Okładka

Karta tytułowa

1.

Ja, Antoni, brat Biedaczyny, spisuję te stronice, które nigdy nie zostaną przez nikogo przeczytane, gdyż spalę je, kiedy dotrę do kresu. Nogi już nazbyt opuchnięte sprawiają mi ból; drapanie, masowanie jest zbyteczne, ciało nic już nie odczuwa, tylko w środku tkwi ból. Boleść dotarła do bioder i czuję, że wciąż narasta. Oddycham z trudem, pali mnie w piersiach. Tak bardzo chce mi się spać, ale są dni, że nie mogę. Jeśli stoję, ból rośnie, duszność również. Siedzę, lecz wciąż muszę zmieniać pozycję z powodu cierpienia. Oczy mi łzawią ze zmęczenia i braku snu. Pochylam się, by pisać, lecz często muszę podnosić głowę, aby złapać oddech. Ja, więzień niemal nieprzerwanego czuwania piszę przy niewielkim płomieniu świecy. Piszę, ponieważ śmiertelne zmęczenie mnie dopadło i wiem, że Przeciwnik krąży wokół mnie, czekając na punkt kulminacyjny mojej słabości.

Umrę za kilka dni, w piątek 13 czerwca Roku Pańskiego 1231.

Nareszcie.

Powoli zaczynam opuszczać moje ciało, to które brat Franciszek nazywał „bratem osiołkiem”; nosiło mnie ono przez niemal czterdzieści lat i doprowadziło aż tutaj. Opuszczam je, aby unieść się w objęcia Boga. Już dawno temu zrozumiałem dokładnie, co miał na myśli apostoł Paweł, kiedy mówił, że nie może doczekać się, kiedy połączy się ze swoim Panem. Tak, jest jeszcze wiele do zrobienia i dzieło, dla którego ukryłem się wśród wielkich ramion tego orzecha nie jest skończone. Ale nie dbam o nic ponad wolę Boga mojego, który wciąż tka arras, a ludzie widzą w nim tylko splątane i niespójne nici. Moje zadanie jest już zakończone, inni będą je kontynuować. Nikt nie jest niezastąpiony i ja również nie jestem nikim innym, jak tylko sługą nieużytecznym. I właśnie dlatego, aby zwalczyć pokusę przypisania sobie rzeczy dobrych, które uczyniłem – wielu, zbyt wielu dla jednego człowieka, co już powinno wystarczyć do postawienia mi tego zarzutu – postanowiłem podsumować tu i teraz moje życie, by przypomnieć sobie, tu i teraz, kim jestem i kim byłem; szczególnie, po to, aby dobrze zapamiętać, że Bóg nawet z kamieni może wzbudzić potomstwo Abrahamowi¹ i jeśli nie Antoni, to ktoś inny zostałby powołany do ratowania ludzkich dusz, umysłów i ciał.

Ty, Przeklęty, odejdź ode mnie; przybyłeś by stoczyć ostatnią bitwę, bo tak jak i ja wiesz doskonale, że niewiele czasu zostało. Wiele razy już cię pokonałem, chowając się za Krzyżem mojego Pana i teraz też krzyczę do ciebie: „Ecce Crucem Domini, fugite partes adversae!”². Ja jestem Antoni, brat Biedaczyny, a ty, Przeklęty, nie możesz mną gardzić, z tego względu, że znasz mnie jako grzesznika. Nie ja ci to nakazuję, ponieważ jestem nikim i zawsze o tym wiedziałem, lecz moc Trójcy Świętej, którą dziś przyzywam na ratunek. Ja jestem tylko Antoni, brat Biedaczyny.

Imię, które wybrał mi ojciec, to Ferdynand. Urodziłem się Portugalczykiem, z niezbyt piękną twarzą, ani wysoki, ani dobrze zbudowany. Zawsze nieco otyły, z widoczną nadwagą, nigdy nie miałem nawet włoska na brodzie. Ta osobliwość dawno temu, naraziła mnie kilkakrotnie na ośmieszanie, a moje czarne, kręcone włosy i ciemna karnacja czyniły ze mnie bardziej Saracena, i tylko mój strój mówił wyraźnie, kim jestem. Bóg, w swojej wszechmądrości, obdarzył mnie tym wyglądem nie nieprzyjemnym, ale też nieatrakcyjnym, właśnie dlatego, abym nie odrywał się od celu, do którego miałem dążyć; abym nie stał się próżny ani też nie miał poczucia niższości; i bym z łatwością skoncentrował się na zadaniu, do którego zostałem powołany.

