

Kiedy obie armie znalazły się w zasięgu strzału z łuku, Sudańczycy zaczęli ostrzeliwać krzyżowców, „przyklękając na jedno kolano, aby strzelić, zgodnie ze swym zwyczajem”⁷⁹. Jednocześnie cała armia Saracenów zaczęła wydawać straszliwy hałas ze swych trąbek i bębnów, aby przestraszyć chrześcijan, a szwadrony Beduinów ruszyły w prawo, aby okrążyć lewe skrzydło nieprzyjaciela. Pewne dobre źródło stwierdza, że rozpoczynający walkę niewierni przypominali „jelenia, który spuszcza głowę i nastawia swe rogi, aby przyszpilić nimi napastnika”⁸⁰. Jednakże nie można było tego uczynić na zachodniej flance, gdzie morze uniemożliwiało tego rodzaju manewr.

Manewr oskrzydlający został z łatwością zatrzymany przez księcia Gotfryda, który poprowadził swoich rycerzy do szarży i bez trudu stratował lekkozbrojnych Arabów. Jednocześnie przypuszczono generalne natarcie wzdłuż całej linii i chrześcijańska kawaleria ruszyła do szarży zanim Sudańczycy zdołali ponownie wystrzelić z łuków⁸¹. Na wszystkich odcinkach egipska piechota została zepchnięta na swoją konnicę i cała armia natychmiast pogrążyła się w całkowitym zamieszaniu. Wydaje się, że stawiła bardzo słaby opór, a krzyżowcy przełamali jej linię na całej długości. Robert z Normandii zabił chorążego wezyra, Tankred wdarł się do obozu muzułmanów, a Rajmund z Tuluzy zepchnął nieprzyjacielskie lewe skrzydło do morza. Niektórzy Egipcjanie dostali się do miasta, inni uciekli na południe, a część dopłynęła do swej floty, która kotwiczyła u wybrzeża. Jednakże wiele tysięcy z nich zginęło na polu bitwy, jeszcze większa ilość została stratowana w zatłoczonych bramach, a znaczna część utonęła. Przez kilka godzin po zakończeniu walki krzyżowcy ścigali uciekinierów, którzy ukryli się w sadach lub wspięli się na drzewa, aby schować się na ich szczycie⁸². Zdobyli wrogi obóz wraz z ogromnymi łupami i byli o krok od zabicia lub pojmania emira Al-Afdala. Zwycięstwo było o wiele bardziej druzgocące niż pod Antiochią lub Doryleum, ponieważ nieprzyjaciel nie mógł się tak łatwo wycofać i poniósł dużo większe straty. Jego nieszczęsna piechota została wybita do nogi.

Oczywiście Egipcjanie byli przeciwnikami, z którymi można się było obejść bardziej obcesowo niż z Turkami. Usiłowali przeciwstawić ciężkiej kawalerii krzyżowców mniej skuteczną jazdę, uzbrojoną jedynie we włócznie, a ich piechota nie była pod żadnym względem lepsza od infanterii Franków. Dlatego też w otwartym polu byli skazani na porażkę, chociaż posiadali dużą przewagę liczebną, tak jak większość niezdyscyplinowanych azjatyckich armii, które stawały naprzeciw Europejczyków znajdujących się pod komendą kompetentnych dowódców. Krzyżowcy zaczęli tak bardzo gardzić Egipcjanami, że w walce z nimi zaniedbywali podstawowe środki ostrożności i atakowali ich nawet przy stosunku sił 1:10 na wyjątkowo niesprzyjającym terenie. Kilka lat później zostali ukarani za swą lekkomyślność w bitwie pod Ramlą, gdzie król Baldwin poniósł ciężką klęskę z rąk pogardzanego wroga.

BITWY POD RAMLĄ, 7 WRZEŚNIA 1101 I MAJ 1102 R.

Musiały minąć dwa lata zanim wezyr Al-Afdal ochłonął z szoku, jakim była dla niego porażka pod Askalonem. Jesienią 1101 roku wysłał jednak nową armię z zadaniem dokonania inwazji na Palestynę; Askalon, który nadal znajdował się pod kontrolą Egipcjan, pełnił funkcję jej bazy operacyjnej. Baldwin I zastąpił swego brata Gotfryda, który nosił koronę jerozolimską zaledwie przez rok. Jego małe królestwo składało się jedynie ze stolicy oraz trzech portów – Jaffy, Arsufu i Cezarei; dwa ostatnie zostały przez niego opanowane przy pomocy floty genueńskiej w lecie 1101 roku. Przez całe swoje życie Baldwin był lekkomyślnym i nierozważnym przywódcą – jednym z typowych frankijskich generałów, których bizantyjscy autorzy traktują z tak wielką pogardą. Egipskie oddziały nie były tak silne, jak pod Askalonem, ale wciąż były bardzo liczne – Fulcher z Chartres ocenia ich liczebność na 11 tys. konnych i 21 tys. pieszych⁸³⁵²; muzułmańscy kronikarze piszą, że dowodził nimi emir Saad ad-Daula. Baldwin postanowił jednak wyruszyć przeciwko nim na czele niewielkich sił, które zdołał zgromadzić w Jerozolimie w ciągu kilku dni. Nie chciał czekać na oddalone oddziały swych popleczników ani siedzieć bezczynnie przez kilka tygodni w oczekiwaniu na posiłki z Antiochii lub Edessy. Kiedy Egipcjanie oddalili się od Askalonu, Baldwin opuścił Jerozolimę i pomaszerował do Jaffy 5 września. Egipcjanie nie wyruszyli tam przeciwko niemu, lecz wkroczyli pomiędzy króla a jego stolicę, maszerując do Ramli – miejscowości znajdującej się w jednakowej odległości od Jerozolimy i Jaffy. Baldwin podążył za nimi na czele dwustu rycerzy, sześćdziesięciu sierżantów, których pospiesznie wyposażył w pożyczone konie, aby zwiększyć liczebność swej kawalerii, i dziewięciuset piechurów. Podzielił tę niewielką armię na sześć korpusów, z których każdy składał się zarówno z piechoty, jak i kawalerii, a następnie lekkomyślnie ruszył w sam środek armii egipskiej, która została ostrzeżona o jego marszu i sformowała szyk, oskrzydlając krzyżowców na obu flankach. Baldwin i jego nieliczni towarzysze wdarli się w ich szeregi „niczym ptasznicy w sam środek gromady ptaków”. Nie posiadamy żadnych szczegółowych informacji na temat szyku Franków, z wyjątkiem niejasnego stwierdzenia Fulchera, że byli „uszykowani zgodnie z regułami sztuki wojennej”. Jednakże nawet prości krytycy z XII wieku byli gotowi przyznać, że ruszając do ataku Baldwin zlekceważył wszelkie możliwe niebezpieczeństwa⁸⁴.

Wydaje się, że gdy obie linie znalazły się w odległości tysiąca kroków od siebie⁸⁵, rycerze spięli swe konie ostrogami i zostawiwszy piechotę z tyłu, ruszyli na Egipcjan. Na tyłach przy piechocie pozostał jedynie Baldwin oraz jeden z sześciu korpusów kawalerii (najwyżej czterdziestu lub pięćdziesięciu jeźdźców). Kiedy chrześcijanie ruszyli do szarży, armia egipska zgięła swe skrzydła i uderzyła na krzyżowców ze wszystkich stron, atakując piechotę w nie mniejszym stopniu niż konnicę. Dwa prawe szwadrony rycerzy zostały zaatakowane ze skrzydła⁸⁶ i całkowicie zrolowane, tak że niemal nikt nie zdołał uciec. Pozostałe trzy zostały otoczone przez tłum niewiernych i wydawało się, że również przepadną, kiedy Baldwin rzucił się ze swą niewielką rezerwą w największy wir walki, dając niezbędny impuls wzbierającemu tłumowi. Centrum Egipcjan załamało się i rzuciło do ucieczki, a niedługo potem ich zwycięskie lewe skrzydło również opuściło plac boju. Podczas gdy kawaleria rozstrzygała losy bitwy, piechota na tyłach została otoczona ze wszystkich stron przez jeźdźców ustawionych na krańcach skrzydeł armii egipskiej. Została bardzo pokiereszowana, a Fulcher przyznaje, że „chociaż chrześcijanie odnieśli zwycięstwo na przedzie, powiodło im się gorzej na tyłach”. Gdyby zwycięstwo Baldwina opóźniło się o kilka minut, piechota zostałaby prawdopodobnie całkowicie rozbita i wybita do nogi. Tymczasem sukces był tak wątpliwy, że pięciuset Arabów ze zwycięskiego lewego skrzydła Egipcjan podjechało pod mury Jaffy, pokazując tarcze i hełmy chrześcijańskich rycerzy, których zabili, i wołając do garnizonu, że Baldwin poległ razem z całą swoją armią. Oddziały te wracały z powrotem, nie wiedząc o rozgromieniu swych głównych sił, kiedy przez przypadek wjechały w sam środek chrześcijan i zostały w większości wybite.

Armia Baldwina poniosła bardzo duże straty. Zginęło osiemdziesięciu rycerzy – jedna trzecia całej kawalerii; niewątpliwie niemal wszyscy z nich należeli do dwóch szwadronów, które zostały zniszczone na początku bitwy⁸⁷. Poległa również o wiele większa liczba piechurów. Straty Egipcjan są oceniane aż na piętnaście tysięcy ludzi, co jest zupełnie nieprawdopodobne; prawdopodobnie były one niewiele większe niż straty ich przeciwników. Muzułmańscy historycy nie podają żadnych szczegółów, ale przyznają, że ich wódz Saad ad-Daula zginął na polu bitwy w wyniku upadku z konia, jak dużo wcześniej przepowiedział mu pewien astrolog⁸⁸. Cała bitwa trwała zaledwie godzinę⁸⁹.

To zdumiewające, że po znalezieniu się na krawędzi zagłady we wrześniu 1101 roku, Baldwin powtórzył swą lekkomyślną taktykę na większą skalę na tym samym polu bitwy już osiem miesięcy później⁹⁰. W maju 1102 roku Egipcjanie ponownie opuścili Askalon i pomaszerowali na Ramlę, gdzie rozbili obóz. Baldwin wyruszył przeciwko nim ze swym zbrojnym orszakiem, nie czekając na posiłki z oddalonych miast swego niewielkiego królestwa. Pod Jaffą połączył się z grupą pielgrzymujących rycerzy – niedobitków nieszczęsnej krucjaty 1101 roku, którzy właśnie wsiadali na statki, aby powrócić do Francji; dowodzili nimi Stefan z Blois i Stefan, hrabia-palatyn Burgundii. Dawało mu to nie więcej niż dwieście lanc; pomimo tego pomaszerował prosto na Ramlę, sądząc że wrogie siły to jedynie oddział łupieżczy liczący 800 lub 1000 ludzi⁹¹; w rzeczywistości była to cała armia, mniej więcej równie duża, jak ta, która w poprzednim roku poniosła porażkę w tym samym miejscu⁹². Jak pisze Fulcher: „To duma i zarozumiałość sprawiły, że król nie zaczekał na kolejne oddziały, nie przystąpił do bitwy w należytym szyku bojowym, nie zważał na ostrzeżenia i nie przerywał marszu, dopóki nie ujrzał przed sobą i o wiele bliżej niż sobie życzył wielkiego tłumu nieprzyjaciół”. Dysponując zaledwie dwiema setkami rycerzy, Baldwin ruszył prosto na nieprzyjacielskie centrum w nadziei na powtórzenie swego wyczynu z poprzedniego roku. Jednakże dysproporcja sił była zbyt duża i tym razem nie miał przy sobie piechoty, która osłoniłaby jego tyły i zmniejszyła nacisk nieprzyjaciela. Frankowie zanurzyli się w nieprzyjacielskiej masie i zostali wybici niemal do nogi. Baldwin i kilku innych zdołało się wycofać z walki, ale hrabiowie Blois, Burgundii i Vendôme oraz ponad 150 rycerzy poległo na polu bitwy. Okazało się, że pogarda wobec armii egipskiej ma swoje granice, a król musiał się nauczyć, że nawet najbardziej desperacka odwaga nie może zrekompensować słabości liczebnej przy stosunku 100:1.

Po kilku szczęśliwych ucieczkach Baldwin dotarł do Arsufu, a stamtąd pożeglował do Jaffy na galerze angielskiego awanturnika Godryka. Po przybyciu na miejsce otrzymał posiłki, które zdążyłyby wziąć udział w bitwie, gdyby tylko zgodził się zaczekać kilka dni – osiemdziesięciu rycerzy z Galilei pod komendą Hugona z St. Omer, dziewięćdziesięciu z Jerozolimy oraz duży oddział piechoty. Kilka tygodni później przybyła wielka flota pielgrzymów w sile dwustu okrętów z Anglii i Niemiec pod dowództwem Anglika Hardinga oraz Westfalczyków Ottona i Hademutha. Załogi wylądowały z bronią w ręku i z ich pomocą Baldwin poczuł się na tyle silny, aby opuścić Jaffę i ponownie stawić czoło Egipcjanom w otwartym polu. Tym razem przyswoił sobie otrzymaną lekcję i połączył kawalerię z piechotą. Dzięki otrzymaniu posiłków z floty piechota, która liczyła co najmniej siedem tysięcy ludzi, była uzbrojona głównie w łuki oraz kusze i trzymała wrogą konnicę na dystans, podczas gdy rycerze w sile tysiąca ludzi szarżowali za każdym razem, gdy Egipcjanie usiłowali się zbliżyć i odpierali każdy atak. W końcu niewierni przekonali się, że nie mogą wywrzeć na Frankach żadnego wrażenia i odjechali, wydając swój obóz na złupienie. Wydaje się jednak, że nie stracili zbyt wielu zabitych; kronikarze krzyżowców oceniają ich straty jedynie na trzy tysiące ludzi, co stanowi bardzo skromną liczbę w porównaniu z ich typowymi szacunkami. Zwycięstwo nie było decydujące, ale ocaliło Palestynę, podczas gdy porażka pociągnęłaby za sobą natychmiastowy upadek łacińskiego królestwa.

Chętnie poznalibyśmy więcej szczegółów na temat udziału Anglików w tym starciu. Musieli być obecni w dużej liczbie, ale żaden z naszych rodzimych kronikarzy nie wspomina o Godryku i Hardingu, chyba że ten pierwszy to Godryk z Finchale, który został później pustelnikiem i świętym; podobno w młodości był żeglarzem i przybył do Ziemi Świętej na swym statku, a zatem taka identyfikacja jest możliwa.

ROZDZIAŁ IV
TAKTYKA KRZYŻOWCÓW

SEKCJA II
TAKTYKA PÓŹNIEJSZYCH BITEW: ZWYCIĘSTWA POD HAB,
HAZART, MARDŻ AS-SAFFAR, ARSUF I JAFFĄ

Ponieważ naszym celem nie jest opisanie historii królestwa Jerozolimy i jego wojen, lecz wskazanie głównych tendencji wojskowych epoki krucjat, nie możemy się szczegółowo zajmować wszystkimi niezliczonymi starciami Franków z muzułmanami i musimy się ograniczyć do skomentowania jedynie tych, które posiadają pewne istotne cechy. Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że te same interesujące aspekty bitew pod Doryleum, Antiochią, Harenc, Askalonem, Ramlą i Jaffą można zaobserwować również we wszystkich starciach z XII wieku.

Krzyżowcy na ogół odnosili zwycięstwo w walce z Turkami, jeśli (1) łączyli swą kawalerię z solidnym oddziałem piechoty uzbrojonej wyłącznie w bronie miotające; (2) walczyli na terenie, na którym niewierni nie mogli zastosować swej typowej taktyki partyjskiej, polegającej na otoczeniu i nękaniu nieprzyjaciela; (3) unikali niebezpieczeństwa głodu poprzez zabieranie wystarczających zapasów żywności. W walce z innymi muzułmanami, takimi jak Egipcjanie, krzyżowcy byli o wiele pewniejsi sukcesu; musieli jedynie podjąć podstawowe środki ostrożności i mogli liczyć na zwycięstwo. Bitwy Franków z tymi mniej groźnymi wrogami czasami przypominają pierwsze bitwy Anglików w Indiach, gdzie dzięki śmiałemu uderzeniu nieliczni tak często odnosili zwycięstwo nad wieloma, pomimo niekorzystnej sytuacji. Należało przede wszystkim zadbać o obecność piechoty, która pełniła funkcję wsparcia i punktu zbornego dla kawalerii. Chociaż piechurzy rzadko wygrywali bitwy, zawsze umożliwiali odniesienie zwycięstwa rycerzom.

Jeśli natomiast Frankowie decydowali się na lekkomyślne natarcie na nieznanym terenie w zdewastowanej okolicy, gdzie można ich było otoczyć, nękać i w końcu wyczerpać, lub pozwalali, aby duma klasowa sprowadziła ich na manowce i zostawiali piechotę z tyłu, byli narażeni na straszliwe klęski.

Wybraliśmy przykłady typowych zwycięstw krzyżowców w postaci bitew pod Hab (1119), Hazart (1125), Mardż as-Saffar (1126), Arsuf (1191) i Jaffą (1192). Przykładami porażek spowodowanych złamaniem podstawowych reguł są starcia pod Carrhae (1104), Tyberiadą (1187), Akką (1189) i Mansurą (1250).

BITWA POD HAB, 14 SIERPNIA 1119 R.

27 czerwca 1119 roku Roger, książę Antiochii, zginął wraz z wieloma swoimi rycerzami w katastrofalnym starciu pod Cerep. Zwycięski emir Mardinu, Il-Ghazi, zaczął opanowywać całe księstwo Antiochii. Baldwin II z Jerozolimy i jego wasal Pons, hrabia Trypolisu, pospiesznie wyruszyli z południa, aby ocalić je przed niewiernymi. Oddziały z Edessy również ruszyły połączyć się ze swoim suzerenem, a gdy resztki armii antiocheńskiej dołączyły do wojska, jego liczebność wyniosła siedmiuset rycerzy i kilka tysięcy piechoty. Baldwin ruszył na odsiecz Zerdanie – zamkowi, który został oblężony przez Il-Ghaziego. Warownia została zdobyta przed jego przybyciem, ale w dniu bitwy nie zdawał sobie z tego sprawy. Il-Ghazi również otrzymał posiłki – jego rywal, Tughtakin z Damaszku, zgodził się zakopać topór wojenny i przyprowadził duży kontyngent swych jeźdźców oraz kolejne zaciągi z Emesy. W sumie niewierni zgromadzili ok. dwudziestu tysięcy konnych. Nie ma żadnej wzmianki o piechocie; na ogół tureccy emirowie polegali jedynie na swych konnych łucznikach⁹³.

Maszerując przez Hab w kierunku Zerdany, przed świtem Baldwin uszykował swą armię w bardziej skomplikowany sposób niż mieli w zwyczaju krzyżowcy. Pierwsza linia składała się z trzech korpusów, a każdy z nich był złożony z oddziału kawalerii wspieranego przez oddział piechoty, „tak aby jeden rodzaj broni mógł osłaniać drugi”. Za środkiem tej linii znajdował się sam Baldwin z rycerzami ze swego orszaku, którzy tworzyli trzy korpusy; po jego prawej stronie stał hrabia Trypolisu ze swymi wasalami, a po lewej Robert Fulcoy, pan Zerdany, z baronami i rycerzami z Antiochii; wydaje się, że kolejny oddział Antiocheńczyków został wydzielony w charakterze straży tylnej, jeśli wierzyć Walterowi Kanclerzowi, który jest naszym głównym źródłem⁹⁴. Szwadrony Ponsa i Roberta nie zostały ustawione równolegle do pierwszej linii, lecz nieco za nią, aby mogły udaremnić próby jej oskrzydlenia, podczas gdy król mógł ją wzmocnić, gdyby nieprzyjaciel skierował główne uderzenie na jej centrum. Czy to celowo, czy też przez przypadek, szyk ten jest uderzająco podobny do tego, który zalecał cesarz bizantyjski Leon Mądry w walce z muzułmanami. Porównanie planu na s. 198 ze szkicem bitwy pod Hab na s. 290 pokazuje to bardzo wyraźnie. Jedyna różnica polega na tym, że za pierwszą linią konnicy Baldwin ustawił piechotę (być może w sile dwóch lub trzech tysięcy ludzi), podczas gdy Leon opisuje szyk oddziału kawalerii nie uwzględniając wsparcia ze strony piechurów. Spośród dziewięciu szwadronów, z których każdy liczył ok. osiemdziesięciu ludzi, trzy były w pierwszym szeregu, trzy w drugim, jeden z tyłu i po jednym na każdym skrzydle. Wydaje się, że Il-Ghazi i Tughtakin zamierzali zaskoczyć Franków o świcie, ale gdy wstało słońce, niewielka armia Baldwina maszerowała już w dobrym porządku, a wszystkie okrzyki wojenne oraz odgłosy trąbek i bębnów, które nagle zaczęli wydawać niewierni, zostały kompletnie zlekceważone. Il-Ghazi postanowił więc zastosować typową taktykę Turków i ruszył naprzód w szyku półksiężycowym, okrążając skrzydła armii chrześcijan. On sam znajdował się na prawym skrzydle z Mezopotamczykami, a Tughtakin na lewym z ludźmi z Damaszku i Emesy. Turcy doskonale zdawali sobie sprawę, że największe niebezpieczeństwo stanowi połączenie piechoty i kawalerii przez chrześcijan. Il-Ghazi postanowił więc uczynić, co w jego mocy, aby zmiażdżyć pierwszą linię nieprzyjaciela i przygotował desperackie natarcie na centrum Baldwina, gdzie zgromadzili się wszyscy jego piechurzy. Wraz z trzema szwadronami rycerzy, które znajdowały się przed nimi, stali się oni celem niezwykle gwałtownego ataku⁹⁵; jeźdźcy zostali zepchnięci na piechurów, a ci drudzy zostali zaatakowani przez Turków, którzy jednak nie zasypali ich gradem strzał, jak to mieli w zwyczaju, lecz ruszyli do energicznej szarży z lancami i mieczami. Po odparciu rycerzy frankijscy piechurzy okazali się niezdolni do zatrzymania Mezopotamczyków. Uzbrojeni w bronie miotające w celu przeciwstawienia się tureckim łukom, byli gorzej przygotowani do walki w zwarciu. Bili się dobrze, ale zaczęli się pogrążać w zamieszaniu i ponieśli ciężkie straty.

Tymczasem na skrzydłach obie strony osiągnęły pewne sukcesy; na prawym ludzie Il-Ghaziego zaatakowali i zmusili do odwrotu hrabiego Trypolisu, którego cały korpus został w końcu zepchnięty na flankę oddziału Baldwina w drugiej linii. Jednakże na lewym skrzydle Robert Fulcoy i Antiocheńczycy przypuścili tak energiczną szarżę na ludzi z Damaszku, że całkowicie ich rozbili i zmusili do bezładnego odwrotu. Robert mógłby wygrać bitwę, gdyby szybko uderzył na wrogie centrum ze skrzydła. Nie przyszło mu to jednak na myśl; jego największym pragnieniem było odblokowanie swego zamku Zerdany, o upadku którego jeszcze nie wiedział⁹⁶. Dlatego też przez pewien czas ścigał Damasceńczyków, a następnie pojechał prosto do Zerdany, nie podejmując żadnych prób ponownego włączenia się do walki. Aż do końca starcia nie pojawił się ze swym korpusem na polu bitwy.

Ludzie Il-Ghaziego na drugim skrzydle nie popełnili takiego błędu i natarli na drugą linię Baldwina. Walka stała się bardzo chaotyczna; straż przednia i prawe skrzydło Franków zostały zepchnięte na ich centrum w zdezorganizowanej masie i pozostawało jedynie mieć nadzieję, że król zdoła uratować sytuację ze swoją rezerwą. Raz za razem szarżował ze swymi rycerzami i odpierał każdą chmarę Turków, która nacierała, aby przypieczętować zwycięstwo. Niezależnie od tego, czy atak zagrażał frontowi, flance, czy też tyłom, król i jego rycerze zawsze interweniowali na zagrożonym odcinku. Okrzyk „Święty Krzyż!” oraz impet ciężkiego szwadronu zbrojnych wielokrotnie odrzucał niewiernych od ich ofiary⁹⁷. Pod wieczór Il-Ghazi zrezygnował z walki i odjechał, pozostawiając kontrolę nad polem bitwy Baldwinowi.

W trakcie odwrotu pan Mardinu natknął się na korpus Roberta Fulcoya, który powoli wracał połączyć się z królem po tym, jak przekonał się, że Zerdana znajduje się już w rękach niewiernych. Antiocheńscy rycerze, którzy maszerowali w nieładzie i nie zastosowali odpowiednich środków ostrożności, zostali z łatwością rozbici przez Turków, a sam Robert spadł z konia podczas ucieczki i dostał się do niewoli. Kilka dni po bitwie został z zimną krwią zgładzony przez Tughtakina; nie sposób zaprzeczyć, że zapracował sobie na swój los, ponieważ samolubne porzucenie towarzyszy na początku bitwy zasługiwało na najcięższą karę.

