Copyright © Mateusz Będkowski, 2019

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2019

Redaktor prowadzący | Bogumił Twardowski

Redakcja | Anna Gądek

Redakcja merytoryczna | Prof. dr hab. Krzysztof Marchlewicz

Korekta | Alicja Laskowska

Projekt typograficzny, łamanie | Grzegorz Kalisiak

Projekt okładki | Grzegorz Kalisiak

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej | Dariusz Nowacki

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

eISBN 978-83-7976-138-8

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Książkę dedykuję mojej babci, Jadwidze.

Ognisko jest jedynym przytułkiem górnika, ochroną wierną i milszą mu nad ściany i strzechy domów. Spracowany, przemokły lub zziębły, przy nim on szuka spoczynku, ciepła i rozrywki, i sam widok gorejącego stosu rozwesela mu serce, przypominając, że tam nań czekają pieśni, opowiadania, rozmowa i posiłek.

Eugeniusz Żmijewski,

Sceny z życia koczującego

Siedząc z gazetą przy kominku, przechadzając się z domu do gorzelni, z gorzelni do obory i stajen, marząc o korzystnej sprzedaży zboża i wołów lub o przyszłych zasiewach wiosennych, człowiek ani pomyśli, co się dzieje na drugiej półkuli, i najmniejszej nie ma ochoty dowiedzieć się o tym naocznie. Ale niech tylko się puści na wojaczkę, niech z niej wyniesie jakkolwiek całe kości i wstąpi za granicę kraju swojego, to może zajechać mimowolnie tam, gdzie pieprz rośnie.

Seweryn Korzeliński,

Opis podróży do Australii i pobytu tamże od r. 1852 do 1856

Największą trudność przy opisywaniu obcego kraju jest przedstawienie jego widoków tak, aby czytelnik mógł wytworzyć w swej wyobraźni krajobraz podobny do rzeczywistego. Jakże żałuję, że nie mam daru Waltera Skota malowania słowami pięknych widoków, wtedy dałbym czytelnikom wyobrażenie o wspaniałości Alp i gęstwin Nowej Zelandii, rozkosznej zieleni pagórków Fidżi i brzegów okrytych kokosową palmą, ponurości podgórza w New South Wales i jednostajności płaszczyzn w Queensland, na których owe wysokie góry stoją samotnie lub w grupach jak egipskie piramidy.

Sygurd Wiśniowski,

Dziesięć lat w Australii

PRZEDMOWA

W dzisiejszych czasach przeciętna wiedza o polskich podróżnikach z XIX wieku jest niewielka. Do tych słabiej poznanych i mniej spopularyzowanych należą niewątpliwie uczestnicy gorączek złota. Jako dowód tego stwierdzenia świadczyć może fakt, że nie znalazłem żadnego opracowania, które by w całości poświęcone było Polakom biorącym udział w tych wydarzeniach. Jest zatem możliwe, że moja książka porusza to zagadnienie jako pierwsza.

Bynajmniej nie oznacza to, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nie były wydawane żadne wspomnienia rodaków zajmujących się poszukiwaniem złota w okresie zaborów ani że nie powstawały na ich temat biogramy, artykuły czy nawet książki o charakterze biograficznym. Jest to jednak zaledwie przysłowiowa kropla w morzu w kontekście całego tematu, któremu brakuje ujęcia holistycznego. Bardzo niewiele jest też polskich publikacji o samych gorączkach złota: ich przebiegu, uczestnikach i sprzęcie, którym się posługiwali. Przy pisaniu w znacznej mierze posługiwałem się więc literaturą anglojęzyczną.

Dokonując oczywiście pewnego uproszczenia, możemy wyróżnić trzy główne kategorie ludzi zajmujących się pozyskiwaniem złota w XIX wieku. Do pierwszej z nich należały osoby, które po ukończeniu odpowiednich studiów — geologicznych i górniczych — zatrudniane były przez prywatne firmy albo władze lokalne (często kolonialne), czy też centralne, m.in. w celu badania i poszukiwania surowców mineralnych, w tym interesującego nas żółtego metalu. Zaliczyć można do niej m.in. wybitnego geologa Pawła Edmunda Strzeleckiego, którego dokonania zostały już w znacznym stopniu poznane i opracowane przez badaczy, oraz inżyniera górnictwa Modesta Maryańskiego, obecnie postać raczej zapomnianą.

Drugą kategorię stanowili pracownicy kopalni, którzy za swoją pracę otrzymywali wynagrodzenie. Mogli to być zwykli robotnicy bezpośrednio zajmujący się pozyskiwaniem żółtego kruszcu albo też pracownicy wyższego szczebla (kierownik, rzeczoznawca — obie funkcje również pełnił wyżej wspomniany Maryański). Wydobywane złoto nie należało jednak do nich. Na temat większości z tych osób nie posiadamy niestety zbyt szczegółowych informacji.

Trzecią grupą, której starałem się poświęcić najwięcej miejsca w tej książce, byli indywidualni poszukiwacze złota pracujący na własny rachunek i ponoszący wszelkie ryzyko związane ze swoim fachem, często dla zwiększenia efektywności łączący się w kilkuosobowe spółki, zazwyczaj nieformalne. Wielu z nich posiadało fascynujące życiorysy i pozostawiło po sobie istotne dla nas relacje ze swoich przygód, podróży i pracy. Co ciekawe, na ogół, przystępując do poszukiwań, nie mieli oni żadnej fachowej wiedzy w tym zakresie. Spośród nich wymienić możemy m.in. Feliksa Pawła Wierzbickiego, Seweryna Korzelińskiego, Bolesława Dolańskiego i Sygurda Wiśniowskiego.

W nieco odmiennej sytuacji znajdowali się poszukiwacze złota na Syberii, m.in. dlatego, że większość z nich znalazła się w tej krainie wbrew swej woli. Niektórzy z nich z górnictwem wiązali się zaraz po przybyciu, ponieważ odbywali pracę przymusową w kopalniach. Inni podejmowali ją, by zarobić na swe utrzymanie w tym obcym dla nich miejscu. Zatrudniali się wówczas u rosyjskich przedsiębiorców jako zwykli robotnicy albo pracownicy administracji należących do nich firm. Najsłynniejszy polski zesłaniec powiązany z wydobyciem złota na Syberii — Eugeniusz Żmijewski — miał jednak trochę inną posadę. Dla różnych rosyjskich spółek kierował on ekspedycjami mającymi na celu wyszukanie nowych złóż tego kruszcu albo poprawienie eksploatacji już istniejącej kopalni. Opisane przez niego przygody z tamtego okresu bardziej przypominają doświadczenia poszukiwaczy przebywających w zachodnich państwach i ich koloniach niż życie typowego zesłańca na wschodnich krańcach Rosji w XIX wieku.

Poza wyżej wymienionymi kategoriami na łamach tej publikacji pojawiają się również osoby niezwiązane z poszukiwaniem i wydobyciem żółtego metalu, będące jednak świadkami ówczesnych gorączek złota, na temat których zostawili bardzo ciekawe relacje. Są to literaci Henryk Sienkiewicz i Aleksander Hołyński, a także geobotanik Antoni Rehman. Przy kilku okazjach wspominam również o właścicielach lub współwłaścicielach kopalń złota — niektórzy z nich byli po prostu bogatymi przedsiębiorcami, którzy również z samodzielnym pozyskiwaniem kruszcu nie mieli wiele wspólnego.

Spośród wszystkich wymienionych wyżej podróżników w swoich artykułach miałem już okazję opisać czterech. Reportera Sygurda Wiśniowskiego i powstańca Seweryna Korzelińskiego przedstawiłem wcześniej w znacznie krótszej formie. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku Pawła Edmunda Strzeleckiego i Antoniego Rehmana, których sylwetki omówiłem tutaj tylko fragmentarycznie, by zbyt nie oddalać się od wyznaczonego przez siebie tematu pracy. Jeżeli ktoś chciałby lepiej poznać życiorysy dwóch ostatnich Polaków, odsyłam do zbioru moich tekstów zatytułowanego Polacy na krańcach świata: XIX wiek (Warszawa 2018).

