Greg Marinovich & João Silva

BRACTWO

BANG BANG

przełożył

Wojciech Jagielski

Kraków 2012

PODZIĘKOWANIA

Pragniemy podziękować naszym bezgranicznie cierpliwym i wnikliwym redaktorom Elizabeth Burrows i Johannie McGeary, a szczególnie Suzanne Daley, która złożyła rozdziały w całość.

Jonathanowi Diamondowi i Christie Tomasino, naszym agentom i przyjaciołom, którzy mieli gorącą wiarę w powodzenie książki, kiedy stanowiła ona zaledwie garść notatek i anegdot. Abnerowi Steinowi z Londynu. Redaktorom Raviemu Mirchandaniemu z wydawnictwa William Heinemann i Timowi Bartlettowi z wydawnictwa Basic Books.

Naszym impimpi – donosicielom: Jerry’emu, Joan, Julii i Mitchellowi Balichom, Howardowi Burnettowi, Davidowi Brauchliemu, rodzicom Kevina Cartera Jimmy’emu i Romie, Tomowi Cohenowi, Giselli Cohen, Robin Comley, Kathy Davidson, Jude Domski, Horstowi Faasowi, Denisowi Farrelowi, Louise Gubb, Thembie Hadebe, Joyce Jenetwie, Bafanie Khumalo, Carolyn Lessard, Julii Lloyd, R&P, Nancy Lee, Scottowi MacLeodowi, Peterowi Magubane, Chrisowi Marais, Judith Matloff, Brianowi Mkhize, Monty’emu Montgomery, Jamesowi Nachtweyowi, Judzie Ngwenyi, Mike’owi Nicolowi, Patrickowi de Noirmontowi, Mike’owi Perssonowi, Gillesowi Peressowi, Rodneyowi Pinderowi, rodzinie Rapoo – Maki, Sandy’emu i Reginaldowi (Boytjiemu), Heidi Rinke, Vivian Silvie, Tinie Susman, Paulowi Velasco, Johnowi Willsowi, Chuckowi Zoellerowi.

Monice Hilton-Barber i redakcji gazety „The Star” za zgodę na wykorzystanie zdjęć Kena, a także Guyowi Adamsowi za zgodę na wykorzystanie jego zdjęcia Kevina.

Jerry’emu Marobyane za „Pieśni Walki” i doktorowi Onenowi z Gulu za pieśni Acholi.

ONI PĘDZĄ TAM, SKĄD PADAJĄ STRZAŁY

Wojciech Jagielski

Tak się złożyło, że niemal we wszystkie swoje dziennikarskie podróże wyruszałem z fotoreporterami. Nie był to wcale mój przemyślany wybór, raczej zbieg okoliczności, za który po latach nie przestaję losowi dziękować.

Robert Capa, uchodzący za pioniera fachu tak zwanego korespondenta wojennego, mawiał: „Jeśli twoje zdjęcie nie jest wystarczająco dobre, znaczy to tylko tyle, że robiąc je, nie podszedłeś wystarczająco blisko”. Przestając z fotoreporterami, musiałem pracować jak oni. Z bliska.

Uchroniło mnie to od pokusy konfabulacji i równie kuszącego zwyczaju polegania wyłącznie na opowieściach świadków. Wyrobiło zaś przekonanie, że temu, co się zamierza opisać, trzeba się najpierw dobrze przyjrzeć, podejść tak blisko jak się da.

„Trzeba dotknąć, żeby wiedzieć, o czym się mówi” – powiedział mi kiedyś João Silva, jeden z autorów i bohaterów książki. Przyznał też, że nie potrafi zrozumieć dziennikarzy, którzy wyrzekają się osobistego doświadczenia: „To jedyna prawdziwa rzecz, tylko to się liczy. Wszystko inne to lipa i tanie przedstawienie”.