Baldwin, który nie wiedział o tej katastrofie, pozostał na polu bitwy do nocy, a następnie wycofał się do Hab. Następnego ranka wrócił pochować swoich zabitych i ograbić ciała poległych nieprzyjaciół. Ponieważ Turcy całkowicie zniknęli, słusznie uznał się za zwycięzcę. W rzeczywistości bitwa była nierozstrzygnięta; osiągnięto jednak cel, w jakim ją stoczono, ponieważ nieprzyjaciel nie wznowił natarcia na Antiochię. Straty były bardzo duże; Baldwin obliczył, że zginęło stu rycerzy i siedmiuset piechurów, a jeszcze więcej uległo rozproszeniu i powróciło dopiero po kilku dniach. Turcy stracili od dwóch do trzech tysięcy konnych.

Przebieg tej bitwy, której losy ważyły się przez tak długi czas, przypomina historię bitwy pod Montlhery, a sporządzony przez Waltera opis ucieczki obu stron można spokojnie porównać do znanego fragmentu pamiętników Comminesa. „Nasi uciekinierzy zbiegli do Hab, Antiochii, a nawet aż do Trypolisu, donosząc o zabiciu króla i całej armii. Natomiast Turcy, którzy zostali przepędzeni z pola bitwy (przez nasze lewe skrzydło), wlali się do Aleppo, przysięgając że Il-Ghazi, Tughtakin i wszyscy Turkmeni zostali wybici do nogi”⁹⁸. Podczas gdy Baldwin mógł utrzymywać, że kontrolował pole bitwy o zmierzchu, Il-Ghazi mógł pokazać zdobycze w postaci sztandaru łacińskiego królestwa, którą wyrwano królewskiemu giermkowi, oraz Roberta Fulcoya i wielu innych szlachetnie urodzonych jeńców. Po zabiciu trzydziestu z nich powrócił do Mardinu, aby zgromadzić kolejne oddziały, co jest wystarczającym dowodem na bezpodstawność jego twierdzeń o zwycięstwie. Wydaje się jednak, że zdołał zwieść swego kronikarza Kemala ad-Dina, który w żaden sposób nie sugeruje, że Baldwin również mógł się uważać za zwycięzcę starcia. Wydarzenia kolejnych miesięcy wyraźnie pokazały, kto był prawdziwym zwycięzcą. Il-Ghazi wrócił do domu; Baldwin pozostał w polu i jesienią odzyskał Zerdanę oraz większość pozostałych zamków i miast, które zostały zdobyte przez niewiernych po śmierci księcia Rogera.

Bitwa pod Hab lub Danit jest interesująca z wielu powodów. Po raz pierwszy krzyżowcy zastosowali o wiele bardziej skomplikowany szyk bojowy niż prosta linia piechoty wspierana przez kawalerię, którą formowali pod Antiochią, Askalonem i Ramlą. Wyciągnąwszy wnioski z licznych bitew z Turkami, jakie stoczył jako hrabia Edessy, Baldwin zebrał owoce swych doświadczeń jako król. Turcy również wiele się nauczyli – nie polegali już wyłącznie na łukach, lecz przeprowadzali energiczne szarże z mieczami i lancami. Zrozumieli, że frankijscy piechurzy uzbrojeni w bronie miotające stanowią dla nich jeszcze większe niebezpieczeństwo niż rycerze i skoncentrowali się przede wszystkim na zlikwidowaniu piechoty, nie próbując jej wystrzelać (co rzadko się udawało, ponieważ łuki tureckich jeźdźców ustępowały kuszom), lecz stratować przy pomocy lanc. Tym razem zdołali tego dokonać, najwyraźniej dzięki temu, że Baldwin popełnił błąd ustawiając swe trzy szwadrony rycerzy przed piechotą z centrum, zamiast na jej tyłach.

Aby opisać dalszy rozwój taktyki obu stron, musimy się przenieść o kilka lat do przodu, do bitew pod Mardż as-Saffar i Hazart.

BITWA POD HAZART, 11 CZERWCA 1125 R.

Wydaje się, że w bitwie pod Hazart, która miała miejsce 11 czerwca 1125 roku, Baldwin powrócił do prostego szyku bojowego z okresu bitew pod Antiochią i Askalonem. Podzielił swą armię na trzynaście małych korpusów, złożonych zarówno z piechoty, jak i kawalerii. Ponieważ armia liczyła 1100 rycerzy i 2000 pieszych, każdy szwadron musiał liczyć ok. osiemdziesięciu ludzi (praktycznie tak samo, jak pod Hab), a oddziały piechoty nieco ponad 150 ludzi. Tych trzynaście oddziałów tworzyło centrum i dwa skrzydła; prawe składało się z oddziałów z Antiochii, a lewe z żołnierzy z Edessy i Trypolisu; w skład centrum⁹⁹ – najsilniejszego z trzech zgrupowań – wchodzili palestyńscy wasale króla. Przypuszczalnie każde skrzydło składało się z czterech, a centrum z pięciu korpusów, ale nie zostało to wyraźnie stwierdzone ani przez Fulchera, ani przez Wilhelma z Tyru.

Podobno przeciwnik Baldwina, Al-Bursuki, miał piętnaście tysięcy konnych w 21 korpusach; ruszył naprzód, aby zaatakować frankijską piechotę (nie ma żadnej wzmianki o tym, aby próbował wykonać manewr oskrzydlający w typowy dla Turków sposób). Po krótkiej wymianie pocisków rozpoczęła się walka w zwarciu, kiedy Baldwin wydał kawalerii rozkaz do generalnej szarży¹⁰⁰. Przez chwilę niewierni trwali w miejscu, ale gdy rycerze wdarli się między nich, upadli na duchu, załamali się i uciekli. Dwa tysiące z nich poległo na polu bitwy, podczas gdy chrześcijanie stracili zaledwie 24 ludzi. Odpowiednie połączenie piechoty i kawalerii doprowadziło do niemal bezkrwawego zwycięstwa.

BITWA POD MARDŻ AS-SAFFAR, 25 STYCZNIA 1126 R.

W następnym roku Turcy po raz pierwszy wystawili w polu piechotę. Najwyraźniej w końcu zdali sobie sprawę, że połączone rodzaje broni są skuteczniejsze od ich konnych łuczników. W styczniu 1126 roku król Baldwin przekroczył Jordan i ruszył w kierunku Damaszku, pustosząc kraj wzdłuż i wszerz w odwecie za podobny najazd na Palestynę, który poprzedniej jesieni zorganizował Tughtakin. Atabeg i jego syn wyruszyli przeciwko niemu, prowadząc ze sobą nie tylko jeźdźców, ale również „wybranych młodzieńców, wyszkolonych w nagłym wyłanianiu się z bronią zza pleców kawalerzystów, którzy zsiadali z koni i walczyli pieszo, kiedy znaleźli się w pobliżu nieprzyjaciela; mieli bowiem nadzieję, że zdezorganizują Franków, rzucając przeciwko nim piechotę z jednej i kawalerię z drugiej strony”¹⁰¹. W Damaszku oraz zależnych od niego miasteczkach ogłoszono dżihad i wiele tysięcy niewyszkolonych mieszkańców wyruszyło walczyć za islam na piechotę.

25 stycznia, w dzień nawrócenia św. Pawła, armie spotkały się pod Mardż as-Saffar, nieopodal Damaszku. Baldwin podzielił swych ludzi na dwanaście korpusów, złożonych zarówno z piechoty, jak i kawalerii, „aby obydwa rodzaje broni mogły się należycie wspierać”¹⁰². Damasceńczycy nie mieli wielkiej przewagi liczebnej, z wyjątkiem swej nieregularnej piechoty; chrześcijańscy kronikarze przyznają, że obie armie nie różniły się zbytnio pod względem liczebności i nie przypisują nieprzyjacielowi zwyczajowej wielkiej przewagi. Jednakże czy to dlatego, że Damasceńczycy walczyli w pobliżu swej stolicy w obronie swych domów i rodzin, czy też dlatego, że pomogła im ich piechota, stawili o wiele większy opór niż zazwyczaj. Była to jedna z najbardziej zaciętych (chociaż nie najkrwawszych) bitew, jaką stoczyli Frankowie na przestrzeni wielu lat¹⁰³. Fulcher przyznaje, że przez pewien czas Baldwin zdawał się przegrywać bitwę; deszcz strzał był zbyt wielki i „strzały spadały tak gęsto, że żadna część ciała, czy też kończyna, nie była przed nimi bezpieczna”. Armia długo się cofała i jedynie desperacki zryw po południu uratował ją i umożliwił wznowienie natarcia. „Jednakże nasz król spisał się dobrze tego dnia, podobnie jak wszyscy jego rycerze i wasale, a Bóg Wszechmogący był z nimi”¹⁰⁴. O zmierzchu Turcy uciekli i bitwa została wygrana. Na polu bitwy poległo dwa tysiące damasceńskich kawalerzystów oraz niezliczona liczba piechurów; chrześcijanie stracili jedynie 24 rycerzy i 80 piechurów. W swoim dość niezadowalającym opisie bitwy Wilhelm z Tyru twierdzi, że w decydującym momencie chrześcijańska piechota, zachęcona przykładem króla i jego rycerzy, uderzyła na nieprzyjaciela razem z kawalerią i wyrządziła Turkom największe szkody strzelając do ich koni, dzięki czemu spieszeni niewierni łatwo padli ofiarą ścigających¹⁰⁵. Niełatwo jednak ustalić, czy w jego wizji bitwy piechota znajdowała się za rycerzami, czy też przed nimi. Z jednej strony pisze, że piechurzy „podnosili swych rannych towarzyszy i zabierali ich do bagażów, stawiając na nogi tych, którzy zostali obaleni”; z drugiej strony mieli strzelać do tureckich koni, tak że jeźdźcy „wpadali w ręce swych towarzyszy, którzy jechali z tyłu”. Pierwsze stwierdzenie zdaje się świadczyć o tym, że rycerze przeprowadzili już szarżę przez teren, po którym poruszali się piechurzy; według drugiego, podążali za nimi. Wilhelmowi zdarza się jednak źle interpretować źródła do bitew, które miały miejsce przed jego czasami, i w tym przypadku jego opis jest bardzo niejasny. Najprawdopodobniej w chwili rozpoczęcia bitwy piechota znajdowała się w pierwszej linii, a kawaleria pełniła funkcję wsparcia. Kiedy zrobiło się gorąco, kawaleria musiała wyjechać do przodu, a podczas ostatecznego natarcia piechota zapewne podążała za rycerzami, aby przypieczętować zwycięstwo, zamiast ich poprzedzać. Niestety źródła muzułmańskie nie zawierają szczegółowego opisu bitwy; gdyby istniał, moglibyśmy rozwiać wątpliwości, tak jak w przypadku bitwy pod Hazart, porównując zapiski dwóch wrogich kronikarzy.

W okresie pomiędzy bitwą pod Mardż as-Saffar a upadkiem Jerozolimy w 1187 roku chrześcijanie odnieśli wiele sukcesów, które zasługują na odnotowanie. Ponieważ jednak nie mają one szczególnego znaczenia taktycznego i posiadają te same cechy, o których już wspomnieliśmy, można je pominąć bez szczegółowego opisu. Porażki z tego okresu są bardziej interesujące niż zwycięstwa; uwagi na temat kilku z nich znajdują się w następnym rozdziale, który dotyczy przyczyn wielu porażek Franków.

Bitwa, którą musimy się zająć w następnej kolejności, była ostatnim wielkim zwycięstwem chrześcijan i zasługuje na największe uznanie, ponieważ pokonano w niej wielkiego Saladyna – najlepszego dowódcę, jakiego kiedykolwiek posiadali niewierni, dowodzącego najpotężniejszą i najgroźniejszą (chociaż nie największą) armią, jaką kiedykolwiek wystawili w polu. Chrześcijanie również dysponowali o wiele większymi siłami niż podczas którejkolwiek z poprzednich bitew w Ziemi Świętej. Na szczęście posiadamy doskonałe opisy starcia z perspektywy obydwu stron i można z łatwością odtworzyć jego topografię. Warto zbadać każdy szczegół.

BITWA POD ARSUF, 7 WRZEŚNIA 1191 R.

Po niemal dwuletnim oblężeniu Frankowie odzyskali Akkę 12 lipca 1191 roku. Garnizon złożył broń i poddał się królom Francji i Anglii, przedłużywszy opór najdłużej, jak to możliwe. Saladyn zrobił, co w jego mocy, aby pomóc miastu i przypuszczał ciągłe ataki na obóz oblegających, jednakże wszystkie jego wysiłki spełzły na niczym. Widząc, że nie ma nadziei na ratunek i że w ciągu kilku dni Akka zostanie zdobyta szturmem, emirowie Karakusz i Masztub otworzyli bramy, obiecawszy że skłonią sułtana do wypłaty okupu za garnizon w wysokości dwustu tysięcy bizantów oraz do zwrotu Prawdziwego Krzyża i 1500 chrześcijańskich jeńców ocalałych z bitwy pod Tyberiadą, których przetrzymywano w kajdanach w Damaszku i innych miejscach.

Przez kilka tygodni po upadku wielkiej twierdzy chrześcijanie obozowali w Akce i wokół niej, podczas gdy Saladyn nadal ich obserwował ze swego obozu na wschodniej górze. Zwłoka wynikała po części z wyczerpania zwycięzców i konieczności naprawy zniszczonych murów miejskich, a po części z przedłużających się negocjacji na temat wypłaty okupu za garnizon. Tymczasem król francuski Filip wyruszył do domu, żegnany przekleństwami przez całą armię, przyrzekając że po powrocie będzie cichym i spokojnym sąsiadem dla ziem króla Anglii. „Wszyscy ludzie dobrze wiedzą jak wiernie dotrzymał tej przysięgi, ponieważ gdy tylko wrócił, podburzył kraj i doprowadził do wybuchu niepokojów w Normandii”¹⁰⁶. Zostawił większość swej armii w obozie pod komendą księcia Burgundii i Henryka, hrabiego Szampanii.

Próby zawarcia porozumienia z Saladynem zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. Nie musimy się wdawać w szczegóły obrzydliwej opowieści o tym, jak zmasakrowano turecki garnizon, kiedy nie otrzymano za niego okupu. We wtorek 20 sierpnia Ryszard i książę Burgundii ścięli 2600 nieszczęsnych jeńców i wszelkie szanse na zawarcie pokoju przepadły. Dwa dni później armia krzyżowców wyruszyła w drogę.

Ryszard zmierzał do Jerozolimy, której odzyskanie było głównym celem krucjaty. Jednakże bezpośredni marsz z Akki do Świętego Miasta jest niemożliwy. Góry Efraim stanowią zbyt trudną barierę do pokonania i lepiej obrać alternatywną drogę, jeśli tylko istnieje taka możliwość. Najlepszą bazą do marszu na Jerozolimę jest Jaffa i właśnie tam Ryszard postanowił się przenieść ze swoją armią. Dlatego też postanowił, że armia pomaszeruje wzdłuż wielkiej rzymskiej drogi obok morza przez Hajfę, Atlit, Cezareę i Arsuf, podczas gdy flota popłynie równolegle do niej i będzie się z nią kontaktować wszędzie tam, gdzie okręty zdołają się zbliżyć do brzegu. Ta współpraca była bardzo ważna, ponieważ armia odczuwała wielki brak środków transportu i musiała otrzymywać żywność za pośrednictwem floty. Zwierzęta juczne były tak nieliczne, że trzeba było transportować większość bagaży na plecach piechurów, którzy obładowali się namiotami, workami z mąką i różnymi niezbędnymi zapasami. Niemal połowa z nich pełniła funkcję tragarzy i tym samym została wyłączona z szeregów, kiedy armia rozpoczęła marsz. Po drodze nie można było znaleźć żadnej żywności, ponieważ Saladyn spustoszył już wybrzeże i zburzył Hajfę, Cezareę oraz Arsuf.

Nie ulegało wątpliwości, że Saladyn zacznie nękać krzyżowców już od samego początku marszu. Pokusa zaatakowania armii rozciągniętej w jednej cienkiej kolumnie na przestrzeni wielu kilometrów drogi musiała skłonić Turków do opuszczenia ich twierdz na wzgórzach. Ryszard opracował zatem szyk marszowy, który mógł się w jednej chwili przekształcić w szyk bojowy. Jego front, tyły i lewa flanka były w równym stopniu narażone na atak. Jedynie prawe skrzydło było przez cały czas osłonięte przez pobliskie morze.

Biorąc pod uwagę to niebezpieczeństwo, król ustawił swe siły w najlepszy możliwy sposób. Obok morza maszerowały zwierzęta juczne i piechurzy zaangażowani do przenoszenia ładunków. W głębi lądu znajdowała się kawaleria, podzielona na zwarte oddziały i rozmieszczona w równych odstępach wzdłuż całej linii marszu. Jeszcze dalej w głębi lądu znajdowały się główne siły piechoty, które maszerowały w nieprzerwanej kolumnie i w ten sposób osłaniały całą wschodnią flankę armii. Chociaż kontyngenty zostały umieszczone tak blisko siebie, że nie było między nimi żadnych luk, w celach organizacyjnych podzielono je na dwanaście oddziałów. Do każdego z nich przydzielono jeden korpus kawalerii, który maszerował na równi z nim.

Było zatem dwanaście oddziałów piechoty i dwanaście oddziałów konnicy; te mniejsze grupy zostały połączone w pięć głównych korpusów, których dokładny skład nie jest łatwy do ustalenia. Templariusze i szpitalnicy, którzy dobrze znali kraj i mieli w swoich szeregach wielu „turkopoli”, czyli konnych łuczników uzbrojonych tak jak Turcy i przeznaczonych szczególnie do walki z nimi, maszerowali na dwóch najbardziej zagrożonych odcinkach – przedzie i tyłach – wymieniając się co drugi dzień. W środkowej części armii znajdował się sztandar królestwa Anglii, zatknięty na okrytym wozie ciągniętym przez cztery konie, podobnie jak carroccio, które kilka lat wcześniej wykorzystali Mediolańczycy pod Legnano. Jak się zdaje, pozycja korpusów ulegała drobnym zmianom w ciągu kolejnych dni. Pewnego razu Ryszard stanął na przedzie ze swym osobistym orszakiem zbrojnym, ale zazwyczaj nie zajmował stałej pozycji i jeździł tam i z powrotem wzdłuż linii marszu ze swymi przybocznymi rycerzami, starannie nadzorując marsz całej armii i udzielając pomocy, ilekroć zachodziła taka potrzeba. Panował wielki upał, ponieważ wrzesień jeszcze nie nastał, i król postanowił nie męczyć armii długimi marszami. Dlatego też poruszał się bardzo wolno, maszerując jedynie wczesnym rankiem i rzadko pokonując więcej niż 13 lub 16 km dziennie. Co więcej, z reguły zatrzymywał się co drugi dzień i pozwalał swym ludziom na odpoczynek przez całe dwadzieścia cztery godziny (albo nawet dłużej). W ten sposób pokonanie 130 km drogi z Akki do Jaffy zajęło armii aż dziewiętnaście dni. Warto podać itinerarium Ryszarda, aby pokazać jak bardzo dbał o żołnierzy.

• Czwartek, 22 sierpnia – Z okolic Akki do rzeki Belus [3,2 km].

• Piątek, 23 sierpnia – Armia przeprawia się przez Belus [3,2 km].

• Sobota, 24 sierpnia – Odpoczynek w obozie i przygotowania do marszu.

• Niedziela, 25 sierpnia – Do Hajfy [17,5 km].

• Poniedziałek, 26 sierpnia – Odpoczynek w Hajfie.

• Wtorek, 27 sierpnia – Z Hajfy do Atlit, wokół ramienia góry Karmel [19,2 km].

• Środa, 28 sierpnia – Odpoczynek w obozie.

• Czwartek, 29 sierpnia – Odpoczynek w obozie. Flota przybywa i dostarcza zapasy.

• Piątek, 30 sierpnia – Z Atlit do El-Melat [Merla] [21 km].

• Sobota, 31 sierpnia – Z El-Melat do Cezarei [5 km]. Flota przywozi zapasy i posiłki.

• Niedziela, 1 września – Z Cezarei do „Martwej Rzeki” [Nahr Akhdar] [5 km].

• Poniedziałek, 2 września – Odpoczynek w obozie.

• Wtorek, 3 września – Od Martwej Rzeki do „Rzeki Słonej” [Nahr Iskenderuneh] [11 km].

• Środa, 4 września – Odpoczynek w obozie.

• Czwartek, 5 września – Od Rzeki Słonej przez las Arsuf do Rochetaille [Nahr Falaik] [16 km].

• Piątek, 6 września – Odpoczynek w obozie.

• Sobota, 7 września – Z Rochetaille do Arsufu – bitwa [9,6 km].

• Niedziela, 8 września – Odpoczynek w obozie pod Arsuf.

• Poniedziałek, 9 września – Z Arsufu do Nahr-el-Aujeh [9,6 km].

• Wtorek, 10 września – Z Nahr-el-Aujeh do Jaffy [8 km]. Flota przywozi świeże zaopatrzenie.

W trakcie marszu armia była nieustannie niepokojona przez ataki Turków, szczególnie 25 i 30 sierpnia oraz 1 i 3 września. Przerwa w dniach 26, 7, 8 i 9 wynikała z tego, że Ryszard trzymał się wybrzeża podczas marszu z Hajfy i obszedł bok góry Karmel, podczas gdy Saladyn przeszedł przez okoliczne tereny na przełaj, minął wzgórza dalej na wschodzie i pojawił się w okolicach Cezarei przed krzyżowcami, którzy poruszali się wolniej i obrali dłuższą trasę. Od 30 sierpnia do 7 września zawsze znajdował się w odległości kilku kilometrów od nich, czekając na okazję do przypuszczenia ataku ze wzgórz w chwili, gdy się odsłonią. Autor Itinerarium przedstawia interesujący opis taktyki Turków w ciągu tych dni:

„Niewierni, którzy nie są obciążeni ciężkimi zbrojami jak nasi rycerze i zawsze mogą ich szybko prześcignąć, byli źródłem ciągłych kłopotów. Kiedy są atakowani, zazwyczaj rzucają się do ucieczki, a ich konie są najszybsze na świecie; pod względem szybkości można porównać je do jaskółek. Kiedy widzą, że przerywasz pościg, przestają uciekać i znowu zwracają się przeciwko tobie; są jak dokuczliwe muchy, które można na chwilę przepędzić, ale wracają natychmiast, gdy przestajesz je uderzać; dopóki uderzasz trzymają się z dala; kiedy tylko przestaniesz, znowu są wokół ciebie. Podobnie Turcy podążą za tobą bez chwili zwłoki, kiedy odwrócisz się po ich odpędzeniu, ale znowu uciekną, jeśli zwrócisz się przeciwko nim. Kiedy król ruszał przeciwko nim, zawsze się wycofywali, ale krążyli wokół naszych tyłów i czasami wyrządzali nam szkody, nierzadko okaleczając niektórych naszych ludzi” (Itin. iv, § 8)¹⁰⁷.

Tocząc nieustanne potyczki wzdłuż flanki armii krzyżowców, Saladyn nie próbował jej jedynie zmęczyć. Chociaż ujawniał jedynie małe oddziały, które krążyły dookoła we wszystkich kierunkach, często w sile zaledwie trzydziestu lub pięćdziesięciu ludzi, przez cały czas czekał w pobliżu ze swoją główną armią. Trzymał ją w ukryciu pośród wzgórz, mając nadzieję, że pewnego dnia uda się sprowokować Franków do lekkomyślnej szarży na jego harcowników. Gdyby złamali szyk w wyniku bezładnego natarcia, rzuciłby się w dół, wdarłby się w lukę i zmiótłby wszystko, co stanęłoby mu na drodze. Jednakże król Ryszard utrzymywał w swej armii tak wielki porządek, że przez całe trzy tygodnie marszu krzyżowcy nigdy nie dali sułtanowi szansy, na którą czekał. Sam król i jego przyboczni czasami przepędzali bandy, które podeszły zbyt blisko, ale nigdy nie złamano głównego szyku marszowego. Tylko raz, pierwszego dnia marszu znad rzeki Belus (25 sierpnia), Turcy zdołali się wślizgnąć, kiedy straż tylna przechodziła przez wąwóz, ale krzyżowcy zwarli szyki tak szybko, że napastnicy musieli uciekać, a ich jedynym sukcesem było splądrowanie niewielkiej części bagażu. Opis marszu krzyżowców sporządzony przez Bahę ad-Dina jest równie godny zacytowania, jak uwaga na temat ataku Turków, którą zaczerpnęliśmy z Itinerarium. Opisuje wydarzenia z soboty 31 sierpnia.