Przejdźmy teraz do omówienia podziału treści w niniejszej książce. Jej najistotniejsza część zawiera się w ośmiu rozdziałach; każdy z nich opisuje inny obszar (lub obszary) świata, na którym miała miejsce gorączka złota. Pierwszych siedem zostało ułożonych chronologicznie, według początku wspomnianych zjawisk. Dla lepszego zrozumienia przedstawianych regionów każdy z nich zawiera wprowadzenie geograficzno-historyczne wzbogacone o różne ciekawostki. W celu poprawy czytelności tekstu wszystkie rozdziały, z wyjątkiem ostatniego, posiadają przewodniego bohatera lub bohaterów, których losy będziemy śledzić. Ponadto w opisie każdej gorączki złota starałem się przedstawić jej przebieg, zakończenie, a także jej skutki — pozytywne i negatywne. Ósmy rozdział, który jest najkrótszy ze wszystkich, zawiera różne wzmianki i mniej lub bardziej pewne informacje dotyczące aż trzech regionów świata, które ciężko omówić chronologicznie. Nie udało mi się też znaleźć dla nich żadnego istotnego i dobrze opracowanego polskiego poszukiwacza. Między innymi z tych powodów zdecydowałem się umieścić ten rozdział jako ostatni.

Przed zasadniczą częścią tekstu znajduje się Wprowadzenie, które zawiera podstawową definicję żółtego metalu, a także pobieżną historię jego wydobycia, przetwarzania i zastosowania aż do XIX stulecia i wreszcie opisy podstawowych urządzeń wykorzystywanych przez poszukiwaczy złota wieku pary. Na Zakończenie składa się ostateczne podsumowanie, pobieżne omówienie skutków, jakie wywarły na świecie XIX-wieczne gorączki złota, a także wnioski do całej pracy. Na samym końcu książki umieściłem bibliografię do całości przedstawionego materiału, z podziałem na źródła historyczne, opracowania i strony internetowe.

W całej książce znajduje się też całkiem sporo informacji dotyczących rdzennych mieszkańców opisywanych przeze mnie krain. Po pierwsze dlatego, że sami polscy poszukiwacze często zwracali na nich uwagę w swoich publikacjach i odnosili się do ich aktualnego położenia. Po drugie, gorączki złota wywarły ogromny wpływ — głównie negatywny — na życie wielu tubylców, o czym moim zdaniem warto pisać i wiedzieć.

Jednocześnie starałem się nie powtarzać tych samych objaśnień do poruszanych zagadnień, m.in. związanych z wydobywaniem złota przez poszukiwaczy, dlatego też najwięcej z nich znajduje się we Wprowadzeniu i rozdziale pierwszym, dotyczącym Syberii, gdzie gorączki żółtego kruszcu różniły się w pewnym stopniu od analogicznych wydarzeń w krajach i koloniach świata zachodniego. W kolejnych rozdziałach przytaczałem przede wszystkim informacje nowe albo charakterystyczne dla danego regionu, dlatego też opisy pracy płuczkarzy i kopaczy są znacznie krótsze.

W celu uatrakcyjnienia swoich publikacji zawsze staram się umieszczać w nich jak najwięcej cytatów z wykorzystywanych przeze mnie źródeł historycznych. Ta zasada dotyczyła również tej książki. Jako że ma ona charakter popularnonaukowy, konieczne było moim zdaniem przeprowadzenie modernizacji przynajmniej części tekstów pochodzących z omawianej w niej epoki. Tak jak zawsze posłużyłem się przy tym ogólnie przyjętymi zasadami uwspółcześniania tekstów XIX-wiecznych, podanymi chociażby w Instrukcji wydawniczej dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku Kazimierza Lepszego i Projekcie instrukcji wydawniczej dla źródeł historycznych XIX i początku XX wieku Ireneusza Ihnatowicza. Mam oczywiście świadomość, że zazwyczaj stosuje się je w publikacjach naukowych, przy obróbce większych fragmentów albo całości źródeł czy też ich zbiorów, uważam jednak, że część z przedstawionych tam zasad stanowi dobre wytyczne również dla tego typu prac.

W większości przypadków nie dokonywałem wielkich zmian w tekstach źródłowych, m.in. w obawie, by nie zmienić sensu przytaczanych słów. Skupiałem się głównie na uwspółcześnieniu ortografii i interpunkcji, ponadto na stosowaniu przyimków i przedrostków według obecnie panujących zasad, a także poprawieniu końcówek odmienianych wyrazów („rozmaitemi”, „wysokiemi”) i niektórych skrótów. Użycie w wyrazach liter „i”, „j” i „y” również zostało dostosowane do dzisiejszych norm. Zasada ta objęła też w pewnej mierze geograficzne nazwy własne („Daurya”, „Syberyi”), o ile nie wiązało się to ze zbyt dużą ingerencją w pierwotny zapis. Osobowych nazw własnych raczej nie modyfikowałem, zamiast tego przy niektórych z nich dodałem przypis informujący, o kim jest mowa w tekście. Dodatkowo w kilku przypadkach podwójne „s” zastąpiłem pojedynczym („rossyjskim”). Poprawiałem też drobne błędy językowe i oczywiste literówki, jeżeli nie miały one szczególnego znaczenia dla źródła.

Inną, istotną kwestią do omówienia są pojawiające się w tej książce nazwy geograficzne, siłą rzeczy, bardzo często. W tekście mojego autorstwa, czyli nie we fragmentach źródłowych, starałem się zapisywać je w jednolitej formie, według współcześnie przyjętej wersji w języku polskim. Gdy nie mogłem do takiej dotrzeć, np. w przypadku bardzo trudnych do zlokalizowania małych osad, posługiwałem się zazwyczaj zapisem obowiązującym w tamtejszym języku urzędowym (dla nazw rosyjskich oczywiście w alfabecie łacińskim). Jeżeli dane miejsce nosi obecnie zupełnie inną nazwę, starałem się podawać obie — tę historyczną, z omawianego okresu, i współczesną. Niekiedy obok nazw geograficznych umieszczałem również ich znaczenie w języku polskim. W przypadku nazw osobowych także starałem się stosować ich współczesne formy, występujące m.in. w opracowaniach.

Na zakończenie tej przedmowy chciałbym jeszcze podziękować Wydawnictwu Poznańskiemu za propozycję współpracy i wydanie tejże książki, a także mojej rodzinie i przyjaciołom za cierpliwość i wyrozumiałość podczas jej pisania. Bardzo dziękuję również Panu Profesorowi Krzysztofowi Marchlewiczowi z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu za kilka bardzo pomocnych rad i uwag odnoszących się do treści mojej pracy, z których starałem się w miarę możliwości skorzystać, dzięki czemu bez wątpienia publikacja ta stała się lepsza. Bycie pierwszym autorem, który podejmuje jakiś temat, wiąże się niewątpliwie z satysfakcją „przecierania szlaku”, ale jednocześnie z większymi trudnościami przy jej tworzeniu i brakiem punktów odniesienia. Oczywiście wszystkie informacje znajdujące się w tej publikacji starałem się przedstawić w możliwie najbardziej rzetelny sposób, za wszelkie ewentualne błędy z góry bardzo przepraszam.

Mam nadzieję, że książka ta okaże się przyjemna w odbiorze i zaciekawi swoją tematyką. W razie wszelkich uwag czy pytań związanych z moimi publikacjami zapraszam do kontaktu ze mną, najlepiej drogą elektroniczną.

Mateusz Będkowski

mateuszbedkowski@wp.pl

Warszawa, październik 2018

WPROWADZENIE

Czym właściwie jest złoto?

Złoto rozpalało ludzką wyobraźnię od wieków, dając nadzieję na łatwe wzbogacenie się i zdobycie sławy, a także stanowiło źródło inspiracji dla wielu mitów, legend i opowieści. Na dowód, że jest tak po dziś dzień, można podać znany w Polsce przykład tzw. złotego pociągu, rzekomo należącego do III Rzeszy, którego istnienia nigdy nie udało się nawet potwierdzić. Ostatnie dobrze zorganizowane próby jego odnalezienia miały miejsce w okolicach Wałbrzycha w latach 2015–2016 i towarzyszył im spory szum medialny, także poza krajem[1].

Poszukiwanie i wydobycie złota na przestrzeni dziejów pobudzało rozwój techniczny i naukowy, ale również ujawniało mroczną stronę natury ludzkiej, często przyczyniając się do oszustw, napadów, zabójstw, wojen, wyzysku czy też niewolnictwa. Kruszec ten mógł prowadzić zarówno do bogactwa, jak i do ruiny — pojedynczych ludzi, całych społeczności, a nawet krajów. Czy mamy jednak świadomość, co sprawia, że złoto jest tak wyjątkowe i dlaczego może skutkować tak różnymi wydarzeniami? Na to pytanie chyba najlepiej odpowiedzieć, przytaczając przynajmniej uproszczoną definicję tego metalu szlachetnego, jak i pobieżną historię jego pozyskiwania i wykorzystywania.

