ZAWISZA CZARNY. ARAGONIA

Copyright © Szymon Jędrusiak 2015

Konsultacja naukowa:

prof. Stanisław A. Sroka

dr Rafał Hryszko

Redakcja i korekta: Katarzyna Onderka

Projekt graficzny okładki: Małgorzata Flis

Skład: Marek Szwarnóg

wydawnictwo 44.pl literatura

Global Metro Sp. z o.o.

ul. Juliusza Lea 231

30–133 Kraków

ISBN (ePub) 978-83-63035-72-3

ISBN (Mobi) 978-83-63035-73-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez zgody wydawcy i autora żadna część tej książki nie może być powielana ani w jakikolwiek sposób kopiowana, jak też rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, nagrywających, mechanicznych, kopiujących i innych.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Ciury ruszają i potykają się w boju,
a bohaterowie ruszają i zwyciężają¹.

TALMUD (BERACHOT 53)

OD AUTORA

Narratorem powieści jest młody Żyd z Saragossy, Aaron Abnarrabí. W rzeczywistości nosił on imię Samuel, takie samo jak jego dziadek, sławny finansista i kupiec — Samuel Abnarrabí.

Większość bohaterów powieści wzorowana jest na postaciach historycznych. Wiedzę o nich zaczerpnięto z kronik, źródeł historycznych i opracowań. Krótkie notki biograficzne wybranych postaci znajdzie czytelnik na końcu książki.

Akcja toczy się w latach 1390–1391 na obszarze Korony Aragonii. Nadchodzi koniec XIV wieku, najbardziej burzliwego stulecia w historii Europy: czasu wojen, zarazy, głodu, upadku rycerstwa i rozłamu w Kościele. Wstrząsana kryzysami Stara Europa, gdzie czarna śmierć zabiła jedną trzecią ludności, przygląda się narodzinom nowej potęgi na wschodzie: Polski.

Część z opisywanych wydarzeń jest dziełem inwencji autora, większość jednak faktycznie miała miejsce, jak choćby wojna Dwóch Piotrów i jej skutki dla Korony Aragonii, pogromy Żydów z 1391 roku, walka pomiędzy Koroną i możnowładczym rodem o zamek Loarre, festyn w Daroce, czy wreszcie pojedynek Zawiszy Czarnego z Juanem de Aragón.

To ostatnie wydarzenie wymaga krótkiego komentarza. Nasza historyczna wiedza na ten temat sprowadza się do zaledwie kilku słów napisanych przez Jana Długosza kilkadziesiąt lat później. Nie mamy powodów, by podważać autentyczność samego pojedynku ani to, że odbył się w Perpignan, mieście należącym wówczas do Korony Aragonii. Część historyków podaje jednak w wątpliwość datę zapisaną przez kronikarza. Czytelnik winien zatem mieć świadomość, że czas a przez to i okoliczności opisywanego w powieści pojedynku to licentia poetica.

Na stronie www.ZawiszaCzarny.eu zamieszczono pełną bibliografię hiszpańsko- i polskojęzyczną oraz obszerne komentarze historyczne do opisywanych zdarzeń i postaci.

Saragossa

27 dzień miesiąca Elul roku 5146

wedle miary chrześcijan 1 września roku Pańskiego 1386

Szykowałem się do szkoły. Nie spodziewałem się niczego szczególnego po tym dniu. Na koszulę — odkąd pamiętam była na mnie za duża — wciągnąłem tunikę w kolorze wełny, zamiast pasa zacisnąłem zwykły rzemień, a na stopy wsunąłem sandały na cienkim korku, które nie przydawały mi ani powagi, ani wzrostu.

Szkoła znajdowała się w starej dzielnicy żydowskiej, a nasz dom w nowej, przeszedłem więc dzielący obie części trakt el Coso i minąwszy główną bramę, la Ferrizę, znalazłem się w pradawnej części żydowskiej aljamy, zamkniętej murami z rozkazu króla dawno temu, tak dawno, że nie żył już nikt w Saragossie, kto pamiętałby czasy otwartego miasta. Panowały tu ciasnota i zaduch; ulice układały się w nieładzie, placyki mające dawać wytchnienie w tym budowlanym natłoku były zbyt małe, domy wpychały się jeden w drugi, każdy łokieć ziemi czy wystający kamień z niestarannie ułożonego ogrodzenia był tu wystarczającym pretekstem do sąsiedzkich kłótni.

Doszedłem do Castillo, czyli wznoszącego się nieopodal głównej bramy zamku — żydowskiego schronienia podczas zamieszek, a więzienia, rzeźni i synagogi w czasach spokojnych. Skręciłem w lewo w calle de la Carnicería, czyli ulicę Rzeźniczą (wychodziła wprost na zamkową rzeźnię), by przeciskając się między przechodniami i ceglanymi fasadami niewielkich domów wejść w ulicę de la Argentería, czyli Jubilerską, zwaną tak, bo upodobali ją sobie wytwórcy srebrnych precjozów. Tędy dochodziło się do niewielkiego placu z główną synagogą miasta, targiem mięsnym i szkołą talmudyczną, w której uczyłem się już od sześciu lat.

Calle de la Argentería była najwęższą ulicą żydowskiej dzielnicy. Starsi chłopcy, gdy wyciągnęli ramiona, mogli przejść ją całą, dotykając czubkami palców przeciwległych fasad domów. Dzieciom się to nie udawało, tak więc wszyscy co jakiś czas poddawaliśmy się tu próbie dorosłości. Z mojej grupy tylko trzej chłopcy ją zaliczyli: Jacob, Abram i Izaak. Nic dziwnego, byli najstarsi. Wszyscy trzej mnie prześladowali. To przez nich lata szkoły wspominam z goryczą.

Jacob i Abram to bliźniacy zrodzeni z handlarki mięsem i saragoskiego wytwórcy łapci. W szkole często się z nich śmiano, bo wokół ich domu, położonego niedaleko szkoły, cuchnęło bydlęcymi skórami, które łapciarz suszył przy domu. Gdy smród przybierał na sile, dzieci w szkole na widok Jacoba i Abrama ostentacyjnie zatykały nosy. A ci brali wówczas odwet na mnie, bo miałem niepewne pochodzenie i nie umiałem się bronić.

Izaak z kolei uchodził za najsilniejszego w całej szkole; wyrósł na olbrzyma, bo jadał dużo i dobrze — jego ojciec handlował mięsem i pełnił funkcję oficjalnego rzezaka saragoskiej gminy.

Wszyscy trzej pochodzili z niższych warstw żydowskiej społeczności i trzymali ze sobą. Ja natomiast od śmierci matki mieszkałem w domu wuja, Salomona Abnarrabíego, jednego z najzamożniejszych i najbardziej wpływowych Żydów Saragossy.

