KARTKI Z ŻYCIA WYDAWCY I KSIĘGARZA

ADAMA ALEKSANDRA DZWONKOWSKIEGO

Korekta

Katarzyna Olędzka

Skład i łamanie

Sławomir Drachal

Projekt okładki

Natalia Styrnol

© Copyright by Jacek Juniszewski

ISBN 978-82-303-4028-8

Wszelkie prawa zastrzeżone. Rozpowszechnianie i kopiowanie całości lub części publikacji zabronione bez pisemnej zgody autora.

Kontakt:

www.rozpisani.pl

info@rozpisani.pl

Publikację elektroniczną przygotował:

Roku Tysiąc Ośmset Pietnastego dnia dwudziestego siódmego Miesiąca Grudnia o godzinie siódmey z rana. Przed Nami Xiędzem Rafałem Prązowskim Proboszczem Siennickim Sprawuiącym Obowiązki Urzędnika Stanu Cywilnego Gminy Siennickiey Powiatu Siennickiego w Departamencie Warszawskim. Stawił się Wielmożny Stanisław Dzwonkowski Podprefekt Powiatu Siennickiego Lat Czterdzieści maiący w Mieście Siennicy Zamieszkały, i okazał Nam Dziecię Płci męskiey, które urodziło się w domu iego Zamieszkania pod Numerem trzecim na dniu dwudziestym siódmym Miesiąca Grudnia o godzinie trzeciey po Pułnocy, oświadczaiąc iż iest spłodzone zniego i Wielmożney Ludwiki z Czanków lat Dwadzieścia ośm maiącey iego Małżonki, i że Życzeniem iego iest nadać mu Jmie trojakie Adam Stefan Alexander. Po uczynieniu powyższego Oświadczenia, i okazania Nam dziecięcia w Przytomności Stanisława Szuszyńskiego Mieszczanina lat Czterdzieści ośm maiącego, tudzież Leona Szozderskiego Mieszczanina lat Piędziesiąt maiącego, Obydwóch w Mieście Siennicy zamieszkałych. Akt ninieyszy Urodzenia po przeczytaniu Stawaiącym przez Nas oraz z Oycem został podpisany. Świadkowie zaś pisać nie umieią. Xsiądz Rafał Prązowski Proboszcz Siennicki Urzędnik Cywilny[1].

W tych słowach został w księgach parafii siennickiej spisany pierwszy dokument dotyczący burzliwego życia Adama Dzwonkowskiego — księgarza, wydawcy i bojownika o wolność Polski. Fakt, że wielmożny Stanisław Dzwonkowski odważył się wyciągnąć z łoża wielebnego proboszcza siennickiego o godzinie siódmej rano w trzeci dzień świąt Bożego Narodzenia świadczy, że życiu cztery godziny wcześniej urodzonego Adama groziło jakieś niebezpieczeństwo i dziecku należało jak najszybciej utorować drogę do wieczności. Dlaczego ojciec Adama w dokumencie chrztu syna dodał sobie cztery lata, nie wiadomo, ale ładnym z jego strony ukłonem w stronę matki dziecięcia było odmłodzenie jej o trzy lata.

Adam Stefan Aleksander Dzwonkowski urodził się 27 grudnia 1815 r. w Siennicy koło Mińska Mazowieckiego, jako czwarte z kolei dziecko, a pierwszy syn Stanisława Dzwonkowskiego z Dzwonka (1779-1860) i Ludwiki Marceli Czarnek z Czarnkowa (1784-1852)[2].

Rodzice pochodzili z osiadłych na pograniczu Mazowsza i Podlasia rodów szlacheckich, pieczętujących się herbami Przeginia (ojciec) i Półkozic (matka).

Herb Przeginia

Siedzibą rodu Dzwonkowskich była osada Dzwonek, leżąca na południowy wschód od Ostrołęki. Ojciec Stanisław, po ukończeniu studiów na uniwersytecie w Halle (Saksonia-Anhalt), administrował w latach 1808-1811 roboty budowlane przy twierdzy Modlin, za co otrzymał pochwałę i Order Świętego Stanisława od cesarza Napoleona. Od 1811 r. był podprefektem powiatu siennickiego, czyli najwyższą władzą administracyjną tego obszaru. Sprawował też funkcję referendarza stanu i naczelnika Wydziału Wyznań i Oświecenia Publicznego w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych, tak zwanej naczelnej władzy szkolnej Królestwa Polskiego. W latach 20. XIX w. Dzwonkowscy zostali dożywotnimi posesorami dóbr Nowodwór w Siennicy.

Ród Czarnków wywodził się z Czarnkowa w Wielkopolsce, ale już pod koniec XVIII w. zamieszkiwał okolice Łomży. Ojciec Ludwiki Marceli, Mateusz Czarnek z Czarnkowa (17501815), był szambelanem królewskim[3] i komisarzem Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej wybranym przez ziemię łomżyńską. Uczestniczył w obiadach czwartkowych u króla Stanisława Augusta.