Zacznijmy od krótkiej charakterystyki. Złoto — po łacinie Aurum, od którego wywodzi się jego symbol chemiczny Au — jest ciężkim, żółtym i błyszczącym metalem szlachetnym. To ostatnie oznacza, że posiada wysoką odporność chemiczną — nie rdzewieje ani nie ciemnieje, jest również odporne na działanie wielu kwasów. Do wyjątków należy woda królewska, czyli mieszanina kwasów solnego i azotowego, która nazwę swą zawdzięcza właśnie roztwarzaniu złota, a także woda chlorowa i roztwór cyjanku potasu w obecności powietrza. Tak więc w sprzyjających warunkach złoto może zachowywać swój charakterystyczny wygląd i właściwości nawet przez tysiąclecia. Jednocześnie jest najbardziej kowalnym i ciągliwym ze wszystkich znanych metali (z 1 grama można uzyskać nić o długości powyżej 1 kilometra albo folię o powierzchni 1 metra kwadratowego), dzięki czemu już pierwotne plemiona mogły je w jakimś stopniu przetwarzać. Ponadto bardzo dobrze przewodzi prąd i ciepło, dlatego też obecnie stosuje się je w przemyśle, głównie elektronicznym.

Choć złoto rozsiane jest niemal po całym świecie, to jednak w przyrodzie występuje w małych ilościach — średnia zawartość tego kruszcu w skorupie ziemskiej wynosi 0,004 g/t, z kolei rozpatrując całościowo skład budowy ziemi, jest to zaledwie 0,000001% ogółu jej pierwiastków. Dla porównania: w przypadku aluminium jest to aż 7%, żelaza — 5%, wapnia i sodu — po 3%, a magnezu — 2%. Według niektórych szacunków ludzie wydobyli do tej pory około 160 tysięcy ton żółtego metalu[2]. Dla lepszej wizualizacji tej ilości można powiedzieć, że stanowi to mniej więcej objętość sześcianu o boku około 21 metrów lub 112 wagonów kolejowych wypełnionych czystym kruszcem.

Złoto występuje w dwóch typach genetycznych złóż: pierwotnych i wtórnych. Te pierwsze, stanowiące mniejszość, związane są z wytrącaniem się tego metalu z gorących roztworów w skałach, m.in. poprzez nagłe spadki ciśnienia i temperatury. W tej formie złoto występuje np. w żyłach kwarcowych. Złoża wtórne (rozsypiskowe, okruchowe) powstają zaś w wyniku wietrzenia (erozji) złóż pierwotnych. Przez wieki właśnie one miały największe znaczenie dla człowieka — głównie ze względu na ich dostępność. Często występują w formie blaszek lub ziaren (piaski złotonośne), które znaleźć można głównie w osadach piaszczysto-żwirowych rzek (tzw. osady aluwialne), poza tym w morenach lodowcowych, plażach morskich czy wydmach. Rzadziej można się na nie natknąć w postaci brył zwanych samorodkami, które stanowią marzenie każdego poszukiwacza. Większość z nich jest raczej niewielkich rozmiarów i ciężkości, choć rekordowe okazy ważą nawet po kilkadziesiąt kilogramów.

Trzecim rodzajem złóż złota są złoża antropogeniczne, czyli znajdujące się w odpadach poeksploatacyjnych — sztucznie nagromadzonej, wydobytej lub przetworzonej substancji mineralnej. Mogą mieć one ogromne znaczenie w przyszłości, m.in. gdy dostępność tradycyjnych złóż znacznie się zmniejszy albo dzięki opracowaniu nowych technologii wydobycia i przetwarzania.

Warto zauważyć, że w naturze surowe złoto często zawiera inne metale, co może wpływać na jego kolor i właściwości. Dla przykładu, jeżeli posiada ono przynajmniej około 20-procentową domieszkę srebra, zwane jest elektronem[3]. Nazwa ta pochodzi od greckiego słowa ēlektron, które oznacza „świecący”, „błyszczący”, zaś w zlatynizowanej formie brzmi electrum. Metal ten jest jaśniejszy od bardziej czystego złota, posiada też charakterystyczną, jasnożółtą barwę, od której właśnie pochodzi jego nazwa. Jest również od niego twardszy i bardziej wytrzymały.

Co ciekawe, już w starożytności korzystano z metody, zwanej amalgamacją, oddzielania metali szlachetnych (w tym złota) z rud lub koncentratów hutniczych przy użyciu rtęci. Rtęć rozpuszcza te metale, tworząc stop zwany amalgamatem, natomiast nie zwilża pozostałych składników rudy, które dzięki temu można od niego odseparować. Następnie, po ogrzaniu amalgamatu, powoduje się odparowanie rtęci i wydzielenie metalu szlachetnego. Z metody tej korzystali często poszukiwacze złota, o czym będziemy wielokrotnie mówić.

Wspomnianą czystość złota, czyli zawartość tego kruszcu w stopie metali, można mierzyć m.in. w karatach (stosowane skróty: ct lub kr). Określenie to wywodzi się od greckiego słowa kerátion oznaczającego owoc karobu, czyli szarańczynu strąkowego. Według tej miary kruszec czysty, a więc teoretycznie bez zawartości innych metali (w praktyce zawsze występuje minimalna domieszka któregoś z minerałów), ma 24 karaty. Tak więc np. 14 karatów oznacza 58,(3)% zawartości złota. Inną metodą, obecnie powszechniejszą, jest podawanie ilości złota w tzw. próbach, czyli promilach. Dla przykładu: próba 999 (99,9%) odpowiada 24 karatom, 750 (75%) — 18 karatom, 585 (58,5%) — 14 karatom, a 333 (33,3%) — 8 karatom. Co ciekawe, niektóre mennice wypuszczają złote monety i sztabki o wyższej próbie niż 999. Najwyższy standard w tej dziedzinie ustanowiła mennica w Perth w Australii Zachodniej, która w 1957 roku wyprodukowała żółty kruszec o próbie 999,999.

Krótka historia żółtego metalu

Złoto było znane i cenione już w prehistorii. Z uwagi na swój kolor kojarzone było z bóstwami solarnymi, podobnie jak srebro z bóstwami lunarnymi. Najstarsze ślady obrobionego złota w Europie odkryto w 1972 roku w nekropolii znajdującej się obecnie na obszarze miasta Warna w Bułgarii. Szacuje się, że pochodzi ono sprzed ponad 6 tysięcy lat. Aktualnie można je podziwiać w tamtejszym Muzeum Archeologicznym. Pierwotnie obróbka tego kruszcu przeprowadzana była na zimno. Wytapianie i precyzyjne przetwarzanie pojawiło się dopiero około IV wieku p.n.e., kiedy to zastosowano dmuchawy do jego topnienia, co wymaga temperatury minimum 1064 st. C.

Złoto przez wieki zarezerwowane było dla władców wielkich i bogatych krajów (potem także dla ich najznamienitszych rodów). Liczne ozdoby wykonane z tego kruszcu nosili m.in. egipscy faraonowie, perscy królowie, rzymscy i bizantyjscy cesarze. Poza biżuterią złoto wykorzystywano również przy zdobieniu pałaców królewskich, grobowców, świątyń, posągów, ksiąg, a także przy tworzeniu przedmiotów rytualnych i luksusowych, a nawet w stomatologii.

Istotną innowacją było rozpoczęcie bicia monet ze złota, a właściwie ze wspomnianego wyżej elektronu, w drugiej połowie VII wieku p.n.e. w znajdującej się w Azji Mniejszej Lidii. W połowie VI wieku p.n.e. ich produkcję rozpoczęli również starożytni Grecy, zapewne jako pierwsi w Europie. W zależności od miasta, kraju i epoki istniały bardzo różne zasady wybijania, a także rozmiary, waga i ilość karatów tych monet. Do najsłynniejszych w historii należały m.in. lidyjskie statery, rzymskie aureusy, bizantyjskie solidy i późniejsze bezanty, arabskie dinary, genueńskie genuiny, florenckie floreny, weneckie dukaty, hiszpańskie dublony i angielskie gwinee. Obok złotych monet z reguły funkcjonowały również srebrne, które były znacznie powszechniejsze, ale i posiadały mniejszą wartość, służąc w codziennych transakcjach. System monetarny oparty na tych dwóch metalach szlachetnych nazywany był bimetalizmem i w niektórych krajach istniał aż do końca XIX wieku[4].