Mój ojciec, don Martin Vicencio z Bulhões, był rycerzem króla, a moją matką była Maria Teresa Taveira. Przyszedłem na świat 15 sierpnia roku Chrystusowego 1191 lub 1195, dokładnie nie pamiętam. A zresztą, czy to ważne? Bracia ubodzy nie liczą swych lat, jak czynią to ludzie na całym świecie. Tak, urodziłem się w szlacheckiej rodzinie i mój ojciec zawsze mi powtarzał, że pochodzimy w prostej linii z rodu Gotfryda de Bouillon, a ja przez zbyt wiele lat szanowałem te marności. Mój ojciec był z nich dumny, oczywiście. Ja jednak wybrałem życie, w którym duma jest głównym przeciwnikiem. To, co zostawiłem, by podążać za Franciszkiem, to czyste nic. Szpady, honory, wygody, kariera, sukces? Pewnego razu jeden ze współbraci pochwalił mnie za to, że zrezygnowałem z tego wszystkiego, bo wydawało mu się to rzeczą wielką. Odpowiedziałem wtedy, że mogłem urodzić się synem świniopasa; że, o ile mi wiadomo, miałem umrzeć tuż przed chrztem; że szpada mogła przeciąć moje życie, kiedy miałem zaledwie dziesięć lat; że jakakolwiek zmiana losu mogłaby w każdej chwili obrócić w niwecz całe moje bogactwo; że choroba może zniweczyć każdą dobrze zapowiadającą się karierę; że moje życie, krótko mówiąc, mogłoby przeplatać się z bólem i frustracją; i że jedyne możliwe szczęście na tej ziemi polega na doskonałym spełnianiu woli Boga, bo tylko On wie, po co nas stworzył; i wreszcie: że najlepszą rzeczą, jaką mogłem uczynić było dokładnie to, co robiłem wśród ubogich, i oby nieba zechciały, aby chociaż to udało mi się zrobić dobrze.

Bóg pobłogosławił mnie: dzięki Jego łasce urodziłem się w dniu, w którym Maryja Panna została wzięta do Niego i nigdy o tym nie zapomniałem. Jeśli była jakaś okazja do świętowania, to dla mnie zawsze była właśnie ta: doroczna pamiątka wydarzenia, które było moją pierwszą konsekracją, konsekracją, której dokonała moja ziemska matka, powierzając mnie Naszej Pani w katedrze w Lizbonie. Lizbona, miasto, gdzie przyszedłem na świat. Katedra znajdowała się blisko mojego wielkiego, rodzinnego domu i była poświęcona Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny. Tak więc były to dwa wyraźne znaki powołania, które towarzyszyły moim narodzinom; powołania i zadania, bym stał się heroldem Matki Bożej. Każdy człowiek rodzi się z zadaniem i, co ważne, musi starać się, aby nie sprzeniewierzyć się swemu powołaniu. Wiem teraz, że urodziłem się, aby śpiewać chwałę Maryi i przekonać innych, aby zawierzyli się Jej przewodnictwu i ochronie. I uczyniłem to. Może mogłem czynić to lepiej, może powinienem zacząć wcześniej, ale wynik i skuteczność nie są tak ważne, jak zamiar i rozsądny cel. Nie w mocy człowieka jest jego droga, jak mówi prorok; to Bóg decyduje, to Bóg sprawia, że zostają wydane owoce w odpowiednim czasie i miejscu. To od Boga zależy wszystko. Mój ojciec, mąż waleczny, jak wszyscy ojcowie dumni ze swego fachu, marzył, abym poszedł w jego ślady i co roku 15 sierpnia przypominał mi, że był to dzień bitwy pod Roncisvalle, w której paladyni dobrego króla Karola ulegli Saracenom dowodzonym przez zdrajcę Gano. Mówił także, że sprawa odbicia terenów iberyjskich z rąk muzułmanów nie jest jeszcze zakończona. Wzrastałem więc w atmosferze opowieści o wojnie i czynach, których trzeba dokonać, aby wpędzić czarny naród do otchłani, z której został wyrzucony z powodu grzechów chrześcijan. Byłem kilkudniowym niemowlęciem, kiedy papież wezwał królów do uczestnictwa w trzeciej krucjacie do Ziemi Świętej. Cesarz Ferdynand Barbarossa, król Francji Filip i król Anglii Ryszard wydali rozkaz uwolnienia Grobu Świętego. Zbrojna pielgrzymka składała się z flot przekazanych z Pizy, Genui, Wenecji przez Giuglielmo, króla Sycylii. O takich rzeczach, z błyskiem w oku, opowiadał mi mój ojciec.

Królestwo Portugalii, którego byłem poddanym, również miało przyłączyć się do walki. Ono samo powstało z ziem chrześcijan wyzwolonych spod muzułmańskiej okupacji. Jeden z rycerzy, którzy przybyli ze swej ojczyzny, by wspomóc króla kastylijskiego, otrzymał w zamian rękę córki władcy oraz ziemię, która rozciąga się do naszej rzeki Tago. Pierwszym księciem Portugalii był więc Henryk di Borgonia.

