Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Polecamy

4. Wstęp

5. Strona redakcyjna

Tej autorki polecamy również:

Zabić drozda

Idź, postaw wartownika

Wstęp

CASEY CEP

Gdy latem 1960 roku ukazała się powieść Zabić drozda, wydawało się, że niczym alabamska Atena pojawiła się wręcz znikąd, idealnie ukształtowana przez nikomu nieznaną pisarkę z Południa, niepodobną do innych. Książka okazała się niesamowicie aktualna, a jednocześnie ponadczasowa. Fabułą nawiązywała do spraw budzących w owym czasie wielkie kontrowersje – od ruchu praw obywatelskich po rewolucję seksualną – a zarazem dotykała tematów zgoła odwiecznych, od budzenia się świadomości moralnej u dzieci i niegasnącej rodzinnej miłości, po tarcia między jednostką a społeczeństwem.

Prawda jest jednak taka, że żaden pisarz nie jest wolny od zewnętrznych wpływów czy inspiracji: Harper Lee, rzecz jasna, także skądś pochodziła i niezwykle ciężko pracowała na to, by stać się kimś. Początki jej kariery wydają nam się tajemnicze głównie dlatego, że nie lubiła opowiadać o sobie. Jednak im większą popularność zyskiwała powieść Zabić drozda – stała się bestsellerem, zdobyła Nagrodę Pulitzera i wciąż biła rekordy, przekraczając kolejne granice: miliona, dziesięciu milionów i wreszcie czterdziestu milionów sprzedanych egzemplarzy – tym więcej osobliwych teorii i plotek wypełniało ciszę panującą wokół autorki. Publiczny wizerunek Lee zmieniał się na przestrzeni lat, lecz uparcie doszukiwano się u niej cech jednego z dwojga bohaterów jej książki: albo była wcieleniem małej, niepokornej chłopczycy Jean Louise Finch, zwanej Skautem, albo odludkiem pokroju tajemniczego Arthura „Boo” Radleya. Autorka nie zamierzała jednak opowiadać o tym, kim naprawdę jest i jak została pisarką, jej biografia składała się więc głównie z pytań, a ona sama stała się postacią niemal mityczną.

Tym większe emocje musi zatem budzić niniejsza kapsuła czasu pamiętająca początki kariery Harper Lee: zbiór najwcześniejszych tekstów, które po raz pierwszy ukazują się drukiem i pomagają zrozumieć, w jaki sposób dziewczynka z South Alabama Avenue stała się niebywale popularną pisarką i zdołała oczarować pokolenia czytelników na całym świecie. Pierwsze osiem opowiadań powstało w dekadzie poprzedzającej sukces Zabić drozda, po przeprowadzce Lee do Nowego Jorku w 1949 roku. Pojawiają się w nich postacie i miejsca, które wkrótce miał poznać świat, a także sprzeczności i konflikty, które autorka przez całe życie starała się rozwikłać.

* * *

Nelle Harper Lee przyszła na świat 28 kwietnia 1926 roku jako ostatnie z czworga dzieci Amasy Colemana Lee i Frances Cunningham Finch. Piętnaście lat młodsza od najstarszej siostry, dorastała w poczuciu, że przeżywa odrębne, prywatne dzieciństwo w miasteczku Monroeville w Alabamie, mniej więcej sto mil na południe od Montgomery i dobre sto lat świetlnych od Manhattanu. Duża różnica wieku sprawiła, że Harper mogła przyglądać się, jak jej rodzeństwo kolejno spełnia marzenia rodziców: siostra Alice została szanowaną prawniczką u boku ojca, Louise założyła szczęśliwą rodzinę, a Edwin wyróżnił się bohaterską służbą podczas drugiej wojny światowej. Przez długi czas wydawało się, że ona jedna będzie w tym gronie wielkim rozczarowaniem. W ostatnim semestrze rzuciła studia prawnicze na University of Alabama, uciekła na cieszącą się złą sławą Północ i na zawsze wyrzekła się dyplomu, który mógł jej zagwarantować miejsce w rodzinnym biznesie. Lecz choć nie ziściło się marzenie ojca, by kancelaria nosiła nazwę A.C. Lee i Córki, to właśnie najmłodszej z nich dane było wykreować postać najbardziej podziwianego adwokata Ameryki.