Skąd i jakimi metodami pozyskiwano złoto do wyżej wspomnianych celów? Najstarszym i najłatwiejszym sposobem było wypłukiwanie go z piasku rzecznego, co mieli już czynić starożytni Egipcjanie ponad 5 tysięcy lat temu. Wiele wieków później starożytni Grecy i Rzymianie, chcąc wyłowić drobiny złota, m.in. układali na dnie rzek skóry baranów[5]. Runo suszono następnie w słońcu, a złoty pył strzepywano przed ponownym zanurzeniem skóry w wodzie lub rozpuszczano rtęcią. Amalgamat destylowano albo wyprażano, zbierając stopiony metal.

Bardziej zaawansowaną metodą, praktykowaną przez Egipcjan od około połowy III tysiąclecia p.n.e., było kopanie szybów[6] i sztolni[7], czyli zakładanie kopalni głębinowych. Powstawały one w pobliżu Morza Czerwonego i, zwłaszcza w okresie Nowego Państwa (XVI—XI wiek p.n.e.), na Pustyni Nubijskiej[8]. W szybach osiągających głębokość 100 metrów w bardzo ciężkich i niebezpiecznych warunkach pracowali niewolnicy i skazańcy (w okresie hellenistycznym głównie ci drudzy). Oczywiście tego typu wydobywanie złota odbywało się pod ścisłą kontrolą władz.

Władcami epoki starożytnej, których sława dotrwała do naszych czasów choćby z uwagi na posiadane przez nich ogromne ilości żółtego kruszcu, byli: izraelski król Salomon (X wiek p.n.e.), którego słynne kopalnie miały się znajdować, według jednej z bardziej prawdopodobnych teorii, na obszarze dzisiejszej Arabii Saudyjskiej (pozyskiwano tam również srebro i miedź), frygijski monarcha Midas (VIII wiek p.n.e.), znany przede wszystkim z greckich mitów[9], i lidyjski władca Krezus (VI wiek p.n.e.), którego imię stało się synonimem bogacza. Zarówno Frygia, jak i sąsiadująca z nią Lidia pozyskiwały złoto z rzeki Paktolos.

Wspomniani wcześniej Grecy otrzymywali żółty kruszec na niewielką skalę na swoich wyspach — Krecie, Cyprze, Sifnos, Thasos, a także w masywie górskim Pangajon. Do innych ludów zamieszkujących Europę i wydobywających ten metal szlachetny należeli słynący z wysokich umiejętności metalurgicznych Celtowie (Galia, Śląsk, Półwysep Iberyjski). Bogate złoża w Macedonii i Tracji odkrył z kolei Filip II Macedoński w połowie IV wieku p.n.e., co bardzo ułatwiło jego synowi, Aleksandrowi Wielkiemu, stworzenie własnego imperium.

Warto dodać, że prawdopodobnie w Egipcie w okresie rządów dynastii Ptolemeuszy, czyli po śmierci Aleksandra Wielkiego, a przed jego zajęciem przez Imperium Rzymskie, narodziła się alchemia[10] — dziedzina łącząca protonaukę z elementami filozoficzno-mistycznymi. Jej głównymi celami były poszukiwania eliksiru zapewniającego nieśmiertelność, lekarstwa na wszelkie choroby (panaceum), a także kamienia filozoficznego, z którego pomocą można by przekształcać metale nieszlachetne w szlachetne, w tym złoto. Alchemia rozwijana była w średniowieczu przez uczonych muzułmańskich i choć nie udało się osiągnąć stawianych przed nią celów, doprowadziła do powstania chemii w XVII wieku. Później stopniowo traciła na popularności i właściwie przestała być praktykowana w XIX wieku.

Starożytni Rzymianie, do których odnosiłem się już wyżej, wydobywali złoto przede wszystkim na Półwyspie Iberyjskim, na Bałkanach i w Dacji (dzisiejsza Rumunia), podobnie jak Egipcjanie rękami niewolników i więźniów. Szacuje się, że w okresie imperium produkcja tego metalu sięgała 5–10 ton rocznie. Na terenie dzisiejszej Hiszpanii i Portugalii początkowo pozyskiwali oni żółty metal z kopalń dochodzących nawet do 200 metrów głębokości. Osiągnięcie to w owych czasach było możliwe dzięki wynalezieniu i wprowadzeniu w kopalniach podziemnych kół wodnych do odprowadzania wody na powierzchnię. Wadą tego rozwiązania była konieczność wykuwania bardzo dużych komór, ponieważ koła miały średnicę ponad 4 metrów.

W I wieku p.n.e. na terenie dzisiejszej Hiszpanii zastosowano metodę wypłukiwania złota zwaną ruina montium (z łaciny „niszczenie góry”), którą dokładnie opisał Pliniusz Starszy w swym dziele pt. Naturalis Historia (Historia naturalna)[11]. Było to kruszenie skał potężnymi strumieniami wody pochodzącej ze zbiorników znajdujących się nad miejscem wydobycia, doprowadzonej tam przy pomocy akweduktów. Woda wlewana była w specjalnie do tego celu wydrążone tunele. Po przejściu przez wzgórze płynęła przez tzw. kanały odpływowe, których dna wyłożone były dużymi kamieniami, łodygami, gałęziami lub wrzosem. Miało to na celu zatrzymywanie ziaren złota. Metoda okazała się skuteczna — roczna produkcja tym sposobem dochodziła do 6,5 tony — jednak w znacznym stopniu niszczyła tamtejsze góry, doprowadzała też do zamulania pobliskich rzek i pól uprawnych. Stosowano ją do II wieku naszej ery.

Wyczerpywanie się eksploatowanych złóż złota, liczne bunty niewolników pracujących w kopalniach, ataki barbarzyńców i szerzenie się propagującej ubóstwo religii chrześcijańskiej wpłynęły na gwałtowny spadek produkcji i znaczenia tego kruszcu u schyłku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Istniejące dalej Cesarstwo Wschodniorzymskie — Bizancjum — kontynuowało co prawda w średniowieczu wydobycie złota na Bałkanach, w Egipcie, a także w Anatolii i Armenii, jednak działalność ta zmniejszała się wraz ze stopniową utratą tych terytoriów (od VII wieku pozyskiwanie żółtego kruszcu w Egipcie kontynuowali Arabowie).

Szacuje się, że na początku średniowiecza wydobywano w Europie zaledwie około 1 tony żółtego metalu na rok. Górnictwo złota zaczęło się powoli odradzać od X wieku, jednak produkcja nadal była znacznie mniejsza niż w szczytowym okresie Imperium Rzymskiego. W 1400 roku pozyskano na Starym Kontynencie nie więcej niż 4 tony. Jednymi z ważniejszych ośrodków eksploatacji złota w Europie pełnego i późnego średniowiecza były Czechy (Zlaté Hory, Przybram, Igława i Kutná Hora) i północne Węgry (dzisiejsza Słowacja — Kremnica i Bańska Szczawnica).

Warto wspomnieć, że między XI a XVI wiekiem także na Dolnym Śląsku prowadzono stosunkowo spore wydobycie żółtego metalu. Największe znaczenie na tamtym obszarze miały złoża w Złotym Stoku. Ślady eksploatacji datuje się tam już na X wiek (metodami górniczymi od XIII wieku). Poza złotem znajdowały się tam także znacznie bogatsze złoża arsenu, z którego również pozyskiwano cenny kruszec. Okres świetności przypadł dla tamtych kopalń na XVI wiek. Produkcja złota przekraczała wówczas nawet 100 kilogramów rocznie, co stanowiło około 8% ówczesnej europejskiej produkcji. W ciągu całego stulecia wyniosła ona około 7 ton[12].

Drugim istotnym miejscem na Dolnym Śląsku dla dziejów pozyskiwania złota jest Złotoryja nad rzeką Kaczawą. Szacuje się, że między XI a XIII wiekiem wydobyto w okolicach miasta łącznie ponad 5 ton cennego kruszcu (rocznie do 50 kilogramów). Pod koniec XII wieku osiedlili się tu w celu jego pozyskiwania niemieccy górnicy. Niestety już w XIV stuleciu eksploatacja złóż stała się nieopłacalna[13].