„Nieprzyjaciel poruszał się w szyku bojowym – jego piechota maszerowała pomiędzy nami a jego kawalerią, równo i niewzruszenie niczym mur. Wszyscy piechurzy nosili grube sutanny z filcu, pod którymi znajdowały się tak mocne kolczugi, że nasze strzały nie wywierały na nich żadnego wrażenia. Tymczasem strzelali do nas z kusz, powalając konie i ludzi w szeregach muzułmanów. Widziałem wśród nich ludzi, z których pleców wystawało od jednej do dziesięciu strzał, a mimo to szli do przodu normalnym tempem i nie odłączali się od szeregów. Piechota była podzielona na dwie połowy – jedna maszerowała tak, aby osłaniać kawalerię, a druga poruszała się wzdłuż plaży i nie brała udziału w walce, lecz odpoczywała. Kiedy pierwsza połowa była zmęczona, zamieniała się miejscami z drugą i mogła odpocząć. Kawaleria maszerowała pomiędzy dwiema częściami piechoty i wyłaniała się tylko wtedy, gdy chciała szarżować. Dzieliła się na trzy główne korpusy – na przedzie jechał Gwidon¹⁰⁸, były król Jerozolimy, ze wszystkimi syryjskimi Frankami, którzy opowiadali się po jego stronie; drugi korpus składał się z Anglików i Francuzów; na tyłach znajdowali się synowie pani Tyberiady¹⁰⁹ oraz pozostali żołnierze. W centrum ich armii można było dostrzec wóz przewożący wieżę o wysokości dorównującej naszym minaretom, na której zatknięto sztandar królewski. Frankowie kontynuowali marsz w tym szyku, przez cały czas prowadząc energiczną walkę; muzułmanie oddawali salwy strzał ze wszystkich stron, usiłując zirytować rycerzy i sprowokować ich do porzucenia swej osłony w postaci piechurów. Nie przyniosło to jednak żadnych rezultatów – krzyżowcy zachowywali spokój w godny podziwu sposób i kontynuowali podróż bez najmniejszego pośpiechu, podczas gdy ich flota płynęła równolegle do nich wzdłuż wybrzeża, dopóki nie rozbili obozu na noc. Nigdy nie pokonywali dużych odległości, ponieważ musieli oszczędzać piechurów, z których połowa nie brała udziału w walce i niosła bagaże oraz namioty – tak wielki był ich niedobór zwierząt jucznych. Nie sposób nie podziwiać cierpliwości, jaką wykazywali ci ludzie; znosili ogromne zmęczenie, chociaż nie mieli odpowiedniej administracji wojskowej i nie czerpali z tego osobistych korzyści. W końcu rozbili obóz po drugiej stronie rzeki Cezarei”¹¹⁰.

Od 29 sierpnia do 6 września Saladyn nieustannie czekał na okazję do przypuszczenia poważnego ataku. Jednakże ostrożność i dyscyplina, którą Ryszard narzucił swej armii, zniweczyły wszelkie nadzieje niewiernych. Stało się jasne, że jeśli chrześcijanie mają zostać powstrzymani przed dotarciem do Jaffy, należy podjąć desperacką próbę ich rozbicia, pomimo ich uporządkowanego marszu i niezachwianego szyku. Saladyn postanowił więc stoczyć bitwę na terenie pomiędzy Nahr-el-Falaik (rzeka Rochetaille) i Arsufem. Mógł utrzymać swe siły w ukryciu aż do momentu starcia, ponieważ w tym rejonie „las Arsuf” – jeden z nielicznych lasów w Palestynie – rozciąga się równolegle do morza przez ponad 20 km. Był to gęsty, dębowy las, który pokrywał wszystkie dolne grzbiety górskie, a w niektórych miejscach kończył się w odległości 2700 metrów od plaży. Przez dwa dni (5 i 7 września) Ryszard maszerował pomiędzy tym lasem a morzem. Zdawał sobie sprawę z przewagi, jaką zapewnia nieprzyjacielowi planującemu atak z zaskoczenia, w nie mniejszym stopniu niż Saladyn. Dlatego też 5 września ostrzegł armię, że tego dnia może stanąć przed koniecznością stoczenia generalnego starcia i podjął wszelkie możliwe środki ostrożności, aby uniknąć zamieszania¹¹¹. Jednakże Turcy trzymali się z tyłu i zdołano bezpiecznie pokonać pierwszą połowę lasu. 6 września krzyżowcy zatrzymali się na odpoczynek, osłaniając swój obóz dużym bagnem, rozciągającym się od ujścia Nahr-el-Falaik w głąb lądu; ten niemożliwy do pokonania teren, zwany obecnie Birket-el-Ramadan, rozciągający się 3 km na północ i południe oraz 5 km na wschód i zachód, obejmował cały obóz, który znajdował się u ujścia rzeki.

7 września król Anglii wydał rozkaz do wymarszu; tego dnia miano pokonać 10 km z Nahr-Falaik do zburzonego miasta Arsuf. Droga znajduje się w odległości ok. 1 km od plaży i generalnie biegnie wzdłuż zbocza niewielkiego wzgórza. Pomiędzy drogą a podnóżem zalesionych gór znajdowała się otwarta dolina, której szerokość wahała się od 2 do 3 km. W lesie na wzniesieniu ukryła się cała armia Saladyna, której zwiadowcy byli widoczni ze wszystkich stron.

Tego dnia Ryszard podzielił swą armię na dwanaście oddziałów, a każdy z nich składał się z dużej liczby piechurów i małego szwadronu rycerzy¹¹². Piechota tworzyła nieprzerwaną linię, przy czym kusznicy znajdowali się w krańcowym szeregu. Bagaże i piechota oddelegowana do ich pilnowania jak zwykle poruszały się w pobliżu morza. Porządek marszu dwunastu oddziałów nie został wyraźnie przedstawiony; wiemy, że tego dnia pierwszy z nich składał się z templariuszy, ich rycerzy, turkopoli i pieszych sierżantów. Kolejne trzy składały się głównie z poddanych Ryszarda – Bretończycy i Andegaweńczycy tworzyli drugi, ludzie z Poitou (pod komendą tytularnego króla Jerozolimy Gwidona) trzeci, a Normanowie i Anglicy czwarty; ten ostatni korpus miał w swojej pieczy wóz, na którym znajdował się wielki sztandar. Siedem korpusów składało się z Francuzów, baronów Syrii i różnych małych kontyngentów z innych krajów. Pochód zamykali szpitalnicy. Prawdopodobnie francuskie kontyngenty dzieliły się na „batalie”, którymi dowodzili (1) Jakub d’Avesnes, (2) hrabia Dreux i jego brat, biskup Beauvais, (3) Wilhelm des Barres i Wilhelm de Garlande, (4) Drogo, hrabia Merle. Henryk, hrabia Szampanii, miał przebywać na lewym skrzydle i pełnić straż na wypadek uderzenia Turków z lasu. Książę Burgundii, który dowodził armią francuską, jechał u boku Ryszarda w dół linii, utrzymując porządek i zachowując gotowość do udzielenia pomocy wszędzie tam, gdzie będzie ona potrzebna. Dwanaście korpusów tworzyło pięć zgrupowań, ale nie określono ich rozmieszczenia w ich obrębie. Niektóre z tych pięciu zgrupowań musiało się składać z trzech, a niektóre jedynie z dwóch oddziałów konnicy i piechoty.

Saladyn pozwolił całej armii chrześcijan opuścić obóz i pokonać niewielki odcinek drogi, zanim rzucił przeciwko niej swoje wojsko. Zagrażając całej długiej kolumnie marszowej, postanowił skierować główne uderzenie na straż tylną. Najwyraźniej liczył na stworzenie luki, umożliwiając straży przedniej i centrum dalszy marsz i jednocześnie opóźniając straż tylną poprzez nieustanne ataki. Gdyby szpitalnicy i oddziały znajdujące się obok nich zostały zmuszone do zatrzymania się lub nawet do szarży, podczas gdy straż przednia nadal posuwałaby się do przodu, z pewnością powstałaby luka w nieprzerwanym murze piechoty. Saladin rzuciłby w tę lukę swoje rezerwy, dzięki czemu mógłby toczyć bitwę z nieprzyjacielem podzielonym na co najmniej dwie, a może nawet więcej części. Jak się przekonamy, nie docenił rozwagi oraz umiejętności dowódczych króla Ryszarda i zgotował sobie krwawą porażkę.

Krzyżowcy byli już w drodze, kiedy nagle muzułmanie wypadli z lasu. Na przedzie znajdowały się chmary konnych i pieszych harcowników – czarnych sudańskich łuczników, dzikich Beduinów i straszliwych tureckich łuczników konnych. Za nimi widać było głębokie szwadrony wsparcia – sułtańskich Mameluków w kolczugach oraz kontyngenty wszystkich książąt i emirów Egiptu, Syrii i Mezopotamii. Nagle cała 3 kilometrowa przestrzeń pomiędzy drogą a lasem wypełniła się tymi budzącymi respekt masami. „Na całej powierzchni ziemi można było zobaczyć dobrze uszykowane bandy Turków oraz niezliczone wielokolorowe sztandary pośród oddziałów piechoty i szwadronów kawalerii; wydawało się, że było tam ponad dwadzieścia tysięcy ludzi w kolczugach. Nie zbaczając z kursu, szybciej niż orły, uderzyli na naszą kolumnę marszową. Powietrze pociemniało od kurzu wzbitego przez kopyta ich koni. Przed każdym emirem kroczyli jego muzycy, wydając straszliwy hałas za pomocą rogów, trąbek, bębnów, cymbałów i wszelkiego rodzaju instrumentów z mosiądzu, podczas gdy żołnierze, którzy stali z tyłu, parli naprzód z rykiem i okrzykami wojennymi na ustach. Niewierni uważają bowiem, że wojownik staje się tym odważniejszy, im większy słyszy hałas. Przeklęci Turcy otoczyli nas z przodu, z tyłu oraz ze skrzydła i stłoczyli się tak bardzo, że w odległości 3 km nie było widać ani piędzi nagiej ziemi; wszystko pokrywał gęsty szyk nieprzyjaciela”¹¹³.

Podczas gdy niektórzy Turcy wjechali pomiędzy czoło armii a jej cel, jakim był Arsuf, a inni podążyli za strażą tylną wzdłuż drogi, większość zbliżyła się do lewego skrzydła i wycelowała swe łuki w mur piechoty oraz grupki kawalerzystów, które powoli kroczyły za piechurami. Wydaje się, że Turcy napierali najmocniej na tyłach, gdzie ich prawe skrzydło przypuściło wyjątkowo desperacki atak na szwadron szpitalników i korpus piechoty, który go osłaniał. Francuskie oddziały naprzeciwko tureckiego centrum nie były tak mocno atakowane; Anglicy, ludzie z Poitou i templariusze na przedzie byli przez cały czas związani walką, ale nigdy nie znaleźli się w poważnym niebezpieczeństwie.

Pomimo furii, z jaką przypuszczono atak, przez pewien czas krzyżowcy posuwali się naprzód bez najmniejszego zawahania. Kusznicy odpowiadali bełtami na strzały Turków i zadali im większe straty, ponieważ ich pociski były cięższe i miały większą siłę przebicia niż strzały nieprzyjaciela. Kawalerzyści w środku kolumny powoli jechali naprzód, chociaż wkrótce ich konie zaczęły ginąć z powodu nieustannego deszczu strzał. Wielu rycerzy musiało zsiąść ze śmiertelnie rannych wierzchowców i maszerować pośród piechurów z lancą w ręku. Inni podnieśli kusze, wkroczyli w pierwszy szereg piechoty i zemścili się strzelając do koni Turków¹¹⁴.

Przez pewien czas kontynuowano powolny marsz na południe; piechota trzymała się mocno niczym mur i nieprzyjaciel nie mógł się przebić. Kiedy Saladyn zobaczył, że nie czyni żadnych postępów, rzucił się pomiędzy harcowników w towarzystwie jedynie dwóch paziów, którzy prowadzili zapasowe konie, i ciągle ponaglał swych ludzi, posyłając ich bliżej frankisjkich piechurów. Wkrótce tylna część armii króla Ryszarda, która była narażona na podwójny ostrzał ze skrzydła i od tyłu, znalazła się pod wielkim naciskiem nieprzyjaciela. Niektórzy kusznicy zaczęli się chwiać, ale większość z nich trzymała się mocno, chociaż musieli iść do tyłu z twarzą zwróconą w stronę nacierającego nieprzyjaciela¹¹⁵, ponieważ gdy na chwilę odwracali się, aby iść dalej, Turcy atakowali tak zawzięcie, że istniało niebezpieczeństwo rozbicia korpusu szpitalników. „Odłożyli swe łuki i atakowali straż tylną ze swymi bułatami i buławami, niczym kowale uderzający w kowadło”.

Wielki mistrz szpitalników wielokrotnie prosił króla o pozwolenie na szarżę. Narzekał, że konie padają pod nieprzyjacielskimi strzałami jeden po drugim, a rycerze nie mogą już dłużej wytrzymać tej pasywnej formy bitwy, w której sami są atakowani, ale nie mogą przypuścić kontrataku. Ryszard odparł, że tyły w żadnym wypadku nie mogą złamać szyku – postanowił, że cała linia ruszy do generalnej szarży, kiedy rozkaże zadąć w sześć trąbek; nikt nie może się ruszyć przed tym sygnałem. Najwyraźniej zamierzał zaangażować całą armię turecką w walkę wręcz, zanim na nią uderzy. Aktualnie jedynie tyły prowadziły poważną walkę; straż przednia i centrum były jedynie nękane z pewnej odległości. Co więcej, poczekanie aż straż przednia dotrze do Arsufu, którego ogrody i domy zapewnią dobrą osłonę jej flance w chwili decydującej szarży, byłoby wielce korzystne.

Zgodnie z tymi rozkazami szpitalnicy wytrzymali jeszcze przez jakiś czas, ale stawali się coraz bardziej nieposłuszni i wściekli, w miarę jak kolejne konie padały, a ludzie byli okaleczani przez strzały trafiające w te części ciała, które nie były w pełni chronione przez zbroje. Wkrótce cała tylna część armii rzuciła się w nieładzie do przodu i dołączyła do francuskiego korpusu, który maszerował tuż przed nią. W końcu, gdy czoło armii już prawie dotarło do murów Arsufu, tyły straciły resztki cierpliwości. Zanim król kazał zadąć w sześć trąbek, ale (jak się wydaje) tuż przed wybranym przez niego momentem, szpitalnicy ruszyli naprzód. Prowodyrami tego aktu niezdyscyplinowania byli ich dwaj dowódcy, marszałek i znamienity rycerz Baldwin de Carron, którzy nagle odwrócili swe konie, wydali okrzyk bojowy św. Jerzego i ruszyli przez szeregi piechoty w stronę niewiernych. Ludzie z ich bezpośredniego otoczenia podążyli za nimi; wówczas francuskie oddziały, które stały obok nich, również ruszyły naprzód. W ich ślady poszła cała linia i widząc, że kości zostały rzucone, Ryszard był zmuszony pozwolić kawalerii ze straży przedniej i centrum na przyłączenie się do ataku. Dla Saracenów wyglądało to jak zaplanowany manewr. Jak pisze Baha ad-Din: „Nagle ujrzeliśmy jak nieprzyjacielscy kawalerzyści, którzy byli teraz zbici w trzy główne masy, potrząsnęli swymi lancami, wznieśli okrzyk bojowy i ruszyli na nas. Nagle piechota utworzyła luki w swej linii, aby ich przepuścić”¹¹⁶. Atak krzyżowców odbywał się zatem w eszelonie, przy czym lewe skrzydło (czyli straż tylna) postępowało na czele, centrum wyruszyło niedługo po nim, a prawe skrzydło (czyli straż przednia) nieco później niż centrum.

Turcy nie zdołali ani przez chwilę wytrzymać natarcia budzących grozę rycerzy z Zachodu. Nagłe przejście armii krzyżowców z pasywnej obrony do energicznej ofensywy tak bardzo ich zaskoczyło, że haniebnie szybko załamali się i uciekli. Nie ma nic bardziej szczerego niż sporządzony przez Bahę ad-Dina opis postępowania armii jego pana¹¹⁷. „Poszliśmy w całkowitą rozsypkę. Ja sam byłem w centrum; ponieważ korpus ten rzucił się do bezładnej ucieczki, postanowiłem szukać schronienia na lewym skrzydle, które znajdowało się najbliżej mnie; kiedy jednak tam dotarłem, przekonałem się, że również i ono jest w pełnym odwrocie i ucieka równie szybko jak centrum. Wówczas pojechałem na prawe skrzydło, ale znajdowało się ono w jeszcze większej rozsypce niż lewe. Zawróciłem więc do miejsca, gdzie straż przyboczna sułtana miała pełnić funkcję punktu zbornego dla reszty. Chorągwie były nadal wyprostowane i uderzano w bębny, ale znajdowało się wokół nich zaledwie siedemnastu konnych”.

Na północnym odcinku pola bitwy, gdzie szpitalnicy i Francuzi, którzy stali tuż przed nimi, znajdowali się już blisko nieprzyjaciela w chwili szarży, doszło do straszliwej rzezi niewiernych. Pod wpływem impetu krzyżowców konni i piesi zbili się w jedną masę, która nie mogła łatwo uciec, a rycerze mogli dokonać krwawej zemsty za długą próbę nerwów, jaką musieli znosić od świtu. Zanim muzułmanie zdołali się rozproszyć i wycofać, zginęły tysiące z nich. W centrum i na południowym odcinku pola bitwy Turcy mogli łatwiej uciec, ponieważ ich przeciwnicy nie znajdowali się tak blisko. Zapewne nie doszło tam do tak bliskiego kontaktu i wielkiej rzezi. Autor Itinerarium informuje nas, że angielscy i normańscy rycerze, którzy tworzyli czwarty oddział, licząc od straży przedniej, nie zdołali dotrzeć do uciekającego nieprzyjaciela, chociaż podążali za tylnym i środkowym korpusem w eszelonie¹¹⁸. Prawdopodobnie tak samo było w przypadku trzech pozostałych korpusów ze straży przedniej, ponieważ w swoim liście do opata Clairvaux król Ryszard stwierdza, że jedynie cztery spośród jego dwunastu oddziałów były poważnie zaangażowane w walkę i tak naprawdę to one pokonały całą armię Saladyna¹¹⁹.

Krzyżowcy ścigali nieprzyjaciela przez ponad 1,5 km, po czym zatrzymali się i zaczęli się przegrupowywać – nie było żadnego lekkomyślnego pościgu, takiego jak te, które tak często doprowadzały Franków do zguby w poprzednich bitwach. Niewierni, którzy zdołali ujść z życiem, przerwali ucieczkę, kiedy zaprzestano pościgu i odwrócili się, aby odciąć rozproszonych rycerzy, którzy wysforowali się daleko naprzód i wracali zająć miejsce w szeregu obok swych towarzyszy. Niektórzy z nich zostali odcięci i zabici, m.in. znamienity rycerz Jakub d’Avesnes, który dowodził jednym z tylnych oddziałów kolumny marszowej. Wśród Turków, którzy przegrupowali się najszybciej i jako pierwsi wznowili walkę, był bratanek Saladyna Taki ad-Din oraz siedmiuset konnych podążających za jego żółtym sztandarem.

Kiedy chrześcijanie ponownie zajęli miejsce w szeregu, Ryszard poprowadził ich do drugiej szarży; Turcy znowu się załamali i nie stawili oporu. Kiedy jednak król ostrożnie zatrzymał swych ludzi, odrzuciwszy nieprzyjaciela o kolejny 1,5 km do tyłu, znaczna grupa przeciwników zawróciła i wznowiła walkę. Trzecia i ostatnia szarża zmusiła ich do ucieczki do lasu, który znajdował się tuż za nimi. Rozproszyli się tam we wszystkich kierunkach i nie podjęli dalszych prób oporu. Jednakże Ryszard nie chciał ich ścigać w gęstwinie i udał się ze swymi jeźdźcami na odpoczynek do Arsufu, gdzie piechota rozbiła swój obóz.

Tego wieczoru wielu piechurów i ciurów obozowych udało się na pole bitwy, gdzie ograbili ciała zabitych i znaleźli wiele cennych łupów, ponieważ Turcy zaszywali pieniądze w swoich pasach lub pod ubraniem, podobnie jak czynili to później Mamelucy. Donieśli, że doliczyli się wśród zabitych 32 emirów oraz ponad siedmiuset szeregowców¹²⁰. Baha ad-Din pisze, że najznaczniejszymi muzułmanami, którzy polegli na polu bitwy, byli kurdyjski książę Musik oraz emirowie Kajmaz el-Adeli i Ligusz¹²¹. Jedynym prominentnym chrześcijaninem, który zginął, był Jakub z Avesnes; w sumie chrześcijanie stracili mniej niż siedmiuset ludzi.

Tak zakończyła się ta ważna i interesująca bitwa, która była najpełniejszym i najbardziej typowym zwycięstwem Franków nad ich wrogami. Potwierdziła stare morały płynące z poprzednich starć. Przy rozsądnym połączeniu piechoty i kawalerii oraz zachowaniu należytej ostrożności krzyżowcy mogli być pewni zwycięstwa. Widzimy jednak, że choć Ryszard nigdy wcześniej nie brał udziału w wojnach na Wschodzie, to jednak wykazał się o wiele większą samokontrolą, mądrością i lepszym dowodzeniem niż którykolwiek z jego poprzedników. Mógł odeprzeć Saladyna w dowolnym momencie dnia, ale jego celem nie było jedynie chwilowe przepędzenie Turków, lecz zadanie im ciosu, który unieszkodliwi ich na dłuższy czas. Można to było osiągnąć jedynie poprzez sprowokowanie ich do walki wręcz; taki był cel pasywnej taktyki z pierwszej połowy dnia. Jak zauważył autor Itinerarium¹²², zwycięstwo byłoby jeszcze bardziej efektowne, gdyby ruszono do szarży nieco później. Jednakże przedwczesna akcja marszałka szpitalników sprawiła, że doszło do niej nieco wcześniej niż przewidywał król. Pomimo tego rezultaty bitwy były bardzo wyraźne. Saladyn przegrupował swoją armię, ale już nigdy nie ośmielił się zbliżyć do nieprzyjaciela; powrócił do swej starej taktyki polegającej na pozorowaniu ataków i toczeniu potyczek. Jak zauważył Baha ad-Din, armia muzułmańska zupełnie straciła ducha. Zdając sobie sprawę, że nie może obronić otwartych terenów przed Frankami, sułtan natychmiast zburzył wszystkie twierdze południowej Palestyny – Askalon, Gazę, Blanche-Garde, Liddę, Ramlę i pozostałe. Nie ośmielił się zostawić w nich garnizonów, ponieważ doskonale zdawał sobie sprawę, że jego ludzie nie zdołają się obronić; ciągle mieli przed oczami los obrońców Akki oraz rezultat bitwy pod Arsufem i nie mogli stawić długotrwałego oporu. Jedyny wyjątek, jaki uczynił Saladyn od swej reguły, udowodnił, że jego obawy nie były bezzasadne. Pozostawił garnizon w Darum – ostatniej palestyńskiej twierdzy na drodze do Egiptu. Ryszard ruszył przeciwko niej jedynie ze swymi przybocznymi rycerzami, którzy ustępowali liczebnie garnizonowi. Jednakże muzułmanie tak bardzo upadli na duchu, że król zdobył twierdzę w cztery dni. Turcy poddali cytadelę jedynie za obietnicę darowania im życia, chociaż gdyby posiadali przynajmniej odrobinę odwagi garnizonu Akki, z pewnością mogliby się bronić przez kilka tygodni, a może nawet miesięcy¹²³.

Bitwa pod Arsuf zapewniła Frankom kontrolę nad całym wybrzeżem południowej Palestyny. Kiedy naprawili mury Jaffy, która miała być ich bazą do ataku na Jerozolimę, mogli bez przeszkód wznowić ofensywę. Jednakże zawiść i podziały, jakie panowały w armii, zrujnowały tak wspaniale rozpoczętą kampanię i choć w trakcie pobytu Ryszarda w Palestynie doszło do kilku świetnych wyczynów zbrojnych, nie zdołano odzyskać Świętego Miasta, a wojna zakończyła się zawarciem traktatu, który jedynie zatwierdził kontrolę syryjskich Franków nad wybrzeżem, zdobytym dla nich przez króla Anglii.