Lee nigdy nie studiowała literatury, jednak lata spędzone w Tuscaloosie poświęciła na to, by nauczyć się pisać. Prowadziła własną rubrykę w uczelnianej gazetce „The Crimson White”, a także pisywała skecze do studenckiego czasopisma humorystycznego „Rammer Jammer” i w końcu została jego redaktorką naczelną. Już wtedy dały się poznać jej niesłabnąca ciekawość i intelektualny potencjał – widać je było choćby w recenzjach najnowszych brytyjskich filmów, w parodii Szekspira, satyrze na dziekana czy krytyce prowincjonalnej gazetki, którą wydawał jej ojciec. Jej nazwisko w nagłówku zawsze stanowiło jednak sygnał, że tekst dotyczy realnego problemu, poniżej zaś pojawiały się słowa nieodmiennie uszczypliwe i buńczuczne jak sama Nelle, bo pod takim imieniem była wówczas znana. Jako członkini Chi Omega Lee wiecznie poprawiała błędy językowe swych sióstr, nosiła dżinsy albo bermudy w czasach, gdy niemal obowiązkowym strojem kobiety była sukienka, przeklinała siarczyściej niż załoga USS Enterprise, a pewnego razu wywołała skandal na cały kampus, paląc cygaro na masce samochodu podczas parady absolwentów.

Gdy w wieku dwudziestu trzech lat Lee przeprowadzała się do Nowego Jorku, znała tam bodaj jednego człowieka, za to nie byle jakiego! Był nim sam Truman Capote, w dzieciństwie jej sąsiad, a znacznie później pierwowzór postaci niepozornego, psotnego Charlesa Bakera „Dilla” Harrisa z Zabić drozda. Dwoje przyszłych pisarzy było „ludźmi osobnymi”, jak to określał Capote, który nauczył się czytać lata przed swymi rówieśnikami, a słowami bawił się tak jak inni lalkami czy piłkami. Wspólnie pisali przygodowe opowieści wzorowane na tekstach, które uwielbiali czytać – od historyjek o bliźniętach Bobbsey po Beowulfa i od „Rover Boys” po dzieła Rudyarda Kiplinga – z zapałem klekocząc na maszynie, którą A.C. Lee podarował swej rozmiłowanej w książkach najmłodszej córce.

Capote, zamiast pójść na studia, od razu zatrudnił się jako goniec w redakcji tygodnika „The New Yorker”. Kilka lat później i Lee trafiła do tej branży, choć pod zdecydowanie mniej prestiżowym szyldem: podczas gdy jej przyjaciel oburzał naczelnego Harolda Rossa, paradując w pelerynie, i irytował Roberta Frosta, przeszkadzając w publicznym czytaniu jego poezji, Lee trudziła się nad korektą kalendarzy konferencyjnych i nowin z dziedziny edukacji w szmatławym miesięczniku należącym do American School Publishing Corporation „The School Executive”. W końcu odeszła z redakcji i podjęła pracę w biurze rezerwacji linii lotniczej – nowe zajęcie miało może mniej wspólnego z literaturą, lecz, przynajmniej teoretycznie, zapowiadało się bardziej atrakcyjnie. Nie można jednak było tego powiedzieć o codziennym życiu Lee: pracowała od dziewiątej do piątej, a gdy wracała do domu, żywiła się głównie chlebem z masłem orzechowym i spędzała wieczory, pisząc przy biurku własnoręcznie wykonanym z dwóch starych skrzynek po jabłkach oraz drzwi znalezionych w piwnicy budynku, w którym mieszkała.