Wszystkie powyższe ośrodki górnicze nie mogły jednak sprostać rosnącym wymaganiom coraz szybciej rozwijającej się Europy. Pod koniec XV wieku główne regiony dostarczające ten metal szlachetny w ilości 5–8 ton rocznie znajdowały się już poza kontynentem. Zaliczano do nich Afrykę Zachodnią, zwłaszcza Złote Wybrzeże, należące do dzisiejszej Ghany.

Niedostatek złota stanowił jeden z głównych powodów rozpoczęcia epoki wielkich odkryć geograficznych. W 1492 roku Krzysztof Kolumb na czele hiszpańskiej wyprawy, kierując się na zachód, dotarł do Antyli. Kontynentalną część Ameryki osiągnął sześć lat później w czasie swej trzeciej ekspedycji. Był to początek eksploracji i kolonizacji tej części globu przez białych ludzi. Niestety dla ludów Nowego Świata, nieznających żelaza, broni palnej ani koni, wykorzystujących złoto do wyrobu przedmiotów użytkowych, przybycie żądnych bogactw i sławy Europejczyków okazało się katastrofą.

W latach 1519–1521 Hernán Cortés z oddziałem 500 hiszpańskich żołnierzy podbił państwo Azteków w Ameryce Środkowej. Na jego miejscu została utworzona Nowa Hiszpania (od 1535 roku wicekrólestwo), którą początkowo rządził on sam. Z kolei w latach 1531–1536 osłabione wewnętrznymi konfliktami imperium Inków w Ameryce Południowej zostało unicestwione przy użyciu podstępu i przemocy przez bez mała 200 konkwistadorów dowodzonych przez Francisco Pizarro. Władca Inków, Atahualpa, został zwabiony i uwięziony przez Hiszpanów, którzy ponoć zażądać mieli za niego okupu w wysokości ponad 6 ton złota i ponad 12 ton srebra. Mimo dostarczenia metali szlachetnych przez Inków Atahualpa po sfingowanym procesie został zabity przez swych oprawców w 1533 roku. Ponieważ władca zgodził się przed śmiercią przyjąć chrzest, spalenie na stosie zamieniono na uduszenie. W tym samym roku Hiszpanie zajęli stolicę kraju — Cuzco. W 1544 roku na zgliszczach imperium powstało wicekrólestwo Peru. Swoje oszałamiające zwycięstwo Hiszpanie zawdzięczali nie tylko przewadze technicznej i podstępnemu działaniu, ale także aktywnemu wsparciu ze strony tysięcy Indian, którzy chcieli oswobodzić się spod władzy ciemiężących ich Azteków i Inków.

Niedługo po Hiszpanach do Ameryki dotarli Portugalczycy. W 1500 roku wyprawa, którą dowodził Pedro Álvares Cabral, dopłynęła do dzisiejszej Brazylii. Pierwszą stałą osadę założono na jej obszarze dopiero w latach trzydziestych XVI wieku, jednak już wtedy jej przetrwanie opierało się na pracy indiańskich niewolników. Ich chwytaniem, a także poszukiwaniem złota, w głębi lądu zajmowali się bandeirantes. Poza Portugalczykami w skład tych oddziałów wchodzili Metysi, wyzwoleńcy i wcześniej złapani indiańscy niewolnicy. Szczyt ich działalności przypadł na XVII wiek. Na swe wyprawy wyruszali z powstałego w połowie tamtego stulecia São Paulo.

Wielu europejskich konkwistadorów, badaczy i awanturników przybywało do Ameryki Południowej w celu odszukania Eldorado (z hiszpańskiego El Dorado — „pozłocony”), legendarnego miasta lub krainy obfitującej w złoto i kamienie szlachetne. Miejsce to lokalizowane było zwykle gdzieś w dorzeczu Orinoko lub górnego biegu Amazonki, czyli na obszarze dzisiejszej Gujany, Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru albo Peru. Jego poszukiwania trwały od XVI do XVIII wieku. Choć Eldorado oczywiście nigdy nie istniało, swój początek wzięło z opowieści usłyszanej na początku XVI wieku przez pierwszych Europejczyków przybyłych na teren dzisiejszej Kolumbii, o „człowieku ze złota” — wodzu jednego z tamtejszych ludów, który raz do roku obsypany żywicą i złotem zanurzał się w jeziorze. Jak się później okazało, faktycznie tak kiedyś wyglądała koronacja władcy ludu Czibcza na jeziorze Guatavita oddalonym o około 50 kilometrów od założonej przez Hiszpanów Bogoty — stolicy obecnej Kolumbii. Rytuału tego zaprzestano jeszcze przed przybyciem pierwszych Europejczyków do Ameryki.

Od początku XVI wieku rdzenni mieszkańcy Ameryki Środkowej i Południowej masowo ginęli nie tylko w wyniku starć zbrojnych z najeźdźcami, ale także, a może i przede wszystkim, co charakterystyczne dla wielu regionów kolonizowanych przez białą ludność, z powodu przywleczonych przez nią chorób zakaźnych, do których należały ospa, grypa, odra i tyfus. Sytuację tubylców pogarszał fakt, że zabierano im najlepsze ziemie, które następnie przeznaczano m.in. pod hodowlę bydła rogatego i owiec. Ponadto wielu Indian zmarło w wyniku pracy przymusowej narzuconej przez Europejczyków w tamtejszych kopalniach złota[14] i srebra, w zakładach produkcyjnych i na plantacjach (trzciny cukrowej, tytoniu, bawełny, kukurydzy, owoców, ryżu itp.), a także na różnego rodzaju budowach. Cały proceder usprawiedliwiano m.in. rzekomymi skłonnościami Indian do kanibalizmu, a także ich niezdolnością do korzystania z własnej wolności.

Hiszpanie stworzyli w Nowym Świecie bardzo złożony system wykorzystywania formalnie wolnej tubylczej siły roboczej, a także różnego rodzaju danin, choćby w postaci produktów rolnych, składanych przez lokalne społeczności. Częściowo opierali się na rozwiązaniach rodzimych (europejskich), częściowo na zastanych w Ameryce — warto pamiętać, że niewolnictwo i praca przymusowa istniały tam także w epoce prekolumbijskiej, choć nie w tak ogromnym wymiarze. Na terenie hiszpańskich posiadłości do wspomnianych powinności można zaliczyć repartimiento, encomiendas i mita (pierwsze z nich stosowane było do początku XVIII wieku, pozostałe do początku wieku następnego). Z reguły dotyczyły one kilku procent miejscowej populacji; osoby te musiały pracować dla przybyszów z Europy przez kilka, kilkanaście miesięcy. Teoretycznie rdzenni mieszkańcy Ameryki otrzymywali w zamian opiekę, edukację i wiarę chrześcijańską. Nadużycia w tym systemie prowadziły do częstych buntów Indian, które, podobnie jak odmowa przyjęcia chrześcijaństwa i wykonania narzuconych prac, były wystarczającym powodem do uczynienia z nich prawdziwych niewolników. Warto dodać, że Hiszpanie także kupowali niewolników od lokalnych społeczności indiańskich, czasem też sami zniewalali ludzi, przeprowadzając własne zbrojne wyprawy.

Mniej więcej w połowie XVI wieku zdziesiątkowani już Indianie Ameryki Łacińskiej przestali być wykorzystywani do ciężkich prac w takim zakresie, co wcześniej, i coraz częściej stawali się po prostu tanią siłą roboczą (pełną wolność uzyskali dopiero na początku XIX wieku). Stopniowo zastępowano ich sprowadzanymi w coraz większej liczbie Afrykańczykami (pierwsi z nich zostali tam przetransportowani już pod koniec XV wieku, ostatni w XIX stuleciu). Najwięcej z nich — prawie 40%, czyli około 3–4 milionów osób — znalazło się w Brazylii. Niewolnictwo w niepodległych już krajach Ameryki Łacińskiej zniesiono ostatecznie w XIX wieku, najpóźniej właśnie w Brazylii — dopiero w 1888 roku.

Mimo iż biali kolonizatorzy nigdy nie odnaleźli swojego Eldorado, z zamorskich kolonii w Ameryce i Afryce, głównie za pośrednictwem Hiszpanii i Portugalii, w XVI i XVII wieku do Europy dostarczane były ogromne ilości złota i srebra. Szacuje się, że tylko pod koniec XVII wieku Europejczycy pozyskiwali tam około 10–12 ton złota rocznie. Spowodowało to w zachodniej części Starego Kontynentu ogromny wzrost akumulacji kapitału, ożywienie handlu i rękodzieła, rozwój przemysłu, ale także, według niektórych, wzrost cen. Jak na ironię w dłuższym czasie złoto z Ameryki zubożyło Hiszpanię, doprowadzając ją do trudności gospodarczych i finansowych[15].