Ale z biegiem czasu Maurom udało się podbić Lizbonę, Sintrę i Santarę, podczas gdy – co za wstyd! – chrześcijanie walczyli między sobą. Tak, to właśnie z tego powodu było i nadal jest niemożliwe pełne zwycięstwo nad wyznawcami Mahometa. Oczywiście, również między nimi są waśnie i wojny, ale nie dziwi wcale, że błądzący są ofiarami błędów. Dziwi natomiast fakt, że narody chrześcijańskie ulegają tym samym słabościom. O tym, że nie może długo trwać dom podzielony, nikt nie powinien wiedzieć lepiej, niż sami chrześcijanie, powiedział to bowiem sam Chrystus³. Być może z tego powodu Biedaczyna wymyślił inny sposób, by odnieść zwycięstwo nad muzułmanami. Tymczasem zniewaga nadeszła w momencie, kiedy syn stanął przeciw matce; hrabia Alfons, syn Henryka, Henriques jak mawia się w moich stronach, powstał przeciw hrabinie Teresie, której zastępami dowodził w roku 1128. Bóg, który w swym miłosierdziu potrafi przemienić zło w dobro, dopuścił do tych smutnych zdarzeń po to, aby dać czas potrzebny na zjednoczenie wojsk chrześcijańskich. I tak osiem lat później Alfons Henriques mógł w końcu skierować zjednoczone wojska przeciwko Maurom, miażdżąc ich w walce pod Ourique. Tam właśnie narodziło się królestwo Portugalii, choć hrabia nie został mianowany jego władcą ani przez papieża, ani przez króla kastylijskiego, do którego hrabstwo portugalskie należało. Były to ciężkie czasy i nie można było zważać na szczegóły. Dużym osiągnięciem był już sam fakt, że udało się uniknąć kolejnej wojny między chrześcijanami. Papież przekonał króla kastylijskiego, żeby miał na uwadze najwyższy cel rekonkwisty i robił dobrą minę do złej gry, poświęcając odległy skrawek chrześcijaństwa, nad którym i tak nie udałoby mu się nigdy skutecznie zapanować. Po długich negocjacjach wysłannik legata papieskiego w Zamorze zwrócił się do Alfonsa I Zdobywcy, który kilka miesięcy wcześniej odzyskał Lizbonę, tytułując go „królem” i w ten sposób rozwiązał wszelkie spory. Przyszedłem na świat za rządów syna Alfonsa I, Sancha, a rekonkwista osiągnęła największy rozmach za panowania syna Sancha, Alfonsa II. Właśnie w jego wojsku służył mój ojciec.

Król ten odebrał Maurom Alcácer, a następnie połączył swoje oddziały z wojskami kastylijskimi, koronując w ten sposób dzieło zapoczątkowane przez swego dziadka. Sojusz ten przyczynił się do wspaniałego zwycięstwa nad muzułmanami pod Las Navas de Tolosa w roku 1212 – największego po dziś dzień.

Ale teraz powrócę do pisania o sobie, gdyż wspomnienia o moich pierwszych w życiu marzeniach zaczynają zwodzić mnie na manowce. Moim drugim i prawdziwym ojcem był Franciszek, owładnięty obsesją na punkcie ideału rekonkwisty. Bóg powstrzymał go w momencie, gdy szykował się do niesienia krzyża jako rycerz, z szacunkiem i w posłuszeństwie wobec papieża Innocentego III, który z walki przeciw islamowi uczynił najważniejsze zadanie chrześcijaństwa. Poślubiwszy „Panią Biedę”, Franciszek nie wycofał się z tego zamiaru i trzykrotnie udał się na Wschód, aby dodać odwagi walczącym chrześcijanom i nawrócić niewiernych. To on wysłał na Wschód pięciu braci, którzy zostali tam zamordowani. Ich przykład sprawił, że postanowiłem podążać jego śladami. Ale Bóg zdecydował inaczej o mnie i o Franciszku. O tym, pomimo wszystko, zaświadczam i wyznaję w momencie, gdy życie moje zbliża się ku końcowi: jestem synem dwóch krzyżowców, cielesnego i duchowego; ja sam naznaczyłem się krzyżem w dniu, w którym zdecydowałem podążać za Franciszkiem, a ten znak, nadając kształt mojej szacie, zdeterminował wszystkie moje wybory. Taka jest wola Boża.

Do chrzcielnicy prowadzili mnie ojcowie i matki chrzestne – najznamienitsi obywatele w całej Lizbonie. Miasto na nowo stało się chrześcijańskie w 1147 roku, kiedy rycerze wracający z krucjat w Ziemi Świętej pomogli zdobywcy w oblężeniu miasta. Niektórzy z tych rycerzy osiedlili się tam i właśnie jednym z nich był mój przodek, od którego pochodzę. Mój król mieszkał w Coimbrze, wybranej na stolicę w czasach, kiedy Lizbona znajdowała się w rękach muzułmanów, ale to Lizbona pozostała miastem najważniejszym, ze względu na jej wyjątkowy port. Klimat był tam łagodny dzięki otaczającym górom, przez środek miasta płynęła rzeka, a z przodu rozciągał się ocean. Zawsze wietrzna pogoda sprawiała, że ani upały, ani zarazy tam nie docierały. Lizbona kusiła muzułmanów również ze względu na znamienitych ludzi, którzy się tam urodzili. Wiedzieli oni, że została założona przez Odyseusza⁴ podczas jednej z jego niezwykłych podróży: Ulix bona – właśnie przez swoje wspaniałe położenie.