Chybotliwy blat najwyraźniej pomógł jej wyrobić pewność ręki. „Wierzę, że największym z moich talentów jest zdolność twórczego pisania”, pisała do bliskich z wielką pewnością siebie, „i że mogę się z tego utrzymać”. Jak wielu początkujących pisarzy, szukała inspiracji we własnej rodzinie i wspomnieniach z dzieciństwa. Narratorzy pierwszych trzech opowiadań z niniejszego zbioru skupiają się na obyczajach, drobnych występkach i moralnych dylemacikach tego, co w swych późniejszych tekstach autorka tak pięknie nazywa „tajnym sprzysiężeniem dzieciństwa”. Problemy poruszone w opowiadaniach Wieża ciśnień, Lornetka i Nożyczki, ukończonych przez Lee jeszcze przed trzydziestką, wydają się zgoła błahe, są nimi aprobata rodziców i akceptacja rówieśników. Antagoniści także nie mają zbyt wielkiego formatu: to nauczyciele, rodzeństwo i szkolne kliki.

Inaczej jest w kolejnych trzech opowiadaniach, których akcja toczy się w Nowym Jorku. Łatwo wyczuć, że oddając głos dorosłym narratorom, Lee stara się podążać śladem Salingera i Cheevera. W tych krótkich tekstach widać, jak autorka stopniowo rezygnuje z opisywania epizodów i podąża w stronę budowania fabuły, jednocześnie eksperymentując z rozmaitymi głosami narracyjnymi. Opowiadania Pokój pełen karmy, Oglądający i oglądani oraz To ma być show-biznes? przybierają kolejno nieszczególnie eksperymentalną formę komiczno-dramatycznego monologu o przyjaciółce, która potrzebowała terapii, wspomnień o docinkach widzów w kinach w Upper East Side oraz rozmowy dwóch niemal nieznających się kobiet w arystotelesowskim teatrze samochodowej kabiny. Ludzie często reagują zdziwieniem na wieść o tym, że Lee spędziła większość życia w Nowym Jorku, wypożyczając książki z Society Library, bywając na wystawach we Frick Collection oraz regularnie jeżdżąc do Queens na mecze Metsów. Istotnie jest coś zaskakującego i zarazem wspaniałego w tym, że możemy poznać nowy głos naszej wielkiej trubadurki prowincjonalnego świata, gdy – niczym Seinfeld z głębokiego Południa – opowiada nam, jak frustrujące bywa szukanie miejsca parkingowego na Manhattanie.

Postacie wyjęte wprost z prywatnego życia Lee nieustannie przewijają się w tych opowiadaniach. Jedna z nich, Dody, występuje pod własnym przydomkiem; inne dostały imiona rodzeństwa autorki: Edwina, Alice i Louise. Niektóre są nieznacznie zmienionymi lub otwarcie skopiowanymi wersjami jej przyjaciół i znajomych – na przykład przyszłej burmistrz Monroeville Anne Hines. Pod własnym imieniem i nazwiskiem pojawia się przyszła bratowa Lee, Sara Ann McCall, która jako mała dziewczynka wystąpiła w roli szynki podczas parady produktów stanowych, uwiecznionej później w kluczowej scenie pod koniec powieści Zabić drozda. Najstarsza siostra pisarki, Alice, znana w rodzinie jako „Misia”, w opowiadaniu staje się „Łanią”, lecz mimo to można ją bez trudu rozpoznać: „W całym świecie uwielbiała tylko trzy rzeczy: naukę i praktykę prawniczą, kamelie oraz Kościół metodystyczny”, pisze Lee.