Towarzystwo fotoreporterów i praca z nimi dały mi też coś, co w dziennikarstwie było dla mnie najcenniejsze i czego najbardziej brakuje, gdy zawód ten przestaje się wykonywać. Przyglądając się wojnom i historycznym wyborom, rewolucjom, obalaniu jednych władców i wynoszeniu na trony innych, byłem naocznym świadkiem wydarzeń, niemal w nich uczestniczyłem. Miałem wrażenie, że znajduję się w najważniejszym miejscu na świecie, a na moich oczach dzieją się rzeczy wielkie i ważne, przykuwające uwagę wszystkich. To w takich chwilach dziennikarz czuje się prawdziwym wybrańcem. Nie dopuszczałem nawet myśli, że mógłbym się tego wyrzec. Wystarczyło przecież podejść blisko.

W takich wyjątkowych chwilach towarzyszyli mi zwykle fotoreporterzy. Nosili się nieco z wysoka, spoglądali z góry na innych dziennikarzy, zwłaszcza na tych, którzy nie mieli żadnej potrzeby bycia naocznymi świadkami i zadowalali się cudzym świadectwem. Fotoreporterzy patrzyli na nich wzgardliwie, jak frontowi żołnierze na sztabowców lub tych z kompanii reprezentacyjnych, specjalizujących się w paradnych musztrach i defiladach.

Kiedy wybuchają wojny, fotoreporterzy za wszelką cenę usiłują się dostać do miejsc, z których inni próbują uciec. Gdy inni, słysząc strzelaninę, biorą nogi za pas, oni pędzą tam, skąd padają strzały, by podejść jak najbliżej. A będąc już tuż obok, nie szukają schronienia, lecz wystawiają głowy, by widzieć jak najwięcej i zrobić najlepsze zdjęcia.

„My, fotoreporterzy, musimy tam być, reszta najwyżej może” – powtarzał mi Peter Andrews, fotoreporter Reutersa. Też uważał, że aby coś poznać, trzeba się temu przyjrzeć z bliska, a osobiste doświadczenie jest także wyrazem szacunku dla bohaterów dziennikarskich opowieści i ich tragedii, haraczem płaconym śmierci za przywilej podejścia na odległość kilku kroków.

Ale za przyglądanie się śmierci, za tę poufałość niektórym przychodziło płacić wysoką cenę. Na rachunek do uregulowania składały się samotność, poczucie zagubienia w zwyczajnym, codziennym życiu, niemożność porozumienia z najbliższymi, ucieczka w alkohol lub narkotyki, nocne koszmary, a nierzadko własne życie.

Południowoafrykańskich fotoreporterów z Bractwa Bang Bang poznałem dzięki Andrewsowi. Był kwiecień 1994 roku, a Południowa Afryka szykowała się do pierwszych wolnych wyborów, mających zakończyć trwające od pół wieku porządki apartheidu i prawie trzystuletnią epokę dominacji białego człowieka. Alternatywą była krwawa wojna rasowa. Tak czy owak, w tamtym czasie Południowa Afryka miała pisaną rolę najważniejszego miejsca na świecie.

Andrews pracował wtedy dla agencji prasowej Associated Press i znał w Johannesburgu większość miejscowych dziennikarzy. Także tych z Bractwa Bang Bang, czterech fotoreporterów od lat dokumentujących rozruchy w czarnych przedmieściach Johannesburga, gdzie toczyła się „brudna wojna”, mająca zerwać pokojową transformację i wybory.

Ken Oosterbroek, Kevin Carter, Greg Marinovich i João Silva znali tam wszystkich i wszystko wiedzieli. Wiadomo było, że jeśli coś się wydarzy, oni dowiedzą się pierwsi i zawsze będą we właściwym miejscu o właściwej porze. Dlatego wszyscy, którzy – jak my – przyjechali relacjonować kres apartheidu, chcieli z nimi pracować.

Kena Oosterbroeka właściwie nawet nie poznałem. Zginął przedostatniego dnia ulicznej wojny, tuż przed wyborami. Trafiła go zbłąkana kula, wystrzelona przez spanikowanego żołnierza podczas zamieszek w Thokozie, czarnym przedmieściu Johannesburga. Z czterech bohaterów książki jako pierwszy zapłacił najwyższą cenę za przyglądanie się śmierci z bliska.

Kevin Carter wydawał mi się najsympatyczniejszy spośród wszystkich czterech. Nie było w nim tej typowej dla korespondentów wojennych pychy, sprawiał wrażenie człowieka bezpretensjonalnego i niezwykle wrażliwego. Przypominał mi bardziej muzyka z rockowej kapeli niż dziennikarza. Mówiono, że ćpa.