Lecz zaczynam dywagować, moja niedoskonałość pogłębia się; nie, nie oderwiemy się od ziemskich namiętności tak długo, jak długo będziemy obciążeni ciałem. Oczywiście to nic złego kochać ludzi i ziemię swych ojców, ale tylko wtedy, gdy jest się zanurzonym w Bogu, jedynym i prawdziwym Ojcu, jedynej Istocie, która istnieje naprawdę. Także Jego Syn płakał, radował się i kochał; to nie jest złe być ciałem. Tak długo, jak realizuje się plan Tego, który nas stworzył.

Mój ojciec nadał mi imię Ferdynand, ponieważ tak nazywał się jego brat, który był księdzem i kanonikiem w katedrze. Byłem pierworodnym synem sławnego i zacnego dworzanina, miałem otrzymać wykształcenie stosowne do urodzenia, i mój wuj dobrze wiedział, że zaszczyt nauczania mnie miał przypaść w udziale właśnie jemu, nauczycielowi w szkole biskupiej. Tak więc zostałem powierzony wujowi, zaraz po tym, jak mamka odstawiła mnie od piersi i zwróciła matce. Dzięki matce poznałem pierwsze nabożeństwo do Matki Bożej i czułość wobec Niej już nigdy mnie nie opuściła. Mój ojciec podążał zawsze za swoim królem i rzadko go widywałem. Za każdym razem, kiedy wracał, pierwsze co robił, to sprawdzał, czy rosłem na silnego i mężnego chłopca. Ja, ze swej strony, wcale nie zaniedbywałem ćwiczeń z bronią; łuk, lanca, kij, a nade wszystko szpada ciągle mi towarzyszyły. Miarowe uderzenia tych narzędzi służących do obrony i ataku, chociaż tępych i w mniejszych rozmiarach niż dla dorosłych, zaczęły mieszać się w mojej głowie z klaskaniem w dłonie nauczycieli, którzy uczyli nas w określonym rytmie reguł gramatyki, dialektyki i retoryki, nierzadko wymierzając chłosty za popełnione błędy. Mój ojciec dokładniej śledził szybkość mego ramienia niż postępy w nauce. Oczywiście był dumny, gdy najpierw jako kleryk sylabizowałem, a potem jako ksiądz czytałem łacinę, ale wzrok promieniał mu za każdym razem, kiedy słuchał opowieści o przygodach takich jak ta, która przydarzyła się pewnego wielkanocnego poniedziałku moim kolegom. Otóż bijąc się dla zabawy szpadami, chłopcy tak się zapiekli w bójce, że trzeba było rozdzielić ich siłą, zanim poraniliby się poważnie. Ja jednak odczuwałem inną Moc, która pociągała mnie bardziej niż grupa towarzyszy, bardziej niż opowieści o przygodach, bardziej niż zabawy z bronią i zawody w walce.

Tak, trudno nie uwieść młodego chłopca męskim współzawodnictwem, potrzebą ruchu, przewodnictwa, śmiania się w głos z niczego wraz z towarzyszami. Ja też lubiłem te rzeczy i to jak najbardziej. Jednak zdarzało mi się, ale tylko mnie, odczuwać dziwną błogość, kiedy przechodziłem przed obrazem Matki Bożej, a kiedy wchodziłem do kościoła, ogarniało mnie uczucie nieskończonego spokoju. Czasami, w półmroku kaplicy, czułem dziwnie ściśnięte gardło, tęsknotę w sercu oraz pragnienie, aby tam pozostać. W ciszy, powstrzymując oddech, zadawałem sobie pytanie, czym jest ta pustka, którą odczuwam w sobie i która jest przepełniona niezwykłą ciszą, inną od tej na zewnątrz, pełnej hałasu; ta wewnętrzna cisza była czymś, co pojąłem dopiero po latach, a co wówczas napawało mnie tylko fascynującym przerażeniem. Korzystałem z każdej wolnej chwili, aby pójść do kościoła i móc przebywać w nim tak długo, aż głosy z zewnątrz nie stawały się natarczywe. W kościele jakby czas się zatrzymywał, zapominałem tam o wszystkim i pragnąłem tylko pogrążyć się w tej wzniosłej ciszy; tak, wzniosłej – ja, Antoni, kaznodzieja, ten, który pociąga za sobą tłumy, kapłan, którego papież nazywa „Arką Przymierza”, nauczyciel, z którego ust czerpią naukę rzesze studentów, ja, autor książek tak uznawanych, że jeden z braci gotów był wręcz poświecić swe powołanie i zaprzedać duszę, by mieć jedną z nich, ja, Antoni, nie potrafię znaleźć słowa, które godnie opisałoby tę ciszę, wypełniającą mnie w owych chwilach. Wzniosła. I niech to wystarczy.