Podobnie jak gościnność i ciasta z bourbonem, ciekawe imiona i nazwiska są specjalnością amerykańskiego Południa, a Lee od początku była na nie wyjątkowo wyczulona – zapożyczała je lub wymyślała z wielkim upodobaniem. W opowiadaniach pojawia się na przykład niejaka Eddie May Ousley, która „kiblowała”, czyli powtarzała klasę. Są też nauczycielki, panny Busey i Turnipseed, a także kaznodzieja, brat QW Tatum (bez kropek po inicjałach), którego niemal minjan dzieci to: Haniel, Job, Habakkuk, Matrid, Jezebel, Mary, Emmanuel oraz bliźnięta Hosea i Hosannah.

* * *

Imiona, za sprawą których Harper Lee stała się najbardziej znana, pojawiają się w opowiadaniu Nożyczki, w którym poznajemy „małą Jean Louie” (o dziwo bez „s” w środku), niesforną trzecioklasistkę. Bardziej znajomo brzmiąca „Louise”, nazwana tak na cześć średniej siostry Lee, jest tym razem dziewczynką nazwiskiem Finley – zhańbioną uczennicą dziewiątej klasy z opowiadania Wieża ciśnień. W obu tekstach bardzo młode kobietki zmagają się z oczekiwaniami swych matek, ojców i sąsiadów, lecz autorka oszczędza nam ponurych rozważań i decyduje się na lżejszy, bardziej humorystyczny ton. Bohaterka Wieży ciśnień zamartwia się, że będzie miała dziecko, krótko bowiem po pierwszej menstruacji zdarzyło jej się przytulić chłopca ze spuszczonymi spodniami. W Nożyczkach Jean Louie Finch, nie do końca pojmująca oczekiwania, które powinna spełniać dziewczynka, ma zostać ukarana za obcięcie bujnych, sięgających pasa włosów koleżanki z klasy, wbrew woli jej starotestamentowego ojca tyrana.

W ostatnim opowiadaniu z tego zbioru panna Finch nosi już oficjalnie imiona „Jean Louise”, choć jeszcze nie jest Skautem z Zabić drozda. Ci, którzy najlepiej znali Harper Lee, zgodnie wychwalają jej przenikliwy intelekt, a jedną z największych zalet owego tekstu jest właśnie to, że na każdej stronie możemy podziwiać geniusz autorki – jest to historia tak przesycona aluzjami, że właściwie trudno oczekiwać od czytelników, by je zrozumieli. Tytuł Ziemia słodkiej wieczności stanowi nawiązanie do jednego z kościelnych hymnów, a i fabuła, godna pióra Thackeraya albo Trollope’a, w zabawny sposób dotyka tematyki hymnicznej. Dorosła Jean Louise jest tu znawczynią zapomnianych anglikańskich teologów, absurdalnie stanowczą w kwestii prawidłowego tempa doksologii i półżartem utyskującą, iż „najwyraźniej naszym braciom z Północy nie wystarczają już działania Sądu Najwyższego. Zdaje się, że teraz życzą sobie, byśmy zmienili nasze hymny”.

Lee jest zabawna i niezwykle inteligentna, gdy analizuje ciepły, a zarazem klaustrofobiczny klimat powrotu dorosłej osoby do domu z czasów dzieciństwa, a raczej do wszystkiego z czasów dzieciństwa, nawet kościoła. Pisząc Ziemię słodkiej wieczności, miała już doświadczenie w takich powrotach, bo przeżyła ich całkiem sporo. Dwa lata po jej przeprowadzce do Nowego Jorku, latem 1951 roku, ojciec zadzwonił do pisarki ze szpitala Vaughan Memorial w Selmie z wiadomością, że u jej matki zdiagnozowano nowotwór wątroby oraz płuc. Zanim jednak Lee zdołała zorganizować podróż do domu, A.C. zatelefonował ponownie: Frances zmarła na atak serca kilka dni po diagnozie. Tylko dzięki wsparciu linii lotniczej, dla której pisarka wówczas pracowała, udało jej się zdążyć na pogrzeb.