Gdy mijałem kilka ustawionych koło siebie nędznych straganów, z bocznej uliczki prowadzącej do domu łapciarza uderzył mnie wyjątkowo napastliwy smród wyprawianych skór. W szkole wszyscy, którzy szli z tego samego kierunku, gdy tylko zobaczyli Jacoba i Abrama, chwytali się za nosy. Rozpadało się. Jeden z chłopców poślizgnął się na mokrym progu i wolał poobijać kości niż odjąć rękę od twarzy. Roześmiałem się na ten widok i również zatkałem nos. Gdy Abram to zobaczył, natychmiast podszedł i uderzył mnie łokciem w brzuch.

— Dziś umrzesz ze śmiechu, brudasie!

Pod koniec lekcji znów zaczęło padać. Po szkole zamiast wymierzyć mi zwykłe kuksańce, czego się spodziewałem, trzej oprawcy wzięli mnie pod ramiona i zawlekli do małej szopy, gdzie w deszczową pogodę ojciec Jacoba i Abrama chował świeże skóry przeznaczone do suszenia. Tam cisnęli mnie na ziemię.

W szopie stało kilkadziesiąt drewnianych ram z rozpiętymi na krzyż baranimi skórami. Niektóre ruszały się od robaków. Smród odjął mi oddech. Huczało od much.

Jacob trzymał drzwi otwarte na oścież, żeby było cokolwiek widać. Abram pochylił się nade mną. Prawą ręką trzymał mnie za tunikę pod szyją, a lewą wycelował w środek szopy, wrzeszcząc mi w twarz:

— Patrz, jak skończysz! Zedrzemy z ciebie skórę, jak z tych baranów, padalcu. Śmierdziało ci? To sobie tu posiedzisz, aż skruszejesz.

Najbardziej bałem się Izaaka. Jacob i Abram częściej mi dokuczali, ale Izaak potrafił mocniej bić. Teraz on pochylił się nade mną.

— Zanim ci zedrą skórę — sapał — powisisz za nogi… przyjdę wieczorem i poderżnę ci gardło, żebyś odciekł, a rano sprzedam mięso gojom. Często u nas kupują. Chciało się mamusi parzyć z gojem? To ty też do nich trafisz… po kawałku.

Podniósł mnie z ziemi i pchnął na ścianę. Uderzyłem tyłem głowy i prawie straciłem przytomność. Słyszałem, jak zamykają za sobą ciężkie drzwi na skobel. W całkowitej ciemności bzyczenie much stało się jeszcze bardziej dokuczliwe. Dusiłem się od smrodu, szopa była szczelna, nie miała okien. Siedziałem oparty o ścianę, bojąc się ruszyć z miejsca, by nie wpaść na rozwarte jak do uścisku baranie skóry.

Po wielu godzinach szum deszczu ustał i wąski snop słonecznego światła przebił dach, rozświetlił w swym wnętrzu gęste od pyłu powietrze i zatrzymał się na stole. Muchy zaczęły się pchać do tej jasnej plamy, by ogrzać tłuste cielska. Zapadałem w drzemkę albo traciłem przytomność. W majakach między snem a jawą widziałem, jak oprawcy wieszali mnie u powały. Chwilami odzyskiwałem przytomność umysłu, otwierałem oczy. Słoneczna plama powoli jak ślimak przesuwała się po stole. Gdy za którymś razem na nią spojrzałem, ukazał się w niej kawałek drewnianej rękojeści. Potem już bez ruchu, nie zważając na muchy wpychające mi się do oczu i ust, śledziłem wzrokiem żółty krąg, jak powoli sunął po szerokim nożu, aż ześlizgnął się z czubka ostrza i zgasł. Po chwili znów usłyszałem krople deszczu bijące o dach.

Musiało minąć sporo czasu. Aaron oprzytomniał na hałas gwałtownie rozwartych drzwi. Zobaczył w nich Izaaka.

Szopa rozjaśniła się na chwilę, a ukrzyżowane skóry wychynęły z ciemności. Gdy Izaak dojrzał chłopca, puścił drzwi i te zamknęły się z łoskotem, znów pogrążając wnętrze w ciemności. Szedł powoli w stronę Aarona, potykając się o ramy. Hałas i gwałtowny napływ świeżego powietrza rozbudził roje much, które znów rozpętały wściekły jazgot, zagłuszając kroki; uderzały po twarzy, szyi, rękach, jak targany wiatrem suchy deszcz. Aaron wstał i ostrożnie podszedł do stołu. Bardziej w wyobraźni niż oczami zobaczył, jak Izaak nachyla się nad miejscem, gdzie przed chwilą siedział. Oprawca wyciągnął rękę i natrafił na pustkę. Aaron stanął tuż za nim. Izaak wyprostował się i powoli, niepewnie obracał głowę w jedną i drugą stronę, starając się coś dostrzec w mroku. Aaron uniósł nóż. Gdy Izaak gwałtownie się odwrócił, Aaron uderzył na odlew. Ciepła krew zalała mu oczy, a lawina much zwabiona jej słodkim zapachem runęła na niego i przydusiła jak zarzucony na głowę koc.

Znalazł nas ojciec Jacoba i Abrama, właściciel garbarni. Izaak miał rozcięte gardło, ja leżałem nieprzytomny obok. Krew nie zdążyła jeszcze wsiąknąć w ziemię. Obok ciała Izaaka znaleziono ciężki nóż do skórowania.

Miałem wówczas czternaście lat. Sprawę oddano pod osąd merina. Groziła mi albo grzywna za nieumyślne zadanie śmierci, albo szubienica za morderstwo. Werdykt zależał od sędziego i od nacisków, jakim zostanie poddany. Sprawa ciągnęła się kilka miesięcy. Abram i Jacob ze łzami w oczach zeznali, że zamknęli mnie w szopie dla żartu, nie zamierzali zrobić mi krzywdy. W sądzie królewskim, dzięki autorytetowi mojego wuja, uznano, że zabiłem Izaaka nieumyślnie. Wieszanie wyrostka nic by królowi nie dało, a tak Salomon Abnarrabí wpłacił do jego kasy pięćset florenów kary przewidzianej prawem w takich przypadkach.

Pomogło mi też to, że w okolicy grasowała szajka złodziei skór. Sędzia musiał brać pod uwagę, że to oni mogli zakraść się do szopy i dokonać zbrodni. Ja nigdy się do niej nie przyznałem. Ani przed sobą, ani przed światem.

Zostałem przeniesiony do szkoły w nowej dzielnicy żydowskiej.