Pewnego razu i ty przyszedłeś, Przeklęty. Skradałeś się jak zwykle: najpierw przyjemnie, niemal radośnie. Ale rozpoznałem cię po goryczy, jaką zaraz potem poczułem i po uczuciu całkowitej pustki, które zasiałeś w moim sercu. Byłem wtedy małym chłopcem, ale nie miałem żadnych wątpliwości, że to byłeś ty, Potępiony. Wypełniłeś mnie tak wielkim lękiem, że nie byłem w stanie nawet krzyknąć. Na wpół sparaliżowany ze strachu, nie mogłem wezwać tej Mocy, o której uczyła mnie moja matka, ani wypowiedzieć słów, aby wspomogła mnie w nagłej potrzebie. Mechanicznie naznaczyłem palcem znak krzyża na czymś, co znajdowało się najbliżej – na kamieniu, na którym klęczałem. Ecce Crucem! I koszmar zniknął tak szybko, jak szybko się pojawił. Kiedy wrócił spokój, podniosłem rękę i zauważyłem, że na kamieniu pozostał delikatnie odciśnięty znak. Czy to ja go uczyniłem, tak zwyczajnie, palcem? Nie, to, co zostało odciśnięte na kamieniu oraz na zawsze w moim umyśle, to Moc, którą przywołałem i która zstąpiła przez ramię do palców.

To wtedy zrozumiałem, czego pragnę i któremu Królowi mam służyć.

Nadal się uczyłem i ćwiczyłem, jak wcześniej, ale moje życie było teraz dla Boga i tylko dla Niego. To właśnie dałem do zrozumienia dziewczynie, która próbowała mnie oczarować, kiedy pewnego dnia oglądałem przez okno zachód słońca w domu ojca. Była to jedna ze służek, kilka lat starsza ode mnie. Wiedziałem, że wcześniej czy później musiało się to wydarzyć, widziałem, jak spoglądała na mnie i jak za każdym razem, kiedy podawała mi talerz, starała się musnąć moją dłoń. Byłem wtedy sam i nagle poczułem, jak ktoś palcami zaczyna pieścić moje włosy. Nie musiałem się odwracać. To musiała być ona. Kontakt z nią wywoływał pewien rodzaj burzy w moim brzuchu i cudowne zawirowanie, o czym później słyszałem w konfesjonałach – zawsze w ten sam sposób opisywali to chłopcy, którzy tak stawali się mężczyznami. Wszyscy moi towarzysze bawili się swoim ciałem i zabawiali się ze służkami w domu i za każdym razem musiałem potem wysłuchiwać ich ekscytujących sprawozdań z tych igraszek. Nierzadko pośród przyjaciół byłem obiektem kpin, nawet ciężkich, ponieważ byłem jedynym, który w takich okolicznościach, zamiast dołączyć swoją historię, milczał. Ale oni nie mogli wiedzieć o tej ciszy, która napełniała mnie w kościele, a ja w żadnym wypadku nie mogłem o tym mówić.

Jej też nic nie powiedziałem, tamtego dnia, ale delikatnie odsunąłem się, patrząc jej w oczy. Powoli dotknąłem swego czoła, piersi i ramion, czyniąc znak krzyża. Zaczerwieniła się, spuściła wzrok i odeszła. Od tej pory starała się mnie unikać i wszystko toczyło się tak, jakby się nic nie wydarzyło. Duch Święty powiedział mi, że została dobrą matką i nigdy więcej nie poszła za złym przykładem swoich przyjaciółek, których marzeniem było powić nieślubne dziecko jakiegoś pana (być może zachęcały je do tego własne matki, aby w ten sposób dziewczęta zapewniły sobie jakiś grosz albo inne korzyści na przyszłość). Biedni ludzie, zwodzeni przez ciebie, Przeklęty. Daremna to ułuda wierzyć w życie dostatnie, zaczynając od grzechu. Budowanie swego bezpieczeństwa nie na poszanowaniu praw Boskich, ale na łamaniu ich, na zamianie godności dzieci Bożych na parę groszy wyrwanych Mamonie, przeświadczenie, że szczęście można osiągnąć, robiąc to, co jest w oczach Boga złe, w rzeczywistości jest źródłem rozgoryczenia i zniechęcenia. Nic nie ma większej wartości, ponad czyste sumienie i łaskę Boga, lecz niewielu od razu zdaje sobie z tego sprawę, a wielu zbyt późno. Są jeszcze tacy, którzy nigdy tego nie dostrzegą, ponieważ to właśnie z powodu powielanych przez długi czas złych uczynków stępiają, czasami nieodwracalnie, swoje sumienie.

Nie było łatwo, muszę to powiedzieć, oprzeć się bliskości tej dziewczyny. Była ona piękna, energiczna i świergotała niczym słowik. Ratowała mnie myśl o tym, co mógłbym stracić na zawsze: wzniosłą ciszę moich pobytów w kościele. W jednej chwili zrozumiałem, z tą samą pewnością, z którą kontempluję ból przeszywający me nogi, że stanąłem wobec wyboru Achillesa. Z jednej strony życie takie, jak prowadzą inni, z drugiej – możliwość pogrążenia się w milczeniu. Przez wieczną chwilę byłem pomiędzy, sam. Wybrałem lepszą część, jak Magdalena siedząca u stóp Jezusa, chociaż w tamtej chwili nie miałem na to pewnych dowodów, które teraz są dla mnie oczywiste. Umierał Ferdynand de Bulhões, syn Marcina, dobrze zapowiadający się rycerz lizboński. Rodził się Antoni.