Na uwagę zasługuje jeszcze jedno starcie, które samo w sobie było jedynie potyczką, ale dobrze obrazuje metody wojenne Ryszarda. Była to walka z 5 sierpnia 1192 roku. Kiedy król wrócił do Akki ze swoją armią, Saladyn zstąpił na wybrzeże i usiłował odzyskać nowo ufortyfikowane miasto Jaffę. Garnizon został wyparty do zamku i był o krok od kapitulacji, kiedy Ryszard pospiesznie wrócił morzem z ośmioma okrętami i zdołał go ocalić (1 sierpnia). Turcy zostali na krótki czas odparci, ale dowiedziawszy się, że ich przeciwnicy są bardzo nieliczni, 5 sierpnia o świcie przybyli, aby zaatakować z zaskoczenia obóz chrześcijan. Ryszard miał przy sobie jedynie 55 rycerzy i 2000 piechurów, składających się głównie z genueńskich i pizańskich kuszników ściągniętych z okrętów, na których przybył. Otrzymawszy w porę ostrzeżenie, że kilka tysięcy konnych, złożonych w całości z Mameluków i Kurdów, zmierza w kierunku pogrążonego we śnie obozu, zaczął szybko ustawiać swych ludzi. W pierwszej linii ustawił piechurów z włóczniami, którzy klęczeli z jednym kolanem w piasku i z grotami włóczni na wysokości klatki piersiowej konia. Za nimi stali kusznicy, po jednym w każdym odstępie pomiędzy dwoma włócznikami; zadaniem tych żołnierzy było jak najszybsze strzelanie z kusz podawanych im przez następnych, którzy znajdowali się za nimi i napinali oraz ładowali kusze przekazywane do tyłu. Dzięki temu można było prowadzić ciągły ostrzał. Kolejne bandy Turków przejeżdżały wzdłuż linii chrześcijan, ale nie odważyły się do niej zbliżyć. Wszystkie szwadrony gwałtownie skręcały i odjeżdżały, nie ryzykując natarcia na włócznie; nie wyrządziły większych szkód swymi strzałami, ale same poniosły duże straty w wyniku nieprzerwanego gradu bełtów, jaki na nie spadał. Kiedy wszyscy Turcy pogrążyli się w zamieszaniu, Ryszard śmiało ruszył do szarży, chociaż miał przy sobie zaledwie piętnastu rycerzy na koniach. Wdarł się w sam ich środek, po czym wyrąbał sobie drogę powrotną, ratując hrabiego Leicester i Ralfa z Mauléon, którzy zostali otoczeni i omal nie dostali się do niewoli. Walka toczyła się jeszcze przez kilka godzin po tym, jak atak z zaskoczenia zakończył się niepowodzeniem, ale gdy król sprowadził niewielkie rezerwy z floty (pozostawił jedynie po pięciu ludzi na każdej galerze) nieprzyjaciel uciekł, zostawiając 700 ludzi i 1500 koni poległych na polu bitwy. Szyk bojowy krzyżowców zapewnił im tak skuteczną ochronę, że stracili jedynie dwóch zabitych, chociaż wielu z nich odniosło rany!¹²⁴.

ROZDZIAŁ V
WIELKIE PORAŻKI
KRZYŻOWCÓW - CARRHAE
HARENC, TYBERRIADA, AKKA,
MANSURA

Przedstawiwszy dość typowe przykłady metod, dzięki którym Frankowie odnosili sukcesy podczas niekończących się kampanii, do jakich doszło po ustanowieniu łacińskich państw w Syrii, powinniśmy jeszcze w ten sam sposób pokazać charakter i przyczyny ich porażek. Omówiliśmy już te, które były nieuniknioną konsekwencją błędów strategicznych, w rozdziale na temat strategii. Zajmiemy się teraz błędami taktycznymi. Aby je zobrazować, wybraliśmy cztery bitwy. Bitwa pod Carrhae (1104) pokaże jaki był rezultat lekkomyślnego pościgu i zaniedbania należytych środków ostrożności, których wymagały walki z Turkami. Bitwa pod Tyberiadą (1187) ukazuje skomplikowaną serię błędów – zaniedbanie zaopatrzenia, wybór nieodpowiedniego terenu, niedoskonałe rozpoznanie pozycji nieprzyjaciela oraz (przede wszystkim) fatalne rezultaty oddzielenia piechoty od kawalerii. Bitwa pod Akką (1190) dowodzi, że zwycięstwo może się przemienić w porażkę w wyniku braku kierownictwa i zaniedbania podstawowej dyscypliny. Bitwa pod Mansurą (1250) świadczy o tym, że błąd popełniony w wyniku złej strategii może prowadzić do przyjęcia złej taktyki oraz ilustruje zwyczajowy brak dyscypliny we wszystkich armiach Zachodu.

Można uznać bitwę pod Carrhae za przykład sposobu, w jaki nawet najbardziej doświadczeni weterani pierwszej krucjaty mogli przegrać, jeżeli zaniedbali podstawowe środki ostrożności i walczyli na niekorzystnym terenie. Wiosną 1104 roku Boemund, który od sześciu lat był już księciem Antiochii, oraz hrabia Edessy Baldwin z Bourg postanowili przypuścić śmiały atak w głąb Mezopotamii. Niedawno Turcy zagrozili Edessie; w odwecie książęta opracowali plan opanowania i obsadzenia silnego miasta Harran (Carrhae) – posterunku granicznego muzułmanów. Miasto znajdowało się wystarczająco blisko Edessy (w odległości zaledwie 40 km), aby być kłopotliwym sąsiadem i jednocześnie stanowiło dogodną bazę do dalszej ekspansji na wschód. Baldwin wezwał na pomoc swego kuzyna Joscelina, któremu nadał wielki seniorat na zachód od Eufratu, wokół miasta Turbessel. Boemund przyprowadził ze sobą swego krewniaka Tankreda – bohatera tak wielu wydarzeń pierwszej krucjaty. Wydawało się, że szanse powodzenia są duże, ponieważ dzięki systematycznemu pustoszeniu terenów wokół Carrhae Baldwin obrócił je w perzynę i wiedział, że miasto będzie miało ograniczone zapasy żywności. Co więcej, dwaj tureccy władcy, którzy rządzili Mezopotamią – atabeg Sukman Ibn Artuk z Kajfy i następca Kerbogi w emiracie Mosulu, Dżikirmisz – prowadzili ze sobą zaciętą walkę.

Na czele sił, które wśród syryjskich Franków uchodziły za dużą armię, sprzymierzeni książęta pomaszerowali na Carrhae i przystąpili do oblężenia. Baldwin wiedział, że miasto jest słabo zaopatrzone i wkrótce wygłodniali mieszkańcy rozpoczęli negocjacje w sprawie kapitulacji. Jednakże podczas gdy omawiano warunki, pojawiła się odsiecz; w obliczu wspólnego niebezpieczeństwa Sukman i Dżikirmisz zawarli porozumienie i połączyli swe siły, aby ocalić Carrhae. Ten pierwszy wystawił w polu siedem tysięcy tureckich konnych łuczników, a drugi trzy tysiące Kurdów, Beduinów i Turków. Postanowili upozorować atak na obóz chrześcijan i wprowadzić do miasta konwój, kiedy uda im się odwrócić uwagę oblegających. Odnieśli o wiele większy sukces niż się spodziewali; kiedy Frankowie zobaczyli ich, uszykowali się w trzy „batalie” złożone zarówno z konnicy, jak i piechoty, i ruszyli naprzód, aby ich zaatakować. Boemund znajdował się na prawym skrzydle, Baldwin i Joscelin na lewym, a Tankred w centrum armii chrześcijan. Kiedy Frankowie ruszyli, tureccy książęta zastosowali typowe fortele swego ludu; wycofali się na szeroką równinę na wschód od miasta, nękając nacierającego nieprzyjaciela swymi strzałami. Starzy żołnierze, tacy jak Boemund i Baldwin, powinni byli wiedzieć jak zareagować na taką taktykę, ale z niewytłumaczalną lekkomyślnością ścigali Turków w głąb pofałdowanej, piaszczystej równiny, dopóki nie znaleźli się w odległości 19 km na wschód od Carrhae. Turcy, którzy wciąż się wycofywali, przekroczyli rzekę Chobar, a krzyżowcy szybko podążyli za nimi. Coraz większe zmęczenie ogarniało ludzi i konie, a piechurzy byli wycieńczeni i gdy minęło popołudnie, Boemund w końcu rozkazał się zatrzymać i nakazał swej armii rozbić obóz na noc, nie przypuszczając, że nieprzyjaciel nagle przejdzie do ofensywy. Była to chwila, na którą czekali Turcy. Kiedy zobaczyli, że Frankowie łamią szyk, zsiadają z koni i odkładają broń, nagle ruszyli do szarży wydając głośne okrzyki i wdarli się pomiędzy nieprzyjaciół, używając zarówno mieczy, jak i strzał. Oddział Baldwina był kompletnie nieprzygotowany do walki i został stratowany zanim zdążył się przegrupować; zarówno on, jak i jego kuzyn Joscelin dostali się do niewoli razem z arcybiskupem Edessy, Benedyktem. Turcy zdobyli obóz wraz z całym jego wyposażeniem. Tankred, który był bardziej ostrożny od hrabiego Edessy, nie pozwolił swym ludziom się rozproszyć, dzięki czemu zdołał ich zgromadzić i uszykować na wzgórzu w odległości kilku km od obozu; Boemund dołączył do niego z większością prawego skrzydła chrześcijan, które uległo dezorganizacji, ale nie zostało całkowicie zniszczone¹²⁵¹. Obaj książęta oczekiwali na atak, ale Turcy urządzili przeciwko nim jedynie demonstrację; nie zamierzali się zbliżać i zadowoliwszy się częściowym zwycięstwem, pragnęli podzielić zdobyte łupy. Kiedy zapadła noc, Frankowie znaleźli się w trudnym położeniu – stracili swój obóz oraz wszystkie zapasy; ludzie i konie były wygłodniałe i wyczerpane po długim, całodniowym marszu przez piaszczystą równinę. Pomimo tego książęta postanowili wznowić walkę następnego dnia i kazali wygłodniałej armii przygotować się do drugiej bitwy. Jednakże Frankowie byli zdemoralizowani; pod osłoną ciemności piechurzy wymknęli się do brodów na rzece Chobar, przepędzili straż, którą tam umieszczono, aby zapobiec dezercji, i uciekli do Edessy. Kiedy zorientowano się, że większość piechoty uciekła, wielu rycerzy poszło w jej ślady i w końcu Boemund i Tankred zostali porzuceni przez wszystkich z wyjątkiem swego zbrojnego orszaku. Nie można było czekać na świt i natarcie Turków, więc książęta podążyli za swą spanikowaną armią w kierunku brodu. Gdyby nie to, że nieprzyjaciel wystawił słabe straże, cała armia chrześcijan mogłaby zostać zniszczona partiami. Jednakże Turcy spędzali noc na zażartych sporach; ludzie Sukmana plądrowali obóz Franków, podczas gdy żołnierze Dżikirmisza obserwowali gromadzący się oddział Tankreda. O zmierzchu mosulscy jeźdźcy powrócili i zażądali swej części łupu, a Dżikirmisz przejął wodza jeńców, Baldwina, który był przetrzymywany w namiocie Sukmana. Turcy z Kajfy dobyli mieczy, aby pomścić tę zniewagę wyrządzoną ich panu i doszłoby do generalnego starcia, gdyby Sukman nie zdołał uspokoić swych ludzi i jednocześnie przekupić Dżikirmisza obietnicą uczciwego podziału łupów¹²⁶.

Tymczasem chrześcijanie byli już daleko i zanim nastał świt, przeprawili się przez rzekę i ruszyli w kierunku Edessy. Oczywiście zaczęto ich ścigać, gdy tylko zauważono ich ucieczkę i odcięto wielu maruderów; główne siły zdołały jednak bezpiecznie dotrzeć do miasta¹²⁷. Jednakże chrześcijanie otrzymali bardzo ciężki cios; stracili ponad połowę armii¹²⁸ i na kilka lat zostali zepchnięci do defensywy. To zdumiewające, że Turcy nie odnieśli większych korzyści ze swego zwycięstwa; po bezskutecznym obleganiu Edessy przez piętnaście dni rozproszyli się i wrócili do domu.

To dziwne, że krzyżowcy zostali rozgromieni na tym samym polu, na którym niemal jedenaście stuleci wcześniej triumwir Krassus był świadkiem zabicia swego syna i imiennika oraz 1500 galijskich jeźdźców przez partyjskich łuczników. Już samo to, że uzbrojona w lance kawaleria z dalekiego Zachodu ponownie zmierzyła się z turańskimi konnymi łucznikami i znowu im uległa na tej samej piaszczystej równinie, stanowi jeden z najbardziej osobliwych zbiegów okoliczności w historii. Marsz triumwira i jego legionów pośród nieuchwytnych Partów przypomina nieco pochód Baldwina i Boemunda, ale Rzymianin znajdował się w gorszej sytuacji niż Frankowie. Walczył niejako po omacku z przeciwnikiem, którego taktyka była dla niego zupełnie obca; tymczasem weterani spod Doryleum i Antiochii dobrze znali tureckie fortele i nie powinni byli dać się zaskoczyć. Niezastosowanie się przez nich do podstawowych środków ostrożności było tym bardziej niewybaczalne, a to, że ich armia wywinęła się tańszym kosztem niż towarzysze dwóch Krassusów, nie było ich zasługą, lecz dziełem przypadku¹²⁹.

BITWA POD TYBERIADĄ, 4 LIPCA 1187 R.

Bitwa pod Carrhae była katastrofą, ale nie miała takiej skali i konsekwencji jak wielkie starcie, które osiemdziesiąt lat później wydało Jerozolimę w ręce niewiernych. Bitwa z 1104 roku nie doprowadziła nawet do zniszczenia pojedynczego hrabstwa Edessy, podczas gdy ta z 1187 była wielkim punktem zwrotnym w całej historii krucjat, ponieważ sprawiła, że krzyżowcy stracili tereny w głębi Syrii i w przyszłości zachowali kontrolę jedynie nad wąskim pasem wybrzeża.

Okroiwszy granice chrześcijan w wielu punktach, w 1187 roku Saladyn postanowił zaryzykować atak na źródło ich siły, dokonując bezpośredniej inwazji na królestwo Jerozolimy. Najpierw wysłał znaczne siły z zadaniem urządzenia rajdu na jego północną część; dowodził nimi Modhaffer ad-Din, książę Edessy i Harranu, który przekroczył Jordan, spustoszył górzystą Galileę i w krwawym starciu pod Saffuriją (1 maja) wyrżnął rycerzy Świątyni i Szpitala, którzy ruszyli przeciwko niemu z większą gorliwością niż rozwagą, zanim otrzymali posiłki. Jego bezpieczny powrót zachęcił sułtana do osobistego wyruszenia w pole.

W czerwcu zgromadził wszystkie dostępne siły z Egiptu, Syrii i Mezopotamii pod Aszterą w Hauran. Oprócz niezliczonych kontyngentów z prowincji, miał dziesięć tysięcy Mameluków ze swojej regularnej armii; łącznie jego siły mogły liczyć ok. 60-70 tys. ludzi. 26 czerwca poprowadził ich w pobliże Jordanu i rozbił obóz pod Sennabrą, nieopodal mostu El-Kantara, który przecina rzekę w odległości 1,5 km na południe od miejsca, gdzie wypływa z Morza Galilejskiego. Trzy dni później przekroczył rzekę i zaczął się posuwać w głąb terytorium chrześcijan. Jego pierwszym celem było zdobycie miasta Tyberiady – stolicy księstwa Galilei. Rozlokowawszy główne siły na wzgórzach na wschód od tego miasta, wysłał jeden korpus z zadaniem jego oblegania. Miasto skapitulowało zaskakująco szybko, ale garnizon wraz ze swą panią, hrabiną Trypolisu, wycofał się do zamku – silnego fortu górującego nad wodą, który mógł się bronić przez wiele tygodni.

Tymczasem chrześcijanie gromadzili wielkie siły. Rajd Modhaffera ad-Dina bardzo ich zaniepokoił i gdy dowiedzieli się, że Saladyn gromadzi swą armię w Hauranie, postanowili przeprowadzić pełną mobilizację. Król Gwidon wezwał wszystkich baronów i rycerzy; zakony rycerskie wystawiły w polu wszystkich dostępnych ludzi, chociaż ich szeregi przerzedziły się w wyniku klęski pod Saffuriją. Miasta przysłały jeszcze większe kontyngenty niż były zobowiązane wystawić. Hrabia Trypolisu, który dopiero niedawno pogodził się ze swym suzerenem, uczynił co w jego mocy, aby odpokutować dawną nielojalność i przybył na miejsce zbiórki z pełnym zaciągiem swego hrabstwa. Sprowadzono Prawdziwy Krzyż z bazyliki Grobu Pańskiego i wysłano go na front pod opieką biskupa Liddy. W zamkach i miastach południowej Palestyny zostawiono niebezpiecznie małe garnizony. Dzięki tej koncentracji sił Frankowie zdołali zgromadzić 1200 rycerzy, wiele setek turkopoli lub konnych łuczników wyposażonych na podobieństwo Turków oraz osiemnaście tysięcy pieszych¹³⁰. Była to największa armia, jaką kiedykolwiek wystawili w polu, nie licząc tej, którą zgromadzono na potrzeby nieudanej kampanii 1184 roku¹³¹. Jej miejscem zbiórki była Saffurija – miejsce klęski templariuszy sprzed kilku tygodni. Znajduje się w dobrze nawodnionej wyżynnej dolinie, 5 km na północ od Nazaretu i siedemnaście na wschód od Akki. Aby dotrzeć stamtąd do Tyberiady, należy maszerować 25 km drogą, która prowadzi przez jeden z najbardziej bezludnych rejonów w górach galilejskich¹³². Był najgorętszy miesiąc lata, a łupieżcy Saladyna palili wioski i niszczyli studnie w całej okolicy. Zbezcześcili nawet kościół Przemienienia Pańskiego na szczycie góry Tabor.

W Saffuriji doszło do długiej debaty i zażartych sporów na temat tego, czy armia powinna wyruszyć na odsiecz zamku w Tyberiadzie. Frankowie przeprowadzili tak kompletną mobilizację, że nie mogli liczyć na zgromadzenie większych sił. Saladyn zajął taką pozycję, że porażka doprowadziłaby go do zguby, ponieważ miał za plecami szerokie Morze Galilejskie, a odwrót na północ lub południe wymagałby pokonania trudnych i niebezpiecznych wąwozów. Z drugiej strony narażanie wszystkich zasobów królestwa w pojedynczym starciu było ryzykowne. Gdyby armia, która stacjonowała pod Saffuriją, została pokonana, nie mogłaby się wycofać w stronę rezerw.

Hrabia Trypolisu, który był najbardziej doświadczonym wojownikiem w armii chrześcijan, opowiadał się za ostrożnością. Stwierdził, że jeśli chrześcijanie nie wyruszą przeciwko Saladynowi, to sułtan będzie zmuszony wyruszyć przeciwko nim, ponieważ nie będzie mógł długo przebywać na spustoszonym terenie wokół Tyberiady. Jego jedyną alternatywą jest powrót do Damaszku, czego z pewnością nie zrobi teraz, gdy tak bardzo wzbił się w dumę i dysponuje tak silną armią. Dla chrześcijan korzystnie byłoby zaczekać na atak pod Saffuriją, gdzie mają dobrą pozycję, mnóstwo żywności i obfity zapas wody. Natomiast armia Saladyna będzie zmęczona po długim marszu i zniechęcona dużym oddaleniem od swej bazy; Turcy musieliby bowiem walczyć ze świadomością, że mogą się schronić dopiero w Damaszku, a za ich plecami znajduje się jezioro i Jordan. Rajmund dodał, że jeśli ktokolwiek powinien być zainteresowany utrzymaniem Tyberiady, to właśnie on, ponieważ w obleganej cytadeli znajdują się jego własna żona i dzieci; pomimo tego radził przyjąć taktykę wyczekiwania i oddać inicjatywę nieprzyjacielowi. Gdyby armia chrześcijan rozpoczęła marsz przez góry, musiałaby walczyć, kiedy będzie zmęczona pragnieniem i upałem; byłoby o wiele lepiej, gdyby to niewierni znajdowali się w tak niekorzystnej sytuacji w dniu bitwy¹³³.

Niestety rada Rajmunda została źle odebrana. Jego przeciwnicy szeptali, że jest wrogiem króla, a jego tchórzliwa rada to świadomy akt zdrady. Większość baronów uznała, że porzucenie garnizonu Tyberiady byłoby hańbą. Król zgodził się z ich opinią i w piątek 3 lipca armia wymaszerowała z Saffuriji. Była lekko wyposażona i zostawiła wszystkie bagaże w obozie. Szyk marszowy nie został wyraźnie opisany; wiemy jednak, że jako najważniejszy spośród obecnych wasali Korony, hrabia Trypolisu prowadził straż przednią, podczas gdy templariusze stanowili straż tylną. Król znajdował się w środku ze swym orszakiem zbrojnym oraz kolejnym korpusem oddelegowanym do obrony Prawdziwego Krzyża. Nie wiemy ile oddziałów wchodziło w skład armii; nie stwierdzono również wyraźnie, że każdy z nich składał się zarówno z konnicy, jak i piechoty, chociaż niemal na pewno tak było.

Po 22,5 lub 25,5 km marszu gromady tureckich harcowników zaczęły otaczać Franków. Saladyn nie ujawnił swych głównych sił, lecz oskrzydlił ich armię chmarą konnych łuczników, których zadaniem było spowolnienie i utrudnienie ich marszu. Kiedy armia dotarła do skrzyżowania w pobliżu wioski Marescalcia¹³⁴, była straszliwie zmęczona i udręczona. Zaledwie 9,6 km dzieliło ją od Tyberiady i jeziora¹³⁵. Straż przednia, która zeszła na niższy teren i dalej maszerowała, znajdowała się w odległości 5 km od wody. Jednakże pomiędzy zmęczonymi krzyżowcami a ich celem znajdowały się wzgórza Tyberiady – łańcuch, który wznosi się na wysokość ok. 300 m ponad poziomem morza; północny wierzchołek, Kurn-Hattin, osiąga wysokość 360 m. Za szczytem tych wzgórz teren nagle opada w kierunku głębokiego zagłębienia w postaci Morza Galilejskiego. Sama Tyberiada znajduje się 196 m poniżej poziomu Morza Śródziemnego. Turcy ustawili się wzdłuż całego łańcucha górskiego i armia musiała się przez nich przebić w jednej spośród dwóch przełęczy, które znajdują się w jego najniższych punktach – depresjach zwanych Wadi el-Muallakah i Wadi el-Hammam. Wybrano tę pierwszą trasę.

Pomimo zmęczenia armia musiała koniecznie iść naprzód, ponieważ w okolicy 5 km nie było żadnej wody, a ludzie i konie umierały już z pragnienia. Hrabia Trypolisu posłał do króla Gwidona, błagając go, aby za wszelką cenę przyspieszył marsz, ponieważ dzień mija i należy dotrzeć do jeziora przed zmrokiem, jeśli armia ma zostać uratowana. Jednakże król i jego doradcy upadli na duchu i zabrakło im odwagi, aby zarządzić ostateczny szturm na wzgórza, na których Turcy zbili się w gęstą gromadę. Co więcej, templariusze na tyłach informowali, że znaleźli się pod tak wielkim naciskiem, iż musieli się zatrzymać i nie mogli nadążyć za kolumną, która maszerowała przed nimi. Udręczony i wyczerpany król nakazał całej armii zatrzymać się i rozbić obóz tam, gdzie stała, na zboczu wzgórza na południe od Lubieh. Był to fatalny błąd; rozsądnie byłoby za wszelką cenę przeć do Tyberiady; ewentualnie armia mogła odbić w bok i po zaledwie 5 km marszu na północ dotrzeć do niewyczerpanego strumienia w Wadi el-Hammam, gdzie z łatwością zdołałaby zaspokoić pragnienie, a po pokonaniu kolejnych 6,5 km przybyć nad jezioro. Obawiając się jednak, że w przypadku dalszego marszu templariusze zostaną odcięci i wzbraniając się przed atakiem na znaczne siły Turków kontrolujące wierzchołki wzgórz, Gwidon kazał trębaczom wydać sygnał do zatrzymania się i rozbicia obozu. Rajmund zawrócił, aby dołączyć do głównych sił, wołając: „Panie Boże, bitwa skończona. Zostaliśmy wydani na pewną śmierć. To już koniec królestwa”¹³⁶.

Tej nocy Frankowie obozowali wokół królewskiego sztandaru na zboczu wzgórza. W armii było niewiele żywności i niemal ani jednej kropli wody; nawet sen był niemożliwy, ponieważ Turcy zbliżyli się pod osłoną ciemności i nieustannie zasypywali obóz gradem strzał. Podpalili również suchą trawę tam, gdzie wiatr wiał w stronę krzyżowców, tak że chmury dławiącego dymu napływały przez całą noc. „Bóg nakarmił chrześcijan chlebem łez i pozwolił im bez ograniczeń pić z kielicha żalu, dopóki nie zaświtał dzień udręki”¹³⁷. Saraceni byli równie zaniepokojeni, jak ich przeciwnicy; z jeziorem za plecami oraz w obliczu groźnej i wciąż nienaruszonej armii chrześcijan, odczuwali liczne wątpliwości, gdy w sobotni ranek 4 lipca walka została wznowiona¹³⁸.