Na skutek tego tragicznego wypadku i poruszenia, jaki wywołał w całej żydowskiej Saragossie, mój wuj zdecydował po roku, że nie będę kontynuował nauki (mimo iż magid, nauczyciel, przepowiadał mi karierę rabina), i postanowił znaleźć dla mnie jakiś warsztat, gdzie mógłbym przyuczyć się do zawodu. Jedynym Żydem, który zgodził się mnie przyjąć, był Abraham Abencanyas, przyjaciel domu, wielki kupiec i najlepszy tkacz w Saragossie.

CZĘŚĆ I
Saragossa

I

Obudziłem się zziębnięty. Siadłem na brzegu łóżka, narzuciłem na ramiona miękką baranią skórę, w bezruchu czekałem na ciepło i przypływ myśli. I na wschód słońca.

Rozgrzany, w pełni już świadomy, kim i gdzie jestem, usłyszałem łomot. To nocni strażnicy z bractwa Lelezmuroz, odpowiedzialni za bezpieczeństwo żydowskiej aljamy, snuli się po ulicy i walili kijami w okiennice. Schodzili już z patrolu i to było ich ostatnie zadanie: dopilnować, aby nikt nie zaniedbał porannej modlitwy. Przepędzali Żydom sny z głów, gorliwcy.

Gdy po odgłosie kroków poznałem, że są już pod moim oknem, gwałtownie rozwarłem okiennice, wzniosłem na wysokość okna pełny po brzegi nocnik i chlusnąłem na zewnątrz. Na dźwięk przekleństw stanąłem na taborecie i wychyliłem się na ulicę; posłałem dwóm strażnikom gorące przeprosiny, udając zaskoczenie. Byłem usprawiedliwiony: okno, jedyne w mojej izbie, zostało przez budowniczych wybite wyjątkowo wysoko, bo miał tu być skład narzędzi, i mogłem nie widzieć, co działo się po drugiej stronie.

Szybko schowałem głowę, bo w moją stronę już leciały kamienie. Kilka z łoskotem wpadło do izby, obijając się o okiennice i ściany.

Rozpoznałem strażników: byli to Jacob i Abram. Odkąd wstąpili do Lelezmuroz, ich surowe młodzieńcze twarze stężały z dumy, z psią gorliwością stanęli na straży porządku i pobożności. Teraz pewno pójdą ze skargą do rabina.

Był poranek ósmego dnia miesiąca Tiszri roku 5151, dla chrześcijan niedziela, dwudziesty piąty dzień września roku Pańskiego 1390. Otrząsnąłem się z resztek snu, zacząłem odmawiać poranną modlitwę, ale nie mogłem się skupić.

Wielkim wydarzeniem nadchodzących dni, na które czekali wszyscy Żydzi z Saragossy i okolic, miał być festyn z okazji narodzin królewskiego potomka, następcy tronu, infanta Ferdynanda. Rzecz miała się odbyć za kilka dni w Daroce, położonej pięćdziesiąt mil na południowy zachód od Saragossy.

Festynem tym zapewne by się w Saragossie tak nie ekscytowano, zwłaszcza w żydowskiej aljamie, gdyby nie główna atrakcja kilkudniowych zabaw — pojedynek na ostre kopie, w którym miał wystąpić Il Nero, rycerz z drużyny turniejowej zamku w Loarre. Owego śmiałka tak wówczas nazywaliśmy (Il Nero, czyli Czarny) z uwagi na ciemną barwę zbroi i okrycia, w których pojawiał się na turniejach. W Saragossie wiedziano o nim wówczas tylko tyle, że jest obcokrajowcem i nie pochodzi z żadnego z królestw Hiszpanii², gdyż heroldowie nie rozpoznawali jego znaku. Mówiono też, że przybył z północy Italii, stąd jego włoski przydomek. Wśród Żydów powstała jakiś czas temu plotka, że to płatny zabójca, gdyż zbyt często dochodziło do śmierci i poważnych okaleczeń jego przeciwników, by było to dziełem przypadku.

Zrobiło się o nim głośno, gdy kilka miesięcy temu, podczas turnieju w Calatayud, trafił kopią w głowę jednego z francuskich rycerzy na służbie aragońskiego rodu Urríesów i rycerz ów na skutek odniesionych obrażeń zmarł. Żydzi przekazywali sobie to z ust do ust jako radosną nowinę, gdyż źle życzyli rodzinie Urríesów, a jeszcze gorzej tym Francuzom bijącym się pod ich herbem. Przyjdzie pora, by wyjaśnić przyczyny tej zapiekłej nienawiści. Gdy miesiąc później, tym razem w Saragossie, Il Nero zrzucił z konia i okaleczył kolejnego Francuza ze znienawidzonej drużyny, stał się bohaterem nie tylko saragoskiej gminy, ale wszystkich aragońskich Żydów.

W Daroce Francuzi nie mogli sobie pozwolić na przegraną. Turniejowe pojedynki, nawet jeśli stanowiły część festynu, traktowano bardzo poważnie. Szło w końcu o honor rodu Urríesów i prestiż francuskiej drużyny, nadszarpnięty mocno przez ostatnie porażki. Na dodatek wszystko miało rozegrać się na oczach króla Jana i jego małżonki Violante de Bar, a także przedstawicieli najznakomitszych aragońskich rodów.

Po raz pierwszy, odkąd sięgam pamięcią, turniejowe gonitwy wzbudzały tak wielkie emocje wśród Żydów. Kto żyw wybierał się do Daroki.

Pragnąłem tego i ja, ale postanowiłem, iż udam się na festyn tylko pod warunkiem, że los rzuci mi wreszcie dobrą kość do gryzienia. Tego dnia wszystko miało się rozstrzygnąć. A oto jak przedstawiały się moje sprawy.

Co roku ósmego dnia Tiszri mój wuj, jeden z najzamożniejszych i najsławniejszych obywateli Saragossy, rozsyłał przez posłańca zaproszenia do wybranych żydowskich przedsiębiorców, kupców i bankierów. Spotkanie odbywało się zawsze dwunastego dnia Tiszri, tuż po zachodzie słońca. Data była utrwalona przez tradycję, wszyscy w Saragossie ją znali. No, może nie wszyscy, ale na pewno ci, którzy dotykali pieniądza częściej od innych.

Wierzyłem, że to nie przez przypadek polecono mi, bym dziś pozostał w domu i nie szedł do warsztatu, gdzie przyuczałem się do zawodu tkacza.