Jako pierwszy zorientował się mój ojciec, w dniu, kiedy zabrał mnie, aby obejrzeć swoje lenne gospodarstwa. Nadszedł czas, aby dziedzic zaczął zdawać sobie sprawę, że rycerz powinien być także dobrym zarządcą swych dóbr. I dobrze jest, aby pan jak najczęściej spotykał się ze swymi dzierżawcami, kontrolował, czy wszystko jest w porządku, czy pola dają plony, czy zwierzęta dobrze się chowają, czy prace postępują. Tłumaczył mi, że głos gospodarza nie pozwala robotnikom wylegiwać się, że lenistwo idzie w parze z zaniedbaniem i brakiem zainteresowania, że pracowitsi chłopi są bardziej doceniani i lepiej nagradzani, że gospodarstwo niewłaściwie zarządzane powraca do króla, który przekazuje je komuś godniejszemu. Mówił mi to wszystko, kiedy radośnie, obaj na jednym koniu, zmierzaliśmy w stronę wsi. Siedziałem pomiędzy jego ramionami, co jakiś czas zachęcany do trzymania lejców. Opowiadał i pokazywał mi różne rzeczy, mówiąc: „Ferdynandzie, pamiętaj o tym, pamiętaj o tamtym”. Było lato i upały dawały się nam we znaki. Dotarliśmy na skraj pola porośniętego zbożem w samo południe, kiedy słońce prażyło najmocniej. Nikogo nie było wokół. Zboże, nieruchome w upale, zdawało się falować w tle. W ciężkiej ciszy słyszeliśmy jedynie cykady i poruszające się stada wróbli, które przelatywały, wydziobując ziarna zbóż. Było ich tak dużo, że większa część kłosów czerniła się od skrzydeł.

Mój ojciec się wściekł i sądzę, że tylko jego głęboka pobożność uchroniła go przed przeklinaniem. Zeskoczył z konia, krzycząc, abym trzymał uzdy. Rzucił się na ptaki, jak gdyby były one diabelskim wcieleniem Saracenów, chcących zgwałcić poświęcone dziewice chrześcijańskie. Oczywiście ptaki uciekały spod wiru jego ramion, by zaraz powrócić do dziobania. Po jakimś czasie, zdyszany i zlany potem, wrócił do mnie i konia. Złorzeczył, że tym razem popamiętają go, że nie zostawia się tak pola, że on już im pokaże. Wskoczył na siodło i krzyknąwszy do mnie, abym nadal przeganiał wróble, pognał zostawiając za sobą tumany kurzu. I z oddali usłyszałem tylko, że wkrótce wróci. Zostałem sam, ze zbożem i wróblami. Rzuciłem się na pole, wymachując rękami jak mój ojciec i wrzeszcząc na ptaki z takim samym rezultatem. Biedne Boże stworzenia; czy są winne, że podążają za swoją naturą? Jest tyle jedzenia, więc one jedzą. Było ich jednak tak dużo, że obracały w niwecz całoroczną pracę.

Jedynymi budynkami w okolicy były chata z narzędziami i kamienna kaplica. Co jakiś czas musiałem chronić się przed słońcem w cieniu szopy. Jednak bardziej pociągało mnie to drugie miejsce. Miałem ochotę zostawić to bezsensowne zajęcie i zanurzyć się w półcieniu kaplicy, gdzie wiedziałem, że znajdę moją ciszę. Tylko że oznaczało to nieposłuszeństwo ojcu. Bałem się nie tyle jego wściekłości, co bolesnego zdziwienia, bo przecież nigdy nie miał powodu, aby skarżyć się na mnie. Nie, nieposłuszeństwo wobec ojca było grzechem, a nie można szukać dobra, wyrządzając zło. Tak więc ani się spostrzegłem, jak zacząłem błagać wróble, aby w imię Boga przestały. I ku mojemu ogromnemu zdziwieniu zobaczyłem, że olbrzymie stado wróbli zatrzymało się w powietrzu, unosząc się nad kłosami zboża i trzepocząc skrzydłami. Wszystkie główki skierowane były w moją stronę, jakby czekały na rozkazy. Zaskoczony, wydałem polecenie i otworzyłem na oścież drzwi chaty. Powiedziałem, że w cieniu będzie im lepiej i że nie potrwa to długo, a ja w międzyczasie pójdę do kaplicy, poprosić Pana, aby mogły znaleźć obfite pożywienie gdzie indziej. I ptaki wleciały do środka, obsiadając narzędzia, siekiery, bele siana i belki pod sufitem. Patrzyły na mnie w ciszy, kiedy delikatnie zamykałem drzwi.