W Siennicy w 1811 r. urodziła się najstarsza siostra Adama, Aleksandra Józefa Marianna. W domu dziadków ze strony matki, we wsi Chąśno koło Łowicza, urodziła się w 1812 r. druga siostra, Lukrecja Ludwika, a w 1814 r. w Siennicy trzecia — Anna Marianna Sabina. W 1818 r. przyszedł na świat brat Adama, Władysław, a około 1821 r. najmłodsza siostra, Koleta Pellagia Gabryela.

Narcyza Żmichowska (1819-1876) w liście do brata Erazma, z 4 października 1843 r.[4], charakteryzuje rodzinę Dzwonkowskich tymi słowami:

Herb Półkozic

Najpierw — tam gdziebym się mogła najzupełniej, najszczerzej przywiązać, gdyby nie owa ciągła nieufność i o samej sobie zwątpienie — to jest dom Dzwonkowskich. Poetycznie pięknie ugrupowana rodzina — ojciec i matka, poczciwi ludzie, dla dzieci tylko żyją — córki cztery przystojne, rozumne, dobre czynną dobrocią. Stefania moja ulubiona i Anna, wyższych zupełnie wyobrażeń kobiety — syn jeden w Chrystyanii — ze słyszenia wiem, że prawo i szlachetnie myślący człowiek, drugi Władysław, pełen jak najlepiej użytych zdolności, z męzkim umysłem, z niepokalanem czuciem, nie bez wspomnienia po polskiej ziemi przejdzie. Kiedy jestem z tymi ludźmi, to jak gdybym po wyjściu z więzienia świeżem odetchnęła powietrzem — tak mi rzeźwo i błogo — cóż z tego? Kiedy okoliczności życia tak słabo nas łączą, że ledwo od czasu do czasu spotykamy się przypadkiem.

WYKSZTAŁCENIE

Powstała w 1807 r. Izba Edukacji Publicznej uchwaliła dnia 12 stycznia 1808 r. Ustawę o urządzaniu szkół miejskich i wiejskich elementarnych. Ustawa wprowadzała obowiązek szkolny dla dzieci w mieście od 6. r. życia, a na wsi od 8.:

Dziecię do szkoły ma chodzić póty, póki nie nabędzie wiadomości potrzebnych, czyli pospolicie do 11-go lub l2-go roku życia. W szkole wiejskiej dzieci uczyć się mają: czytać druk i pismo, pisać, rachować na pamięć i cyframi do reguły trzech włącznie, nauki moralnej i religii. W klasie ostatniej, trzeciej, przydana będzie nauka zachowania zdrowia i wiadomości rolnicze: o zasiewie traw, pasiekach, chowie i leczeniu bydła itp., nauka prostego pomiaru gruntów, znajomości miar, wag i pieniędzy oraz znajomości praw wzajemnych między obywatelami. Na wiosnę i w jesieni będą się dzieci uczyły pielęgnować drzewa owocowe, warzywa i rośliny użyteczne. W szkołach miejskich doda się wiadomości przydatne dla handlu i przemysłu oraz rysunki rzemieślnicze, dla dziewcząt zaś naukę robót kobiecych i gospodarskich[5].

Można przypuszczać, że nasz bohater do 9. lub 10. roku życia uczęszczał do szkółki parafialnej istniejącej wówczas w Siennicy. Po ukończeniu szkoły elementarnej dalsze kształcenie rozpoczął zapewne w cztero- lub sześcioklasowej szkole średniej w jakimś większym mieście, być może w samej Warszawie. Szkoły średnie miały dawać gruntowne zasady wszystkich nauk i umiejętności kształcące rozum i napawające serca szlachetnymi uczuciami tak, ażeby młodzieniec, ukończywszy chwalebnie wszystkie tej szkoły klasy, był usposobiony do słuchania w Szkole Głównej tej umiejętności, w której się szczególnie wydoskonalić zechce. Dla tych uczniów, na wzór pruski, po raz pierwszy na ziemiach polskich wprowadzono egzamin dojrzałości[6].

Przedmiotami, które wykładano, były język polski, starożytny, francuski, niemiecki, historia, matematyka, nauki przyrodnicze, logika, geografia, fizyka, religia i rysunki.

Nie wiadomo, czy Dzwonkowski ukończył szkołę średnią nim wybuchło powstanie. Kształcenie kontynuował w Królewcu już po upadku powstania listopadowego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Przypisy

[1] Metryka chrztu z ksiąg parafii w Siennicy.

[2] Świadectwo zawarcia małżeństwa w dniu 18 marca 1810 r. w Urzędzie Stanu Cywilnego, Warszawa ASC Cyrkuł I, akt 117, karta 179, tam poprawne daty urodzenia.

[3] List króla Stanisława Augusta do [Mateusza] Czarnka, Archiwum Narodowe w Krakowie, zbiór Edmunda Diehla, sygn., 29/676/489.

[4] Listy Narcyzy Żmichowskiej do rodziny i przyjaciół, Kraków 1885 r.

[5] Ustawa o urządzaniu szkół miejskich i wiejskich elementarnych Izby Edukacji Publicznej, z dnia 12 stycznia 1807 r.

[6] Królestwo Warszawskie – oświata, 24.04.2010 [w:] Eduteka.pl [online]. Dostęp: 17.12.2015. Dostępny w internecie: http://www.eduteka.pl/doc/ksiestwo-warszawskie-oswiata.