Obudziła się we mnie nadzieja, że to właśnie ja dostąpię zaszczytu rozniesienia zaproszeń, i że wreszcie odmieni się mój los. Ta nadzieja miała swoje podstawy. Jeszcze do niedawna przebywali pod tym dachem — oprócz drugiej żony mojego wuja, Estery, starego sługi Azmela i niewolnicy Ayhe — dwaj synowie Salomona: Vidal i Dolz. Do tej pory to jeden z nich roznosił zaproszenia, obaj byli bowiem szykowani przez ojca na dziedziców rodzinnego interesu. Ale od jakiegoś czasu widać było coraz wyraźniej, że nie wzięli po ojcu ani błyskotliwego umysłu, ani pracowitości. Upodobniali się do matki: potrafili niestrudzenie godzinami opowiadać nudne historie, ale gdy trzeba było ruszyć głową — szybko się męczyli, czym ranili serce ojca. Wyrośli z jego krwi na postawnych mężczyzn, i zapewne cieszyli się głęboką ojcowską miłością, ale mój wuj, Salomon Abnarrabí, chyba nie zamierzał powierzać im odpowiedzialności za rodzinny majątek. Rok temu kupił winnicę w pobliskiej wiosce, około trzydziestu mil od Saragossy, i wysłał tam synów, by zajęli się wytwarzaniem koszernego wina. Takie wino zawsze znajdzie kupców, niezależnie do talentów winiarzy, zwłaszcza jeśli będzie pochodziło z winnic rodziny Abnarrabích. Handel winem to pewny i nie wymagający specjalnej bystrości interes.

Dolz i Vidal mieli pojawić się dopiero nazajutrz, na kolacji w wigilię Jom Kippur. Ktoś więc musiał ich zastąpić…

Na nowo uświadomiona nadzieja przyspieszyła bicie serca. Zsunąłem skórę z ramion. Na ciepłe ciało wsunąłem chłodną koszulę i tę samą od lat tunikę. Mogłem wprawdzie skorzystać z dużo porządniejszej sukni, po Dolzu, bo byłem od niego drobniejszy i kilka rzeczy zostało mi wspaniałomyślnie podarowanych, gdy przestały już pasować na pierwszego właściciela, ale teraz nie chciałem przypominać żadnego z moich przyrodnich braci, zwłaszcza Dolza, który wyrósł na strojnisia na przekór ojcu. Bo Salomon Abnarrabí, choć zamożny, to na co dzień nosił się bardzo skromnie i występował przeciw zbytkowi w ubiorze. Jedynie na podróż przywdziewał coś elegantszego. „Poza miastem moje szaty, ale w moim mieście — moje imię”, powtarzał synom. Na nic się to zdało, bo Dolz sprawił sobie szkarłatny kubrak, a ostatnio widziano go, jak paradował w modnych wśród saragoskiej arystokracji cracowes³, trzewikach o zakrzywionych szpicach, tak długich, że — jak szydził Salomon — przyspieszając kroku, można się było zranić w policzek.

Wszystko, co nadawało się do ubrania, trzymałem w starym kufrze zdobionym kością słoniową, jedynej pamiątce po rodzicach. Poza nim wyposażenie pokoju stanowiły dwa taborety, mały stolik i łóżko, które wykonał przed laty stary, samotny, prawie niewidomy stolarz. Ten rzemieślnik korzystał z pomocy mojej przybranej rodziny (wuj często zlecał mu drobne prace), a ja zapamiętałem go jako wiecznie smutnego człowieka. Chyba na pamiątkę swych nieszczęść zbił mi to łóżko z tak świeżego cyprysu, że nadal płakało i brudziło żywicą.

W kącie izby leżało kilka baranich skór różnej wielkości — największy mój skarb. Z powodu bliskości wody i gór powietrze w Saragossie często niosło wilgoć i zimno, a ja z racji mizernej postury byłem wrażliwy na chłód; nawet latem lubiłem na noc owinąć sobie stopy w baranicę.

Mój pokój miał zaledwie dziesięć łokci na sześć, a mieścił się na parterze, przy kuchni. Do jednej ze ścian przylegał kuchenny piec, co w upalne dni bywało przekleństwem, ale podczas chłodniejszych jesiennych i zimowych miesięcy dawało przyjemne schronienie przed chłodem. Każdej zimy spędzałem wiele godzin dziennie, przywierając do ciepłych cegieł. Odkryłem, że to pomaga w nauce: czytałem szybko jak najwięcej wersetów z Talmudu, a potem, przyklejony do ściany i wdzięczny Bogu za dar ciepła, powtarzałem je na głos. Im więcej udało mi się przeczytać i zapamiętać, tym dłużej grzałem plecy o piec. Wyćwiczyłem pamięć na tyle, że potrafiłem po jednokrotnym przeczytaniu całej strony wyrecytować ją bez przekręcenia choćby jednego słowa. Miałem w tym kierunku wyjątkowe uzdolnienia.

Wadą pokoju był niedostatek światła, gdyż miał tylko to jedno małe okno, wychodzące na szeroką ulicę oddzielającą dzielnicę żydowską od reszty Saragossy. Spełniało ono bardzo ważną funkcję — służyło Ayhe, arabskiej niewolnicy, do nocnych potajemnych eskapad. Chcąc nie chcąc, stałem się z powodu tego okna jej powiernikiem.

Tak więc trwałem w oczekiwaniu na to, co się stanie, targany na przemian dobrymi i złymi przeczuciami. Przecież Abraham Abencanyas, właściciel warsztatu, gdzie uczyłem się zawodu, dawał mi już wcześniej do zrozumienia, że rozmawiał o mnie z Salomonem. Ale może to wszystko złudzenie, płonne nadzieje? A może mój wuj chce mi oznajmić koniec nauki, uczynić ze mnie pastucha albo rolnika w winnicach swych synów, bo nie nadaję się nawet na tkacza? Przecież mistrz wiele razy załamywał nade mną ręce, ubolewał, że nie dość sprawne mam dłonie, by z rzemiosła utrzymać rodzinę. Prawda. I znów z lęku i podniecenia silniej zabiło mi serce. Jeśli tak miałoby się stać, jeśli moje nadzieje miałyby się okazać niedorzecznym przywidzeniem, jeśli Salomon Abnarrabí mnie zawiedzie… Tak, odejdę, ucieknę z tego domu! Choćbym miał się przechrzcić i na zawsze porzucić rodzinę Abnarrabích!

Ubrany usiadłem ponownie na brzegu łóżka, bacząc, by nie pobrudzić się żywicą, i czekałem na przyzywający głos wuja.

Jakże pragnąłem zostać przyzwany! Potrzebowałem jego łask, jego nauk, doświadczenia, ale przede wszystkim — wyznam szczerze — pragnąłem wygodnego i dostatniego życia, które, jak mi się wówczas wydawało, tylko on mógł mi zapewnić. Przerażała mnie samodzielność, zarabianie na kawałek chleba i dzban wina ciężką pracą od świtu do zmierzchu, dzień w dzień, bez żadnej nadziei na odmianę losu. Ten okropny warsztat, w którym spędziłem ostatnie parę lat, pokrzykiwania majstra, te hałaśliwe młoteczki, kołowrotki i wiecznie plączące się nici — wszystko to napawało mnie obrzydzeniem. Cierpiałem tam z każdym dniem bardziej. Czułem, że zostałem powołany do innego życia, i błagałem Boga, by dał mi szansę. Obym tylko został przywołany, a będę mojemu wujowi służył jak pies, nie cofnę się przed niczym.