Zdobył właśnie nagrodę Pulitzera za zrobioną w Sudanie fotografię sępa stojącego za umierającym dzieckiem. Fotografia stała się wizytówką klęsk głodu, publikowały ją wszystkie gazety świata, a Kevin zewsząd zbierał gratulacje. Kiedy rozmawiałem z nim na wiecu Mandeli w Soweto, powiedział mi, że skradając się z aparatem za dzieckiem, czuł się trochę jak człapiący z naprzeciwka sęp. Czekał, szukał najlepszego ujęcia, chciał, by ptaszysko rozpostarło nad dzieckiem skrzydła, co tylko dodałoby zdjęciu grozy. „Widziałem tyle nieszczęść, tylu umarłych – powiedział. – To gdzieś we mnie tkwi, nie da się tego z siebie spłukać”.

W Soweto spotkałem go kilka dni po śmierci Oosterbroeka, którego uważał za mistrza i brata. Trzy miesiące później sam odebrał sobie życie.

João Silvę miałem za narwańca i zarozumialca. Wtedy w Południowej Afryce nie wzbudził mojej sympatii. Potem spotkałem go w Kongu, gdzie trwała wojna domowa, i zdaje się jeszcze w Afganistanie.

Afganistan okazał się ostatnim krajem, jaki odwiedził jako dziennikarz, a tamtejsza wojna ostatnią, jaką fotografował. Jesienią 2010 roku podczas patrolu z amerykańskimi żołnierzami pod Kandaharem Silva wszedł na minę. Wybuch urwał mu obie nogi i straszliwie poharatał korpus. Leżąc ranny na ziemi, zrobił jeszcze trzy zdjęcia. Jak Capa, guru wojennych fotoreporterów, który w 1954 roku w Wietnamie zginął w wybuchu miny, a umierając, do końca robił zdjęcia, przyciskając spust migawki. Z czterech członków Bractwa Bang Bang Silva rachunek za poufałość ze śmiercią zapłacił jako ostatni.

Z czwórki przyjaciół Greg Marinovich ucierpiał najmniej, choć to właśnie jemu wróżono najgorszy los. W Thokozie, gdzie zginął Oosterbroek, Marinovich został ciężko ranny. Potem pociski trafiały go tyle razy, że fotoreporterzy podzielili się na tych, którzy uważali, że od Marinovicha trzeba się trzymać jak najdalej, bo przyciąga kule, i na tych, którzy twierdzili, że nie należy odstępować go ani na chwilę, ponieważ gdzie się pojawi, tam padają strzały, ale pociski trafiają wyłącznie jego.

Peter Andrews, który zarekomendował mnie członkom Bractwa, skończył w wojskowym szpitalu, przyjęty na terapię z objawami skutków stresu bojowego. Wcześniej trafił tam także Krzysztof Miller, fotoreporter i współtowarzysz większości moich podróży.

„Najtrudniej pogodzić się z tym, że coś wyjątkowego bezpowrotnie się kończy, z niezwykłego staje się czymś nieznośnie pospolitym. Tęskni się za tym i próbuje wracać w nadziei, że się powtórzy. Zawsze jednak okazuje się, że już nigdy nie jest tak samo – mówił mi Andrews o swoim uzależnieniu od fotografowania z bliska. – Nie zastanawialiśmy się nad ryzykiem, choć uznawaliśmy, że jest częścią naszego zawodu. Dziś, nawet znając koszt tego, co robiłem przez ostatnich dwadzieścia lat, mogę powiedzieć, że jednak było warto”.