Głos ojca zbudził mnie i przerwał ciszę, moją ciszę, w kaplicy. Wyszedłem na zewnątrz i pokazałem mu się. Przybył z chłopami i wszyscy rozglądali się dookoła. Ojciec objął mnie i mocno przytulił. Zrozumiałem, że zmartwił się bardziej tym, że mnie nie zobaczył niż zjedzonym przez wróble ziarnem. Ludzie patrzyli na niego i na mnie, a na ich twarzach można było wyraźnie wyczytać pytanie: gdzie są te niezliczone chmary wróbli, przez które byliśmy narażeni na krzyki i groźby? Ale najbardziej zdziwiony był mój ojciec, który nie omieszkał spytać mnie, jak udało mi się przegonić te bestie. Opowiedziałem mu niepewnie, że nie odleciały, ale jeszcze tu są i siedzą bardzo spokojne w chałupie. Ojciec spojrzał na mnie, unosząc brwi. Nigdy nie kłamałem i on wiedział o tym; poza tym jakiś czas temu przekroczyłem już wiek, w którym łatwo pomylić rzeczywistość z fantazją. Nic nie mówiąc, poszedłem i otworzyłem drzwi chaty. Wszystkie wróble siedziały spokojnie w środku i patrzyły na mnie, jakby czekając na dalsze polecenia. Otworzyłem skrzydła drzwi na oścież i dałem znak, że mogą odlecieć. Pamiętam, jakby to było teraz, wyraz twarzy ojca oraz pozostałych zebranych na widok tysięcy skrzydeł wylatujących niekończącym się strumieniem i oddalających się wielkim łukiem w stronę horyzontu.

Tego dnia ojciec zrozumiał. I jestem pewien, że właśnie dlatego później nie sprzeciwił się mojej prośbie, kiedy nadszedł odpowiedni czas, bym przywdział habit zakonny. Z wyrazu jego twarzy poznałem, że spodziewał się tego i że była to być może dla niego ostatnia, najcięższa bitwa prowadzona pod sztandarami Chrystusa. W gruncie rzeczy okryć się chwałą i honorem walcząc przeciw Saracenom jest stosunkowo łatwo. Trudniej jest walczyć z samym sobą, kiedy Król, któremu ślubowałeś służyć, prosi cię jak Abrahama, byś poświęcił swego dziedzica. Jego pierworodny syn nie podąży śladem chwalebnej tradycji rodu de Bulhões ani nie wyda wnuków, którzy przedłużą ród w kolejnych stuleciach. Don Martin poświęcił swoje życie na walkę z niewiernymi w imię prawdziwej religii. Ale, jak często się zdarza, być może wiara, która kiedyś była dla niego ideą, powoli oddaliła się i została przysłonięta przez obowiązki dnia codziennego, niepostrzeżenie stając się tylko zasadą, przywoływaną w razie potrzeby. Jeśli intencje są słuszne, Pan zwykle prostuje ludzkie drogi, sprawiając, że spotyka nas coś, co nami potrząsa, budzi i skłania nas do zadania sobie, zanim będzie za późno, pytania: czy to, co zrobiłem, czy to, co robię, jest naprawdę dla Boga czy dla mnie? Dobrze – mówi Pan – jeśli naprawdę Mnie kochasz, tak jak mówisz i zawsze mówiłeś, daj Mi to, co masz najcenniejszego; Pan wręcz żąda: oddaj mi to. Mój ojciec przeszedł pomyślnie tę próbę i w zamian otrzymał syna, który nie tylko uhonorował jego imię, ale jeszcze okrył je chwałą; choć, jak sądzę, w tym momencie mój ojciec nie dba już o chwałę, która tak jak i dla mnie nie ma znaczenia. I nie jest to akt pokory, ale jasność widzenia: spróbowałem Boga oraz Jego ciszy i wiem, że reszta, cała reszta, jest niczym.

Tego dnia ja także coś zrozumiałem. Zrozumiałem przede wszystkim, jaki musi być człowiek przed upadkiem. Adam, nasz przodek, panował nad zwierzętami, które zostały stworzone, aby mu służyć. I były mu posłuszne. Odnowiony człowiek, który dzięki wcieleniu Chrystusa powraca do stanu, w jakim był, kiedy wyszedł spod ręki Boga, odzyskuje pierwotną kondycję; i wszystkie stworzenia, wyczuwając to, są mu posłuszne. Ale nawet człowiek tak mocno utwierdzony w Bogu nie mógłby wydać im polecenia, gdyby nie miało to służyć prawdziwemu dobru. Czy byłem w tym momencie tak głęboko zanurzony w Bogu? Nie, jeszcze nie. Ale to, co się stało, było znakiem, znakiem kierunku, obietnicą oraz zapowiedzią nagrody za to, co miałem zamiar zostawić. Bóg zawsze tak czyni: przemawia poprzez fakty, oczekując, że człowiek zrobi mu miejsce w sercu, aby mógł przemówić do niego bezpośrednio. I tak uczynił także ze mną. We wzniosłej ciszy, w tej ciszy, która nadchodzi, kiedy milkną wszystkie inne głosy.