Salomon Abnarrabí był niezwykłym człowiekiem. Posiadał dar zjednywania sobie ludzi. Jego bogactwo miast zawiści przynosiło mu podziw i szacunek. Wszyscy widzieli, że pomnażał odziedziczony majątek dzięki ciężkiej pracy i wyjątkowym talentom, i to w czasach, gdy inni popadali w ruinę i hańbę.

Starzy Żydzi mówili, że odkąd sięgają pamięcią, widzą same cierpienia. Najpierw nieurodzaje, a od straszliwego roku 1348 — zarazy, jedna po drugiej, wyludniały całe wsie i miasta; bankructwa pogrążały uczciwych, jak i tych, którzy dorabiali się na ludzkiej krzywdzie. Potem na długie lata nastała straszna wojna z Kastylią, wojna Dwóch Piotrów⁴, jak ją nazywano, i znowu śmierć patrzyła ludziom w oczy; hordy najemników przetaczały się przez kraj, by grabić, mordować i palić.

Pierwszym, jak wspominają Żydzi, który powstał z wojennych popiołów, był Salomon Abnarrabí. Udał się do Calatayud, miasta leżącego przy granicy z Kastylią, gdzie przed wojną Dwóch Piotrów rozkwitał handel, głównie za sprawą kupców z Katalonii. Ale na wieść o nadciągającej pożodze kupcy ci przenieśli swe kramy do neutralnej Nawarry, by tam przeczekać niepewny czas. Postąpili roztropnie, bo żadne aragońskie miasto nie ucierpiało tak jak Calatayud: nie stawiało wielkiego oporu, mimo to bombardowane ognistymi pociskami z katapult zostało niemal doszczętnie zniszczone; zapadło się, grzebiąc w gruzach wielu mieszkańców. Gdy w końcu po latach nastał kres tej strasznej wojny, wydawało się, że handel do Calatayud już nigdy nie powróci. Spalony plac handlowy, poburzone budynki, żałoba po ofiarach i brak jakiejkolwiek nadziei w ludziach — oto co zastał Salomon Abnarrabí, gdy tam przybył.

Za pieniądze swoje i pożyczone odbudował plac; dostał od władz obietnicę bezczynszowej dzierżawy na wiele lat, jeśli tylko uda mu się sprowadzić na powrót kupców. I stało się: Katalończycy w kilka miesięcy powrócili z towarami, sklepami i pieniędzmi, gdyż Nawarra, co słusznie przewidział Salomon, nawet w trzeciej części nie dawała takich możliwości handlu, jak leżące u styku dwóch potężnych rynków Calatayud. Salomon pobierał czynsz, dostarczał towary, udzielał pożyczek, jednym słowem — rozkwitał.

Silny finansowo postanowił odbudować nadwątlone przez wojenny czas kontakty ze swoim kuzynem z Majorki, gdzie wojna nie poczyniła szkód, a żydowskie gminy działały prężnie. Jednym z ważniejszych towarów eksportowych Majorki były kusze. Tu, na Półwyspie, wojna spustoszyła arsenały obu walczących królestw, był więc doskonały czas na handel bronią. Wykorzystując rodzinne więzi i swą pozycję w Calatayud, Salomon wystarał się o specjalne zezwolenie i szybko wyrósł na największego dostawcę.

Sięgnąwszy szczytów sławy i bogactwa, postanowił podzielić się fortuną, w jej duchowym i materialnym wymiarze, ze swoimi braćmi. Zaczął zapraszać do domu — nie do synagogi, co nie spodobało się ówczesnemu rabinowi — najbardziej wpływowych i zamożnych żydowskich obywateli Saragossy. Ustanowił przy tym surowe zasady: jeśli mimo jego pomocy, kredytu, dobrych rad, ktoś nie rozwijał handlu należycie i nie przynosił tym samym korzyści gminie — wykluczano go ze spotkań. Przynależność do tego gremium szybko stała się zaszczytem, powodem do dumy dla całej rodziny zapraszanego, ale przede wszystkim zapewniała stabilne i bezpieczne prowadzenie interesów. Ktoś, kto znalazł uznanie w oczach Salomona Abnarrabíego, był chętnie zapraszany do spółek handlowych, szybciej spłacano mu długi i nie oszukiwano w obawie przed potępieniem ze strony mojego wuja.

Trzeba przy tym wiedzieć, że Salomon wspierał datkami różne organizacje, ale najchętniej i najhojniej — Lelezmuroz. Wciągał do niego młodych i silnych Żydów. Nie ukrywał, że chciał uczynić z tego bractwa siłę zdolną do obrony aljamy przed atakami chrześcijan. Żydzi nie mogli posiadać ostrej broni, ale pałki i zwarta grupa odważnych mężczyzn gotowych w każdej chwili stanąć do walki miały działać odstraszająco. Mówiło się po cichu, że mój wuj wykorzystywał często tych młodych osiłków do swoich prywatnych celów: nękał dłużników, straszył konkurencję, zapewniał ochronę zaprzyjaźnionym kupcom.

Do Salomona poczęli garnąć się mężczyźni podobnej jak on profesji, z podziwem podpatrując, jak zapełniał i opróżniał magazyny, oraz Żydówki, które zawsze — a w czasach złych szczególnie — sprzyjały majętnym, bo widziały w nich ocalenie przed nędzą, boską karą. Choć tu, trzeba przyznać, Salomon nie ulegał pokusom. Wiele było plotek, gadania, ale dowodów nikt nie zdobył.

Z rozmyślań wyrwał mnie mocny głos dochodzący z patio:

— Aaronie! Przyjdź tutaj, chcę z tobą porozmawiać.

Wziąłem głęboki oddech, uspokoiłem bicie serca. Spojrzałem w okno: słońce było już wysoko i zapewne wypędziło z najwęższych zaułków resztki porannego chłodu. Zapowiadał się ciepły dzień.

II

Salomon nie oczekiwał, że tak szybko się pojawię, bo zastałem go na patio odwróconego plecami. Pochylał się nad owocami jednego z krzewów figowych, które zasadził trzy i pół roku temu, tuż po śmierci Jamili, pierwszej żony. Wreszcie zaczęły owocować.

Słońce rozświetlało patio; białe kamienie podłogi podkreślały blaskiem świeżą zieleń liści, czyniąc wszystkie drzewka miłymi dla oka, a owoce kuszącymi. Nie śmiałem postąpić kroku dalej. Postać w błękitnej sukni wydała mi się piękna i obca zarazem.