PRZEDMOWA

Desmond M. Tutu,
były arcybiskup Kapsztadu, Południowa Afryka

Względem Południowej Afryki niemal wszyscy przewidywali najgorsze. Twierdzili, że w tym pięknym kraju dojdzie do straszliwego rozlewu krwi, że z całą pewnością spustoszy go wyniszczająca wojna rasowa. I nawet wyglądało na to, że te przepowiednie zaczęły się sprawdzać. Na początku lat dziewięćdziesiątych początkowi rokowań nad transformacją od ucisku do wolności i od totalitaryzmu do demokracji towarzyszył wybuch krwawych zamieszek. Straszliwa przemoc zdawała się mieć charakter endemiczny. Z pozoru wyglądało to na przypadkowe zabójstwa, do których dochodziło w podmiejskich pociągach lub w townshipach, gdzie mieszkańcy zwracali się przeciwko rezydentom hoteli robotniczych, przeznaczonych wyłącznie dla mężczyzn, wiodących nienaturalny żywot i wyobcowanych z życia miejskich wspólnot z czarnych przedmieść. Ludzie ginęli jak muchy, mordowani w najbardziej makabryczne sposoby, paleni żywcem w „płonących naszyjnikach” jak w townshipach nazywano oblewane benzyną opony, które przed podpaleniem oprawcy wciskali na ramiona swoim ofiarom. Kiedy z ogłaszanych codziennie policyjnych statystyk dowiadywaliśmy się, że poprzedniego dnia zginęło kolejnych pięć–sześć osób, większość z nas oddychała z ulgą, pocieszając się: tylko pięciu zabitych, tylko sześciu. Już samo to świadczyło, jak źle się miały sprawy.

Powszechnie sądzono, że przyczyną większości krwawych starć była mordercza rywalizacja między Afrykańskim Kongresem Narodowym Nelsona Mandeli (ANC) a Partią Wolności Inkatha Mangosuthu Butheleziego (IFP), walczącymi o polityczne wpływy i niekwestionowane pierwszeństwo. Wydawało się to przekonującym wyjaśnieniem, dopóki nie zwróciło się uwagi na dziwne okoliczności tych masakr. Dochodziło do nich niemal wyłącznie w przeddzień ważnych negocjacji, gdy uczestnicy rokowań byli bliscy porozumienia w delikatnych, ważnych kwestiach. Dziwnym zbiegiem okoliczności zamieszki i masakry zawsze zakłócały negocjacje i w kluczowych momentach niweczyły porozumienie.

Wydawało się, że mordy w pociągach były bitwami w wojnie toczonej między politycznymi wrogami, ale poglądu tego nie dawało się obronić choćby dlatego, że zabójcy strzelali po prostu w tłum, mordowali ludzi na oślep. Nie wypowiadali przy tym słowa, o nic nie pytali pasażerów, nie żądali od nich, by określili się politycznie. Skąd więc mieliby wiedzieć, czy nie mordują przypadkiem swoich towarzyszy? Jeszcze trudniejsze do przyjęcia było tłumaczenie strzelanin w townshipach, dokonywanych przez tajemniczych napastników z przejeżdżających samochodów, polityczną rywalizacją. Przed wyborami takie rajdy stały się chlebem powszednim.

Rozsądniejsze było widzieć w tym zbrodniczy plan, mający wzbudzić panikę wśród mieszkańców townshipów i sprawić, by zaczęli myśleć, że ANC nie jest w stanie obronić nawet swoich działaczy i zwolenników. W ten sposób chciano podważyć poparcie dla tej partii w townshipach.

Wielu z nas coraz głośniej mówiło o złowrogiej Trzeciej Sile, powiązanej z apartheidowskim rządem i jego służbami bezpieczeństwa, które usiłowały wywołać tak zwaną wojnę Czarnych z Czarnymi. To z kolei pozwoliłoby rządowi i wielu Białym utrzymywać, że Czarni nie dorośli jeszcze do demokracji ani do tego, by sprawować polityczną władzę.

Zawsze intrygowała mnie ta obsesja na punkcie tak zwanej wojny Czarnym z Czarnymi. Tak jakby wojna Czarnych z Białymi była czymś oczywistym, możliwym do wyjaśnienia i zaakceptowania. I dlaczego, z tą samą brutalną wściekłością, nikt nie nazywał konfliktów w Irlandii Północnej, Bośni czy Kosowie wojnami Białych z Białymi? A skoro były one po prostu zwyczajnymi wojnami, to dlaczego o tej naszej mówiono jako o wojnie bratobójczej, wojnie Czarnych z Czarnymi?