Sześć tygodni później czekała ją kolejna dramatyczna rozmowa telefoniczna. Lee dowiedziała się, że jej ukochany brat Edwin, który zainspirował ją do stworzenia postaci Jema, zmarł na tętniaka mózgu. Śmierć zastała go w bazie Sił Powietrznych, w której stacjonował; zostawił po sobie żonę i dwoje dzieci. Lee znowu poleciała do domu, przepełniona bólem i niedowierzaniem po stracie dwojga najbliższych osób. Miała zaledwie dwadzieścia siedem lat i jeszcze nigdy nie odczuwała pilniejszej potrzeby uwiecznienia własnego dzieciństwa – między innymi dlatego, że, jak to opisała w Z innej gliny, ojciec i najstarsza siostra szybko sprzedali dom, w którym się urodziła i wychowała, by przenieść się do bardziej nowoczesnej siedziby na drugim końcu miasta. Alice nadal dojeżdżała do pracy w rodzinnej kancelarii prawniczej opodal gmachu sądu, A.C. zaś pozostał w domu, zmagając się ze słabością duszy i ciała: do bólu wywołanego stratą bliskich i dokuczliwego artretyzmu dołączyły wkrótce problemy z sercem.

Przeprowadzka nie pomogła rodzinie w ucieczce przed duchami z South Alabama Avenue: Lee nieustannie wspominała matkę, brata oraz świat, który istniał, zanim odeszli. Obawy o zdrowie ojca sprawiły, że w końcu wróciła do domu, by wspomóc Alice w opiece nad nim. Zaczęła też pisać opowiadania, w których starała się jakoś połączyć swój nowy dom z tym dawnym, z czasów dzieciństwa, spajając subiektywną wizję z opowiadań o Manhattanie z historiami osadzonymi w Monroeville. Pracowała nad tą integracją i na stronicach swych tekstów, i w realnym życiu.

Na tym etapie poglądy polityczne Lee jeszcze ewoluowały, zwłaszcza w dziedzinie najbardziej palących dylematów moralnych owej epoki. W całym kraju trwała walka o równe prawa obywatelskie, lecz nigdzie nie była bardziej intensywna niż na głębokim Południu. Podobnie jak bardzo wielu białych Amerykanów, Harper Lee nie była pewna, co o tym wszystkim myśleć. W jej rodzinnym mieście panowała ścisła segregacja rasowa obowiązująca między innymi w szkołach, kościołach i restauracjach. Jej ojciec pisywał artykuły, w których sprzeciwiał się federalnym prawom antylinczowym, popierał wyrok skazujący dla tak zwanych chłopców ze Scottsboro, fałszywie oskarżonych o zgwałcenie dwóch białych kobiet, a także ostrzegał przed rządowymi planami przymusowej desegregacji w szkołach.

Wrażliwość polityczna córki coraz bardziej różniła się od tej, którą przejawiał ojciec, lecz nadal nie była w pełni ukształtowana. Podczas studiów Lee pisała o grozie aktów przemocy na tle rasowym i całkiem nieźle się czuła pośród radykałów z uczelnianej gazetki – wszak miało minąć jeszcze dwadzieścia lat, nim dzięki odwadze Vivian Malone i Jamesa Hooda dokonała się integracja rasowa w murach University of Alabama. Jednakże przybywszy na Manhattan, pisarka znalazła się w nieznanym sobie, niezwykle zróżnicowanym towarzystwie i żartowała, że może zapisze się do Krajowego Stowarzyszenia na rzecz Popierania Ludności Kolorowej. Nawet jej przyjaciele z Południa zmieniali się tu nie do poznania, a ona sama szybko przywykła do życia w zintegrowanej społeczności, budując przy okazji poczucie moralnej wyższości, które zabrała ze sobą z powrotem do Alabamy. „Powstrzymałam się od przypomnienia Łani, że od siedmiu lat mieszkam w Nowym Jorku, gdzie prócz wielu innych dobrodziejstw ponad osiem milionów ludzi cieszy się życiem w demokracji”, pisze w Z innej gliny.