Król Gwidon ponownie uszykował swą armię, zachowując ustawienie z poprzedniego dnia, z hrabią Trypolisu na przedzie i templariuszami na tyłach. Zbaczając z pierwotnej trasy, kazał wyruszyć w kierunku Wadi el-Hammam i wioski Hattin w celu dotarcia do najbliższego źródła wody, rezygnując z najkrótszej drogi do Tyberiady. Saladyn sprowadził całą swoją armię, która otoczyła chrześcijan ze wszystkich stron, chociaż największe skupisko zajęło pozycję w poprzek drogi do jeziora. Przez pewien czas krzyżowcy posuwali się naprzód i właśnie mieli nawiązać walkę wręcz, kiedy król zauważył wielką niestałość wśród swoich piechurów. Przydzielono ich do różnych korpusów kawalerii i polecono im, żeby sformowali przed nimi linię, „tak aby oba rodzaje broni mogły się nawzajem wspierać – rycerze osłaniani przez strzały piechurów, a piechurzy przez lance rycerzy”¹³⁹¹⁵. Jednakże w chwili, gdy doszło do walki wręcz, po krótkim wahaniu większość piechoty zbiła się w jedną wielką masę i zbaczając z drogi w lewo, wspięła się na wysokie i strome wzniesienie, które znajdowało się po tej stronie, po czym zbiła się w ciasną gromadę na jego szczycie, porzucając konnych na poniższej drodze¹⁴⁰. Król wysyłał do nich jednego posłańca za drugim, błagając ich, aby zeszli na dół i odegrali swoją rolę w bitwie. W odpowiedzi oświadczyli jedynie, że umierają z pragnienia i nie mają ani siły, ani ochoty do walki. Gwidon zaczął już powątpiewać w pomyślny wynik bitwy, lecz pragnął jak najdłużej przeć naprzód, dlatego też nakazał rycerzom ruszyć w kierunku jeziora. Nie minęło jednak dużo czasu, a templariusze i szpitalnicy na tyłach poinformowali go, że zostali tak całkowicie osaczeni, iż nie mogą już iść do przodu i będą musieli się poddać, jeśli nie otrzymają silnego wsparcia. „Wówczas król, widząc że piechota nie chce powrócić, a bez niej nie może wziąć góry nad strzałami Turków, nakazał swym ludziom, aby zatrzymali się i rozbili namioty. Batalie rozeszły się i wszyscy stłoczyli się w bezładnej ciżbie wokół Prawdziwego Krzyża”¹⁴¹.

Jednakże nie wszyscy chrześcijańscy rycerze poddali się rozpaczy i przeszli do pasywnej defensywy, która na długą metę musiała się okazać zgubna. Na widok katastrofy za swoimi plecami i Turków wkradających się pomiędzy nich a korpus króla, hrabia Trypolisu i członkowie jego straży przedniej postanowili nie wracać, lecz przebić się przez muzułmanów i szukać ratunku w ucieczce. Rozległ się okrzyk: „Bitwa jest przegrana; niech każdy ratuje się, jeśli może”¹⁴². Rajmund zwarł szeregi swego korpusu i ruszył do szarży na Turków, którzy znajdowali się na wprost niego, nie zmierzając już nad jezioro, lecz na wzgórza na północnym zachodzie. Jego desperackie natarcie rozerwało krąg konnych łuczników, a on sam, jego towarzysze Balian z Nablusu i Reginald z Sydonu oraz ich wszyscy przyboczni zdołali bezpiecznie uciec na północ. Muzułmańscy kronikarze twierdzą, że bratanek Saladyna Taki ad-Din, który sprawował dowództwo na tym odcinku pola bitwy, nie podjął żadnej poważnej próby ich zatrzymania lub dogonienia, ponieważ uznał, że korzystniej będzie ich wypuścić; ich odejście zmniejszyło bowiem armię chrześcijan o jedną trzecią i sprawiło, że pozostała część stała się dla Saladyna pewniejszym łupem. Można przypuszczać, że to usprawiedliwienie było refleksją po fakcie i w rzeczywistości Turcy przerazili się nagłej szarży tych zdesperowanych ludzi¹⁴³.

Tymczasem na tyłach wszystko zmierzało ku katastrofie. Podczas gdy jedna chmara muzułmańskiej konnicy okrążyła pogrążoną w zamieszaniu masę rycerzy, stłoczoną wokół sztandaru królewskiego i Prawdziwego Krzyża, reszta uderzyła na piechotę. Nieszczęśni uciekinierzy na wzgórzu byli zbyt wyczerpani, aby stawić poważny opór. Już pierwsza szarża nieprzyjaciela rozbiła ich niespójne szeregi; niektórzy z nich zostali stratowani, a inni spadli z urwiska na tyłach wzgórza i zginęli w wyniku upadku. Większość rzuciła lance oraz kusze i wyciągnęła ręce w stronę zwycięzców. Turcy zabili wielu z nich i wzięli do niewoli pozostałych.

Los króla i jego rycerzy był równie okropny. Bronili się przez długi czas, chociaż nie mogli już ani zwyciężyć, ani się wycofać. Otoczeni ze wszystkich stron przez gęstą chmarę Turków, mogli jedynie stać i czekać aż zostaną zastrzeleni. W końcu, chociaż ich konie były skrajnie wyczerpane, a oni sami wypili ostatnie krople wody zeszłej nocy, cała armia lub przynajmniej jej część postanowiła podjąć jeszcze jedną próbę wydostania się na wolność. Miała nadzieję, że uda jej się przebić, podobnie jak uczynił to hrabia Trypolisu kilka godzin wcześniej. Mahometański kronikarz¹⁴⁴ pozostawił dobry opis tej ostatniej szarży, spisując wspomnienia naocznego świadka – syna Saladyna, Malika Al-Afdala, który w bitwie pod Tyberiadą po raz pierwszy wziął udział w walce. Książę jechał u boku swego ojca na czele rezerwy sułtana, za kręgiem harcowników, którzy otaczali krzyżowców.

Malik Al-Afdal wspominał: „Kiedy król Franków i jego rycerze stłoczyli się na pagórku obok wzgórza Kurn-Hattin, byłem u boku mego ojca. Widziałem jak Frankowie dokonali tak zaciekłej szarży na znajdujących się w pobliżu muzułmanów, że zepchnęli ich do miejsca, gdzie staliśmy. Spojrzałem na mego ojca i zobaczyłem, że był głęboko poruszony; zrobił się blady, targał brodę i wysunął się naprzód, wołając: «Pokażmy, że diabeł jest kłamcą!»¹⁴⁵. Na te słowa nasi ludzie rzucili się na Franków i wyparli ich na wzgórze. Zacząłem się radować i wołać: «Uciekają! Uciekają!». Jednakże nieprzyjaciel wkrótce ponowił szarżę i po raz drugi przebił się do podnóża wzgórza; kiedy znowu został odparty, zacząłem na nowo wołać: «Uciekają! Uciekają!». Wówczas ojciec spojrzał na mnie i rzekł : «Milcz i nie mów, że zostali naprawdę pokonani, póki nie ujrzysz upadku królewskiej chorągwi». Niedługo potem ujrzeliśmy jak flaga upada; wówczas mój ojciec zsiadł z konia i wyciągnął się na ziemi, dziękując Bogu i płacząc ze szczęścia”.

Podobno kiedy druga próba rozerwania kręgu muzułmanów zakończyła się niepowodzeniem, zrozpaczeni Frankowie zwalili się ze swych wyczerpanych koni, rzucili lance i położyli się ponuro na ziemi. Turcy podbiegli do nich i wzięli ich do niewoli bez zadania ani jednego ciosu. Ku ich wielkiemu zaskoczeniu, przekonali się, że niewielu rycerzy odniosło poważne rany; kolczugi tak skutecznie ochroniły ich przed gradem strzał, że jedynie nieliczni odnieśli ciężkie rany lub zginęli. Zostali pokonani raczej przez głód i wyczerpanie niż strzały lub bułaty zwycięzców. Z drugiej strony, niemal wszystkie konie odniosły ciężkie rany i żaden z nich nie był w stanie wyprowadzić swego jeźdźca z bitwy. Biedne zwierzęta były całkowicie wyczerpane dwudniowym brakiem wody i paszy.

W korpusie, który w ten sposób skapitulował, znajdował się król oraz wszyscy wielcy baronowie Palestyny z wyjątkiem tych, którzy uciekli razem z hrabią Trypolisu. Byli wśród nich królewski brat Amalryk, konstabl Jerozolimy, markiz Montferratu¹⁴⁶, Joscelin, tytularny hrabia Edessy, Reginald z Chatillon, pan Keraku i Montrealu, Humfred z Toronu, Hugo z Tyberiady¹⁴⁷, Hugo z Gibeletu, biskup Liddy, mistrz szpitalników oraz wielu zamożnych i słynnych rycerzy. Zginęło niewiele znacznych osób – biskup Akki, który w trakcie bitwy niósł Prawdziwy Krzyż, był jedynym poległym możnowładcą.

Tego wieczoru Saladyn urządził przegląd jeńców. Potraktował uprzejmie króla Gwidona i większość baronów, ale przywołał i własnoręcznie zabił Reginalda z Chatillon, który zaskarbił sobie jego nienawiść poprzez złamanie rozejmu i obrabowanie pielgrzymów mijających jego zamek Montreal w drodze do Mekki. Rozkazał również swej straży przybocznej zgładzić wszystkich rycerzy Świątyni i Szpitala, którzy dostali się w jego ręce. Nie zadowoliwszy się tym, ogłosił w swym wojsku, że każdy żołnierz, który pojmał jakiegokolwiek członka zakonu rycerskiego, musi mu go wydać. Płacił pięćdziesiąt dinarów za każdego wydanego rycerza, po czym posyłał go na śmierć razem z jego towarzyszami. W ten sposób zabito z zimną krwią ponad dwustu templariuszy i szpitalników. Saladyn uważał ich za zdeklarowanych i zawodowych wrogów swojej wiary i nigdy nie okazywał im litości. Jeżeli pamiętamy o jego okrucieństwach, nie powinniśmy zbytnio potępiać występków, jakich dopuszczała się druga strona, takich jak zmasakrowanie garnizonu Akki przez Ryszarda Lwie Serce.

Niewiele zwycięstw miało donioślejsze skutki niż bitwa pod Tyberiadą; w ciągu kilku miesięcy całe królestwo Jerozolimy z wyjątkiem kilku przybrzeżnych twierdz znalazło się w rękach Saladyna. Królestwo zostało ogołocone z mężczyzn, aby zasilić armię, która została zniszczona na zboczu wzgórza Hattin, a jego miasta i zamki bezradnie wpadały w ręce muzułmanów z braku obrońców. Miejsca, które odpierały ataki muzułmanów przez osiemdziesiąt lat, otwierały swe bramy na pierwsze wezwanie, ponieważ pozostali w nich jedynie urzędnicy i kobiety. Sama Jerozolima poddała się po zaledwie dwunastodniowym oblężeniu. Kilka odległych zamków, takich jak Kerak i Montreal, było lepiej obsadzonych, ponieważ znajdowały się na granicy królestwa i niektóre z nich broniły się aż do 1188 roku. Montreal, który cierpiał głód, poddał się dopiero w maju 1189. Jednakże w głównej części królestwa jedyną twierdzą o pierwszorzędnym znaczeniu, jaka pozostała w rękach krzyżowców, był Tyr, dokąd wycofały się nieszczęsne niedobitki spod Tyberiady.

Takie były skutki nadmiernego pośpiechu króla Gwidona i jego dążenia do odblokowania Tyberiady bez uwzględnienia charakteru terenu, na którym miał walczyć. Można spokojnie stwierdzić, że gdyby bardziej zatroszczył się o zaopatrzenie, a zwłaszcza o wodę, i starannie zaplanował marszrutę, mógłby dotrzeć do swego celu. Saraceni zajmowali bardzo niedogodną pozycję – za ich plecami znajdowało się jezioro, a w pobliżu nie było żadnego schronienia; jeszcze jeden zryw taki jak ten, który doradzał hrabia Trypolisu wieczorem pierwszego dnia, prawdopodobnie zmusiłby ich do odwrotu. Jednakże o wiele prostszą alternatywą byłoby rozbicie obozu w jakimś dobrze nawodnionym miejscu, takim jak Saffurija, i czekanie na odwrót Saladyna. Sułtan musiałby się wkrótce wycofać z braku pokarmu (a zwłaszcza paszy) na spustoszonych terenach wokół Tyberiady i nie mógłby sobie pozwolić na rozproszenie swego wojska w celu zgromadzenia żywności w obliczu armii chrześcijan, dopóki pozostawała ona nietknięta i skoncentrowana tuż przed nim. Cała bitwa była więc niepotrzebna, a szczegóły złego dowodzenia Gwidona to stosunkowo drobne błędy w porównaniu z początkową wielką pomyłką, jaką była decyzja o przystąpieniu do walki.

BITWA POD AKKĄ, 4 PAŹDZIERNIKA 1189 R.

Kiedy zaledwie dwa lata po fatalnej bitwie pod Tyberiadą chrześcijanie mogli ponownie nawiązać równorzędną walkę z Saladynem, zawdzięczali to oczywiście przybyciu posiłków z Zachodu. Wyczerpane niedobitki syryjskich Franków nie mogły nic zrobić. Kiedy król Gwidon został uwolniony z niewoli w 1188 roku i przystąpił do gromadzenia sił w celu zdobycia jakiegoś przyczółka w swym utraconym królestwie, zebranie siedmiuset rycerzy i dziewięciu tysięcy piechurów zajęło mu rok. W większości nie byli to jego wasale (chociaż Trypolis i Antiochia udzieliły mu pewnego wsparcia), lecz nowoprzybyli ludzie z Zachodu, którzy wzięli krzyż, kiedy wieści o zdobyciu Jerozolimy dotarły do Europy. Gwidon nie kontrolował nawet Tyru – jedynego ważnego miasta w jego królestwie, które nadal pozostawało w rękach chrześcijan. Jego rywal do korony, Konrad z Montferratu, zamknął bramy i odmówił mu wstępu.

Niewielka armia Gwidona zdobyła się więc na dużą odwagę, kiedy 28 sierpnia 1189 roku śmiało rzuciła wyzwanie potędze Saladyna, wyruszając na Akkę i rozbijając obóz pod jej murami. Początkowo oblężenie było jedynie blokadą, ponieważ Turcy mogli swobodnie wchodzić i wychodzić z miasta. Jednakże stopniowo kontyngenty krzyżowców z Zachodu zaczęły przybywać jeden po drugim i podobno jeszcze przed końcem pierwszego miesiąca oblężenia wokół Akki zgromadziło się trzydzieści tysięcy ludzi. 14 września stoczyli krwawą i nierozstrzygniętą bitwę z armią, którą Saladyn osobiście poprowadził na odsiecz garnizonu; sułtan wprowadził do miasta duży konwój, ale nie zdołał zmusić oblegających do odwrotu. Zachęciło to krzyżowców, których liczebność cały czas rosła, do kontrataku. Najpierw całkowicie otoczyli Akkę, rozmieszczając warty od jednego krańca morza do drugiego, w poprzek cypla, na którym znajduje się miasto. Następnie, po odcięciu garnizonu od armii na zewnątrz, postanowili stoczyć bitwę w otwartym polu, wyruszając na obóz sułtana.

Armia krzyżowców rozłożyła się półokręgiem wokół Akki, przy czym namiot króla znajdował się na „górze Turon” (Tel-el-Fokhar) – niskim wzgórzu o wysokości 27 m, położonym w odległości ok. 1250 metrów od murów. Armia turecka utworzyła o wiele większy półokrąg, oddzielony od Franków ok. 3 km odstępem. Jej centralnym punktem zbornym było wzgórze Ayadieh, wznoszące się 77 m nad równiną; przebywał tam sam Saladyn. Jego podwładni byli rozciągnięci na prawo i lewo, obserwując całą równinę od rzeki Belus (Nahr-en-Namein) na południu do morza na północy. Najlepszym dowodem na to, iż armie naprawdę były bardzo duże, a kronikarze przynajmniej tym razem nie mogą się zbytnio mylić w kwestii podawanych liczb, jest to, że długość linii Franków musiała przekraczać 3 km, a front armii sułtana miał co najmniej 5 km długości.

Schodząc z góry Turon na równinę Arab-el-Ghawarneh, która rozciąga się do podnóża wzgórza Ayadieh, krzyżowcy sformowali cztery korpusy. Pierwszy (licząc od prawej) znajdował się pod dowództwem króla Gwidona i składał się ze szpitalników, osobistej świty króla oraz francuskich krzyżowców pod komendą hrabiego Dreux i biskupa Beauvais. W drugim korpusie znajdowali się arcybiskup Rawenny i Konrad z Montferratu z większością włoskich krzyżowców i palestyńskimi baronami, którzy opowiadali się za Konradem¹⁴⁸ w jego sporze z królem Gwidonem. W trzecim znajdował się landgraf Turyngii Ludwik z większością niemieckich kontyngentów oraz Pizańczycy dowodzeni przez swego arcybiskupa. W czwartym maszerowali templariusze pod dowództwem swego mistrza, Gerarda z Rideford, hrabiowie Baru i Brienne z krzyżowcami z Szampanii¹⁴⁹ oraz mniejsza część Niemców.

Brat króla, Gotfryd z Lusignan, i Jakub z Avesnes pozostali w obozie z rezerwą¹⁵⁰. Musieli obserwować miasto, którego blokada musiała zostać rozluźniona, gdy armia wyruszyła w pole. Najwyraźniej zaprzestano obserwacji terenu rozciągającego się od góry Turon na północ do morza, zostawiając niemal 600 metrową lukę; jedynie wschodnia część murów była osłonięta przez obóz, a północna pozostała wolna.

W każdym z czterech oddziałów marszowych armii chrześcijan rozlokowano konnicę i piechotę w odpowiedni sposób. Łucznicy i kusznicy tworzyli długą i ciągłą pierwszą linię; za nimi maszerowali rycerze w zwartym szyku. Cała armia była zwrócona na północny wschód, twarzą w kierunku namiotu sułtana, który można było wyraźnie dostrzec na wzgórzu Ayadieh. Linia sprawiała wrażenie bardzo groźnej i silnej; kronikarze szacują jej liczebność na cztery tysiące konnych i sto tysięcy pieszych – są to absurdalne liczby, które można zmniejszyć o sześćdziesiąt procent.

Widząc, że chrześcijanie wychodzą ze swego obozu, Saladyn szybko ustawił swą armię naprzeciw nich. Armia rozciągała się od morza do Belus, zajmując front w kształcie półokręgu o długości ponad 5 km; centrum było nieco odrzucone, a skrzydła wysunięte do przodu. Baha ad-Din szczegółowo opisał ustawienie poszczególnych kontyngentów; na południu, obok rzeki, znajdował się garnizon Egiptu złożony ze starych żołnierzy Szirkuha; obok nich stali poplecznicy Modhaffera ad-Dina, pana Edessy i Haranu; za nimi znajdował się kontyngent z Sindżaru w Mezopotamii; obok były całe plemiona z Kurdystanu pod komendą ich wielkiego emira, Masztuba. Te cztery korpusy tworzyły lewe skrzydło. Centrum składało się ze straży przybocznej sułtana i mezopotamskich oddziałów z Dijarbekiru, Mosulu i Hisn Kajfy. Sam sułtan oraz jego synowie Malik Al-Afdal i Malik ad-Dafer stali tam pod sułtańskimi sztandarami. Prawe skrzydło, które było zwrócone w kierunku morza, składało się z kontyngentów syryjskich pod komendą bratanka Saladyna Takiego ad-Dina, księcia Emesy.

Kiedy chrześcijanie zaczęli się posuwać w głąb równiny, szybko zauważyli, że odstępy pomiędzy czterema korpusami w ich szyku bojowym stają się coraz większe. Było to nieuniknione w sytuacji, gdy wymaszerowali ze stosunkowo wąskiej pozycji na rozległą równinę zajmowaną przez nieprzyjaciela na całej jej szerokości. Kiedy zaczęli rozszerzać swój front, aby zrównać go z frontem Turków, każdy krok naprzód zwiększał odległość pomiędzy centrum a skrzydłami. Był to katastrofalny fakt dla Franków, których zwycięstwo zależało głównie od utrzymania zwartej linii. Przekonamy się, iż podczas walki byli od tego tak dalecy, że lewe skrzydło, prawe skrzydło i dwa środkowe oddziały stoczyły trzy osobne starcia.

Pierwszy kontakt miał miejsce w północnej części pola bitwy, gdzie mistrz templariuszy stanął naprzeciw syryjskich kontyngentów Takiego ad-Dina. Po kilku minutach niewierni zaczęli się wycofywać; Baha ad-Din zapewnia, że był to celowy manewr, a książę Emesy pragnął odciągnąć lewe skrzydło chrześcijan od głównych sił poprzez swój odwrót. Niezależnie od tego, czy naprawdę tak było, nie ulega wątpliwości, że na widok odwrotu swego prawego skrzydła Saladyn posłał mu na pomoc duże posiłki ze swego centrum. Pozwoliły one Syryjczykom przejść do ofensywy, a templariusze musieli się przegrupować na wzgórzu zwróconym w stronę morza (prawdopodobnie było to wzniesienie, które obecnie nosi nazwę Kisr-el-Hammar). Na pewien czas bitwa utknęła w martwym punkcie i żadna strona nie mogła zdobyć wyraźnej przewagi.

Tymczasem Frankowie zauważyli, że Saladyn wysłał oddziały z centrum w kierunku swego prawego skrzydła i dwa środkowe oddziały armii chrześcijańskiej pod komendą Konrada z Montferratu i Ludwika z Turyngii przypuściły gwałtowny atak na główne siły sułtana. Maszerowali w umiarkowanym tempie, a piechota prowadziła gwałtowny ostrzał na przedzie, dopóki nie natknęli się na mezopotamskie oddziały z Dijarbekiru i Mosulu. Kiedy obie strony zbliżyły się do siebie, rycerze przejechali przez odstępy, jakie utworzyła dla nich piechota, i uderzyli na szeregi Turków. Niewierni nie wytrzymali uderzenia; ich linia została złamana i w wielkim zamieszaniu rzucili się do ucieczki w kierunku swego obozu na wzgórzu Ayadieh. Saladyn nie mógł ich zgromadzić, a wielu uciekinierów wpadło w tak wielką panikę, że zatrzymali się dopiero w Tyberiadzie, albo nawet w Damaszku. Podążając za rozbitymi Turkami, dwa oddziały z centrum Franków dostały się na wzgórze i wdarły się do obozu. Trudno byłoby im utrzymać szyk pośród namiotów i innych przeszkód, które przerywały ich linię, jednakże nikt nawet nie spróbował ich powściągnąć. Konni i piesi rozproszyli się po obozie i niektórzy zajęli się rzezią, a inni grabieżą. Splądrowano i przewrócono namiot samego sułtana, zabijając w nim jego trzech służących. Niektórzy Frankowie zajęli się wyrzynaniem ciurów obozowych, a inni wdarli się do kwater markietanów i splądrowali bazar. Nikt nie próbował powstrzymać rozbitych Turków przed przegrupowaniem ani uderzyć z flanki na nietknięte skrzydła armii Saladyna.

Wydaje się, że w tym czasie nie doszło do decydującego starcia pomiędzy królem Gwidonem i prawym skrzydłem Franków a Kurdami i Mamelukami z lewego skrzydła Saladyna. Ani zachodni, ani wschodni pisarze nie sporządzili jasnego opisu działań na tym odcinku pola bitwy. Na podstawie ustępu z Ibn al-Athira wydaje się jednak prawdopodobne, że muzułmanie oskrzydlali chrześcijan, ponieważ część tych drugich podążyła za natarciem swego centrum. Król mógł się trzymać z tyłu, aby nieprzyjaciel nie wykorzystał okazji i nie wkroczył pomiędzy niego a obóz.

Dzięki niezmordowanym wysiłkom Saladyn w końcu zdołał zgromadzić większość swego rozbitego centrum w okolicach zachodniego podnóża wzgórza Ayadieh. Jego oficerowie nalegali, aby poprowadził ich do ataku na utracony obóz, ale odmówił i kazał im poczekać aż Frankowie z niego wyjdą, a następnie uderzyć na nich, kiedy odwrócą się plecami do muzułmanów. Nie minęło dużo czasu, a Niemcy i Lombardczycy zaczęli opuszczać wzgórze; niektórzy byli obciążeni łupami, a inni chcieli się przegrupować na otwartym terenie, a następnie wesprzeć króla lub templariuszy. Odwrót był bardzo chaotyczny i nosił znamiona paniki; wielu uważało, że na tyłach doszło do jakiejś katastrofy, ponieważ ich towarzysze biegną w dół wzgórza. Autor Itinerarium pisze, że na pewnym odcinku pola bitwy pościg grupki Niemców za arabskim koniem, który się wyrwał, został uznany za ucieczkę, co doprowadziło do bezsensownego pędu na tyły.

Kiedy chrześcijanie wracali na równinę w bezładnych masach, Saladyn nagle rzucił na nich swą przegrupowaną mezopotamską jazdę. Rezultaty tej szarży były decydujące – rozproszone bandy krzyżowców były kompletnie nieprzygotowane do walki; nie zdążyły sformować szyku ani przygotować się do obrony i zostały zepchnięte na drugi koniec równiny przez impet tureckiej jazdy. Niektórzy uciekali w stronę korpusu króla Gwidona, a inni prosto do obozu w całkowitej rozsypce. Saladyn podążał za nimi, zabijając tych, którzy znajdowali się z tyłu, i z łatwością spychając wszystkich przed sobą. Wydaje się, że prawe skrzydło krzyżowców próbowało ocalić uciekinierów i podobno sam Gwidon uratował życie swemu staremu wrogowi, Konradowi z Montferratu, wyrąbując mu przejście, kiedy został otoczony przez napastników¹⁵¹. Jednakże król i szpitalnicy nie mogli wznowić bitwy i sami zostali zepchnięci w kierunku obozu przez pędzącą masę ścigających i uciekinierów. Najwyraźniej lewe skrzydło Turków usiłowało wkroczyć pomiędzy Franków a ich miejsce schronienia¹⁵²²⁸ i choć nie zdołało odciąć głównych sił, jego ruchy musiały przyspieszyć odwrót. Ucieczka dobiegła końca dopiero, gdy Jakub z Avesnes i Gotfryd z Lusignan wyprowadzili rezerwę z obozu i osłonili odwrót zdezorganizowanego tłumu konnych i pieszych do namiotów. Saladyn zatrzymał się pod górą Turon i nie pozwolił na jej szturmowanie; obawiał się siły Franków w defensywie.

Tymczasem na zboczu wzgórza na północy toczyła się osobna bitwa pomiędzy Takim ad-Dinem a mistrzem szpitalników. Wspomnieliśmy już, że po pierwszym uderzeniu walka na tym odcinku utknęła w martwym punkcie ze względu na posiłki, jakie Saladyn przysłał swemu bratankowi. Drugi napływ nowych sił muzułmańskich rozstrzygnął losy starcia. Widząc, że chrześcijanie są zaangażowani w bitwę i nie zwracają uwagi na miasto, pięć tysięcy ludzi z garnizonu Akki opuściło miasto przez północną bramę, która znajdowała się w największej odległości od góry Turon¹⁵³. Następnie wyszli okrężną drogą na tyły lewego skrzydła Franków i uderzyli na templariuszy i Szampańczyków, kiedy ci drudzy toczyli zaciętą walkę z Takim ad-Dinem. Interwencja tego nowego korpusu złamała ducha krzyżowców. Uznali, że wszystko stracone i usiłowali jedynie przebić się z powrotem do obozu. Ponieważ jednak byli otoczeni od przodu i tyłu, jedynie część z nich zdołała tego dokonać. Osiemnastu rycerzy Świątyni zginęło, a ich wielki mistrz Gerard dostał się do niewoli i został ścięty na rozkaz Saladyna. Andrzej z Brienne, brat hrabiego Szampanii, również został zabity wraz z czterdziestoma innymi rycerzami. Rzeź na tym odcinku pola bitwy była tak wielka, że liczba poległych członków lewego skrzydła chrześcijan była o wiele większa niż straty prawego skrzydła i centrum¹⁵⁴. Bitwa, która pod właściwym dowództwem mogła doprowadzić do całkowitego rozbicia odsieczy, zakończyła się zatem porażką. Frankowie podjęli duże ryzyko wdając się w walkę na rozległej równinie El-Ghawarneh, gdzie ich korpusy musiały się od siebie oddzielić. Pomimo tego niewłaściwe postępowanie centrum sułtana sprawiło, że zwycięstwo znalazło się w zasięgu ręki. Gdyby Konrad i landgraf uderzyli na skrzydłowe oddziały Turków z flanki, zamiast rzucić się na obóz i zmarnować tam cenną godzinę, niewierni prawdopodobnie nie zdołaliby uniknąć straszliwej katastrofy. Korpus Takiego ad-Dina mógłby zostać zepchnięty do morza, a Kurdowie i Egipcjanie wyparci na bagna Belus, gdyby zbyt długo zwlekali z ucieczką. Kiedy jednak bitwa była już praktycznie wygrana, dowódcy i ich podwładni okazali się równie niezdolni do wykorzystania swej przewagi. Żołnierze zajęli się grabieżą i nie ma żadnych dowodów na to, aby jakikolwiek oficer pomyślał o ich odwołaniu lub poprowadzeniu na inny odcinek pola bitwy. Dlatego też sułtan ze swą zwyczajową sprawnością zdołał zgromadzić swych ludzi i przemienić porażkę w zwycięstwo.

Można się jedynie dziwić, że nie wykorzystał swego sukcesu do dalszego ataku na Franków. Odczuwał jednak przemożny lęk przed nieprzyjacielem w defensywie, a jego armia była podobno pogrążona w wielkim zamieszaniu. Namioty na wzgórzu Ayadieh były grabione nie tylko przez krzyżowców, lecz również tureckich ciurów obozowych i czytamy, że przez cały dzień po bitwie żołnierze byli zajęci poszukiwaniem swych zaginionych dóbr i odzyskiwaniem ich od grabieżców. Po kilku godzinach chrześcijanie, których straty były o wiele mniejsze niż można by się spodziewać (jedynie lewe skrzydło padło ofiarą wielkiej rzezi), schronili się w swoim obozie i byli bardziej rozwścieczeni niż przerażeni. Kiedy sułtan się cofnął, byli tak dalecy od popadania w przerażenie, że ich następnym krokiem było wytyczenie linii cyrkumwalacyjnej od jednego brzegu do drugiego i zamknięcie garnizonu Akki w obrębie jej murów.

Jeśli chodzi o straty, to nie mamy dobrego bilansu poległych muzułmanów. Współczesny list Tybalda i Piotra Leona do papieża podaje liczbę 1500 konnych, co nie jest nieprawdopodobne. Baha ad-Din wymienia wśród zabitych kurdyjskiego emira Modjelliego oraz kilku innych wodzów, razem z ok. 150 osobami bez żadnego znaczenia. Zważywszy na rozbicie centrum, liczby te są całkowicie nieprawdopodobne i nie można ich przyjąć. Z drugiej strony, źródła chrześcijańskie szacują straty krzyżowców na zaledwie 1500 ludzi¹⁵⁵, wymieniając Andrzeja z Brienne i wielkiego mistrza Gerarda jako jedynych znacznych ludzi wśród poległych. Liczby te są równie nieprawdopodobne, zwłaszcza w obliczu uwagi Bahy ad-Dina na temat liczenia ciał¹⁵⁶³². Ogólnie rzecz biorąc, można chyba założyć, że każda strona oszacowała straty nieprzyjaciela lepiej niż swoje własne i ustalić je na 1500 Turków i siedem tysięcy Franków.

BITWA POD MANSURĄ, 8 LUTEGO 1250 R.

W rozdziale na temat strategii krzyżowców mieliśmy już okazję wspomnieć o bitwie pod Mansurą jako o fatalnym końcu źle zaplanowanego ataku na Egipt. Zwróciliśmy uwagę na to, że marsz przez kanały i arterie wodne delty był istnym szaleństwem i wykazaliśmy, iż kampania musiała utknąć w martwym punkcie ze względu na liczne i silne pozycje obronne, które znajdowały się pod kontrolą armii egipskiej.

Ludwik Święty rozpoczął swoją przygodę w o wiele bardziej sprzyjających okolicznościach niż jego poprzednik, król jerozolimski Jan, trzydzieści lat wcześniej. Krzyżowcy z 1219 roku zapewnili sobie bazę operacyjną poprzez zdobycie Damietty dopiero po rocznym oblężeniu. Wyczerpali swe siły jeszcze zanim wyruszyli w głąb kraju. Dzięki niesamowitemu zbiegowi okoliczności w 1249 roku Ludwik Święty zdobył miasto bez ani jednego ciosu. Cały Egipt był pogrążony w zamieszaniu w wyniku śmiertelnej choroby sułtana Malika Saliha¹⁵⁷ i brakowało silnej ręki, która przejęłaby ster rządów. Kiedy żołnierze oddelegowani do przeciwstawienia się desantowi Francuzów zostali odparci i wycofali się w głąb lądu, korpus, który został wybrany do obrony Damietty, opuścił miasto w panice i uciekł z pozostałymi¹⁵⁸. Nie pomogło to, że sułtan wstał ze swego łoża śmierci i kazał powiesić pięćdziesięciu oficerów; silne miasto wpadło w ręce krzyżowców i stało się dla nich bezpieczną bazą wypadową oraz magazynem broni; znajdowało się w nim mnóstwo zapasów i było w doskonałym stanie, ponieważ nie było potrzeby niszczenia jego murów za pomocą machin oblężniczych (6 czerwca 1249).

Po tak udanym początku król Francji powinien był wykorzystać pierwszy sukces i ruszyć naprzód, dopóki nieprzyjaciel był ogarnięty paniką. Zdumiewające jest zatem to, że król Ludwik spędził w Damietcie niemal pół roku, zanim rozpoczął swój marsz na Kair. Okoliczności wyjaśniają przyczyny tego postoju, ale go nie usprawiedliwiają; przeciwne wiatry zmusiły znaczną część floty do zawinięcia do syryjskich portów i uważano, że należy zaczekać na jej przybycie; był środek lata, a Nil zalewał dolny Egipt, tak że niemal cały kraj znalazł się pod wodą. Byłyby to dobre powody przełożenia ataku na Damiettę do czasu obniżenia temperatury i zakończenia wylewu Nilu; miesiąc, w którym panowały największe upały, a większość kraju była zalana wodą, był z pewnością najgorszym możliwym okresem do natarcia. Czerwiec był niewątpliwie złym okresem na rozpoczynanie inwazji, ale gdy już do niej przystąpiono, Francuzi powinni byli przeć naprzód; ich zwłoka umożliwiła zorganizowanie oporu sułtanowi, który doskonale wiedział, jakim szlakiem podążą jego przeciwnicy. Po otrzymaniu wieści o upadku Damietty w Kairze wybuchła wielka panika, ale dzięki długiej bezczynności Franków Egipcjanie zdołali się opanować i zaczęli się zastanawiać nad najlepszym sposobem obrony¹⁵⁹.

Ostatnie kontyngenty armii francuskiej przybyły z Syrii dopiero w październiku; towarzyszyła im grupa baronów z Ziemi Świętej pod dowództwem hrabiego Jaffy¹⁶⁰. Kiedy cała armia była już zgromadzona, zaczęto dyskutować nad przeniesieniem jej do Aleksandrii¹⁶¹ i zaatakowaniem Egiptu od tej strony. Plan ten cieszył się poparciem Piotra z Bretanii oraz wielu innych baronów i miał swoje zalety, ponieważ marsz w głąb Egiptu z Aleksandrii jest o wiele łatwiejszy niż marsz z Damietty. W pierwszej kolejności należałoby jednak przeprowadzić drugi desant i żmudne oblężenie. Kiedy brat króla Robert, hrabia Artois, wyjaśnił, że ci, którzy chcą zabić węża, uderzają go w głowę¹⁶² i opowiedział się za natychmiastowym natarciem na Kair wzdłuż odnogi Nilu biegnącej do Damietty, przekonał króla oraz pozostałych członków rady i rozpoczął się beznadziejny marsz.

20 listopada¹⁶³ armia wyruszyła w drogę, posuwając się pomału naprzód obok Fariskur, Szirimsah i Baramun, podczas gdy flotylla płynęła równolegle do niej po Nilu. Kilka kilometrów za Faramoun marsz został przerwany (19 grudnia) po przebyciu 80 km w ciągu czterech tygodni. Przyczyną postoju było to, że król natknął się na pierwszą dużą arterię wodną, która przecina drogę z Damietty do Kairu. Pod miastem Mansura odnoga Nilu biegnąca do Damietty dzieli się na dwie części, z których jedna płynie do Damietty, a druga skręca na wschód i wpada do bagien jeziora Menzaleh. Armia chrześcijan zatrzymała się przed tą drugą; druga arteria wodna, którą miejscowi określają mianem kanału Aszmun, zagradzała jej drogę. Na drugim brzegu zgromadziły się wszystkie siły Egiptu; sułtan rozlokował się tam po upadku Damietty, zdając sobie sprawę, że jest to pierwsza silna pozycja obronna, którą muszą zaatakować Francuzi. Gdy zbliżał się krytyczny moment, jego stara choroba zabrała go w ostatnim miesiącu listopada; kiedy Ludwik Święty dotarł do Mansury, był już od pewnego czasu martwy. Jednakże jego żona i ministrowie utrzymali jego śmierć w tajemnicy i nadal wydawano rozkazy w jego imieniu. Obrona Egiptu spoczęła na barkach dowódcy armii, emira Fachr ad-Dina, który otrzymał dyktatorską władzę. Tymczasem wyprawiono szybkich posłańców z zadaniem odnalezienia syna i dziedzica Malika Saliha, Turanszaha, który przebywał w odległej Hisn Kajfie w Mezopotamii. Do czasu jego przybycia ukrywano śmierć sułtana przed poddanymi.

Armia francuska znalazła się na wąskim pasie lądu, który Joinville nazywa „wyspą”, pomiędzy główną odnogą Nilu płynącą do Damietty a kanałem Aszmun. Należało wywalczyć sobie przeprawę przez jedną z tych arterii wodnych; król postanowił, że jego celem będzie Aszmun ze względu na jego mniejsze rozmiary i położenie na bezpośredniej drodze do Kairu.

Naprzeciwko niego znajdowały się namioty armii egipskiej, rozciągające się przez dwie albo 5 km wzdłuż przeciwległego brzegu. Pośrodku nich wznosiły się mury Mansury, a za jej zachodnią bramą znajdował się pałac sułtana. Miejscowość ta miała zaledwie trzydzieści lat; w 1220 roku, po pokonaniu Jana z Brienne w tym samym miejscu, sułtan Al-Kamil wybudował nowe miasto, aby upamiętnić swe zwycięstwo. Strategiczne położenie dróg delty sprawiło, że Ludwik Święty i Malik Salih znaleźli się w dokładnie tym samym miejscu, co ich poprzednicy w trakcie piątej krucjaty.

Armia egipska składała się teraz z lepszych żołnierzy niż w 1220 roku. To Malik Salih utworzył słynny korpus kaukaskich Mameluków, którzy mieli zdominować Egipt na kolejne sześć wieków. Najemne oddziały jego poprzedników składały się głównie z Kurdów i Turków, ale poznał wartość wojskową ludzi z Kaukazu i przez wiele lat kupował kaukaskich niewolników, wcielając ich do swej gwardii. Osiem lub dziesięć tysięcy Mameluków stanowiło rdzeń jego armii; wspierali ich jeźdźcy z plemion beduińskich oraz egipskie pospolite ruszenie, które wyruszyło ocalić islam na wezwanie swych mułłów i imamów. Była to wielka masa żołnierzy (zarówno konnych, jak i pieszych), ale ich wartość bojowa była niewielka. Cały ciężar wojny spadł na barki ciężkozbrojnych i posiadających dobre wierzchowce mameluckich kawalerzystów.

Widząc, że Egipcjanie zbili się tak gęsto wokół Mansury, Ludwik Święty postanowił nie przeprawiać swej armii przez kanał na łodziach, lecz zbudować solidną groblę i tym samym zatamować kanał i przekroczyć go pieszo. Dlatego też nakazał swej piechocie wrzucać ziemię do Aszmun na szerokim froncie; grobla posunęła się o kilka metrów do przodu, ale wkrótce grad pocisków z przeciwległego brzegu stał się tak śmiercionośny, że prace zostały przerwane; król uznał, że ludzie znoszący ziemię potrzebują ochrony, dlatego też wybudował dwa „koty”, czyli kryte pasaże lub wineje, mając nadzieję, że pod ich osłoną robotnicy zdołają wykonać swe zadanie. „Koty” były chronione przez dwie wysokie drewniane wieże zwane „dzwonnicami”, które umieszczono na skraju wody. Egipcjanie wkrótce wprawili w ruch swe machiny wojenne w celu zniszczenia tych osłon i szesnaście wyrzutni kamieni oraz mangonel ostrzeliwało kryte pasaże i drewniane wieże dużymi kamieniami lub beczkami wypełnionymi substancjami łatwopalnymi. W odpowiedzi Francuzi ustawili naprzeciwko nich osiemnaście podobnych machin i przez kilka dni obie strony ostrzeliwały się nawzajem ponad rzeką.

Dopóki „koty” były bezpieczne, prace nad groblą mogły się posuwać naprzód i robotnicy zdołali wypełnić ponad połowę szerokości kanału. Jednakże po drugiej stronie Egipcjanie zaczęli rozkopywać brzeg i przy pomocy silnego prądu zdołali zapobiec zatamowaniu Aszmun. Jak napisał Joinville: „Z tego powodu wszystko to, co zrobiliśmy w trzy tygodnie, zniszczyli nam w jeden dzień, bo to, co zatkaliśmy w rzece od naszej strony, oni poszerzyli od swojej, za sprawą dołów, które zrobili”¹⁶⁴.

Tymczasem Fachr ad-Din przerzucił na drugą stronę kanału wydzielony oddział i posłał go z zadaniem zaatakowania obozu Francuzów od tyłu, jednakże bracia króla, hrabiowie Andegawenii i Potiers, odparli napastników, zadając im pewne straty (25 grudnia 1249). Była to jedynie dywersja; głównym celem ataku była grobla, przy której sytuacja przybrała niekorzystny obrót dla Francuzów. Obrzuciwszy dzwonnice i „koty” beczkami z ogniem greckim, niewierni zdołali je w końcu podpalić. Nie można było nic zrobić, dopóki nie odbudowano ich za pomocą drewna okrętowego, które król zakupił specjalnie w tym celu. Jednakże zaledwie kilka dni po wzniesieniu nowych machin zostały one ponownie spalone w taki sam sposób, jak wcześniej.

W armii francuskiej zapanowało wielkie zniechęcenie; wydawało się, że utknęła w martwym punkcie. Jednakże kilka dni później konetabl Humbert z Beaujeu odkrył Kopta lub renegackiego muzułmanina¹⁶⁵, który powiedział, że 6,5 km na wschód od Mansury znajduje się głęboki i trudny, ale przejezdny dla kawalerii bród przez Aszmun (7 lutego 1250).

Armia tkwiła pod Mansurą od dwóch miesięcy i Ludwik uznał, że musi się uciec do wszelkich dostępnych metod, nawet jeśli wiązało się to z tak wielkim niebezpieczeństwem, jak przeprawa przez głęboki bród w obliczu nieprzyjaciela i bez wsparcia ze strony piechoty. Dlatego też postanowił podjąć próbę przeprawy następnego ranka.

W nocy z 7 na 8 lutego wydał swoje rozkazy. Książę Burgundii i baronowie z Palestyny mieli pozostać w obozie ze swymi rycerzami i objąć dowództwo nad wielką masą piechoty. Po przybyciu króla na miejsce i zdobyciu egipskich machin, które dominowały nad na wpół usypaną groblą, mieli ją jak najszybciej ukończyć i przeprawić się, aby dołączyć do swego wodza.

Tymczasem sam Ludwik wraz ze swymi trzema braćmi, Karolem Andegaweńskim, Robertem z Artois i Alfonsem z Poitiers, oraz głównymi siłami konnicy miał się udać do brodu i przeprawić się przez niego o świcie. Po znalezieniu się na południowym brzegu mieli się posuwać wzdłuż niego do obozu Egipcjan, wedrzeć się tam i zdobyć lub zniszczyć machiny przy grobli zanim nieprzyjaciel zdąży się otrząsnąć z zaskoczenia.

Nie posiadamy kompletnego opisu ustawienia korpusów kawalerii, które maszerowały do brodu. Wiemy jednak, że templariusze pod komendą swego wielkiego mistrza, Wilhelma de Sonnac, jechali na przedzie, a w skład straży przedniej wchodzili również towarzysze Roberta z Artois, księcia bretońskiego Piotra, hrabiego Soissons Jana, pana Coucy Raula oraz niewielki kontyngent Anglików, który tytularny hrabia Salisbury Wilhelm Długi Miecz¹⁶⁶ zabrał na krucjatę. Mieli ze sobą wszystkich konnych kuszników króla. W drugiej batalii wśród Szampańczyków znajdował się Jan z Joinville, który pozostawił najlepszy opis kampanii; niestety nie podał kompletnej listy ludzi, którzy maszerowali razem z nim. Dowódcą tego korpusu był prawdopodobnie Karol Andegaweński¹⁶⁷. Król i jego przyboczni rycerze z jego bratem Alfonsem z Poitiers i Henrykiem, hrabią Flandrii, jechali w trzecim oddziale. Ludwik surowo nakazał, aby żaden rycerz nie oddalał się od swego korpusu, a trzy batalie trzymały się blisko siebie; straż przednia miała zaczekać aż wszystkie trzy przeprawią się przez bród¹⁶⁸.

Egipcjanie pilnowali kanału niedbale i choć bród znajdował się w odległości zaledwie 6,5 km od ich obozu, obok wioski Sahnar, Francuzi dotarli do niego niezauważeni. Straż przednia miała pewne trudności z przeprawą, ponieważ dno było błotniste, a przeciwległy brzeg urwisty i śliski; kilku rycerzy przewróciło się i utonęło. Kiedy wszyscy znaleźli się już po drugiej stronie, pojawiło się trzystu arabskich jeźdźców, którzy jednak szybko rzucili się do ucieczki, gdy hrabia Artois ruszył do szarży przeciwko nim; zobaczyli, że przeprawa została opanowana przez nieprzyjaciela¹⁶⁹ i odjechali, aby ostrzec swych towarzyszy.

Upojony tym drobnym sukcesem, Robert z Artois zapomniał o rozkazach swego brata i ruszył w pościg. Mistrz templariuszy podjechał do niego i prosił go, aby się zatrzymał, ale narwany hrabia nie chciał słuchać jego protestów i popędził w stronę obozu Egipcjan. Mistrz uznał, że okryje się hańbą, jeśli porzuci swe miejsce w awangardzie i niechętnie podążył za nim, pociągając za sobą pozostałe kontyngenty ze straży przedniej¹⁷⁰.

Hrabia Robert jechał tak szybko i lekkomyślnie, że dotarł do wschodniego krańca obozu Egipcjan niemal równocześnie z uciekającymi Beduinami, których ścigał. Przekonał się, że niewierni są pogrążeni w zamieszaniu i nieprzygotowani do walki, co źle świadczy o ich dowódcy. Konie były nieosiodłane, a ludzie nieuzbrojeni. Francuzi przejechali przez obóz, zadając ciosy na prawo i lewo i spychając wszystkich, którzy stanęli im na drodze, dopóki nie dotarli do miejsca, gdzie znajdowały się wyrzutnie kamieni i mangonele górujące nad nieukończoną groblą. Urządzili wielką rzeź i zabili samego emira Fachr ad-Dina, który dopiero co wyszedł z kąpieli i nie miał na sobie kolczugi, kiedy jeździł tam i z powrotem, usiłując zgromadzić swych ludzi. Jak na razie pośpiech Roberta nie wyrządził żadnych nieodwracalnych szkód – gdyby się zatrzymał i zajął pozycję wśród machin, aby pilnować tego miejsca, dopóki piechota nie ukończy pracy, jego lekkomyślna szarża byłaby niemal usprawiedliwiona. Gdyby bowiem zaczekał aż druga i trzecia batalia przeprawią się przez wąski bród, nieprzyjaciel zdążyłby otrzymać ostrzeżenie i nie dałby się zaskoczyć w swoim obozie.

Jednakże zapalczywy hrabia miał właśnie wykonać fatalny krok, który zniweczył całe przedsięwzięcie. Widząc, że Egipcjanie są pogrążeni w ogromnym zamieszaniu, doszedł do wniosku, iż jego oddział zdołał samodzielnie wygrać bitwę i myślał jedynie o pościgu i rzezi. Po bardzo krótkim odpoczynku wydał rozkaz do drugiego natarcia w kierunku Mansury, do której uciekało wielu zbiegów. Mistrz templariuszy ponownie prosił go, aby zaczekał na przybycie swego brata, a Wilhelm z Salisbury przyłączył się do protestów Wilhelma z Sonnac. Z niewybaczalną niegrzecznością hrabia Robert odpowiedział templariuszowi, że zakony rycerskie uwielbiają przedłużać wojnę we własnym interesie i tak naprawdę nie chcą, żeby chrześcijaństwo zatriumfowało, ponieważ wówczas nie byłyby już potrzebne¹⁷¹. Następnie, zwracając się do hrabiego Salisbury, rzucił mu w twarz starą zniewagę „Anglicy z ogonami” i przeklął ich tchórzostwo. „Dzisiaj udam się tam, dokąd ty nie ośmielisz się podążać na równi z ogonem mego konia”, odpowiedział Salisbury, po czym założył swój hełm, opuścił lancę i popędził z pozostałymi naprzód na spotkanie swego losu¹⁷².

Egipcjanie nadal byli tak zdemoralizowani, że Artois i jego towarzysze zdołali się przedostać za mury Mansury i wjechać w głąb miasta, zabijając uciekinierów; niektórzy rycerze pojawili się nawet pod zachodnią bramą miasta i dotarli prawie do podmiejskiego pałacu sułtana. Rozproszyli się jednak po ulicach i stracili ze sobą kontakt, tracąc impet szarży i przewagę wynikającą ze wspólnego działania. Egipcjanie uciekli do domów, skąd obrzucali galopujących wąskimi uliczkami rycerzy strzałami i dachówkami. Wkrótce do Mansury zaczęły napływać oddziały z obozowisk położonych na zachód od miasta, które nie uległy panice, jaka ogarnęła pozostałą część armii muzułmańskiej. Przekonały się, że Francuzi rozproszyli się w małych grupach; niektóre z nich były zajęte grabieżą, a inne rzezią, lecz żadna nie była przygotowana na nowy atak. Dlatego też nowoprzybyli odnieśli łatwe zwycięstwo nad chrześcijanami; wielu z nich zginęło na ulicach, a inni zostali przepędzeni z miasta i wyrżnięci na otwartym terenie. Jedyna droga ucieczki prowadziła przez wschodni obóz Egipcjan, gdzie Mamelucy gromadzili się i ustawiali w szyku bojowym. Nie należy się zatem dziwić, że niemal cały korpus hrabiego Artois został unicestwiony. On sam zginął w mieście, a jego opończa z królewskimi liliami była pokazywana muzułmanom jako dowód zabicia króla Franków. Oprócz Roberta zabito Wilhelma Długiego Miecza, mistrza templariuszy, pana Coucy oraz wielu innych baronów. Joinville pisze, że zginęło trzystu rycerzy, nie licząc sierżantów i konnych kuszników, którzy im towarzyszyli¹⁷³. Sami templariusze stracili 280 konnych o różnym statusie. Muzułmanie twierdzą, że łącznie zabito 1500 Francuzów¹⁷⁴ i najprawdopodobniej mają rację. Zdołało uciec jedynie kilka rozproszonych grup, wśród których znajdowali się książę Bretanii i hrabia Soissons.

Tymczasem w ciągu godziny, którą Artois zmarnował na swą szaloną szarżę, pozostała część francuskiej kawalerii stopniowo przeprawiała się przez Aszmun. Wydaje się, że Joinville, który znajdował się na przedzie środkowego korpusu, podążał za hrabią Artois w pewnym oddaleniu od niego, zanim król przeprawił się przez bród. W każdym razie, kiedy dotarł do obozu Egipcjan, zobaczył, że część wrogiej armii, która wyszła z namiotów na otwarte pole, już się gromadzi i ustawia w szyku bojowym. Seneszal ruszył do szarży na najbliższy szwadron, ale wkrótce został odrzucony na skraj kanału przez nacierającą masę niewiernych, której liczebność szacował na ok. 6 tys. konnych. On i jego towarzysze zdołali się ocalić jedynie dzięki wycofaniu się do zrujnowanego domu, gdzie bronili się walcząc pieszo w wejściu, dopóki główne siły drugiego korpusu pod wodzą Karola Andegaweńskiego nie przyszły im z pomocą, zmuszając napastników do odwrotu.

Niedługo potem król Ludwik osobiście przybył na pole bitwy w towarzystwie straży tylnej. Został natychmiast zaatakowany przez Mameluków, którzy zdążyli się już zgromadzić i sformować szyk. Na skraju obozu wywiązała się zacięta walka, która ciągnęła się przez wiele godzin. Mamelucy nieustannie zasypywali Francuzów strzałami i Ludwik był zmuszony co chwilę na nich szarżować, zanim mógł wznowić marsz w kierunku kluczowego miejsca, gdzie znajdowała się na wpół ukończona tama. Należało do niej koniecznie dotrzeć, aby piechota mogła się połączyć z konnicą. Jednakże wobec ciągłych ataków na swoje lewe skrzydło Francuzi nie mogli maszerować tak jak chcieli i przez cały czas musieli być zwróceni na południe, aby odpierać Mameluków. Widząc, że nieprzyjaciel zaczyna się męczyć, a wiele setek rycerzy walczy pieszo ze względu na utratę koni w wyniku ostrzału, Mamelucy w końcu przewiesili łuki przez plecy i ruszyli do szarży na króla z buławami i bułatami. Ludwik znajdował się pod wielkim naciskiem, a niektórzy z jego towarzyszy upadli na duchu i wskoczyli do Aszmun, aby popłynąć do obozu chrześcijan. Trzymał się jednak swego pierwotnego planu maszerowania do grobli i w końcu zdołał się z nią zrównać.

Wówczas francuska piechota zdołała wznieść nierówny, lecz wystarczający most, wypełniając drugą połowę kanału ziemią, deskami, faszyną, zniszczonymi machinami wojennymi oraz wszelkiego rodzaju śmieciami. Tysiące kuszników i pikinierów zaczęło przechodzić po tej szalonej strukturze. Konetabl Humbert z Beaujeu niezwłocznie uszykował pierwszych kuszników, którzy się przeprawili, w taki sposób, aby osłonić nękaną kawalerię. Kusznicy oddali niszczycielską salwę do Mameluków i bitwa przybrała inny obrót.

Kiedy egipscy dowódcy (jako najważniejszego z nich wymienia się Bajbarsa, który dwadzieścia lat później został sułtanem) zobaczyli, że francuska piechota wkracza na scenę, wydali swym jeźdźcom rozkaz do odwrotu. Wycofując się poza zasięg strzału z łuku, wciąż zachowywali groźną postawę. Król mógł ruszyć naprzód, ale jego rycerze byli tak bardzo wyczerpani i udręczeni, że się od tego powstrzymał. Zadowolił się wydaniem swej piechocie polecenia wzniesienia dużego, okrągłego szańca mostowego, osłaniającego znaczną część terenu na drugim brzegu kanału. Konstrukcja została łatwo i szybko ukończona przy pomocy drewna pochodzącego ze zdobycznych egipskich machin.

Król Ludwik zdobył solidny przyczółek po południowej stronie arterii wodnej, która tak długo trzymała go w szachu. Nie zdołał jednak pokonać armii egipskiej, która nadal obserwowała go z odległości zaledwie kilkuset metrów i była bardziej pokrzepiona niż speszona wynikiem bitwy. Francuzi ponieśli o wiele większe straty niż ich przeciwnicy, dlatego też muzułmanie uważali się za zwycięzców. Jak można wyliczyć, Ludwik stracił niemal połowę swej kawalerii i jeszcze większą ilość koni. Prawdziwe znaczenie bitwy uwidoczniło się trzy dni później¹⁷⁵, kiedy Egipcjanie przeszli do ofensywy i przypuścili energiczny atak na szaniec mostowy, podczas gdy Francuzi ograniczyli się wyłącznie do obrony i nawet po odparciu ataku nie próbowali maszerować dalej. Najeźdźcy stracili impet i ochotę do parcia naprzód; niedługo potem zaczęli myśleć o odwrocie. Bitwa zakończyła się przeprawą przez kanał Aszmun, ale tak bardzo wyczerpała krzyżowców, że zaczęli oni wątpić w pomyślny wynik kampanii. Można ją określić jedynie jako zatrzymanie ofensywy krzyżowców i katastrofę¹⁷⁶.

Takie były główne cechy starcia pod Mansurą – ostatniej wielkiej bitwy krzyżowców w otwartym polu. W jeszcze większym stopniu niż pozostałe starcia, którymi się zajmujemy, pokazuje ona wzajemną zależność kawalerii i piechoty w armiach chrześcijan podczas walki z groźnymi konnymi łucznikami ze Wschodu. Z braku ludzi uzbrojonych w bronie miotające (wszyscy konni łucznicy zginęli razem z Robertem z Artois) król i jego rycerze znaleźli się na skraju katastrofy. Zostali ocaleni w chwili, gdy ich piechota zdołała się przeprawić przez kanał i do nich dołączyć. Bez tego wsparcia zostaliby prawdopodobnie wybici do nogi, ponieważ zostali odcięci od brodu, a ciek wodny za ich plecami okazał się niemożliwy do pokonania dla tych uciekinierów, którzy usiłowali go przepłynąć.

Co ciekawe, mahometańscy pisarze w o wiele większym stopniu niż chrześcijanie zdawali sobie sprawę, że spóźnione przybycie francuskiej piechoty przemieniło starcie w nierozstrzygniętą bitwę, a jej wcześniejsze pojawienie się doprowadziłoby do decydującego zwycięstwa króla Ludwika. Joinville¹⁷⁷ i Wilhelm z Nangis¹⁷⁸ wspominają o przybyciu kuszników, lecz rezerwują swe zainteresowanie i podziw dla bohaterskich wyczynów króla. To Dżamal ad-Din i Makrizi zauważają, że „gdyby pierwszy oddział chrześcijańskiej kawalerii wytrzymał (tzn. gdyby Artois pozostał przy machinach, zamiast rzucić się w głąb Mansury), a cała chrześcijańska piechota włączyła się do walki, islam byłby zgubiony”¹⁷⁹ oraz „gdyby francuska piechota mogła dołączyć do swej kawalerii, porażka Egipcjan i utrata miasta Mansury byłaby nieunikniona”¹⁸⁰. Zaślepieni rycerskim entuzjazmem i dumą klasową, francuscy kronikarze nie dostrzegli morału, który był oczywisty dla muzułmanów.

Oddzielenie konnicy od piechoty podczas manewru oskrzydlającego Ludwika Świętego było niefortunne, ale konieczne. Nie możemy winić za to króla, ponieważ nie miał innego wyboru. Tym bardziej należy potępić Roberta z Artois za jego szaloną szarżę w głąb Mansury, która stała w wyraźnej sprzeczności z rozkazami jego brata. Gdyby tylko zatrzymał się wśród egipskich machin naprzeciwko obozu Francuzów i pozostał na miejscu, dopóki piechota nie ukończy grobli, a jego brat nie przybędzie z głównymi siłami konnicy, dzień zakończyłby się pomyślnie dla chrześcijaństwa. Król zrobił, co w jego mocy, żeby go powstrzymać, wysyłając dziesięciu rycerzy, którzy mieli mu polecić, aby się zatrzymał i zaczekał¹⁸¹, ale Robert świadomie sprzeciwił się swemu dowódcy i postanowił ruszyć do drugiej szalonej szarży, która doprowadziła do porażki i zakończyła jego własną impulsywną karierę. Nawet dowódca armii feudalnej nie mógł się spodziewać, że jego plany zostaną pokrzyżowane przez taki przejaw złośliwego i nikczemnego niezdyscyplinowania.

1 Najważniejsze wydarzenia w historii zmagań Włochów i Maurów to wyparcie tych drugich z Sardynii w 1016 roku, a następnie z Sycylii w latach 1060-1091 oraz najazdy na Bonę i Al-Mahdiję w 1064 i 1087. Na początku tego stulecia Maurowie przypuścili ostatnie ataki na Italię, a w 1011 roku złupili Pizę.

2 W pewnym sensie można powiedzieć, że ostatnie skutki wypraw krzyżowych zniknęły dopiero, gdy Turcy wyparli Wenecjan z Cypru (1571), Krety (1669) i Morei (1715).

3 W 1000 roku król Stefan uznał zwierzchnictwo papieża nad Węgrami. Ostatnie powstanie pogan zostało jednak stłumione dopiero w 1061, za panowania króla Beli I.

4 Pan Hogarth poinformował mnie, że Aksylon nie zasługuje na swoją reputację jałowego i wyludnionego regionu.

5 Trudno ustalić, dlaczego większość armii krzyżowców z Gotfrydem de Bouillon zboczyła z oczywistej drogi prowadzącej przez Herakleę, Bramę Cylicyjską i Tars, posyłając nią jedynie Baldwina i Tankreda. Bez wątpienia obrała jednak niezwykłą i okrężną drogę przez Ikonium, Cezareę Kapadocką, Coxon (Cucusus-Goksun) i Marasz, cierpiąc wielki niedostatek w górach Antytaurus podczas przeprawy przez Doloman Dagh, pomiędzy Coxon i Maraszem. Prawdopodobnie przyciągnęła ją przyjazna populacja Armeńczyków ze wschodniej Kapadocji.

6 Albert z Aix, viii, s. 7. Por. identyczne stwierdzenie u Anny Komneny, księga xi, § 8.

7 Anna pisze jedynie, że przekroczyli Halys; frankijscy kronikarze uważali, że znajdowali się jeszcze we „Flaganii”, czyli Paflagonii.

8 Albert z Aix, viii, s. 29.

9 Albert z Aix, viii, 30.

10 Patrz opis tej bitwy na s. 273-276.

11 To miasto, które jest położone nieopodal wielkiego jeziora Tuz Gol, musiało zostać zdobyte przez wyprawę wysłaną z Ikonium, ponieważ nie znajduje się na drodze z Nicei do Ikonium.

12 Robert Mnich (księga iii) pisze, że Gotfryd z Bouillon uniknął niebezpieczeństwa dzięki temu, że zabrał ze sobą wodę.

13 Odo z Deuil, księga v.

14 Zwraca na to uwagę zwłaszcza Odo z Deuil, księga v, s. 343.

15 Odo z Deuil, księga v, s. 347.

16 Odo z Deuil, księga vi, s. 363.

17 Patrz: Epistola de Morte Frederici, s. 346.

18 Nie Malikszah. Patrz: Baha ad-Din, s. 272.

19 Ep. de Morte Frederici, 350.

20 Dużej pomocy udzielił im wtedy król Norwegii Sigurd.

21 W celu odparcia inwazji Saladyna z 1183 roku. Wilhelm z Tyru nazywa ją największą armią, o jakiej kiedykolwiek słyszał wśród Franków z Syrii (xxii, s. 448).

22 Albert z Aix, xii, s. 205.

23 Daty zmian dynastii panujących w emiratach są bardzo ważne dla zrozumienia historii krucjat. Są one następujące: Aleppo.Dynastia Tutusza Ibn Alp Arslana, 1094-1117. Il-Ghazi z Mardinu i jego bratanek Sulejman, 1117-1123. Balak Ibn Bahram, 1123-1125. Al-Bursuki i jego syn Masud, 1125-1128. Przejęcie miasta przez Zengiego, 1128. Damaszek. Dukak Seldżuk, 1095-1103. Tughtakin i jego dynastia, 1103-1154. Przejęcie miasta przez Nur ad-Dina, syna Zengiego, 1154. Mosul. Kerboga, 1096-1102; Dżikirmisz, 1102-1107; Dżawali, 1107-1108; Maudud i jego bratanek Masud, 1108-1113; Al-Bursuki, 1113-1127. Przejęcie miasta przez Zengiego, 1127.

24 Dziwna bitwa pod Tell Baszir w 1108 roku jest godna uwagi. Doszło do sporu pomiędzy Tankredem z Antiochii a Joscelinem, panem Tell Baszir. Powstała również niezgoda pomiędzy Ridwanem z Aleppo a Dżawalim z Mosulu. Każdy z nich sprzymierzył się z obcym przeciwko własnemu współwyznawcy, tak że podczas bitwy Frankowie walczyli z Frankami, a Turcy z Turkami. Tankred i Ridwan odnieśli zwycięstwo. Albert z Aix i Wilhelm z Tyru przytaczają tę opowieść.

25 Byli to tureccy zastępcy lub generałowie wielkiego sułtana Seldżuków, którzy stali się praktycznie niezależnymi książętami władającymi Syrią i Mezopotamią.

26 Cyt. w: Michaud, Bibliothèque des Croisades, vol. iv, s. 61.

27 Kerak upadł dopiero w 1188 roku, ale Ejlat został odzyskany przez muzułmanów w 1170, a Reginald z Keraku nie zdołał go zdobyć w latach 1183-1184.

28 Patrz : Ibn al-Athir na s. 96, vol. iv Bibl. des Croisades. Por. Wilhelm z Tyru, księga xvii, s. 14, 15, który pisze, że przybysze z Zachodu chcieli uczynić hrabiego Flandrii księciem Damaszku, na co nie godzili się syryjscy Frankowie.

29 Tak przynajmniej twierdzą frankijscy historycy. Biografowie Saladyna pomijają szczegóły tego wydarzenia lub twierdzą, że Al-Adid zmarł z przyczyn naturalnych. Patrz źródła mahometańskie cytowane w: Bibliothèque des Croisades, iv, 147.

30 Wyprawa Ludwika Świętego do Tunezji nie miała żadnego wpływu na ogólną historię krucjat i nie przyświecał jej cel militarny, lecz religijny – uważano, że można nawrócić władcę Tunisu na chrześcijaństwo!

31 Bardziej szczegółowy opis bitwy pod Mansurą – patrz s. 342-349.

32 Patrz s. 273.

33 Leon, Tactica, xviii, 63.

34 Ibid. 68.

35 Ibid. 64.

36 Ibid. 71.

37 Ibid. 73.

38 Ibid. 74.

39 Z wyjątkiem Rajmunda z Tuluzy, który zabrał na swoją drugą wyprawę grupę „turkopoli”, czyli kawalerzystów pełniących funkcję konnych łuczników na podobieństwo Turków. Nie miał z nich jednak żadnego pożytku oprócz osłony jego ucieczki (Albert z Aix, viii, s. 19).

40 Wilhelm z Tyru, księga i.

41 Fulcher z Chartres, rozdz. v.

42 Fulcher (rozdz. v) pisze, że podział był dziełem przypadku, ponieważ jedna kolumna oddzieliła się na skrzyżowaniu i nie zdołała się znowu połączyć z drugą. Albert z Aix twierdzi, że był celowy i dokonano go z podanych wyżej powodów. Wilhelm z Tyru pisze, że nie ma pewności, czy doszło do niego przez przypadek, czy też w wyniku świadomego działania.

43 „Juxta quoddam arudinetum” (Fulcher, v).

44 Gesta Francorum, 6: „Pedites prudenter et citius extendunt tentoria, milites eunt viriliter obviam iis [Turcis]”.

45 Rajmund d’Agiles, i.

46 Fulcher, i, 5.

47 Albert z Aix.

48 Teren, przez który prawa kolumna dotarła na pole bitwy, był górzysty (Balderyk z Dol; Guibert z Nogent. Patrz: Delpech, ii, 153). Uważam więc, że nie mogła maszerować w linii; wyruszyła w pośpiechu i tyły musiały się ciągnąć daleko za czołem kolumny. Ponieważ nagłe uderzenie było absolutnie konieczne, nie mogła mieć czasu na sformowanie regularnego szyku bojowego. Gdyby Gotfryd zaczekał, aż to uczyni, Turcy zdołaliby uciec. Nie ulega więc wątpliwości, że poszczególne kontyngenty przechodziły przez grzbiet górski w najbliższym i najdogodniejszym dla siebie miejscu, a hrabia Tuluzy wkroczył na pole bitwy daleko po lewej stronie, aby wesprzeć ostateczny atak Boemunda i lewej kolumny.

49 Fulcher, i, 5. Rajmund d’Agiles, 239.

50 Liczby pochodzą od Wilhelma z Tyru – jest to późne źródło, ale bardzo kompetentne.

51 Fulcher ocenia długość starcia na pięć lub sześć godzin i stwierdza, że posłańcy przybyli do Gotfryda bardzo późno (rozdz. v).

52 Oblężenie rozpoczęło się 21 października. Nowe prace rozpoczęły się dopiero w lutym.

53 Brama św. Jerzego.

54 Najwyraźniej w 1098 roku odległość była o wiele krótsza niż teraz; bagnisty południowy kraniec jeziora prawdopodobnie wysycha i cofa się.

55 Rajmund d’Agiles, s. 253.

56 Rajmund d’Agiles i Wilhelm z Tyru są zgodni w tej kwestii. Ten drugi pisze: „Comprimentibus eos locorum angustiis, hinc lacu inde fluvio licentiam evagandi inhibente ad consuetas discurrendi artes et sagittandi habilitatem discurrere non dabatur”. Wydaje się jednak, że Wilhelm z Tyru nie rozumie w pełni ukształtowania terenu, kiedy wspomina o tym, że Turcy „przekroczyli rzekę pod osłoną nocy po górnym moście”. Pomiędzy Harenc a polem bitwy nie ma żadnej rzeki. Jedyny strumień pomiędzy Bramą Mostową a Harenc to Iferin (Labotas) – rzeka, która spływa do jeziora i znajduje się na zachód od wąwozu, pomiędzy jeziorem a Orontesem. Dlatego też przeprawili się przez nią krzyżowcy, ale nie Turcy. Gdyby wąska gardziel znajdowała się na zachód od miejsca, gdzie Iferin wpada do głównej rzeki, można byłoby założyć, że Turcy przeprawili się przez ten strumień. Ponieważ jednak było na odwrót, Wilhelm musi być w błędzie. Najwyraźniej zmylił go Most Żelazny na Orontesie, który znajdował się w odległości 10 lub 11 km na wschód od obozu.

57 Opis murów Antiochii, ich topografii oraz wkroczenia krzyżowców – patrz: rozdz. ii księgi VII.

58 Podawana przez Wilhelma z Tyru liczba 1050 ludzi jest niewiarygodnie mała. Wiemy, że w pewnym momencie krzyżowcy zdobyli na nieprzyjacielu ponad dwa tysiące wierzchowców.

59 Albert z Aix, iv.

60 Fulcher z Chartres podaje cztery, Gesta (oraz wielu kronikarzy, którzy je skopiowali) sześć, Anzelm z Ribemont i Orderyk Vitalis siedem, Rajmund osiem (lub trzynaście), Gilo dziewięć, Albert z Aix i Wilhelm z Tyru dwanaście.

61 Rajmund d’Agiles, s. 287.

62 Według Rajmunda początkowo zamierzano utworzyć cztery wielkie oddziały: (1) północni Francuzi, Flamandowie i Normanowie; (2) Lotaryńczycy i Burgundczycy; (3) Akwitańczycy i Prowansalczycy; (4) sycylijscy i apulijscy Normanowie (Rajmund, s. 283). Każdy wielki oddział składał się z „duo ordines duplices”, czyli dwóch korpusów w dwóch liniach, przy czym jeden tworzyła piechota, a drugi kawaleria. Łącznie miało być osiem korpusów.

63 Rajmund z Tuluzy powinien był sprawować dowództwo nad tym skrzydłem wspólnie z biskupem, ale został w Antiochii, aby pilnować cytadeli na czele dwustu rycerzy. Był zbyt chory, aby tego dnia dosiąść konia.

64 Cały ten szyk został przedstawiony z zastrzeżeniami; może zawierać (i prawdopodobnie zawiera) pewne błędy. Jednakże rozbieżności pomiędzy kronikarzami sprawiają, że jesteśmy skazani na domysły.

65 Albert z Aix, iv, 47. Albert wyolbrzymia jednak nędzę krzyżowców, twierdzi że wielu rycerzy ruszyło do boju na osłach, a w armii znajdowało się jedynie dwieście koni. Nie był naocznym świadkiem, a jego informatorzy bardzo wyolbrzymili faktyczny stan rzeczy.

66 Patrz rozdz. ii księgi VIII.

67 Albert z Aix, który nie był naocznym świadkiem, i Wilhelm z Tyru, piszący sto lat później, twierdzą, że Kerboga wysłał oddział łuczników z zadaniem utrzymania terenu za mostem i niedopuszczenia do rozwinięcia szyku przez Franków. Żadne dobre źródło nie wspomina o tym posunięciu.

68 Gesta Francorum, xxix, 3.

69 Jednakże wspominają o tym jedynie dwaj drugorzędni kronikarze – Wilhelm z Tyru i jego źródło, Albert z Aix.

70 Rajmund d’Agiles, s. 286: „Musieliśmy się dużo natrudzić na obszarze u stóp wzgórz, ponieważ nieprzyjaciel usiłował nas oskrzydlić i ustawił przed nami swój największy korpus”.

71 „Denique divisi sunt Turci: una pars ivit contra mare; alii steterunt contra nos».

72 Ralf z Caen porównuje tak uszykowaną armię chrześcijan do bajkowego węża, który miał głowę na obu końcach, lub do potwora o dwóch twarzach i zwraca szczególną uwagę na to, że Boemund „odwrócił się plecami do przyjaciół i twarzą do wrogów” (s. 169, 170).

73 Patrz cytaty z Kemala ad-Dina, Abulfedy i Abul Faradża w: Michaud, Bibliothèque des Croisades, iv, 9.

74 Nie należy wierzyć w nieprawdopodobną opowieść o sygnałach dymnych, jakie przekazywali sobie Kerboga i jego podwładni.

75 Muzułmanin Ibn Giuzi twierdzi, że armia liczyła nie więcej niż dwadzieścia tysięcy ludzi. Liczba ta może być zaniżona. Być może obejmuje jedynie regularne oddziały kalifa.

76 Tak twierdzą książęta w swym liście do papieża. Rajmund, któremu zazwyczaj można wierzyć, podaje liczbę 1200 rycerzy i 9 tys. pieszych.

77 Rajmund z Agiles, s. 388.

78 To ustawienie wydaje się pewne, ponieważ Gesta Francorum, xxxix, stwierdza, że Boemund walczył po prawej stronie, Gotfryd po lewej, a pozostali pomiędzy nimi; wymienia Roberta z Normandii, Tankreda i Roberta z Flandrii jako dowódców centrum, ale wspomina, że znajdowali się tam również „alii omnes”.

79 Albert z Aix, vi.

80 Fulcher z Chartres, xix.

81 Albert z Aix, który nie był naocznym świadkiem, opisuje walkę w niezrozumiały sposób; opieram się na Gesta i weryfikuję tę relację na podstawie opisów Fulchera i Rajmunda.

82 Wspomina o tym arabski kronikarz Ibn Giuzi oraz kilku chrześcijańskich pisarzy, np. Albert z Aix.

83 Niewątpliwie jest to przesada. Być może było ich łącznie 15 000. Fulcher, rozdz. xxvi.

84 „Minus caute”, jak pisze Ekkehard w Hierosolymita.

85 Ekkehard.

86 Ekkehard twierdzi, że tylko jeden szwadron został zniszczony w wyniku ataku ze skrzydła; Fulcher, który jest lepszym świadkiem, wspomina o dwóch. Albert z Aix, który strasznie przesadza, pisze, że zagładzie uległy aż cztery szwadrony, a król wygrał bitwę jedynie ze swymi czterdziestoma rycerzami.

87 Fulcher, s. 125.

88 Kronika cytowana na s. 17, vol. iv Bibliothèque des Croisades.

89 Fulcher.

90 W poniższym opisie kierowałem się relacją Fulchera, a nie Alberta z Aix, który przedstawia zupełnie inną wersję wydarzeń niż Fulcher i w przeciwieństwie do niego nie był obecny na polu bitwy.

91 Fulcher, rozdz. xxvii, s. 135.

92 Ibid: „Dwadzieścia tysięcy konnych i dziesięć tysięcy pieszych, przy czym ci drudzy składali się wyłącznie z Sudańczyków”. Niewątpliwie liczby te zostały znacznie zawyżone.

93 Wszystkie podane informacje pochodzą od Waltera Kanclerza. Wilhelm z Tyru, Fulcher i pozostali są mało precyzyjni i opierają się na informacjach z drugiej ręki.

94 Tylko tak można interpretować „acie comitis Tripolitani a dexteris posita, aciebus baronum a sinistris et post: jussu regis quibusque suo loco positis” (Walter, s. 460). Gdyby wszyscy Antiocheńczycy znajdowali się na lewo od Baldwina w jednym oddziale, powinniśmy mieć acie, a nie aciebus. Bongars drukuje dwukropek przed et, ale najwyraźniej powinien się on znajdować przed jussu, jako że po sinistris nie ma żadnego sensu.

95 O tym, że rycerze znajdowali się przed piechotą, a nie za nią, świadczą słowa Waltera: „Turci, ambitiosi manum pedestrem prosternere, qua gravius refrenabantur, cum hanc praecedentibus aciebus, et acies hac protegi videbant, vi maxima (…) arcubus brachiis immissis, strictis ensibus, nostros percutiunt”, itd. Słowo praecedentibus jest rozstrzygające (s. 461).

96 Tak twierdzi Kemal ad-Din, który zdaje się być bardzo dobrze poinformowany. Walter Kanclerz sądzi, że chrześcijanie otrzymali już wieści, co jest nieprawdopodobne. Robert nie postąpiłby w ten sposób, gdyby o wszystkim wiedział (s. 460).

97 „Rex, virili audacia fretus, qua parte hostium turmas magis vigere comperuit, illic exclamando Sanctae Crucis protectionem et auxilium, velocissime irruit, perfidos prostravit et in dispersionem impulit”, itd. (Walter, s. 461).

98 W obliczu wyraźnych stwierdzeń Waltera nie sposób dać wiarę Kemalowi ad-Dinowi, który utrzymuje, że o zmroku Turcy ścigali chrześcijan aż do bram Hab. Jeśli jacyś Turcy podążyli za nimi, musieli się trzymać w bezpiecznej odległości, a ich rola polegała bardziej na prowadzeniu rozpoznania niż pościgu.

99 Nie sadzę, aby określenie korpusu Baldwina mianem „densior et posterior” przez Fulchera (rozdz. lxii) usprawiedliwiało twierdzenie, że znajdował się w drugiej linii. Prawdopodobnie chodzi tu jedynie o to, że był „ostatni i największy”. Wilhelm z Tyru najwyraźniej tak je odczytał, kiedy napisał „In medio dominum regem”, zamiast pone lub post. Fulcher pisze, że „Baldwin ruszył do szarży polecając, aby pozostali podążyli za nim, ponieważ nie śmieli rozpocząć walki zanim nie wyda rozkazu”. Gdyby znajdował się w drugiej linii, byłoby to niemożliwe.

100 „Naciągnięto łuki i użyto dobytych mieczy z bliskiej odległości”, jak pisze Fulcher (rozdz. lxii).

101 Fulcher, ostatnie słowa rozdz. lxxi.

102 „Ordinatae sunt tam militum quam peditum acies duodecim, ut ab alterutra corroboretur caterva, si necessitas admoneret” (Fulcher, rozdz. lxx). Może to jedynie oznaczać, że piechota mogła wspomagać konnicę, a konnica piechotę, a nie że każdy z dwunastu korpusów mógł pomagać innym. Nie trzeba przypominać, że słowo alteruter może się odnosić jedynie do dwóch rzeczy, a nie do wielu; przypis generała Köhlera na temat bitwy (v. 194-195) ignoruje tę prostą regułę łaciny.

103 Oczywiście Wilhelm z Tyru całkowicie się myli, kiedy określa bitwę mianem najniebezpieczniejszego i najbardziej wyrównanego starcia od momentu założenia królestwa (xiii, § 18). Zaledwie siedem lat wcześniej pod Hab chrześcijanie ponieśli ośmiokrotnie większe straty, a wynik bitwy był dużo bardziej niepewny.

104 Fulcher, rozdz. lxx.

105 „Equis hostium sauciandis omnem dabant operam, eorumque sessores subsequentibus sociis parabant ad victimam” (W. T. xiii, § 18). Przypuszczam, że chodzi tu raczej o strzelanie do koni niż ich dźganie.

106 Itinerarium Regis Ricardi, iii, § 22: „Quam vero fideliter hoc steterit juramento satis innotuit universis”, itd.

107 UWAGA O BITWIE POD ARSUF

W swoim opisie bitwy opieram się na Itinerarium, Baha ad-Dinie i liście króla Ryszarda do opata Clairvaux zamieszczonym w kronice Rogera z Hoveden. Te trzy relacje bardzo dobrze się uzupełniają. Z drugiej strony, opis Benedykta z Peterborough stoi z nimi w całkowitej sprzeczności. Podkreśla on, że walka rozpoczęła się podczas przeprawy armii chrześcijan przez rzekę i datuje starcie na 16, zamiast 7 września. Dobrze wiedzieć, że ukształtowanie terenu całkowicie zaprzecza jego opowieści. Przez ponad 1,5 km na północ od Nahr-el-Falaik droga graniczy z nieprzejezdnym bagnem Birket-el-Ramadan. Na północ od niego biegnie przez płaski piaszczysty teren upstrzony stawami słonej wody i wkracza do lasu. Nie odpowiada to polu bitwy opisanemu przez Itinerarium i Bahę ad-Dina. Z drugiej strony, teren na południe od Nahr-el-Falaik doskonale pasuje do opisu. Zob. moją mapę, która stanowi pomniejszoną wersję mapy opracowanej przez Palestyński Urząd Kartograficzny.

108 Ten opis ustawienia chrześcijan nie zgadza się z Itinerarium i jest prawdopodobnie błędny. Baha ad-Din popełnia dziwny błąd, nazywając Gwidona „Gotfrydem”.

109 Byli to baronowie należący do tej części syryjskich Franków, która sprzeciwiała się Gwidonowi i opowiadała się za Konradem.

110 Baha ad-Din, s. 252, w: Chroniquers Orientaux.

111 Itinerarium, iv, § 16.

112 Ibid. iv, § 17.

113 Itinerarium, iv, § 18.

114 Ibid.

115 Itinerarium, iv, § 10, s. 264.

116 Baha ad-Din, s. 258 w: Chroniqueurs Orientaux.

117 Ibid. s. 259.

118 Itinerarium, s. 272.

119 List wydrukowany w kronice Rogera z Hoveden, Rolls Series, iii, 131.

120 Itinerarium, s. 275.

121 Baha ad-Din, s. 260.

122 IV, 19: „Quodsi [mandatum regis] fuisset observatum, universi illi Turci fuissent intercepti et confusi : praedictorum vero militum nimia properatio cedebat in detrimentum universi negotii” (s. 258).

123 Itinerarium, s. 356.

124 Wszystkie powyższe informacje pochodzą z doskonałego opisu w Itinerarium, vi, §§ 21-24. Jak zauważył dr Delbrück, siły nieprzyjaciela prawdopodobnie nie były zbyt wielkie i z pewnością nie próbowały „szarżować”. Ich straty są oczywiście zawyżone.

125 Tak twierdzi Ralf z Caen; Arab Ibn Giuzi pisze, że Tankred znajdował się w pewnej odległości od Baldwina, po drugiej stronie wzgórza, a hrabia Edessy został rozgromiony zanim jego sojusznik zdążył przyjść mu z pomocą.

126 Ibn al-Athir pisze (patrz Michaud, Bibliothèque des Croisades, iv, 19), że Sukman zawołał : „Islam nie będzie się radował z tego zwycięstwa, jeśli będziemy się o nie spierać. Wolę stracić swe łupy niż pozwolić, żeby chrześcijanie drwili z naszej głupoty”.

127 Zob. opowieść o ucieczce u Ralfa z Caen, 281, 282, a zwłaszcza komiczną historię o arcybiskupie Bernardzie, który „kiedy nikt nie naciskał, uznał, że ma za sobą zastępy Turków z napiętymi łukami i wyciągniętymi mieczami” i odciął swemu stępakowi ogon, aby szybciej uciekał.

128 Ibn al-Athir niewątpliwie przesadza, kiedy stwierdza, że zabito lub wzięto do niewoli dwanaście tysięcy Franków, a Tankred zbiegł w towarzystwie zaledwie sześciu rycerzy. Wilhelm z Tyru potwierdza jednak znaczenie katastrofy, stwierdzając że „w żadnej bitwie na Wschodzie aż do naszych czasów nie poległo tylu silnych i dzielnych mężów, a wojsko chrześcijańskie nigdy nie rzuciło się do tak haniebnej ucieczki” (x, 110).

129 W łacińskiej Syrii znajdowali się ludzie, którzy byli na tyle uczeni, że zauważyli podobieństwo. Wilhelm z Tyru stwierdził, że „było to pod tym samym Carrhae, pod którym dyktator (!) Krassus otrzymał swój słynny kęs partyjskiego złota, którego tak bardzo pożądał” (W. T., księga x).

130 Tak twierdzi nasze najlepsze źródło, Expugnatio Terrae Sanctae, s. 218.

131 Z tej okazji zgromadzono siły, które Wilhelm z Tyru określa mianem największej armii, jaką kiedykolwiek widziano w królestwie (xxii, s. 448).

132 Po drodze znajdują się jedynie dwie małe wioski – Toron i Lubieh.

133 W tym przypadku Expugnatio, s. 222, jest wyjątkowo zgodne z muzułmańskim kronikarzem Ibn al-Athirem.

134 Prawdopodobnie jest to nowożytne Lubieh.

135 Expugnatio zaniża odległość, twierdząc że jedynie 5 km dzieliły Marescalcię od jeziora, a straż przednia pod komendą hrabiego Trypolisu znajdowała się w odległości zaledwie 1,5 km od Tyberiady (s. 223).

136 Expugnatio, s. 223.

137 Ibid., s. 224.

138 Baha ad-Din, s. 94.

139 Expugnatio, s. 224.

140 „Conglobati sunt in unum cuneum, et veloci cursu cacumen excelsi montis, relinquentes exercitum, malo suo ascenderunt” (ibid., s. 225).

141 Ibid., s. 225.

142 „Qui potest transire transeat, quoniam non est nobis praelium”. Jest to idealne średniowieczne odwzorowanie wyrażenia „Sauve qui peut” (Expugnatio, s. 225).

143 Jednakże Ernoul raczej potwierdza tę opowieść.

144 Ibn al-Athir.

145 Jak przypuszczam, oznacza to, że skoro Bóg obiecał zwycięstwo swym prawdziwym wyznawcom, wszelkie myśli o porażce muszą pochodzić od szatana.

146 Był to Bonifacy, ojciec słynniejszego Konrada z Montferratu, który wziął udział w trzeciej krucjacie.

147 Przypuszczam, że „syn pani Tyberiady”, o którym wspomina Baha ad-Din, to właśnie ten Hugo, najstarszy syn pani, która po raz drugi wyszła za mąż za Rajmunda z Trypolisu.

148 Konrad tymczasowo pojednał się z Gwidonem i niedawno przybył, aby pomóc mu w oblężeniu; razem z nim pojawił się arcybiskup Rawenny.

149 „Catalauni”, jak określa ich list Tybalda cytowany przez Ralfa z Diceto. Sam Henryk z Szampanii pojawił się pod Akką później, ale hrabiowie Baru i Brienne, którzy byli Szampańczykami, znajdowali się już w polu.

150 Prawdopodobnie składała się ona z syryjskich Franków i Holendrów.

151 Itinerarium, s. 71, rozdz. xxx.

152 Ibn al-Athir.

153 Itinerarium, s. 70 oraz list Tybalda i Piotra Leona u Ralfa z Diceto.

154 Baha ad-Din (s. 145) zadał sobie wiele trudu, aby obliczyć łączne straty chrześcijan. Uważał, że liczba siedmiu tysięcy ludzi, którą na ogół przyjmowano w obozie sułtana, była zawyżona. Kiedy jednak wypytał oficera, który otrzymał zadanie uprzątnięcia zwłok chrześcijan na północnym odcinku pola bitwy, dowiedział się, że zabrano 4100 ciał. Na tej podstawie oszacował straty prawego skrzydła i centrum na mniej niż trzy tysiące ludzi.

155 Itinerarium, s. 72.

156 Patrz s. 339.

157 Sułtan umierał z powodu złośliwego wrzodu na udzie, którego miał się nabawić od leżenia na zatrutej macie przygotowanej przez jednego z jego niewolników.

158 Makrizi w: Bibliothèque des Croisades, iv, 42.

159 Dżamal ad-Din w: Bib. des Croisades, iv, 451, 452.

160 Jan z Ibelinu. Znajdował się u boku króla podczas pierwszego desantu (Joinville, s. 215).

161 Przypuszczam, że transport miał się odbyć drogą morską; nawet francuscy baronowie nie mogli marzyć o pokonaniu trzech odnóg Nilu i całej szerokości delty.

162 Joinville, s. 219.

163 Wilhelm z Nangis, s. 374.

164 Joinville, s. 221.

165 Joinville, s. 220, nazywa go Beduinem, podobnie jak Wilhelm z Nangis. Jednakże niektórzy mahometańscy pisarze twierdzą, że był Koptem.

166 Henryk III odmówił przekazania mu hrabstwa ojca i zamiast tego przyznał mu pensję. Pomimo tego większość współczesnych tytułowała Wilhelma hrabią.

167 Wnioskuję tak na podstawie tego, że ocalił Joinville’a przed przybyciem króla i trzeciego oddziału na pole bitwy (Joinville, s. 226).

168 Rothelin MS., s. 602.

169 Joinville, s. 224. Pojawili się podczas przeprawy samego Joinville’a, kiedy straż przednia znalazła się już po drugiej stronie.

170 Joinville przytacza niezwykłą opowieść o głuchym rycerzu, który ciągnął konia hrabiego za uzdę i donośnym głosem wołał „A więc na nich, na nich!”, kiedy mistrz prosił o zwłokę.

171 Warto przytoczyć słowa, jakie według Mateusza Parisa (v, 149) wypowiedział Artois do templariusza, jako przykład podejrzliwości krzyżowców wobec zakonów rycerskich. „O antiqua Templi proditio! Hoc est quod diu praecinimus augurio, quod terra tota Orientalis jamdiu fuisset adquisita nisi Templi et Hospitalis fraudibus nos seculares impediremur. Timent autem Templarii et eorum complices quod si terra juribus subdatur Christianis, ipsorum expirabit (qui amplis reditibus saginantur), dominatio. Hinc est quod fideles ad negotium crucis accinctos variis inficiunt potionibus, et Saracenis con foederati proditionibus interficiunt”.

172 Mateusz Paris popełnia poważny błąd, umieszczając sprzeczkę po ataku na Mansurę, zamiast przed nim.

173 Joinville, s. 224.

174 Makrizi.

175 Bitwa miała miejsce w ostatki, a atak muzułmanów na linie Francuzów nastąpił w pierwszy piątek Wielkiego Postu.

176 Warto się zapoznać z interesującymi osobistymi przygodami Joinville’a po przybyciu króla na plac boju, ale najwyraźniej nie miały one większego wpływu na losy bitwy. Został posłany do Mansury w poszukiwaniu hrabiego Artois, który podobno jeszcze żył, ale wdał się w długą potyczkę z grupą Egipcjan wokół małego mostu prowadzącego przez potok wpadający do Aszmun od południa. Zdołał zatrzymać nieprzyjacielski oddział, który w przeciwnym razie wziąłby udział w ataku na króla. Jednakże jego przybycie nie zmieniłoby wyniku bitwy – był to egipski motłoch, a nie Mamelucy, ponieważ wielu jego członków poruszało się pieszo, obrzucając Joinville’a i jego ludzi grudkami ziemi i ostrzeliwując ich płonącymi strzałami, zamiast szarżować. S. 227-228 są bardzo ciekawe, ale szkoda, że nie zawierają więcej szczegółów na temat głównej bitwy króla z Mamelukami.

177 „Wieczorem, o zachodzie słońca konetabl [Humbert de Baeujeu] przysłał nam pieszych kuszników od króla, którzy ustawili się rzędem przed nami. Kiedy Saraceni zobaczyli, że są w gotowości, uciekli i zostawili nas”. Jest to niewspółmiernie krótki opis krytycznego momentu bitwy w porównaniu z całymi stronami, jakie poświęcono indywidualnym wyczynom.

178 „Nostri usque ad horam nonam graves sustinuerunt impetus. Tandem balistariorum subsidio multis Saracenorum vulneratis (...) nostri campum obtinuerunt” (s. 374).

179 Dżamal ad-Din, s. 459.

180 Makrizi, s. 548.

181 Joinville, s. 224.

KSIĄŻKI WYDAWNICTWA NAPOLEONV

Lucien Rousselot, Armia Napoleońska 1790-1815

Georges Lechartier, Manewr na Pułtusk

Tomasz Strzeżek, Bój o Redutę Ordona Epizod z bitwy warszawskiej. 6-7 września 1831 roku

Aleksander & Jurij Żmodikow, Taktyka armii rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich

Francis Loraine Petre, Ostatnia kampania Napoleona na terenie Niemiec

Piotr Letki, Kawaleria Dioklcejana. Organizacja – Uzbrojenie – Taktyka

Maciej Maciejowski, Rzymski podbój Hiszpanii (218-178 przed Chr.)

Jean Colin, Piechota w XVIII wieku. TAKTYKA

Fryderyk Masson, Kawalerzyści Napoleona

Rafał Małowiecki, Bitwa pod Vittorią 21 VI 1813

Przemysław Benken, Ofensywa Wielkanocna 1972

Pat Southern, Kawaleria rzymska

Aleksander Rembowski, Źródła do historii Pułku Polskiego Gwardii Napoleona I

Hubert Camon, Wojna napoleońska. Systemy operacyjne. Teoria i technika

John France, Sztuka wojenna Europy Zachodniej w epoce krucjat 1000-1300

J.R. Arnold & R.R. Reinertsen, Triumf Napoleona. Kampania frydlandzka 1807 roku

Ardant du Picq, Studium nad bitwą

George Leonard Cheesman, Auxilia

Daniel Budacz, Antyczne formacje wojskowe

Bronisław Szubelak, Legionista Cezara: studium uzbrojenia

John Lazenby, Pierwsza Wojna Punicka

Rhoads Murphey, Sztuka wojenna Turków Osmańskich 1500-1700

George Nafziger, Cesarskie bagnety. Taktyka napoleońskich baterii, batalionów i brygad

Hans Delbrück, Antyczna sztuka wojenna. Persja, Grecja, Macedonia

Karol Żojdź, Jan Mierzeński – klient i rezydent Bogusława Radziwiłła

Bronisław Gembarzewski, Husarze 1500-1775

Ralph Bailey Yewdale, Boemund I książę Antiochii

J.T. Headley, Gwardia Cesarska

Waldemar Pasiut, Od Abydos do Akcjum. Wojny morskie w czasach hellenistycznych

Paweł Korzeniowski, Wojna o Falklandy 1982

L. v. Eimannsberger, Wojna pancerna

Charles Oman, Armia Wellingtona 1809-1814

Marek Rogowicz, Bitwa pod Zbarażem 1649

Adrian Keith Goldsworthy, Armia rzymska na wojnie 100 p.n.e.-200 n.e.

Irakli Matcharashvili, 2008 rok. Wojna rosyjsko-gruzińska

Tadeusz Machalski, Kawaleria w Wielkiej Wojnie

Jan Wimmer, Polska-Szwecja. Konflikty zbrojne w XVI-XVIII wieku

Ignacy Prądzyński, O sztuce wojennej. Kurs taktyki

Leonard Furs-Żyrkiewicz, Samochody pancerne: historia, organizacja, opis, taktyka

Ferdynand Foch, Zasady sztuki wojennej

Zbigniew Hundert, Husaria koronna 1672-1676

Robert Matteson Johnston, Bull Run 1861

Robert Grosse, Armia rzymska od cesarza Galiena do początków bizantyjskiej organizacji temowej

Studia nad Wielką Wojną

Studia nad kawalerią w Wielkiej Wojnie

Album Wyposażenia Wojska Polskiego

Charles Oman, Sztuka wojenna w XVI wieku

Charles Oman, Sztuka wojenna w średniowieczu

George William Redway, Fredericksburg 1862

Juliusz Willaume, Fryderyk August jako książę warszawski (1807-1815)

George T. Denison, Historia kawalerii

Maximilian von Poseck, Kawaleria niemiecka w Polsce 1914-1915

Jean Colin, Edukacja wojskowa Napoleona

Hermann Heiden, Bastion nad Sanem; los twierdzy Przemyśl

Jan Wimmer, Wojsko Polskie w II poł. XVII wieku

Alfred Thayer Mahan, Wpływ potęgi morskiej na historię 1600- 1783

Eduard von Höpfner, Wojna 1806-1807

Grzegorz Podruczny, Król i jego twierdze Fryderyk Wielki i pruskie fortyfikacje stałe

Stanisław Rola Arciszewski, Sztuka dowodzenia na zachodzie Europy

Fernand Louis Lucien Pellegrin, Armia francuska w Wielkiej Wojnie

Maciej Trąbski, Armia Wielkiego Księcia Konstantego

Grzegorz Podruczny, Król i jego twierdze Fryderyk Wielki i pruskie fortyfikacje stałe w latach 1740-1786

Henry Michael Denne Parker, Legiony rzymskie

Louis Auguste Picard, Kawaleria w wojnach Rewolucji i Cesarstwa, 1792-1815

Jan Wimmer, Wojsko Polskie w drugiej połowie XVII wieku

Hermann Heiden, Bastion nad Sanem; los twierdzy Przemyśl

Alfred Thayer Mahan, Wpływ potęgi morskiej na historię 1660-1783

Jan Laske, Rafał Małowiecki, Somosierra

Bartłomiej Dźwigała, Askalon-Ramla 1099-1105

Eduard von Höpfner, Wojna lat 1806-1807

Paweł Korzeniowski, Polska sztuka wojenna na przykładzie regulaminów broni i wojsk w latach 1921-1939

I wiele innych…

Wkrótce w sprzedaży:

R. C. Smail, Sztuka wojenna krzyżowców 1097-1193

Hugh Elton, Sztuka wojenna w rzymskiej Europie 350-425

Jean Morvan, Żołnierz Imperialny

Hans Delbrück, Nowożytnia sztuka wojenna

Theodor Mommsen , Historia rzymska. Nowe wydanie

Rudolf Friederich, Kampania jesienna 1813 roku

Hermann Cron, Armia nemiecka w Wielkiej Wojnie 1914-1918

Jany Curt, Armia Fryderyka Wielkiego 1740-1763

George Henry Vaughan-Sawyer, Kampania Granta w Wirginii w 1864 roku

John Bigelow, Kampania Chancellorsville. Studia nad strategą i taktyką

K. Drucki-Lubecki, Z. Grabowski, Taktyka kawalerii

Adolphe Thiers, Historia Konsulatu i Cesarstwa

Arthur Chuquet, Wojny rewolucyjne

John Lazenby, Wojna peloponeska

Fryderyk Masson, Napoleon w domu: cesarz w Tuileries

Hubert Camon, Wojna napoleońska. Bitwy

I wiele innych…

Książki naszego wydawnictwa można zamówić na stronie:

www.napoleonv.pl

lub telefonicznie 602511192

Zapraszamy autorów do współpracy.