¹ Zob. Mt 3,9 [przyp. red.].

² Oto Krzyż Pana, uciekajcie wrogowie [przyp. red.].

³ Zob. Mk 3,25 – [przyp. red.].

⁴ Odyseusz – z łac. Ulysses, port. Ulisses [przyp. tłum.].

2.

Miałem piętnaście lat, kiedy przywdziałem habit kanoników regularnych w klasztorze Sao Vicente de Fora. Klasztor ten powstał w czasach, kiedy Lizbona znajdowała się jeszcze w rękach muzułmańskich, chociaż już niedługo miało się to zmienić. Wojsko chrześcijańskie otoczyło miasto i król Alfons I wraz z królową Mafaldą di Savoia złożyli śluby, że zbudują klasztor, aby zapewnić sobie zwycięstwo. Nowo wzniesiony kościół został przekazany przeorowi Coimbry, augustianinowi. Kapłani mieli modlić się za dusze poległych chrześcijan i zawierzać ich wstawiennictwu świętego diakona Wincentego, starożytnego męczennika iberyjskiego. Kościół ten był zawsze bardzo drogi królom, gdyż wznoszonym w nim modłom zawdzięczali odzyskanie stolicy.

Ale właśnie ten ścisły, zbyt ścisły, związek z koroną skończył się dla niego ograniczeniem niezależności. Kiedy przybyłem do Sao Vicente de Fora, klasztor był całkowicie podporządkowany królowi Alfonsowi, który obdarzył mnichów licznymi przywilejami i darowiznami, za co żądał wobec siebie bezwzględnego posłuszeństwa. Król miał dostęp do klasztoru jak i kiedy chciał, i to samo prawo przysługiwało wszystkim, którzy przybywali w jego imię, łącznie z ostatnim marszałkiem dworu. Zdarzało się, że handlarze, zwiedzający, rodziny i przyjaciele, a nawet przyjaciółki, wchodzili i wychodzili, kiedy im się podobało. Przeor, który mnie przyjmował nie był złym człowiekiem, ale nabrał złych manier i zaczął zarządzać dobrami zakonu według swojego upodobania. Opat Coimbry, któremu w hierarchii kościelnej przeor podlegał, oczywiście bardzo się uskarżał z tego powodu, ale nie mógł i tak naprawdę nie chciał nic zrobić, aby nie narazić się królowi. Działo się tak dlatego, ponieważ – jak było powszechnie wiadomo – klasztor Sao Vicente de Fora znajdował się pod specjalnym protektoratem króla. Jeśli finanse klasztoru były zagrożone z powodu rozrzutności czy wręcz spekulacji, król pokrywał straty, aby zakonnicy nie zapomnieli, komu zawdzięczają obfite i dostatnie życie. Przeor nie zważał zupełnie na upomnienia i wezwania ze strony władz kościelnych, mając zapewnione przez króla poczucie bezpieczeństwa. Został nawet ekskomunikowany i odwołany, ale pozostał spokojnie na swoim miejscu, bo nawet papież nie mógł nic zrobić przeciwko niemu. Dobrze wiedział, że papież nie mógł przeciwstawić się królowi portugalskiemu, który tak naprawdę stanowił jedyną zaporę przed muzułmanami w tym odległym zakątku chrześcijańskiego świata. I dla tego króla duchowni musieli robić tylko dwie rzeczy: być mu posłuszni i modlić się o dobrobyt jego królestwa.

Dalsza część rozdziału dostępna w pełnej wersji

3.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

4.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

5.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

6.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

7.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

8.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

9.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

10.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

11.

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Bibliografia

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Karta redakcyjna

TYTUŁ ORYGINAŁU: Io e il diavolo. Il romanzo di Sant’Antonio di Padova

Copyright © Lindau srl 2013 – www.lindau.it

Copyright © for Polish Edition 2014 by Wydawnictwo eSPe

REDAKTOR PROWADZĄCY: Anna Matusiak

ADIUSTACJA JĘZYKOWO-STYLISTYCZNA: Katarzyna Curyło

KOREKTA: Monika Grzegorczyk

REDAKCJA TECHNICZNA I PROJEKT OKŁADKI: Paweł Kremer

ZDJĘCIE NA OKŁADCE: Francisco de Zurbarán, San Antonio de Padua

NIHIL OBSTAT

Przełożony Wyższy Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów,

L.dz. 65/14 z dnia 12 marca 2014 r.

O. Józef Matras SP, Prowincjał

Wydanie I | Kraków 2014

ISBN: 978-83-7482-833-8

Zamawiaj nasze książki przez internet: boskieksiążki.pl lub bezpośrednio w wydawnictwie:
b 12 413 19 21, a handel@boskieksiazki.pl

Zainteresowanym bezpłatnie wysyłamy drukowany katalog. W formie pliku pdf dostępny jest on również do pobrania na stronie boskieksiążki.pl.

Wydawnictwo eSPe, ul. Meissnera 20, 31-457 Kraków.

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com