Apartheidowski rząd i jego kohorty zaprzeczały, jakoby w jakikolwiek sposób miały być zamieszane w podżeganie do tej straszliwej orgii przemocy. Miało minąć parę lat, zanim dowiedziono im, że kłamali. Choćby dzięki śledztwu przeprowadzonemu przez Komisję Goldstone’a.

Poszczególne wydarzenia, jak cząstki układanki, zaczęły tworzyć całość – wyjaśniły się na przykład powody milczenia zabójców dokonujących mordów w pociągach podmiejskich. Okazało się, że większość z nich pochodziła spoza Południowej Afryki – z Angoli, Namibii i innych sąsiednich krajów. Nie znali żadnego z lokalnych języków. Mówiąc cokolwiek – zdradziliby się. W rzeczywistości, zamieszki w townshipach nie miały nic wspólnego z polityczną rywalizacją, za to wiele z ludźmi, którzy chcieli utrzymać władzę za wszelką cenę, nawet za cenę najstraszliwszego rozlewu krwi.

O tych wydarzeniach trzeba było światu opowiedzieć. Naszym błogosławieństwem było to, że mieliśmy tak wielu utalentowanych dziennikarzy i wspaniałych fotoreporterów. Pomogli przekazać tę historię. Uchwycili na filmach niektóre kluczowe chwile i epizody, jak okrutne palenie żywcem wrogów czy barbarzyńskie samosądy na bezbronnych ofiarach, dokonywane przez tłum z jednej lub drugiej strony barykady.

Niektórzy z tych profesjonalistów zostali uhonorowani najwyższymi wyróżnieniami. Nagrodę Pulitzera zdobyła fotografia sępa kroczącego tuż za umierającym dzieckiem. To zdjęcie poruszyło zadowolony z siebie świat.

Nieraz byliśmy zdumieni, widząc efekty ich pracy. Jak udawało im się robić takie fotografie w samym epicentrum szaleństwa? Musieli zostać obdarowani niezwykłą odwagą, żeby pracować w strefach śmierci z takim zawodowstwem i z taką nonszalancją. Musieli też wykazać się niezwykłym opanowaniem, a nawet obojętnością, żeby patrzeć na to wszystko wyłącznie jako na przedmiot swej codziennej pracy.

Dziś, gdy spod lekko uniesionej zasłony lepiej widać metody działania tych niezwykłych ludzi, wiemy o nich nieco więcej. Wiemy, jak często musieli być bezwzględni i bezduszni, żeby, nie okazując emocji, zmierzać po trupach do uchwycenia tej szczególnej, wyjątkowej chwili i sceny, dzięki której mogli mieć pewność, że agencje będą potrzebować ich pracy.

Dziś wiemy też nieco więcej o cenie, jaką przyszło im zapłacić. O ciągłym podejmowaniu ryzyka, o grze ze śmiercią. I o tym, co znaczyło być częścią zjawiska, które z makabrycznym poczuciem humoru nazywali Bractwem Bang Bang. Wiemy też o kosztach traum prowadzących ludzi do samobójstwa. O tak! Bo byli oni przecież zwykłymi ludzkimi istotami, którym przyszło działać w niezwykle trudnych warunkach.

Tak, to wspaniała książka, powalająca ujawnianą prawdą o tym, co jesteśmy w stanie zrobić, by zdobyć władzę lub ją utrzymać. To książka boleśnie szczera, mówi o cenie, jaką trzeba zapłacić, gdy ujawnia się coś, co było tak długo skrywane. Jesteśmy ich dłużnikami za wkład, jaki wnieśli w dzieło kruchego procesu pokojowego, który przeprowadził nas od ucisku do demokracji, od niesprawiedliwości do wolności.

Ta książka to dzieło dwóch wspaniałych artystów. Nic dziwnego, że jeden z nich zdobył Nagrodę Pulitzera za swój fotograficzny wizerunek Wojny Hotelowej, której niniejsza książka jest świadectwem.

PROLOG

Pisząc tę książkę, musieliśmy się zmierzyć z wieloma problemami. Ze swoimi mglistymi wspomnieniami, niechęcią, by wracać myślą do bolesnych czasów, z wątpliwościami czy potrafimy się uporać z tak złożonym problemem i opowiedzieć historię czterech ludzi, którzy, choć ze sobą związani, mieli tak odrębne i różne koleje losu i doświadczenia.

W końcu zdecydowaliśmy, że najlepiej opowiemy tę historię ustami tylko jednego narratora – Grega. Gdybyśmy jednak ze sobą nie współpracowali, ta książka nigdy by nie powstała. Pojedynczy człowiek nie widzi wystarczająco wiele, by złożyło się to na tak specyficzną opowieść. Zbieranie materiałów do książki i samo jej pisanie pomogło nam dowiedzieć się wiele o naszych przyjaciołach, o nas samych, a także o czasach, w jakich żyliśmy. Nie sposób dowiedzieć się wszystkiego, co naprawdę siedzi ludziom w głowach, nawet głowach ludzi nam najbliższych. Podjęliśmy jednak szczery wysiłek, by rozproszyć mgłę, która w tamtych bolesnych czasach osnuwała postacie naszych przyjaciół i nas samych.

Nigdy nie zamierzaliśmy stworzyć książki, która opowiadałaby o tamtych czasach. Ale kiedy zaczęliśmy ją w końcu pisać w roku 1997, przypominało to raczej odkrywczą podróż niż próbę drobiazgowego udokumentowania tego, co uważaliśmy już za raz na zawsze ustaloną prawdę. Mieliśmy dopiero odkryć, że pytania o to, co tak naprawdę robiliśmy i jak byliśmy w stanie to wszystko znieść, były trudniejsze i bardziej złożone niż to, w jaki sposób szufladkowaliśmy je w swoich głowach. Z tamtych czasów pozostało w nas wiele goryczy i złości. I trudno mieć do nas o to pretensje. To część nas samych, a także kraju, w którym żyliśmy. Ale jest w nas i w nim także zdumiewająco wiele wspaniałego przebaczenia, wdzięczności i humanitaryzmu. Południowa Afryka, ta, którą znamy, jest właśnie taką mieszaniną emocji.

Bractwo Bang Bang, grupujące południowoafrykańskich fotoreporterów, zostało w znacznej mierze opisane w czasie zamieszek, które znaczyły schyłek porządków apartheidu. Jego nazwa obrazuje psychologiczny portret grupy ludzi żyjących na krawędzi, pracujących, bawiących się i spędzających ze sobą praktycznie cały czas. Postawmy sprawę jasno – nigdy czegoś takiego nie było, nigdy nie było takiego bractwa. I nigdy nie było też tak, że tylko my czterej byliśmy członkami tej swoistej sekty kultu światłoczułych. Było nas kilkunastu, którzy relacjonowaliśmy zamieszki trwające od uwolnienia Nelsona Mandeli z więzienia aż do pierwszych, w pełni wolnych wyborów.

Odkryliśmy, że jedną z rzeczy, która łączyła nas najbardziej, były wątpliwości dotyczące tego, co robiliśmy. Kiedy człowiek naciska spust migawki, a kiedy przestaje być fotografem? Odkryliśmy, że aparat fotograficzny nigdy nie był dla nas filtrem, za pomocą którego broniliśmy się przed tym, czego byliśmy świadkami i co fotografowaliśmy. Było dokładnie na odwrót – wydawało się nam, że sceny, które utrwalaliśmy na filmach, wypalały się także w naszych umysłach.

Mieliśmy też łączącą naszą czwórkę przyjaźń. Nie była to jednak przyjaźń w sensie dosłownym, lecz raczej indywidualne więzy, które czasami zachodziły na siebie. Mieliśmy też z pewnością jeden wspólny mianownik – wszyscy relacjonowaliśmy dramatyczne wydarzenia z lat dziewięćdziesiątych, mając poczucie misji i historycznego znaczenia. Ale rozumiemy, że ktoś z zewnątrz ten nasz chwytliwy przydomek mógł potraktować dosłownie.

Przy pisaniu książki posłużyliśmy się wieloma określeniami charakterystycznymi wyłącznie dla Południowej Afryki. Niektórych użyliśmy w wersji angielskojęzycznej, innych – po afrykanersku, w którymś z dziewięciu języków afrykańskich obowiązujących w RPA, a także ze slangu towshipów, nazywanego tsotsitaal.