Metody pozyskiwania złota przez poszukiwaczy w XIX wieku

W połowie XVIII wieku światowe wydobycie żółtego metalu wynosiło około 25 ton rocznie. W tamtym okresie najwięcej tego kruszcu dostarczała Brazylia. Ta wówczas jeszcze portugalska kolonia zawdzięczała ten fakt odkryciu złota i diamentów dokonanemu pod koniec XVII wieku w górach na terenie dzisiejszego stanu Minas Gerais przez wspomnianych wcześniej bandeirantes. Zapoczątkowało to chyba pierwszą na świecie ogromną gorączkę złota, w której brało udział wielu Europejczyków — głównie Portugalczyków (ponad 400 tysięcy), co nie powinno dziwić. Poza tym na terenach złotonośnych obecni byli m.in. Brytyjczycy, którzy posiadali już sporą wiedzę związaną z wydobyciem metali szlachetnych i organizacją pracy w kopalniach. Nie udało mi się niestety znaleźć informacji, czy w tym wydarzeniu brali udział jacyś Polacy. Zjawisko to osiągnęło swój szczyt w XVIII stuleciu, a trwało aż do wieku następnego. Oczywiście siłę roboczą w znacznej mierze stanowili niewolnicy z Afryki (około 0,5 miliona).

Mimo brazylijskiej gorączki złota światowe wydobycie tego kruszcu powoli spadało, na początku XIX wieku wynosiło już niecałe 20 ton na rok. Dlatego też często nieoczekiwane i przypadkowe odkrycia złóż tego metalu szlachetnego, które następowały począwszy od lat czterdziestych XIX stulecia[16] w kolonizowanych od jakiegoś czasu przez Europejczyków regionach świata — przede wszystkim na Syberii, w Ameryce Północnej, Australii i Afryce Południowej — wzbudzały ogromną sensację na całym globie, gwałtownie ściągając w te miejsca wielu śmiałków i awanturników chcących szybko i łatwo zdobyć fortunę. Większość z nich była zupełnie nieprzygotowana do poszukiwań złota i nie miała żadnej fachowej wiedzy na ten temat.

Zanim jednak przejdziemy do omawiania poszczególnych gorączek złota, w których brali udział Polacy, powiedzmy sobie jeszcze kilka słów o charakterze tych zjawisk, jak i o przedmiotach i urządzeniach, które służyły opisanym w tej książce poszukiwaczom do pozyskiwania upragnionego kruszcu.

Warto zauważyć, że odkrywcami ogromnych złóż żółtego metalu, które doprowadziły do wybuchu gorączki złota, często nie byli wcale geolodzy pracujący dla lokalnych władz (choć oczywiście i tacy się zdarzali), tylko osadnicy, żołnierze, podróżnicy — czyli tak naprawdę przypadkowe osoby, które nie miały żadnej wiedzy z tej dziedziny i nie musiały prowadzić żadnych specjalistycznych badań. Dosłownie natykali się na ten kruszec w okolicach rzek, jezior, na wzgórzach, w górach i w innych miejscach.

We wczesnych okresach gorączek złota XIX wieku poszukiwaniami zajmowały się zazwyczaj liczne grupy kilkuosobowe — z reguły od dwóch do sześciu osób — w których każdy miał konkretne zadanie do wykonania. Wielu z nich pracowało po kolana w zimnej wodzie lub w głębokich dołach przez kilka—kilkanaście godzin dziennie. Złoto zbierano do przytroczonej do pasa skórzanej torby. Na obszarach złotodajnych panowały często bardzo ciężkie, wręcz pionierskie warunki. Płuczkarze i kopacze spali w namiotach lub szałasach narażeni — w zależności od obszaru i pory roku — na ulewne deszcze, susze, lawiny i śnieg. Musieli też często sami gotować, prać i polować, nawet jeżeli wcześniej nigdy tego nie robili. Podczas pracy, odpoczynku i transportu złota narażeni byli na napady ze strony swych konkurentów albo bandytów, którzy wyspecjalizowali się w tego rodzaju operacjach. Wielu poszukiwaczy nosiło więc przy sobie również broń białą i palną dla własnej ochrony, a także posiadało psy, które odstraszały niepożądane osoby.

Poszukiwacz złota w Kalifornii. „Harper’s New Monthly Magazine” nr 119 z 1860 roku

W miejscach poszukiwań powstawały na ogół prymitywnie urządzone osady, posiadające własne sklepy, bary z alkoholem, szulernie, domy publiczne, a niekiedy nawet redakcje gazet. Z reguły towary i usługi świadczone w nich były bardzo drogie. Niektóre obozowiska przekształciły się w istniejące do dziś metropolie, inne stały się miastami-widmami (z angielskiego ghost towns).

Oczywiście ciężka praca, wiedza i doświadczenie nie dawały żadnej gwarancji sukcesu. Sporo zależało od zwykłego szczęścia i sprzyjających okoliczności. Większość śmiałków ponosiła porażkę albo ledwo wiązała koniec z końcem, będąc zmuszona kupować po wysokich cenach zaopatrzenie i niezbędne pozwolenia na kontynuowanie swej pracy. Dodatkowo wielu z tych, którym się powiodło, traciło swój dopiero co zdobyty majątek na różnego rodzaju uciechy — alkohol, prostytutki i hazard. Prawdziwych zwycięzców było więc bardzo mało.

Poszukiwacze złota w interesującej nas epoce korzystali z bardzo licznych i różnorodnych przedmiotów i przyrządów do wydobywania cennego kruszcu na własną rękę. Do najbardziej oczywistych i niewymagających dodatkowych opisów należał oczywiście taki sprzęt jak: kilof, łom górniczy (kruszenie i rozdrabnianie skał), łopata (przesypywanie ziemi), wózek oraz taczka (wożenie ziemi do płukania). Inny, służący do płukania i przesiewania złotodajnego piasku, zwłaszcza ten wspominany w dalszej części książki, warto pokrótce przedstawić.

Jednym ze starszych i zarazem najbardziej uniwersalnych przedmiotów na wyposażeniu niemal każdego poszukiwacza była metalowa miska (z angielskiego pan) o głębokości kilku centymetrów, średnicy około 30–50 centymetrów i o lekko podniesionych brzegach. Poszukiwacz wsypywał do niej garstkę mokrej ziemi i trzymając naczynie lekko pochylone w wodzie, wprowadzał je w ruch obrotowy. Woda wypłukiwała najlżejsze cząstki, a znacznie cięższe złoto (ziarnka i samorodki) i najgrubszy żwir opadały na dno miski. W ciągu jednego dnia sprawdzano w ten sposób około metra sześciennego ziemi — dokładna wartość zależała oczywiście od siły i zdrowia poszukiwacza, a także jakości sprzętu i dostępności wody.

Opisana wyżej praca była prosta do nauczenia się (jeśli nie najprostsza spośród wszystkich sposobów poszukiwań), ale i mało efektywna, a także bardzo wycieńczająca fizycznie — zwłaszcza że wykonywano ją w skłonie. Jak już wyżej wspomniałem, woda, w której stali po kolana płuczący, często była zimna, dodatkowo latem roiło się dookoła od komarów. Poza samym pozyskiwaniem złota metoda ta mogła także służyć do próby oszacowania ilości kruszcu występującego na danym obszarze. Miski stosowane są przez poszukiwaczy również współcześnie, z tym że często wykonywane są z dużo lżejszego od metalu plastiku.

W połowie XIX wieku w Kalifornii wynaleziono łatwe do własnoręcznego skonstruowania urządzenie określane mianem kołyski — faktycznie było do niej podobne (po angielsku nazywano je rocker — co oznacza m.in. „bujany fotel”, albo cradle — czyli „kołyska” lub „kolebka”). Kołyski nie miały z góry ustalonych wymiarów (przykładowe: 90 centymetrów długości i 40 centymetrów szerokości), mogły być też wykonane z różnych materiałów. Urządzenie to miało podobne działanie, co miska — przy użyciu wody, dawniej nalewanej na ogół z wiadra lub nakierowanej ze strumienia, pomagało oddzielić złoto od piasku i żwiru.

Kołyska zbudowana była z otwartego pudła, umocowanego na połówkach koła, które pozwalały jej się huśtać, a także z odpowiedniego sita na nadbudówce. Poszukiwacze łopatą nabierali do tego sita ziemię, którą następnie polewali wodą i wprawiali kołyskę w ruch, pozbywając się w ten sposób większych grudek i kamieni. Woda zmieszana z resztą ziemi przepływała przez całe urządzenie, po czym wypływała przez specjalny otwór znajdujący się na dole pudła. Tymczasem złoto i inne minerały, blokowane przez specjalne płótno i boczne listwy, zostawały na jego dnie. Pozostały w kołysce materiał należało następnie oddzielić w wyżej opisanej misce.

Kołyska. Autor: Henry Sandham. „The Century illustrated monthly magazine”, styczeń 1883 roku

Urządzenie obsługiwać mogła jedna osoba, ale także — przy odpowiednim podziale obowiązków — dwie lub więcej. Dzięki tej metodzie dziennie można było przeszukać do 3–4 metrów sześciennych materiału skalnego — w zależności od poszukiwacza, dostępności wody, a także jakości i wielkości sprzętu. Kołyska musiała być czyszczona minimum co 2–3 godziny. Obecnie istnieją zmechanizowane wersje tego urządzenia, których nie trzeba ręcznie wprawiać w ruch.

Bardzo charakterystyczną z wyglądu, dłuższą wersją kołyski był wymyślony w tym samym okresie, również w Kalifornii, Długi Tom (The Long Tom). W odróżnieniu od kołyski przyrząd ten musiał być nieustannie zasilany wodą, przez co konieczne było ulokowanie go blisko rzeki, od której prowadzone były do niego specjalne kanały wykonane z drewna. Z reguły nie wymagał za to kołysania.

Długi Tom miał kilkadziesiąt centymetrów szerokości i nawet 4 do 6 metrów długości. Składał się z dwóch otwartych części. Pierwsza kończyła się rozszerzonym, zamkniętym sitem. Przedostająca się przez nią rozdrobniona ziemia spływała wraz z wodą do drugiej, większej części maszyny. Tam listwy, podobnie jak w kołysce, zatrzymywały cząstki złota i inne ciężkie drobinki, a uwalniały lżejsze materiały. Choć Długi Tom był skuteczniejszy od wcześniej przedstawionych wynalazków, wymagał do obsługi kilku osób (najlepiej czterech). Trzeba było bez przerwy poruszać płukaną ziemią i ponownie podnosić jej grudki do źródła wody, by je rozpuścić i nie zatkać sita. Najdrobniejszy materiał wyjmowano z maszyny dwa razy dziennie i przesiewano ręcznie za pomocą miski (czasem w celu sprawniejszego pozyskania złota stosowano także rtęć). Urządzenie to było w stanie przerobić 6 metrów sześciennych materiału skalnego dziennie.

Jeszcze inny ciekawy, płaski, długi na kilka metrów i otwarty od góry wynalazek nazywany był płuczką, płucznią, korytkiem lub korytem (po angielsku sluice box). Był to jeden z bardziej efektywnych przyrządów służący do wydobywania złota z osadów aluwialnych na małą skalę. Montowano go często bezpośrednio w płytkiej rzece lub strumieniu, zgodnie z nurtem. By nie odpłynął, dociskany był czasem kamieniami. Podobnie jak kołyski, płuczki mogły mieć różne rozmiary. Bywało nawet, że dla zwiększenia ich skuteczności łączono je w dłuższe koryta. Wykonywane były z drewna.

Do płuczki wrzucano łopatą osad z dna rzeki, choć lepiej było go wstępnie przesiać przez sito, by gruby żwir nie blokował przepływu — zwłaszcza w mniejszych strumieniach. Po spłynięciu osadu na dnie płuczki pozostawały drobiny złota i inne ciężkie minerały, tuż za specjalnymi progami lub pułapkami, wykonanymi np. z desek, albo na rozłożonym na dnie płótnie. Podczas pracy nieustannie trzeba było kontrolować siłę strumienia — zbyt silny mógł zmyć z pułapek złoto. W przypadku zaś zbyt słabego nurtu lub oddalenia płuczki od źródła wody stosowano drewniane kanały, a nawet zapory własnej konstrukcji. Po wykonanej pracy koniec płuczki należało umieścić w misce i delikatnie przemyć od góry wodą, by zachować zgromadzony materiał. Również i w tym przypadku pomagano sobie niekiedy rtęcią.

Płuczki stosuje się do dziś. Obecnie wykonywane są z karbowanego metalu i plastiku. Niekiedy montuje się na nich także specjalne nadbudówki, do których pompy (elektryczne lub benzynowe) wlewają wodę — urządzenia te zwie się wówczas highbanker sluice box albo po prostu highbanker. Dzięki temu nie trzeba ich umieszczać bezpośrednio w nurcie rzeki.

Kolejne interesujące urządzenie, które chciałbym tutaj przedstawić, znane jest w języku angielskim jako puddling tub lub puddling machine. Po raz pierwszy skonstruowano je w australijskiej kolonii Wiktoria w 1854 roku. Stosowane było do oddzielania płatków złota od gliny. Był to rodzaj kadzi różnej wielkości, zbudowanej z grubych i mocnych desek. W przypadku tych mniejszych, które stawiano na ziemi, najpierw umieszczano w nich glinę, a następnie wlewano przy pomocy wiadra wodę. Potem zawartość kadzi mieszano łopatą lub drągiem celem rozdrobnienia gliny. Przy odpowiednim podziale obowiązków do pracy przy tym wynalazku wystarczyły dwie osoby.

Poszukiwania złota z użyciem drewnianych koryt. Autor: Henry Sandham. „The Century illustrated monthly magazine”, styczeń 1883 roku

Kadzie pokaźniejszych rozmiarów (np. szerokości 3 metrów i wysokości 1 metra) były bardziej rozbudowane i wymagały użycia większej siły. Wkopywano je równo z ziemią. Pośrodku urządzenia znajdował się słup, do którego przymocowana była poprzeczna belka o długości przekraczającej krawędzi maszyny. Do jednego końca belki przywiązany był koń, który obracał nią, jeżdżąc dookoła kadzi. Glina, do której dolewano wodę, mieszana była przez skierowane do dołu drewniane lub żelazne zęby zamontowane na belce. Do obsługi całego przyrządu potrzebnych było trzech ludzi i koń, dodatkowo dowożeniem gliny zajmował się jeden poszukiwacz na konnym wozie — a więc łącznie w tej pracy uczestniczyło nawet czterech ludzi i dwa konie.

Zarówno w mniejszym, jak i w większym wariancie tego urządzenia w wyniku mieszania na wodzie zaczynała unosić się rozwodniona glina, którą usuwano. Na dnie pozostawały cięższe elementy i złoto, które następnie odsiewano przy użyciu miski lub kołyski. Według szacunków w małej kadzi można było wymyć około 150–160 kubłów gliny, podczas gdy w dużej nawet 600–700 kubłów. Główną wadą obydwu był fakt, że mogły je łatwo zniszczyć lub zalać gwałtowne deszcze. Wynalazek ten stosowano również w XX wieku.

W regionach suchych — m.in. tam, gdzie kiedyś była woda, która naniosła wtórne złoża złota — popularną metodą na pozyskanie tego kruszcu było korzystanie z urządzenia do przesiewania ziemi zwanego po angielsku drywasher, co można przetłumaczyć jako przyrząd do „suchego płukania”. Wyglądem przypominał współczesną płuczkę z nadbudówką (highbanker), zaś efektywnością i częściowo także sposobem obsługi, zbliżony był do kołyski.

Złotodajny piach wsypywano do tej maszyny przez sito, które znajdowało się na górze. Dzięki sile grawitacji materiał powoli przesuwał się w dół, po pochyłym, otwartym pudle zawierającym progi na wzór płuczki. Pod tym pudłem znajdował się miech, który dzięki sile ludzkich mięśni tłoczył w zsuwający się materiał powietrze. Lżejsze elementy, w tym piasek, pod wpływem podmuchów i spowodowanych przez nie wibracji, wypadały z urządzenia, podczas gdy złoto i inne cięższe minerały, blokowane dodatkowo przez progi, zsuwały się do pojemnika na samym dole, gdzie znajdowało się płótno. Po skończeniu pracy materiał zgromadzony w pojemniku mógł zostać przemyty w misce — o ile poszukiwacz miał dostęp do wody. Urządzenie mogło być obsługiwane przez jedną lub dwie osoby. Cała konstrukcja posiadała jednak poważną wadę. Gdy na przeszukiwany obszar spadł deszcz, trzeba było poczekać do całkowitego wyschnięcia ziemi.