— Szalom, aba…

— Żeby nie przyszło ci do głowy ich zrywać. — Salomon odwrócił się w moją stronę. — Szalom. Pozwólmy im przejrzeć.

Podszedłem, by złożyć ukłon na powitanie, a on przez chwilę przyglądał mi się uważnie, jakby dawał sobie jeszcze czas na podjęcie decyzji.

— Drogi Aaronie… chcę cię prosić, byś odwiedził dziś kilka domów — oznajmił w końcu, a ja poczułem, jak moje ciało przeszywa dreszcz radości. — Ułożyłem ich listę w takiej kolejności, byś się zbytnio nie włóczył. Tam, gdzie zapukasz i zostanie ci otworzone, powiesz: „Salomon Abnarrabí zaprasza takiego to a takiego do swego domu w dwunasty dzień Tiszri, po zachodzie słońca”.

Przerwał na chwilę, uważnie mi się przyglądając. Po chwili ciągnął dalej, wręczając mi jakieś zapiski.

— Oto lista. Przeczytaj ją, naucz się starannie wymawiać imiona. Jeśli nie jesteś pewien położenia któregoś z domów, pytaj. I musisz wyglądać odpowiednio. Założysz nowy kaftan Dolza.

Spojrzał na moje stopy i skrzywił się z niesmakiem.

— Dam ci też jego buty, nie możesz iść w takich sandałach! Nasza Saragossa ma cię widzieć z głową wysoko uniesioną. Zwłaszcza ci pominięci.

Salomon postąpił krok w stronę cienia; dostrzegłem, że w słońcu łzawią mu oczy.

— Wyruszysz, gdy słońce już nie będzie oślepiać. Idź szybkim krokiem, ale nie biegnij. Zastukaj do drzwi kilka razy, mocno, i nie powtarzaj pukania. I nie wyciągaj ręki po datek, ale jeśli ci go dadzą, nie odmawiaj, zapamiętaj tylko, ile od kogo dostałeś, potem mi powiesz. Czy wszystko zrozumiałeś? To powtórz.

Kiedy, ufając swej pamięci, odpowiadałem wujowi, zawiesiłem wzrok na jego dolnej wardze, która kształtem przypominała wygiętą, jakby dźgniętą patykiem gąsienicę. Zawsze tak robiłem, gdy sprawa była poważna. To bezpieczne miejsce, bo jeślibym podniósł nieco oczy, mogłoby to zostać poczytane za zuchwałość, tuż poniżej zaś Bóg osadził staremu Żydowi tak potężną brodę, że ilekroć na nią zerknąłem, gubiłem wątek na myśl o okropnych tajemnicach, jakie musi skrywać.

Salomon, zadowolony z odpowiedzi, położył mi dłoń na ramieniu w geście zaufania, a może nawet serdeczności, ale tego nie umiałem wtedy odczytać, gdyż nigdy wcześniej tego nie robił.

— Przeczytaj nazwiska zaproszonych.

Spojrzałem na kartkę, z nabożną czcią wodziłem wzrokiem po zapisanych literach.

— No czytajże! — huknął na mnie z góry.

Mojemu wujowi zawsze brakowało cierpliwości.

— Abraham Abencanyas, Samuel Bienvenist, Mossé Astruch, Ceti Cebada — płynnie odczytywałem na głos hebrajskie litery.

Tylko ostatnie nazwisko zapisane było po aragońsku.

— Tideman Sticker… — przeczytałem je wolniej niż poprzednie i z wyraźnym pytaniem w głosie. Salomon z pewnością to zauważył, ale nie zareagował.

Poza Ceti Cebadą, jedyną kobietą na liście, wszyscy należeli do grona najsławniejszych osobistości żydowskiej Saragossy. Nie mogłem uwierzyć, że wśród zaproszonych jest też Tideman Sticker, goj, handlarz niewolnikami.

— Znakomicie — pochwalił mnie Salomon. — Trafisz do ich domów?

Gdy skinąłem głową, wyciągnął rękę w stronę wąskich i stromych schodów prowadzących na piętro.

— No to chodźmy do mojego gabinetu. Dowiesz się o nich ciekawych rzeczy — i pchnął mnie przed sobą.

Salomon szedł za mną ze zwieszoną głową, każdy stopień pokonywał powoli, jakby z namysłem, głęboko przy tym oddychając.

Izba, którą mój wuj nazywał gabinetem, znajdowała się na piętrze. Do drzwi wejściowych dochodziło się wąską galeryjką wychodzącą na patio. W zamyśle saraceńskiego budowniczego to pomieszczenie, jak wszystkie na piętrze, miało służyć jakiejś kobiecie, było więc niezbyt obszerne, choć większe od mojego, a niemal pół wschodniej ściany zajmował zdobiony w kwieciste wzory ajimez, ażurowe okno, przez które można było obserwować ulicę, nie będąc widocznym. Takie udogodnienie miał też pokój Estery, wcześniej zajmowany przez Jamilę. Obie kobiety, choć tak różne w obejściu, ten arabski wynalazek bardzo sobie chwaliły.

Biurko Salomona, tonące w powodzi zeszytów, luźnych kartek pergaminu, zwojów papieru i gęsich piór, kontrastowało z pustą powierzchnią drugiego stołu, przy którym całe dnie spędzał Juda Tuli, kancelista. Puste były również dwa regały ustawione przy ścianie za stołem.

— Dwa dni temu odprawiłem Judę. Chcesz znać powód?

— Tak — odparłem bez namysłu.

— Bardzo proszę — mojego wuja wyraźnie zaskoczyła taka szybka i stanowcza odpowiedź. — Otóż dowiedziałem się, że Juda ma długi. Przegrywał spore sumy, bez opamiętania, w kości i inne gry. Nie przyznał się sam. Ktoś mi doniósł… Nie miałem wyjścia.

Poczułem żal, nie chciałem sięgać głębiej w tę historię. Bardzo Judę lubiłem, choć poza słowami powitania nigdy sobie nic nie powiedzieliśmy.

— Jak widzisz, starannie posprzątał po sobie. Będziesz mógł zasiąść za jego biurkiem na dłużej, jeśli zechcesz przyjąć moją propozycję.

A potem się roześmiał:

— Widzę w twoim spojrzeniu taką niecierpliwość, jak u teścia, gdy negocjowałem ożenek z jego córką. Powinieneś nauczyć się ukrywać pożądanie. Z takim żarem w oczach nie utargujesz żadnego dobrego kontraktu.

Zakręciło mi się w głowie. Moje marzenia nie sięgały poza funkcje posłańca, pomocnika, no, może prostego skryby, ale… zastąpić Judę Tuli?