Niektóre z określeń wyjaśniamy w tekście książki, inne są oczywiste, ale na końcu książki można znaleźć również słowniczek, stworzony, by pomógł zrozumieć niektóre określenia i frazy, mające szczególne znaczenie wśród mieszkańców Południowej Afryki. Podobnie z kalendarzem wydarzeń historycznych, który, jak uznaliśmy, może się przydać w lepszym zrozumieniu tego, co się wydarzyło odkąd biali koloniści po raz pierwszy osiedlili się na południowym skraju Afryki.

1
MUR

Gdybym tylko mógł sięgnąć

Do zagrody, w której mieszka matka Śmierci

Och, córko

Zrobiłbym długą pochodnię z traw

Spaliłbym wszystko do cna, do cna...

Tradycyjna pieśń pogrzebowa ludu Acholi

Township Thokoza, Południowa Afryka, 18 kwietnia 1994

„Zdjęcia z tego nie będzie”, mruknąłem, patrząc przez wizjer aparatu na żołnierza metodycznie ostrzeliwującego hotel. Znów odwróciłem się w stronę przerażonych, niechętnych i źle wyszkolonych żołnierzy, szukających osłony pod murem tuż obok mnie. Spod krawędzi hełmów widać było ich rozbiegane spojrzenia. Chwilę później otrzymałem cios – potężny, obezwładniający – prosto w pierś. Gdzieś umknęła mi chwila, ułamek mojego życia, a potem zrozumiałem, że leżę na ziemi pod nogami innych fotografów. Ból przeszył mi lewą pierś i rozszedł się po całym ciele. I trwał, choć dawno przekroczył granice wszelkich wyobrażeń. „Kurwa! Dostałem, dostałem! Kurwa, kurwa, kurwa!”

Pośród wybuchających serii z broni maszynowej João i Jim desperacko próbowali zaciągnąć mnie pod mur, bliżej żołnierzy, poza linię ognia. Wtem przez kakofonię dźwięków przedarł się
przerażony głos:

– Ken O dostał!

Próbowałem odwrócić głowę, z szyją oplecioną paskami aparatów fotograficznych. Kilka jardów na prawo, pośród zielska obrastającego mur zobaczyłem parę długich, chudych nóg, które niewątpliwie należały do Kena. Były zupełnie nieruchome, ułożone pod dziwnym kątem. Jim podbiegł do miejsca, gdzie Gary kurczowo obejmował Kena, doszukując się w nim oznak życia. Sporadyczne trzaski i grzechot karabinów maszynowych rozdzierały powietrze wokół gromadki dziennikarzy i żołnierzy próbujących wcisnąć się w mur.

Krew wyciekała z ziejącej pustką dziury w moim T-shircie. Zacisnąłem na niej rękę, żeby powstrzymać krwawienie. Byłem pewny, że w plecach mam śmiertelną, otwartą ranę w miejscu, gdzie wyszedł pocisk.

– Sprawdź ranę wylotową – poprosiłem João. Zignorował mnie.

– Nic ci nie będzie – odparł. Uznałem, że musi być źle, skoro nie chce spojrzeć, i jakbyśmy grali w kiepskim filmie, poprosiłem, żeby przekazał wiadomość mojej dziewczynie.

– Przekaż Heidi, że przepraszam... że ją kocham – powiedziałem.

– Sam jej powiedz! – burknął.

Nagle spłynął na mnie całkowity spokój. A więc stało się. Przyszedł czas rozliczenia. Teraz odpokutuję za dziesiątki niebezpiecznych sytuacji, z których cudem uchodziłem z życiem, a ginął albo zostawał ranny ktoś inny. Ja opuszczałem scenę zamętu nawet nie draśnięty, ze zdjęciami w ręku, a moją winą było tylko to, że miałem więcej szczęścia od innych.

Jim wrócił, kuląc się pod ostrzałem.

– Ken nie żyje – wyszeptał tuż przy moim uchu. – Ale ty z tego wyjdziesz.

João usłyszał i zerwał się, żeby pobiec do Kena, ale ponieważ inni już się nim zajmowali, tylko podniósł aparat.