W tamtych czasach cała opisana powyżej maszyna posiadała drewniany szkielet; obecnie może być skonstruowana z różnych materiałów, a także posiadać odmienny kształt. Ponadto sam miech (albo wentylator) jest z reguły poruszany mechanicznie, np. przy użyciu silnika spalinowego. Dzięki niemu całe urządzenie wprawiane jest również w wibracje.

Z reguły po kilku, kilkunastu latach od wybuchu gorączki złota opisanych wcześniej poszukiwaczy zaczynali zastępować przedsiębiorcy z dużym kapitałem, zakładający firmy wydobywcze i ogromne kopalnie. Zatrudniali też liczne grono pracowników, którzy posługiwali się nowoczesnym sprzętem, by dotrzeć do coraz trudniej dostępnych złóż. O tym powiemy sobie jeszcze w dalszej części pracy.

Wyczerpaliśmy już wszystkie tematy przewidziane na to wprowadzenie do interesującego nas zagadnienia. Przejdźmy teraz do chronologicznego omówienia XIX-wiecznych gorączek złota, w których brali udział Polacy.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

PRZYPISY

[1]  „Złoty pociąg” pod koniec 1944 lub na początku 1945 roku miał wyruszyć z Wrocławia w kierunku Wałbrzycha, gdzie nigdy nie dotarł. W zależności od wersji przewoził albo złoto, kosztowności i dzieła sztuki zrabowane przez nazistów w Polsce i Związku Radzieckim, albo materiały wojskowe, lub nawet tajne archiwa III Rzeszy. Rzeczy te planowano wywieźć przed zbliżającymi się wojskami radzieckimi do nieznanej kryjówki, prawdopodobnie w okolicach Gór Sowich. Domniemany „złoty pociąg” stał się po wojnie inspiracją do licznych poszukiwań na terenie Polski.

[2]  Wartość ta podana była kilka lat temu przez firmę Thomson Reuters GFMS, zajmującą się m.in. światowym rynkiem złota. Istnieją jednak różne szacunki co do ilości wydobytego do tej pory żółtego metalu. Według znacznie bardziej optymistycznych, ale i mniej popularnych obliczeń Gold Standard Institute pozyskano do tej pory około 2,5 miliona ton tego kruszcu.

[3]  Elektron poza srebrem zawiera także śladowe ilości miedzi i innych metali. Współcześnie może być uzyskiwany sztucznie. Dawniej określano go także jako „białe złoto”, jednak obecnie termin ten w jubilerstwie najczęściej oznacza stop złota z palladem i srebrem lub z niklem, miedzią i cynkiem. Współcześnie rozumiane „białe złoto” posiada srebrną barwę; po raz pierwszy uzyskane zostało na początku XX wieku. Stosuje się je m.in. do wyrobu obrączek ślubnych. Sam termin „elektron” również jest wieloznaczny, kiedyś nazywano w ten sposób także bursztyn.

[4]  Bimetalizm wymagał prawnego określenia wymiennego stosunku między złotem i srebrem oraz uznania go za stały.

[5]  Praktyka ta rodzi oczywiste skojarzenia z greckim mitem o złotym runie, które pochodzić miało od skrzydlatego barana o imieniu Chrysomallos. Jazon i Argonauci wyprawili się po nie z Tesalii do Kolchidy znajdującej się na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego. Było ono powieszone na dębowym drzewie w gaju Aresa, gdzie pilnował go smok. W końcu, po wielu przygodach, Jazonowi udało się zdobyć złote runo i powrócić z nim do ojczyzny.

[6]  Szyb — wyrobisko pionowe różnie obudowane, udostępniające z powierzchni złoże zalegające w głębi ziemi.

[7]  Sztolnia — wyrobisko chodnikowe poziome (lub prawie poziome) w kopalni prowadzące ze stoku góry w głąb do złóż kopaliny.

[8]  Nazwa Nubia zaczęła być stosowana w okresie rzymskim. Według jednej z teorii wywodzi się od starożytnego egipskiego słowa nb oznaczającego złoto (Nubia byłaby wówczas „Krajem Złota”). Według innej pochodzi ona od plemienia Nobadów, którzy przybyli na tamte tereny na przełomie III i IV wieku n.e. Lud ten założył następnie kraj o nazwie Nobatia. Złoto wydobywano na tamtych obszarach przez wiele stuleci.

[9]  Według jednego z nich Dionizos — bóg płodności, dzikiej natury, winnej latorośli i wina — uradowany faktem, że ów władca gościł w swoim pałacu pijanego wędrowca, którym okazał się jego towarzysz Sylen, zaoferował Midasowi spełnienie jednego życzenia. Chciwy król miał poprosić boga, by wszystko pod wpływem jego dotyku zmieniało się w złoto. Nie przewidział jednak, że tej zasadzie będą podlegać również jedzenie, picie, a nawet jego rodzina. Midas poprosił więc Dionizosa o zabranie tego daru. Na polecenie boga król obmył się w rzece Paktolos, której wody odtąd miały nieść ze sobą złoty piasek.

[10]  Nazwa „alchemia” pochodzi od arabskiego al-chimija, które prawdopodobnie powstało z arabskiego przedrostka al- i greckiego słowa chymeia oznaczającego „łączyć”, „stapiać”.

[11]  Książka ta stanowi główne źródło historyczne zawierające metody wydobycia złota w starożytnym Rzymie.

[12]  Pod koniec XVII wieku Złoty Stok na ponad sto lat stał się największym na świecie producentem arszeniku, kiedy to miejscowy aptekarz i alchemik, Hans Schärffenberg, opracował sposób jego otrzymywania z arsenu. Ostatnia kopalnia została zlikwidowana w tej miejscowości w 1961 roku. Do tego momentu w Złotym Stoku wydrążono 300 kilometrów sztolni, szybów i chodników rozmieszczonych na 21 poziomach. Na przestrzeni całego okresu wydobywczego, tj. w ciągu ponad siedmiuset lat, wydobyto w Złotym Stoku około 16 ton czystego złota. W 1996 roku, po pięciu latach prac, otwarto dla turystów Podziemną Trasę Turystyczną — Kopalnia Złota (początkowo były to dwie stare sztolnie, w tym podziemny wodospad, w 2008 roku udostępniono trzecią sztolnię), a także Muzeum Górnictwa i Hutnictwa w Złotym Stoku.

[13]  W 1973 roku w Złotoryi dla zwiedzających otwarta została Kopalnia Złota „Aurelia”, która czynna jest do dzisiaj. Dla turystów udostępnione jest około 100 metrów sztolni. Pięć lat później w tymże mieście otwarto Muzeum Złota. W 1993 roku założone zostało Polskie Bractwo Kopaczy Złota, nawiązujące do tradycji dawnych górników ze Złotoryi, które od 1994 roku corocznie organizuje nad złotoryjskim zalewem Mistrzostwa Polski w Płukaniu Złota (w latach 2000 i 2011 Mistrzostwa Świata).

[14]  W imperium Inków kopalniami były wąwozy rzek przypominające jaskinie, sięgające nawet 20 metrów w głąb ziemi. Pracujący tam Indianie w ciężkich warunkach zdrapywali złoto ze skał.

[15]  Sytuację tę tłumaczy się faktem, że gospodarka hiszpańska była nastawiona bardziej na konsumpcjonizm niż produkcję. W wyniku napływu ogromnej ilości złota nastąpił stopniowy wzrost cen, spadek obrotów handlowych (upadek kupiectwa wiązał się też z wypędzeniem z kraju Żydów i muzułmanów w 1492 roku), a także, z powodu masowej migracji chłopów do Ameryki, upadek rodzimego rolnictwa i przemysłu (obie gałęzie gospodarki, podobnie jak handel, przejmowali cudzoziemcy). Hiszpanię rujnowały też wojny toczone przez nią w XVI wieku. Z kolei samo złoto w większości odpływało do innych, bardziej uprzemysłowionych krajów Europy Zachodniej: Francji, Anglii i Holandii.

[16]  Przed tym okresem w USA wybuchły dwie mniejsze gorączki złota, które nie miały aż tak ogromnych skutków, jak chociażby późniejsza w Kalifornii. Pierwsza z nich miała miejsce w stanie Karolina Północna, druga w Georgii.