Salomon ponaglającym ruchem głowy wskazał mi miejsce za stołem. Przystawił sobie taboret z drugiej strony i usiadł. Oczy miał wciąż żywe i mądre. Otaczały je zewsząd głębokie bruzdy zmarszczek, których wcześniej nie dostrzegałem. Miałem przed sobą twarz starego, umęczonego człowieka.

— Jak pewno pamiętasz, w dniu spotkań po Jom Kippur izba na dole wypełniała się gośćmi. Dolz albo Vidal potrzebowali całego dnia, by zawiadomić wszystkich zaproszonych. Pojutrze przybędzie tylko pięć osób, w tym jeden goj…

Salomon zawiesił głos, a ja nie wiedziałem, czy powinienem coś powiedzieć, czy lepiej na razie tylko słuchać. Nagle padło pytanie:

— Aaronie, kto według ciebie jest największym głupcem?

— Kto stracił wszystko, co otrzymał… — odparłem po chwili, wygrzebując z pamięci przeczytane gdzieś słowa.

— Znakomicie! Tak właśnie! — zawołał nienaturalnie głośno stary Żyd. — Masz więc przed sobą głupca, chłopcze! — Wstał i zaczął chodzić po izbie, nie patrząc na mnie. — Nie miałem ostatnio szczęścia. Źle inwestowałem. Dwa moje statki ze zbożem zagarnęli Portugalczycy w porcie Belém. Spór o nie kosztuje mnie fortunę. I tysiąc innych nieszczęść. I jeszcze ten wąż, Tideman Sticker... Zresztą, mniejsza teraz o szczegóły, i tak je wkrótce poznasz.

— Czy rabin… ktoś w gminie… o tym wie?

— Ależ skąd! Aaronie! Gdyby moje kłopoty wyszły na jaw, teraz… Upadnie wół, zaraz zwiedzą się rzeźnicy! Nie, nikt o tym nie wie. A zwłaszcza ci, którym zaniesiesz zaproszenia.

Salomon patrzył mi w oczy z powagą.

— Mam nadzieję, że doceniasz zaufanie, jakim cię obdarzyłem?

— Tak… ojcze — Salomon mnie usynowił zaraz po śmierci rodziców, ale to słowo wciąż z trudem przechodziło mi przez gardło.

— Wszyscy, których dziś zaprosisz, są mi winni… powiedzmy, że przysługę. Z różnych powodów. Przyszedł czas na spłatę długów wobec starego Salomona.

Po czym podszedł do komody, by z dolnej jej części wyjąć dzban bogato zdobiony w arabskie wzory i taki sam puchar, zapewne pozostałość po arabskich właścicielach domu.

— Ale nie zapraszałbym cię tu dziś, gdyby nie było ratunku… Jest! — kopiąc czubkiem buta, zatrzasnął drzwiczki komody. — Idziemy na wojnę, Aaronie! I o tym chciałem z tobą porozmawiać — nalał sobie do pełna i uniósł puchar w geście pozdrowienia. — Nie ma wojny bez wina! Ale ty nie dostaniesz, byś sobie nie popsuł myślenia.

I powróciwszy do stołu, jął opowiadać o sprawie, którą planował, a która miała zmienić tyle w moim życiu. Opowiadał o ludziach i interesach. Prowadził mnie za rękę przez gąszcz zależności, wrogów, sprzymierzeńców i oszustw. Jeśli przerywał, to jedynie po to, by wychylić kolejny puchar wina, i ani razu nie zapytał, czy rozumiem. Mówił tak długo, że straciłem rachubę czasu. Gdyby słowa nie padały z ust jednego z najbardziej szanowanych Żydów Saragossy, nie uwierzyłbym w to, co usłyszałem. Czułem dumę i radość z wkroczenia do tego nowego, barwnego świata, w którym chyba nikt nie umiera, mając tylko jedną koszulę. Rozmach planowanego przedsięwzięcia przyspieszał bicie serca.

Rzecz cała, w wielkim skrócie, przedstawiała się następująco. Mój wuj zainwestował przed laty duże pieniądze w obligacje Loarre — zamku i przyległej doń rolniczej osady. Nieoczekiwanie majątek ten stał się przedmiotem zaciekłej walki pomiędzy rodem Urríesów a kapitanem Gonzalo Gonzálezem de Lucio, który z ramienia króla zarządzał zamkiem. Urríesowie wszelkimi sposobami chcieli doprowadzić Loarre do finansowej ruiny, by móc łatwiej je przejąć od Korony. Powodzenie ich planu oznaczałoby dla mojego wuja utratę zainwestowanych pieniędzy, a w konsekwencji — wziąwszy pod uwagę skalę pożyczek i problemy, z jakimi się borykał — bankructwo i więzienie. Salomon Abnarrabí musiał zatem za wszelką cenę ratować Loarre.

Po miesiącach poszukiwań znalazł czuły punkt rodu Urríesów. Rozpoczął przygotowania do wojny, w której orężem miały być weksle, kontrakty kupieckie, podatki, cła i znajomości w królewskiej kancelarii. Decydująca bitwa miała rozegrać się o niewyobrażalną kwotę miliona soldów. Właśnie poznawałem jej szczegóły. Takie pieniądze rozsupłałyby wszystkie pęta duszące mojego wuja.

Współautorem wojennego planu był Abraham Abencanyas, mój mistrz. Wszystkim Żydom, których domy miałem tego dnia odwiedzić, wyznaczono już role w tym przedsięwzięciu; Salomon żywił nadzieję, że nikt nie odmówi.

— Jeśli plan się powiedzie, stary Urríes będzie szczęśliwy, jak zostanie mu gwóźdź, na którym będzie się mógł powiesić! Zaniecha Loarre na zawsze — wstał, rozprostował ramiona i podszedł do okna, jakby chciał całej Saragossie obwieścić swój plan. — Do tej pory prowadziliśmy tę sprawę we dwóch: Abraham Abencanyas i ja. Tak łatwiej utrzymać wszystko w tajemnicy. Ale teraz potrzebuję dużo pieniędzy. Mam długi, chłopcze, jak te góry wokół Saragossy — przybliżył twarz do ajimezu, szukając ich wzrokiem na horyzoncie — muszę zebrać tyle pieniędzy, żeby przetrwać do wiosny. I oni muszą mi je dać. Przedstawię im to jako inwestycję. W zamian dostaną udziały w naszym przedsięwzięciu. Zwycięstwo przyniesie wszystkim majątek a ich rodzinom spokój na wiele pokoleń.

— Stickerowi także?

— Temu gojowi? Ależ skąd! On i tak pójdzie do piachu, uda się sprawa, czy się nie uda.

— Może się nie udać?

— Nie bądź dzieckiem! Cóż za pytanie! Zapamiętaj: jeśli się wieszać, to na wysokim drzewie! — Stary Żyd zaśmiał się nieszczerze. — Jeśli się nie uda… trafimy wszyscy do piekła, prosto w objęcia Samaela. Ale co tam! — machnął ręką. — Wszystko pójdzie dobrze… a nasi goście nigdy się nie dowiedzą, jak bardzo ryzykowali. Na razie, tak jak ci mówiłem, Samuel Bienvenist musi nam pomóc w finansach. Mossé Astruch ma kontakty w Walencji i zna się na dzierżawach podatków. Z nimi wszystko potoczy się sprawniej — zatarł dłonie. — Namówię ich do współpracy. To główny cel spotkania, na które rozniesiesz zaproszenia. Jak widzisz, nie mam przed tobą nic do ukrycia — Salomon odwrócił się w moją stronę. Zachwiał się nieco, choć głos miał donośny, niezmącony. — Nie zapytałeś o swoją rolę w tym wszystkim. Bo chyba nie chcesz zostać tylko gońcem?

Poruszyłem się na krześle z emocji.

— Będziesz łącznikiem między mną a kapitanem zamku Loarre — oznajmił po dłuższej chwili, jakby bawiła go moja niecierpliwość. — Wojna toczy się także o jego przyszłość, jest więc w nią silnie zaangażowany, to oczywiste. Za dwa tygodnie wyruszysz do Loarre. Do tej pory wdrożę cię w sprawę. Jestem już stary i potrzebuję młodego umysłu, który by to wszystko opanowywał na co dzień. No i powoli będę cię zapoznawał z księgami. Z czasem zostaniesz moim kancelistą.

Byłem upojony emocjami, ale resztki zdrowego rozsądku kazały mi pytać — dlaczego to ja zostałem dopuszczony do zaszczytów i tajemnic? Dlaczego nie ktoś z krewnych, ktoś bardziej zaufany, bieglejszy ode mnie w finansach?

Salomon miał zbyt przenikliwy umysł, by mimo ilości wypitego wina nie odgadnąć moich rozterek.

— Rozmawiałem z twoim mistrzem wiele razy — powiedział z uśmiechem. — Nie mógł się ciebie nachwalić. Ten interes z workami, który mu podsunąłeś, sprawdził się wyśmienicie. Abencanyas dużo na nim zarabia. Był pod wrażeniem twojej wiedzy o handlu, bystrości umysłu. To on podsunął mi pomysł, bym wziął cię bliżej siebie i przerwał twoje męczarnie w warsztacie. Znasz biegle hebrajski, przeczytałeś w nim więcej książek niż ja, nie zaprzeczaj, ja nie miałem tyle czasu w młodości, była wojna. Uczysz się łaciny. Piszesz i mówisz po aragońsku... Masz tu — popukał się placem w czoło — więcej niż niejeden rabin. Ja to wiem. Nauczysz się szybko buchalterii, będziesz w niej mistrzem.

Uznałem te słowa za szczere. Chciałem już odejść, usta miałem wyschnięte, czułem językiem, że są popękane jak skórka od chleba. Wtedy padło niespodziewane pytanie:

— Słyszałeś zapewne o tym rycerzu, Il Nero?

— Tak, ojcze. Nie znam nikogo, kto by o nim nie słyszał!

— Może się tak zdarzyć, że ten człowiek stanie się dla nas bardzo ważny. Może będziemy musieli się z nim zmierzyć… No, nie na miecze, rzecz jasna — próbował żartować. — Pomożesz mi zebrać jak najwięcej informacji o nim. To będzie chyba twoje pierwsze poważne zadanie w życiu, co?

Wyprostowałem się na krześle zdumiony słowami wuja.

— Zrobię, jak każecie, ojcze, ale co ten rycerz…

— Wszystko w swoim czasie! Niedługo udasz się do Loarre. Spotkasz go tam, przyjrzysz mu się, poznasz ludzi, którzy żyją z nim na zamku od miesięcy... Dowiedz się o tym cudzoziemcu jak najwięcej.

— Żydzi mówią, że on mści się za nasze krzywdy.

— To były wypadki, Aaronie. Turniej to zabawa. Ubolewam nad tym, co się dzieje z naszymi współbraćmi. Jak nisko upadliśmy.

— Ale w Calatayud…

— Zostawmy już to! — przerwał mi Salomon. Wyciągnął ramię w kierunku ulicy za oknem. — Żydzi z byle… najemnika, mordercy… robią bohatera. Bo nie mają własnych! Wyglądają mściciela krzywd, a sami nadstawiają policzki. Żadnej godności. Idą pod miecz jak rzeźne bydło. To głupie i smutne, Aaronie.

Chciałem przełknąć ślinę, ale zacisnąłem tylko wyschnięte gardło. Jeszcze raz przesunąłem językiem po spękanych ustach.

— Po sposobie, w jaki zagryzasz wargi, widzę, że jesteś mądry — wiedział, że znam te słowa. — Teraz idź do siebie, przemyśl to, co ci powiedziałem. Zrobiło się już późno, za chwilę wyruszasz. Estera i Ayhe, zdaje się, już wróciły. Niech Ayhe da ci ubranie. Powinna je mieć przygotowane, wczoraj ją o to poprosiłem.

Ach, to stąd to dziwne zachowanie niewolnicy! Te gesty i miny, o których w natłoku innych myśli zupełnie zapomniałem.

Gdy mijałem patio, już nie oświetlało go słońce. Obramowane na biało liście figowych krzewów wydały się teraz uwiędłe, a w powietrzu unosił się kwaśny zapach przejrzałych owoców.

Ayhe zastałem w kuchni. Ugasiłem pragnienie kilkoma kubkami wody. Nad piecem unosiły się kłęby pary. Na stole leżały dwa wydrążone bochenki chleba, po czym poznałem, że Ayhe przygotowuje na wigilię Jom Kippur ulubione danie Salomona — pasztet z drobiu. Arabka, zajęta oddzielaniem ugotowanego mięsa od kości, powiedziała przez ramię, że moje rzeczy są w pokoju na łóżku. Na dłuższą chwilę zatrzymała na mnie wzrok; uśmiechała się, płonęła ciekawością. Dopiero gdy kropla potu spłynęła jej do oka, potarła powiekę wierzchem dłoni i odwróciła głowę.

Ayhe uchodziła za najpiękniejszą niewolnicę w Saragossie. Na pewno najpiękniejszą wśród niewolnic posiadanych przez Żydów. Przyjaciele z kahal, ulicy, dziwili się, iż nie wykorzystuję tego, że mieszkamy w izbach oddzielonych jedynie grubą kotarą.