– Ken chciałby to potem zobaczyć – powiedział. Zirytował się, ponieważ włosy zasłaniały Kenowi twarz, psując zdjęcie. Sfotografował nas obu, swoich dwóch najlepszych przyjaciół. Mnie rozciągniętego na popękanym asfalcie, ściskającego dłonią ranę. I Kena wnoszonego niezdarnie do pojazdu pancernego przez Gary’ego i jednego z żołnierzy, z głową zwisającą luźno jak u szmacianej lalki, z bezużytecznymi aparatami dyndającymi u szyi. W następnej kolejności do pojazdu załadowano mnie; Jim wziął mnie pod pachy, João pod kolana, ale jestem z natury potężny, a dzięki kulinarnym zdolnościom Heidi zyskałem jeszcze parę kilo.

– Człowieku, jesteś za gruby! – zażartował João.

– Mogę chodzić – zaprotestowałem i chciałem się roześmiać, ale wypadło to dziwnie słabo. Chciałem im przypomnieć, że aparaty też swoje ważą.

Po czterech długich latach, podczas których byliśmy obserwatorami walk, kule w końcu i nas zaczęły się imać. Aż do tej pory zabawa w bang bang uchodziła nam bezkarnie.

Tamtego ranka pracowaliśmy w bocznych ulicach i zaułkach Thokozy, zniszczonego przedmieścia będącego ziemią niczyją. Znaliśmy je – Ken Oosterbroek, Kevin Carter, João i ja – bardzo dobrze, od lat śledząc konfrontacje między policją, żołnierzami, współczesnymi wojownikami Zulu i młodzieżą z kałasznikowami, w czasach, gdy apartheid dobiegał krwawego końca.

Kevina nie było z nami podczas strzelaniny. Wyjechał z Thokozy, żeby porozmawiać z miejscowym dziennikarzem o nagrodzie Pulitzera, którą zdobył za szokujące zdjęcie z Sudanu – wygłodzonego dziecka i sępa czekającego na jego śmierć. Kevin miał mieszane uczucia w kwestii wyjazdu. João radził mu, żeby został, bo choć chwilowo jest spokój, na pewno znowu zacznie się dziać. Ale Kevinowi podobała się rola świeżo upieczonego celebryty i pojechał mimo wszystko.

Przy lunchu w johannesburskiej restauracji relacjonował historie, w których o włos uniknął śmierci. Po deserze powiedział dziennikarzowi, że rano była w Thokozie strzelanina i musi wracać. Jadąc do townshipu, jakieś szesnaście kilometrów za Johannesburgiem, usłyszał w wiadomościach radiowych, że ja i Ken zostaliśmy postrzeleni i że Ken nie żyje. Pognał prosto do szpitala, do którego nas zabrano. Prawie nigdy nie nosił kamizelki kuloodpornej, jak zresztą my wszyscy – João odmówił wprost. Ale założył ją przy wjeździe do townshipu, jeszcze zanim dotarł do szpitala. Nagle poczuł strach.

Chłopcy nie byli już nietykalni. Zanim przyblakły plamy krwi na asfalcie pod murem, jeszcze jeden z nas stracił życie.

Tytuł oryginału:

The Bang-Bang Club. Snapshots from a hidden war

Copyright © Greg Marinovich and João Silva 2000

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Sine Qua Non 2012

Copyright © for the translation by Wojciech Jagielski 2012

Redakcja

Joanna Mika-Orządała

Korekta

Joanna Mika-Orządała, Kamil Misiek

Redaktor prowadzący

Łukasz Kuśnierz

Skład

Radosław Dobosz

Okładka

Paweł Szczepanik

Cover photograph: Ken Oosterbroek / The Star (front), Krzysztof Miller (back)

Other photographs inside the book: Greg Marinovich, João Silva, Ken Oosterbroek, Kevin Carter, Guy Adams, Juda Ngwenya

Words by James Dean Bradfield, Richard Edwards, Nicholas Jones and Sean Moore taken fron the song “Kevin Carter”, by kind permission of Sony / ATV Music Publishing

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Ksiażka ani żadna jej cześć nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

ISBN: 978-83-63248-50-5

www.wsqn.pl

www.facebook.com/WydawnictwoSQN