Opowiadanie to – ukończone na początku 1957 roku, czyli trzy lata po tym, jak Sąd Najwyższy wydał wyrok w sprawie „Brown kontra Rada Edukacji”, oraz na kilka miesięcy przed podpisaniem przez prezydenta Eisenhowera pierwszej ustawy o prawach obywatelskich od czasów rekonstrukcji[1] – wprost dotyka kwestii rasowych. Poznajemy w nim siostry z małego miasteczka – ewidentnie Lee i jej starszą siostrę Alice, która prawie nie opuszczała Monroeville, jeśli nie liczyć lat spędzonych w college’u w Montgomery i studiów prawniczych w Birmingham – zafascynowane ogrodnikiem Arthurem, „jankeskim Murzynem”, którego talent ogrodniczy i kryminalna przeszłość budzą zarazem uprzedzenia, ciekawość i współczucie.

Lee wykazała się przenikliwością, dostrzegając od razu, że ruch praw obywatelskich to nie tylko abstrakcyjna krucjata w imię sprawiedliwości, lecz przede wszystkim seria bezpośrednich konfrontacji między sąsiadami. Jego sukces zależał od zmian politycznych, ale także od transformacji natury i warunków prawdziwych relacji międzyludzkich. Przekonanie to pięknie zaprezentowała w Zabić drozda, dzięki czemu łatwo zrozumieć, dlaczego powieść odniosła taki sukces, nie tylko komercyjny, ale i kulturowy. Atticus, wzorzec odwagi moralnej w oczach dzieci, stał się wzorcem moralnym również dla czytelników; żywym przypomnieniem, iż każda interakcja jest okazją do tego, by posłuchać głosu naszych lepszych aniołów.

Jednakże w Z innej gliny Lee jeszcze nie przepracowała swych relacji z rodziną, a tym bardziej nie przyjęła jednoznacznej postawy wobec walki o sprawiedliwość społeczną. W pewnym momencie, gdy narratorka w końcu przyznaje, że nie czuje się komfortowo w towarzystwie ogrodnika Arthura, mówi: „Jej zdaniem [Łani] to dlatego, że nie umiałam przywyknąć do bliskości wyemancypowanego Murzyna, co dowodzi, że bez względu na to, jak długo będę żyć z dala od domu, zawsze będę z Maycomb w Alabamie. Odpowiedziałam nietypowym dla siebie milczeniem, bo Łania, w przeciwieństwie do mnie, była całym sercem za segregacją, a ostatnią rzeczą, jakiej sobie życzyłam, była kłótnia i rozłąka z resztką rodziny, która mi pozostała. Zdaje się, że mnóstwo ludzi podobnych do mnie przyswoiło sobie pierwszą lekcję życia we współczesnej rodzinie: jeśli nie zgadzasz się z tym, co słyszysz, wsuń język między zęby i mocno je zaciśnij”. Jest w tym opowiadaniu coś niepokojącego, gdyż narratorka postanawia skorzystać z własnej rady: wybiera milczące potępienie, które równie dobrze można odczytać jako milczącą zgodę.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Okres po wojnie secesyjnej (1865–1877) poświęcony odbudowie zjednoczonego państwa, integracji Południa z Unią oraz reformom społeczno-politycznym. ↩

Tytuł oryginału: The Land of Sweet Forever: Stories and Essays

Copyright © Harper Lee LLC, 2025

Introduction copyright © Casey Cep, 2025

All rights reserved

Copyright © for the Polish e‑book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2025

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redakcja: Agnieszka Horzowska

Ilustracja na okładce: Ewa Skrzypiec

Opracowanie graficzne i typograficzne okładki: Michał Pawłowski

Wydanie I e‑book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Ziemia słodkiej wieczności. Opowiadania i eseje, wyd. I, Poznań 2026)

ISBN 978-83-8338-578-5

WYDAWCA

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań, Polska

tel. +48 61 867 47 08, +48 61 867 81 40

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer